Binûn

En'âm Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

مِنَ الْحَيِ

{ مِنَ الْحَيِ } [sözüyle birlikte],

مَعْطُوفَةٌ عَلَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ عَطْفُ جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ وَلَا ضَيْرَ فِي ذَلِكَ وَقِيلَ: مَعْطُوفَةٌ عَلَى فالِقُ عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّ جُمْلَةَ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ مُفَسِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمُ إِلَى صَانِعِ ذَلِكَ الصُّنْعِ العجيب المذكور سابقا واللَّهَ خَبَرُهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ صَانِعَ هَذَا الصُّنْعُ الْعَجِيبُ هُوَ الْمُسْتَجْمِعُ لِكُلِّ كَمَالٍ، وَالْمُفَضَّلُ بِكُلِّ إِفْضَالٍ، وَالْمُسْتَحِقُّ لِكُلِّ حَمَدٍ وَإِجْلَالٍ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ فَكَيْفَ تُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ مَعَ مَا تَرَوْنَ مِنْ بَدِيعِ صُنْعِهِ وَكَمَالِ قُدْرَتِهِ. قَوْلُهُ: فالِقُ الْإِصْباحِ مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ مِنْ جُمْلَةِ أَخْبَارِ إِنَّ فِي إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى، وَقِيلَ: هُوَ نَعْتٌ لِلِاسْمِ الشَّرِيفِ فِي ذلِكُمُ اللَّهُ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ فَالِقُ الْأَصْبَاحِ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِهَا، وَهُوَ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ جَمْعُ صُبْحٍ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ مَصْدَرُ أَصْبَحَ، وَالصُّبْحُ وَالصَّبَاحُ: أَوَّلُ النَّهَارِ، وَكَذَا الْإِصْبَاحُ، وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ «فَلَقَ الْإِصْبَاحَ» بِفِعْلٍ وَهَمْزَةٍ مَكْسُورَةٍ. وَالْمَعْنَى فِي فالِقُ الْإِصْباحِ أَنَّهُ شَاقُّ الضِّيَاءِ عَنِ الظَّلَامِ وَكَاشِفُهُ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ: أَيْ فَالِقُ ظُلْمَةِ الْإِصْبَاحِ، وَهِيَ الْغَبَشُ، أَوْ فَالِقُ عَمُودِ الْفَجْرِ عَنْ بَيَاضِ النَّهَارِ، لِأَنَّهُ يَبْدُو مُخْتَلِطًا بِالظُّلْمَةِ ثُمَّ يصير أبيض خالصا. وقرأ الحسن وعيسى ابن عمر وعاصم وحمزة والكسائي وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً حَمْلًا عَلَى مَعْنَى فالِقُ عِنْدَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ، وَأَمَّا عِنْدَ الْحَسَنِ وَعِيسَى فَعَطْفًا عَلَى فَلَقَ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَجَاعِلُ عَطْفًا عَلَى فالق. وقرئ فالق وجاعل بِنَصْبِهِمَا عَلَى الْمَدْحِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ «وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَاكِنًا» . وَالسَّكَنُ: مَحَلُّ السُّكُونِ، مِنْ سَكَنَ إِلَيْهِ: إِذَا اطْمَأَنَّ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ يَسْكُنُ فِيهِ النَّاسُ عَنِ الْحَرَكَةِ فِي مَعَاشِهِمْ وَيَسْتَرِيحُونَ مِنَ التَّعَبِ وَالنَّصَبِ. قَوْلُهُ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً بِالنَّصْبِ عَلَى إِضْمَارِ فِعْلٍ: أَيْ وَجَعَلَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَبِالرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ مجعولان حسبانا، وبالجرّ على الليل على قراءة من قرأ: وجاعل اللَّيْلَ. قَالَ الْأَخْفَشُ: وَالْحُسْبَانُ: جَمْعُ حِسَابٍ، مِثْلَ شُهْبَانٍ وَشِهَابٍ. وَقَالَ يَعْقُوبُ: حُسْبَانٌ: مَصْدَرُ حَسِبْتُ الشيء أحسبه حسابا وَحُسْبَانًا. وَالْحِسَابُ: الِاسْمُ وَقِيلَ: الْحُسْبَانُ بِالضَّمِّ: مَصْدَرُ حَسَبَ بِالْفَتْحِ، وَالْحِسْبَانُ بِالْكَسْرِ: مَصْدَرُ حَسِبَ. وَالْمَعْنَى: جَعَلَهُمَا مَحَلَّ حِسَابٍ تَتَعَلَّقُ بِهِ مَصَالِحُ الْعِبَادِ، وَسَيَّرَهُمَا عَلَى تَقْدِيرٍ لَا يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ، لِيَدُلَّ عِبَادَهُ بِذَلِكَ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَبَدِيعِ صُنْعِهِ وَقِيلَ الْحُسْبَانُ: الضِّيَاءُ، وَفِي لُغَةٍ أَنَّ الْحُسْبَانَ:

isim cümlesinin fiil cümlesine atfedilmesi kabilinden { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } ifadesine matuftur ve bunda bir sakınca yoktur. { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } cümlesinin öncesini tefsir ettiği takdiriyle { فالِقُ } lafzına matuf olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır. { ذلِكُمُ } “İşte bu” lafzıyla yapılan işaret, daha önce zikredilen bu harika yaratılışın yapıcısına yöneliktir ve { اللَّهُ } kelimesi onun haberidir. Anlamı şudur: Bu harika yaratılışın yaratıcısı, her türlü kemali kendisinde toplayan, her türlü lütuf ile üstün kılan ve her türlü övgüye ve yüceltilmeye layık olandır. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “nasıl da [haktan] çevriliyorsunuz?” Yani O'nun yaratışındaki eşsizliği ve kudretinin mükemmelliğini gördüğünüz halde haktan nasıl çevriliyorsunuz? Yüce Allah'ın: { فالِقُ الْإِصْباحِ } “O, sabahı yarıp çıkarandır” sözü; { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } ayetindeki { إِنَّ } edatının haberlerinden biri olarak merfudur. { ذلِكُمُ اللَّهُ } ifadesindeki lafza-i celal için bir sıfat olduğu da söylenmiştir. Hasan ve İsa b. Ömer, hemzenin fethasıyla { فَالِقُ الْأَصْبَاحِ } şeklinde okumuş, cumhur ise hemzenin kesresiyle okumuştur. Fetha kıraatine göre bu kelime { صُبْح } kelimesinin çoğuludur; kesre kıraatine göre ise { أَصْبَحَ } fiilinin masdarıdır. es-Subh (الصُّبْح) ve es-Sabâh (الصَّبَاح); gündüzün başlangıcı demektir, el-İsbâh (الْإِصْبَاح) da böyledir. en-Nehaî ise fiil ve kesreli hemze ile { فَلَقَ الْإِصْبَاحَ } şeklinde okumuştur. { فالِقُ الْإِصْباحِ } ifadesinin anlamı: O, ışığı karanlıktan yarıp çıkaran ve onu aydınlatandır. Ya da anlam bir muzâfın hazfedilmesiyle: “Sabahın karanlığını -ki o da alacakaranlıktır- yarıp giderendir” veya “Fecir sütununu gündüzün beyazlığıyla yarıp açandır” şeklinde olur; çünkü o, karanlıkla karışık olarak belirir, sonra saf bir beyazlık halini alır. Hasan, İsa b. Ömer, Âsım, Hamza ve Kisâî; Hamza ve Kisâî'ye göre { فالِقُ } lafzının anlamına hamledilerek, Hasan ve İsa'ya göre ise { فَلَقَ } lafzına atfedilerek { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً } şeklinde okumuşlardır. Cumhur ise { فالق } lafzına atıfla { وَجَاعِلُ } şeklinde okumuştur. { فالق } ve { جاعل } kelimelerinin övgü (medih) üzere nasb ile okunduğu da rivayet edilmiştir. Ya'kûb ise { وَجَاعِلُ اللَّيْلِ سَاكِنًا } şeklinde okumuştur. es-Seken (السَّكَن); sukûn yeri demektir; sükûnet buldu, yatıştı anlamındaki { سَكَنَ إِلَيْهِ } ifadesinden gelir. Çünkü insanlar gecede maişetleri için hareket etmekten durulur, yorgunluk ve meşakkatten dinlenirler. Yüce Allah'ın: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً } “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü [yaptı]” sözü; gizli bir fiil takdiriyle nasb üzere okunmuştur ki takdiri: “Güneşi ve ayı da yaptı” demektir. Mübteda olarak ref ile de okunmuştur; haberi mahzuf olup takdiri: “Güneş ve ay hesap ölçüsü kılınmıştır” şeklindedir. { وجاعل اللَّيْلَ } kıraatini okuyanların kıraatine göre ise { اللَّيْل } lafzına atıfla cer ile de okunmuştur. Ahfeş şöyle demiştir: el-Husbân (الْحُسْبَان); { شِهَاب } kelimesinin çoğulunun { شُهْبَان } olması gibi { حِسَاب } kelimesinin çoğuludur. Ya'kûb ise şöyle demiştir: Husbân; bir şeyi saydım, sayarım anlamındaki { حَسِبْتُ الشيء أحسبه حسابا وَحُسْبَانًا } ifadesinin masdarıdır. el-Hisâb (الْحِسَاب) ise isimdir. Ötre ile { الْحُسْبَان } kelimesinin, fetha ile { حَسَبَ } fiilinin masdarı; esre ile { الْحِسْبَان } kelimesinin ise { حَسِبَ } fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Allah, kulların menfaatlerinin kendisiyle bağlantılı olduğu bir hesap vasıtası kılmış ve kullarına büyük kudretini ve eşsiz sanatını göstermek için o ikisini artıp eksilmeyen bir ölçü üzere hareket ettirmiştir. Husbân kelimesinin “aydınlık/ışık” anlamına geldiği de söylenmiştir. Bir lehçede ise husbân:

النَّارُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ إِلَى الْجَعْلِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِجَاعِلٍ أَوْ بِجَعْلٍ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ. وَالْعَزِيزُ: الْقَاهِرُ الْغَالِبُ. وَالْعَلِيمُ: كَثِيرُ الْعِلْمِ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَعْلُومَاتِهِ: تَسْيِيرُهُمَا عَلَى هَذَا التَّدْبِيرِ الْمُحْكَمِ. قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها أَيْ خَلَقَهَا لِلِاهْتِدَاءِ بِهَا فِي ظُلُماتِ اللَّيْلِ عِنْدَ الْمَسِيرِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَإِضَافَةُ الظُّلُمَاتِ إِلَى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ لِكَوْنِهَا مُلَابِسَةً لَهُمَا، أَوِ الْمُرَادُ بِالظُّلُمَاتِ: اشْتِبَاهُ طُرُقِهِمَا الَّتِي لَا يُهْتَدَى فِيهَا إِلَّا بِالنُّجُومِ، وَهَذِهِ إِحْدَى مَنَافِعِ النُّجُومِ الَّتِي خَلَقَهَا اللَّهُ لَهَا، وَمِنْهَا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ: وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ . وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ ، وَمِنْهَا: جَعَلَهَا زِينَةً لِلسَّمَاءِ، وَمَنْ زَعَمَ غَيْرَ هَذِهِ الْفَوَائِدِ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ الَّتِي بَيَّنَّاهَا بَيَانًا مُفَصَّلًا لِتَكُونَ أَبْلَغَ فِي الِاعْتِبَارِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ بِمَا في هذه الآيات من

ateştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَيُرْسِلَ عَلَيْها حُسْباناً مِنَ السَّماءِ } “ve üzerine gökten bir azap indirsin”. { ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ } “İşte bu, Azîz ve Alîm olanın takdiridir” ifadesindeki { ذلِكَ } “İşte bu” [lafzıyla yapılan] işaret; iki kıraate göre [metindeki] câil (var eden) yahut ce'l (var etme) kelimesinin delalet ettiği var etme fiilinedir. el-Azîz: Kahredici ve mutlak galip olandır. el-Alîm: İlmi pek çok olandır; O'nun bildiklerinin bir kısmı da o ikisini [güneş ve ayı] bu kusursuz intizam üzere hareket ettirmesidir. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها } “Karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye yıldızları sizin için var eden O'dur” sözü; yani karada ve denizde yol alırken gecenin karanlıklarında kendileriyle yön tayin etmeniz için onları yarattı demektir. Karanlıkların karaya ve denize izafe edilmesi, onlarla iç içe ve bitişik olmasındandır. Yahut karanlıklardan maksat: Ancak yıldızlarla yol bulunabilen kara ve deniz yollarının belirsizliğidir. Bu, Allah'ın kendisi için yarattığı yıldızların faydalarından biridir. Diğer bir kısmı ise Allah'ın şu buyruklarında zikrettiğidir: { وَحِفْظاً مِنْ كُلِّ شَيْطانٍ مارِدٍ } “Ve [onu] her inatçı şeytandan koruduk”, { وَجَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّياطِينِ } “ve onları şeytanlar için taşlama [vesilesi] kıldık”. Bir diğeri de onları gökyüzü için bir süs kılmasıdır. Kim bu faydalardan başkasını iddia ederse, Allah'a büyük bir iftira atmış olur. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Ayetleri etraflıca açıkladık”; [yani] ibret almada daha tesirli olsun diye tafsilatlı bir biçimde açıkladığımız ayetleri, { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir topluluk için”; bu ayetlerde bulunan...

الدَّلَالَةِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ وَعَظَمَتِهِ وَبَدِيعِ حَكَمْتِهِ. قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ أَيْ آدَمَ ﵇ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ بَدِيعِ خَلْقِهِ الدَّالِّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو عَمْرٍو وَعِيسَى وَالْأَعْرَجُ وَالنَّخَعِيُّ بِكَسْرِ الْقَافِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا مرفوعان على أنهما مبتداءان وَخَبَرُهُمَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَمِنْكُمْ مُسْتَقَرٌّ أَوْ فَلَكُمْ مُسْتَقَرٌّ، التَّقْدِيرُ الْأَوَّلُ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، وَالثَّانِي عَلَى الثَّانِيَةِ: أَيْ فَمِنْكُمْ مُسْتَقَرٌّ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ، أَوْ فَلَكُمْ مُسْتَقَرٌّ عَلَى ظَهْرِهَا، وَمِنْكُمْ مُسْتَوْدَعٌ فِي الرَّحِمِ أَوْ فِي بَاطِنِ الْأَرْضِ أَوْ فِي الصُّلْبِ وَقِيلَ: الْمُسْتَقَرُّ فِي الرَّحِمِ، وَالْمُسْتَوْدَعُ فِي الْأَرْضِ وَقِيلَ: الْمُسْتَقَرُّ فِي الْقَبْرِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ يَقُولُونَ: الْمُسْتَقَرُّ مَا كَانَ فِي الرَّحِمِ، وَالْمُسْتَوْدَعُ مَا كَانَ فِي الصُّلْبِ وَقِيلَ: الْمُسْتَقَرُّ مَنْ خُلِقَ، وَالْمُسْتَوْدَعُ مَنْ لَمْ يُخْلَقْ وَقِيلَ: الِاسْتِيدَاعُ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِمْ فِي الْقُبُورِ إِلَى الْمَبْعَثِ.

Allah'ın kudretine, azametine ve hikmetinin eşsizliğine delalet eden hususları [bilenler için]. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten var edendir” sözü; daha önce geçtiği üzere yani Âdem [aleyhisselâm]'dan var edendir. Bu da O'nun tam kudretine delalet eden eşsiz yaratışının bir başka türüdür. { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “Böylece [sizin için] bir kalma yeri, bir de emanet bırakılma yeri vardır.” İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Hasan, Ebû Amr, Îsâ, el-A'rec ve en-Nehaî kâf harfinin kesresiyle { فَمُسْتَقِرٌّ }, diğerleri ise fethasıyla { فَمُسْتَقَرٌّ } şeklinde okumuşlardır. Bu iki kelime mübteda olarak merfudurlar ve haberleri mahzuftur; takdiri ise şöyledir: “İçinizden bir kısmı yerleşmiştir/kalıcıdır” veya “Sizin için bir kalma yeri vardır”. Birinci takdir birinci kıraate, ikinci takdir ise ikinci kıraate göredir. Yani: Sizden bir kısmınız yeryüzünün üstünde yerleşmiştir veya sizin için yeryüzünün üstünde bir kalma yeri vardır; sizden bir kısmı da rahimde, yerin derinliklerinde veya [babaların] sulbünde emanet olarak bulunmaktadır. el-Müstakar'ın (kalma yeri) rahimde, el-müstevda'ın (emanet yeri) ise yerde olduğu da söylenmiştir. el-Müstakar'ın kabirde olduğu da ileri sürülmüştür. Kurtubî şöyle demiştir: Tefsir ehlinin çoğu şöyle demektedir: el-Müstakar, rahimde bulunan; el-müstevda' ise sulbte bulunandır. el-Müstakar yaratılmış olan, el-müstevda' ise henüz yaratılmamış olandır da denilmiştir. Emanet bırakılmanın (istîdâ'), onların dirilişe kadar kabirlerde bulunmalarına işaret olduğu da söylenmiştir.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى تَفْسِيرِ الْمُسْتَقَرِّ بِالْكَوْنِ عَلَى الْأَرْضِ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ ، وَذَكَرَ سُبْحَانَهُ هَاهُنَا يَفْقَهُونَ وَفِيمَا قَبْلَهُ يَعْلَمُونَ لِأَنَّ فِي إِنْشَاءِ الْأَنْفُسِ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعْلِ بَعْضِهَا مُسْتَقَرًا وَبَعْضَهَا مُسْتَوْدَعًا مِنَ الْغُمُوضِ وَالدِّقَّةِ مَا لَيْسَ فِي خَلْقِ النُّجُومِ لِلِاهْتِدَاءِ، فَنَاسَبَهُ ذِكْرُ الْفِقْهِ لِإِشْعَارِهِ بِمَزِيدِ تَدْقِيقٍ وَإِمْعَانِ فِكْرٍ. قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ عَجَائِبَ مَخْلُوقَاتِهِ. وَالْمَاءُ هُوَ مَاءُ الْمَطَرِ، وَفِي فَأَخْرَجْنا بِهِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ إِظْهَارًا لِلْعِنَايَةِ بِشَأْنِ هَذَا الْمَخْلُوقِ وَمَا تَرَتَّبَ عَلَيْهِ، وَالضَّمِيرُ في بِهِ عائد إلى الماء، ونَباتَ كُلِّ شَيْءٍ يَعْنِي كُلَّ صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ النَّبَاتِ الْمُخْتَلِفَةِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى رِزْقِ كُلِّ شَيْءٍ، وَالتَّفْسِيرُ الْأَوَّلُ أَوْلَى. ثُمَّ فَصَّلَ هَذَا الْإِجْمَالَ فَقَالَ:

el-Müstakar kelimesinin yeryüzünde bulunmakla tefsir edilmesine delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Sizin için yeryüzünde belirli bir süreye kadar bir kalma yeri ve yararlanma vardır.” Yüce Allah burada { يَفْقَهُونَ } “ince anlayış sergilerler” buyurmuş, bundan önceki ayette ise { يَعْلَمُونَ } “bilirler” buyurmuştur. Çünkü insanların tek bir nefisten yaratılmasında ve onlardan bir kısmının müstakar, bir kısmının müstevda kılınmasında; yıldızların yol bulmak için yaratılmasında bulunmayan bir kapalılık ve incelik vardır. Bu sebeple derin bir inceleme ve etraflıca düşünmeyi hissettirmesi bakımından fıkıh (derin anlayış) lafzının zikredilmesi uygun düşmüştür. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً } “O, gökten su indirendir” sözü; O'nun yarattığı harika varlıkların bir başka türüdür. Su ise yağmur suyudur. { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “böylece onunla çıkardık” ifadesinde, bu yaratılan şeyin ve ona bağlı sonuçların önemine dikkat çekmek amacıyla gaibden mütekellime iltifat sanatı yapılmıştır. { بِهِ } ifadesindeki zamir suya dönmektedir. { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisini” yani farklı bitki türlerinin her bir çeşidini demektir. Anlamın “her şeyin rızkı” olduğu da söylenmiştir; ancak birinci tefsir daha evladır. Sonra bu özlü ifadeyi detaylandırarak şöyle buyurdu:

فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ أَخْضَرَ. وَالْخَضِرُ: رَطْبُ الْبُقُولِ، وَهُوَ مَا يَتَشَعَّبُ مِنَ الْأَغْصَانِ الْخَارِجَةِ مِنَ الْحَبَّةِ وَقِيلَ: يُرِيدُ الْقَمْحَ وَالشَّعِيرَ وَالذُّرَةَ وَالْأُرْزَ وَسَائِرَ الْحُبُوبِ نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا هَذِهِ الْجُمْلَةُ صِفَةٌ لِخَضِرًا: أَيْ نَخْرُجُ مِنَ الْأَغْصَانِ الْخُضْرِ حَبًا مُتَرَاكِبًا: أَيْ مُرَكَّبًا بَعْضُهُ عَلَى بَعْضِهِ كَمَا فِي السَّنَابِلِ وَمِنَ النَّخْلِ خبر مقدّم، ومِنْ طَلْعِها بَدَلٌ مِنْهُ، وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ يَخْرُجُ مِنْهُ حَبٌّ يَكُونُ ارْتِفَاعُ قِنْوَانٍ عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى حَبٍّ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ قِنْوَانًا عَطْفًا عَلَى حَبًّا، وَتَمِيمٌ يَقُولُونَ قِنْيَانٍ. وَقُرِئَ بِضَمِّ الْقَافِ وَفَتْحِهَا بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ اللُّغَتَيْنِ، لُغَةِ قَيْسٍ، وَلُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ. وَالطَّلْعُ: الْكُفْرِيُّ قَبْلَ أَنْ يَنْشَقَّ عَنِ الْإِغْرِيضِ ، وَالْإِغْرِيضُ يُسَمَّى طَلْعًا أَيْضًا. وَالْقِنْوَانُ: جَمْعُ قِنْوٍ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ جَمْعِهِ وَتَثْنِيَتِهِ أَنَّ الْمُثَنَّى مَكْسُورُ النُّونِ، وَالْجَمْعُ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ الْإِعْرَابُ، وَمِثْلُهُ صِنْوَانٌ. وَالْقِنْوُ: الْعِذْقُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْقِنْوَانَ أَصْلُهُ مِنَ الطَّلْعِ. وَالْعِذْقُ هُوَ عُنْقُودُ النَّخْلِ، وَقِيلَ الْقِنْوَانُ: الْجِمَارُ. وَالدَّانِيَةُ: الْقَرِيبَةُ الَّتِي يَنَالُهَا الْقَائِمُ وَالْقَاعِدُ.

{ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً } “ondan bir yeşillik çıkardık”. Ahfeş şöyle demiştir: Yani yeşil demektir. el-Hadır (الْخَضِر); taze yeşilliklerdir ki taneden çıkan dallanıp budaklanan kısımdır. Bununla buğday, arpa, mısır, pirinç ve diğer hububatın kastedildiği de söylenmiştir. { نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا } “kendisinden taneler çıkaracağımız” cümlesi, { خَضِراً } kelimesinin sıfatıdır; yani: Yeşil dallardan taneler çıkarırız. { مُتَراكِباً } “üst üste binmiş” yani başaklarda olduğu gibi birbiri üzerine dizilmiş [taneler çıkarırız]. { وَمِنَ النَّخْلِ } “ve hurma ağacından” mukaddem haberdir, { مِنْ طَلْعِها } “onun tomurcuğundan” ifadesi ondan bedeldir. { يَخْرُجُ مِنْهُ حَبٌّ } şeklinde okuyanların kıraatine göre { قِنْوَانٌ } kelimesinin merfu oluşu, { حَبٌّ } kelimesine matuf olması sebebiyledir. Ferrâ, Kur'an dışı kullanımda { قِنْوَاناً } kelimesinin { حَبًّا } kelimesine atfedilerek mansub okunmasını da caiz görmüştür. Temîm kabilesi { قِنْيَان } derler. Kays lehçesi ile Hicaz ehlinin lehçesi olmak üzere iki lehçenin farklılığına binaen kâf harfinin ötresiyle ve fethasıyla da okunmuştur. et-Tal' (الطَّلْع); hurma çiçeğini saran kabuk açılmadan önceki hurma tomurcuğudur. Bu iç tomurcuğa da tal' denir. el-Kınvân (الْقِنْوَان); kınv (قِنْو) kelimesinin çoğuludur. Çoğulu ile tesniyesi arasındaki fark; tesniyesinin nun harfinin meksur olması, çoğulunun ise irabın gerektirdiği şekilde gelmesidir; { صِنْوَان } kelimesi de böyledir. el-Kınv; salkım demektir. Anlamı şudur: Hurma salkımlarının aslı tomurcuktan meydana gelir. el-Izk (الْعِذْق) ise hurma salkımıdır. el-Kınvân'ın hurma ağacının özü olduğu da söylenmiştir. ed-Dâniye (الدَّانِيَةُ); ayaktakinin ve oturanın uzanabileceği yakın salkımlardır.

قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى: مِنْهَا دَانِيَةٌ، وَمِنْهَا بعيدة فحذف، ومثله سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَخَصَّ الدَّانِيَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ الْقَدْرِ وَالِامْتِنَانِ، وَذَلِكَ فِيمَا يَقْرُبُ تَنَاوُلُهُ أكثر. قوله: وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ

Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı: 'Onlardan [bazısı] sarkmış/yakındır, [bazısı da] uzaktır' şeklindedir; fakat [uzak olan kısım] hazfedilmiştir. { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [ayeti] de bunun gibidir. Yakın olanın özellikle zikredilmesi ise ayetteki maksadın [ilahi] kudreti ve nimeti beyan etmek oluşundandır; bu ise devşirilmesi yakın ve kolay olan şeyde daha fazladır. [Cenâb-ı Hakk'ın]: { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } “ve üzüm bağları” sözüne gelince;

قَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى وَالْأَعْمَشُ وَعَاصِمٌ فِي قِرَاءَتِهِ الصَّحِيحَةِ عَنْهُ بِرَفْعِ جَنَّاتٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ. وَأَنْكَرَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى أَبُو عُبَيْدَةَ وَأَبُو حَاتِمٍ حَتَّى قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: هِيَ مُحَالٌ، لِأَنَّ الْجَنَّاتِ لَا تَكُونُ مِنَ النَّخْلِ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَيْسَ تَأْوِيلُ الرَّفْعِ عَلَى هَذَا، وَلَكِنَّهُ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ: أَيْ وَلَهُمْ جَنَّاتٌ، كَمَا قَرَأَ جَمَاعَةٌ من القراء وَحُورٌ عِينٌ وَقَدْ أَجَازَ مِثْلَ هَذَا سِيبَوَيْهِ وَالْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ، وَأَمَّا عَلَى النَّصْبِ فَقِيلَ:

Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ, A'meş ve kendisinden gelen sahih kıraatinde Âsım, { جَنَّاتٍ } kelimesini ref ile okumuşlar, diğerleri ise nasb ile okumuşlardır. Birinci kıraati Ebû Ubeyde ve Ebû Hâtim reddetmiş, hatta Ebû Hâtim: “Bu imkânsızdır, çünkü bağlar hurma ağacından olmaz” demiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: Ref ile okunuşun izahı böyle değildir; bilakis o mübteda olarak merfudur ve haberi mahzuftur; yani “Onlar için bahçeler vardır” demektir. Nitekim kıraat imamlarından bir topluluk { وَحُورٌ عِينٌ } “ve iri gözlü huriler” ayetini de böyle okumuştur. Sibeveyh, Kisâî ve Ferrâ da bu tür bir kullanımı caiz görmüşlerdir. Nasb haline gelince, şöyle denilmiştir:

هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ أَيْ وَأَخْرَجْنَا بِهِ جَنَّاتٍ كَائِنَةً مِنْ أَعْنَابٍ، أَوِ النَّصْبِ بِفِعْلٍ يُقَدَّرُ مُتَأَخِّرًا:

{ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesine matuftur; yani: “Ve onunla üzümlerden oluşan bahçeler çıkardık” demektir. Ya da nasbı, sonraya takdir edilen bir fiille olur:

أَيْ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ أَخْرَجْنَاهَا، وَهَكَذَا الْقَوْلُ فِي انْتِصَابِ الزَّيْتُونِ وَالرُّمَّانِ: وَقِيلَ: هُمَا منصوبان على الاختصاص لكونهما عزيزين، ومُشْتَبِهاً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ: أَيْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا فِي بَعْضِ أَوْصَافِهِ وَلَا يُشْبِهُ بَعْضُهُ بَعْضًا فِي الْبَعْضِ الْآخَرِ وَقِيلَ: إِنَّ أَحَدَهُمَا يُشْبِهُ الْآخَرَ فِي الْوَرَقِ بِاعْتِبَارِ اشْتِمَالِهِ عَلَى جَمِيعِ الْغُصْنِ وَبِاعْتِبَارِ حَجْمِهِ، وَلَا يُشْبِهُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ فِي الطَّعْمِ وَقِيلَ: خَصَّ الزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ لِقُرْبِ مَنَابِتِهِمَا مِنَ الْعَرَبِ كَمَا فِي قَوْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ: أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَنْظُرُوا نَظَرَ اعْتِبَارٍ إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَإِلَى يَنْعِهِ إِذَا أَيْنَعَ. وَالثَّمَرُ فِي اللُّغَةِ: جَنَى الشَّجَرِ. وَالْيَانِعُ:

yani: “Ve üzümden bahçeler, onları da çıkardık” demektir. { الزَّيْتُونَ } ve { الرُّمَّانَ } kelimelerinin nasbı hakkında da durum böyledir. O ikisinin kıymetli oluşları sebebiyle ihtisas üzere mansub oldukları da söylenmiştir. { مُشْتَبِهاً } kelimesi hal olarak mansubtur: Yani her ikisinin bazı özellikleri bakımından birbirine benzemesi, diğer bazı özellikleri bakımından ise birbirine benzememesidir. Birinin diğerine yaprakları bakımından, bütün dalı kaplaması ve boyutu yönüyle benzediği, fakat tat bakımından birbirlerine benzemedikleri de söylenmiştir. Zeytin ve narın özellikle zikredilmesinin sebebinin, Allah Sübhânehu'nun: { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Deveye bakmazlar mı, nasıl yaratılmış?” sözünde olduğu gibi onların yetiştiği yerlerin Araplara yakın olması dolayısıyla olduğu söylenmiştir. Sonra Sübhân olan Allah, meyve verdiği zaman onun meyvesine ve olgunlaştığı zaman da olgunlaşmasına ibret nazarıyla bakmalarını emretmiştir. es-Semer (الثَّمَر) lügatte: Ağacın mahsulüdür. el-Yâni' (الْيَانِع) ise:

النَّاضِجُ الَّذِي قَدْ أَدْرَكَ وَحَانَ قِطَافُهُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْيَنْعُ جَمْعُ يَانِعٍ، كَرَكْبٍ وَرَاكِبٍ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ، أَيْنَعَ: احْمَرَّ، قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ ثَمَرِهِ بضم الثاء والميم، وقرأ الباقون بفتحهما، إِلَّا الْأَعْمَشُ فَإِنَّهُ قَرَأَ ثُمْرَهُ بِضَمِّ الثَّاءِ وسكون الميم تخفيفا. وقرأ محمد بن السّميقع وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَنْعِهِ بِضَمِّ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةُ بَعْضِ أَهْلِ نَجْدٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكُمْ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مُجْمَلًا وَمُفَصَّلًا لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ اسْتِدْلَالًا بِمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنْ عَجَائِبَ مَخْلُوقَاتِهِ الَّتِي قَصَّهَا عَلَيْهِمْ.

olgunlaşmış, kemale ermiş ve toplanma vakti gelmiş olandır. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: el-Yen' (الْيَنْع), { رَاكِب } kelimesinin çoğulunun { رَكْب } olması gibi { يَانِع } kelimesinin çoğuludur. Ferrâ ise: “Meyve olgunlaşıp kızardı” demiştir. Hamza ve Kisâî peltek se ve mim harflerinin zammı ile { ثُمُرِهِ } şeklinde okumuş; diğerleri ise her iki harfin fethası ile { ثَمَرِهِ } şeklinde okumuştur. Yalnızca A'meş hafifletmek maksadıyla se harfinin zammı ve mimin sükûnu ile { ثُمْرِهِ } şeklinde okumuştur. Muhammed b. es-Semeyka', İbn Muhaysın ve İbn Ebî İshâk altındaki ye harfinin zammı ile { وَيُنْعِهِ } şeklinde okumuşlardır. Ferrâ: “Bu, bazı Necid ehlinin lehçesidir” demiştir. Diğerleri ise fethasıyla { وَيَنْعِهِ } şeklinde okumuşlardır. { إِنَّ فِي ذلِكُمْ } “Şüphesiz bunda” sözündeki işaret, daha önce icmâlî ve tafsîlî olarak zikredilen hususlara yöneliktir; { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir topluluk için elbette ibretler vardır”; kendilerine anlatılan harika mahlukatı müşahede etmek suretiyle Allah'a iman eden bir kavim için [ibretler vardır].

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يَقُولُ: خَلَقَ الْحَبَّ وَالنَّوَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يَفْلِقُ الْحَبَّ وَالنَّوَى عَنِ النَّبَاتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الشِّقَّانِ اللَّذَانِ فِيهِمَا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ قَالَ: النَّخْلَةَ مِنَ النَّوَاةِ وَالسُّنْبُلَةَ مِنَ الْحَبَّةِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ قَالَ: النَّوَاةُ مِنَ النَّخْلَةِ، وَالْحَبَّةُ مِنَ السُّنْبُلَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ قَالَ: النَّاسُ الْأَحْيَاءُ مِنَ النُّطَفِ، وَالنُّطْفَةُ مَيْتَةٌ تَخْرُجُ مِنَ النَّاسِ الْأَحْيَاءِ، وَمِنَ الْأَنْعَامِ وَالنَّبَاتِ كَذَلِكَ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ أَيْ فَكَيْفَ تُكَذِّبُونَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عن الحسن قال: «أتى تُصْرَفُونَ» . وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي فالِقُ الْإِصْباحِ قَالَ: «خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: يَعْنِي بِالْإِصْبَاحِ: ضَوْءَ الشَّمْسِ بِالنَّهَارِ، وَضَوْءَ الْقَمَرِ بِاللَّيْلِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي فالِقُ الْإِصْباحِ قَالَ: إِضَاءَةُ الْفَجْرَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وعبد

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz Allah, taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendirendir” buyruğu hakkında: “Taneyi ve çekirdeği yaratandır” demiştir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: “Taneyi ve çekirdeği yarıp bitkiyi çıkarandır” demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: “[Tohum ve çekirdekte] bulunan iki yarıktır” demiştir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir de Ebû Mâlik'ten benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” buyruğu hakkında: “Çekirdekten hurma ağacını, taneden de başağı çıkarır; { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } ‘diriden de ölüyü çıkarandır’ [buyruğu hakkında ise]: Hurma ağacından çekirdeği, başaktan da taneyi [çıkarandır]” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Canlı olan insanları meniden çıkarır; meni ise canlı insanlardan çıkan ölü bir maddedir. Davarlardan ve bitkilerden [çıkanlar] da aynı şekilde böyledir.” İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” buyruğu hakkında: “Yani nasıl yalanlıyorsunuz?” demiştir. Yine [İbn Ebî Hâtim'in] Hasen'den rivayet ettiğine göre o: “Nasıl çevriliyorsunuz?” demiştir. Yine [İbn Ebî Hâtim'in] İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” buyruğu hakkında: “Geceyi ve gündüzü yaratandır” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o: “İsbâh (الْإِصْبَاح) ile gündüz güneşin ışığını, geceleyin de ayın ışığını kastetmektedir” demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { فالِقُ الْإِصْباحِ } hakkında: “Fecrin aydınlanmasıdır” demiştir. Abdürrezzâk ve Abd

ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فالِقُ الْإِصْباحِ قَالَ: فَالِقُ الصُّبْحِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً قَالَ: سَكَنَ فِيهِ كُلُّ طَيْرٍ وَدَابَّةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً يَعْنِي عَدَدَ الْأَيَّامِ وَالشُّهُورِ وَالسِّنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَالَ: يَضِلُّ الرَّجُلُ وَهُوَ فِي الظُّلْمَةِ، وَالْجَوْرُ: عَنِ الطَّرِيقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْخَطِيبُ فِي كِتَابِ النُّجُومِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: تَعَلَّمُوا مِنَ النُّجُومِ مَا تَهْتَدُونَ بِهِ فِي بَرِّكُمْ وَبَحْرِكُمْ ثُمَّ أَمْسِكُوا، فَإِنَّهَا وَاللَّهِ مَا خُلِقَتْ إِلَّا زِينَةً لِلسَّمَاءِ، وَرُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ، وَعَلَامَاتٍ يُهْتَدَى بِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرزاق وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَعَلَّمُوا مِنَ النُّجُومِ مَا تَهْتَدُونَ بِهِ فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، ثُمَّ انْتَهُوا» .

b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فالِقُ الْإِصْباحِ } sözü hakkında: “Sabahı yarıp çıkarandır” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً } sözü hakkında: “Bütün kuşlar ve hayvanlar onda sükûn bulur” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً } sözü hakkında: “Günlerin, ayların ve yılların sayılması demektir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } sözü hakkında şöyle demiştir: “Kişi karanlıkta kaybolur, el-Cevr ise yoldan sapmaktır.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Kitâbu'n-Nücûm'da Hatîb'in Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yıldızlardan karanızda ve denizinizde yolunuzu bulabileceğiniz kadarını öğrenin, sonra durun! Zira Allah'a yemin olsun ki onlar ancak gökyüzüne süs, şeytanlara atış taşları ve kendileriyle yol bulunan alametler olarak yaratılmışlardır.” Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh de Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye ve Hatîb'in İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yıldızlardan karanın ve denizin karanlıklarında yol bulabileceğiniz kadarını öğrenin, sonra [ötesinden] sakının.”

وَقَدْ وَرَدَ فِي اسْتِحْبَابِ مُرَاعَاةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لِذِكْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، لَا لِغَيْرِ ذَلِكَ أَحَادِيثُ، مِنْهَا عِنْدَ الْحَاكِمِ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَحَبُّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَى اللَّهِ الَّذِينَ يُرَاعُونَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لِذِكْرِ اللَّهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ شَاهِينَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَالْخَطِيبُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَالْخَطِيبُ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي كِتَابِ النُّجُومِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَ حَدِيثِهِ الْأَوَّلِ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي تَارِيخِهِ، وَالدَّيْلَمِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ثَلَاثَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: التَّاجِرُ الْأَمِينُ، وَالْإِمَامُ الْمُقْتَصِدُ، وَرَاعِي الشَّمْسِ بِالنَّهَارِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ:

Başka amaçla değil, sadece Allah Sübhânehu'yu zikretmek için güneşi ve ayı gözetlemenin müstehap olduğuna dair hadisler rivayet edilmiştir. Bunlardan biri Hâkim'in rivayet edip sahih gördüğü Ebû Hüreyre hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah'ın kulları içinde Allah'a en sevimli olanlar, Allah'ı zikretmek için güneşi ve ayı gözetenlerdir.” İbn Şâhîn, Taberânî, Hâkim ve Hatîb'in Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini buyurmuştur. Ahmed ez-Zühd'de ve Hatîb, Ebü'd-Derdâ'dan benzerini rivayet etmişlerdir. Hatîb, Kitâbu'n-Nücûm'da Ebû Hüreyre'den merfû olarak ilk hadisin benzerini rivayet etmiştir. Hâkim Târîh'inde ve Deylemî zayıf bir senetle yine Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Allah'ın kendi gölgesinde gölgelendireceği üç kişi vardır: Güvenilir tüccar, mutedil yönetici ve gündüz güneşi gözeten kimse.” Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Selmân-ı Fârisî'den şöyle rivayet etmiştir:

«سَبْعَةٌ فِي ظِلِّ اللَّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ، فَذَكَرَ مِنْهُمُ الرَّجُلَ الَّذِي يُرَاعِي الشَّمْسَ لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ» . فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ مُقَيَّدَةٌ بِكَوْنِ الْمُرَاعَاةِ لِذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّلَاةِ لَا لِغَيْرِ ذَلِكَ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ انْقِضَاءَ وَقْتِ صَلَاةِ الْفَجْرِ طُلُوعَ الشَّمْسِ، وَأَوَّلُ صَلَاةِ الظُّهْرِ زَوَالُهَا، وَوَقْتُ الْعَصْرِ مَا دَامَتِ الشَّمْسُ بَيْضَاءَ نَقِيَّةً، وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ غُرُوبُ الشَّمْسِ. وَوَرَدَ فِي صَلَاةِ الْعِشَاءِ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُصَلِّيهَا لِوَقْتِ مَغِيبِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ ثالث الشهر» وبه يُعْرَفُ أَوَائِلُ الشُّهُورِ وَأَوْسَاطُهَا وَأَوَاخِرُهَا. فَمَنْ رَاعَى الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ بِهَذِهِ الْأُمُورِ فَهُوَ الَّذِي أَرَادَهُ ﷺ، وَمَنْ رَاعَاهَا لِغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ غَيْرُ مُرَادٍ بِمَا وَرَدَ، وَهَكَذَا النُّجُومُ، وَرَدَ النَّهْيُ عَنِ النَّظَرِ فِيهَا كَمَا أَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ النَّظَرِ فِي النُّجُومِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْمَرْهَبِيُّ وَالْخَطِيبُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ النَّظَرِ فِي النُّجُومِ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ عَنْ عَائِشَةَ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ.

“Hiçbir gölgenin olmadığı günde yedi kişi Allah'ın gölgesindedir; onlardan biri olarak namaz vakitleri için güneşi gözeten kişiyi zikretti.” Bu hadisler, gözetlemenin başka amaçla değil, Allah'ı zikretmek ve namaz için olması şartına bağlıdır. Allah, sabah namazı vaktinin çıkışını güneşin doğuşu, öğle namazının başlangıcını zeval vakti, ikindi vaktini güneş beyaz ve berrak kaldığı müddetçe, akşam vaktini ise güneşin batışı kılmıştır. Yatsı namazı hakkında ise şöyle rivayet edilmiştir: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem yatsı namazını ayın üçüncü gecesinde ayın batış vaktinde kılardı.” Ayların başlangıcı, ortası ve sonu da bununla bilinir. Kim güneşi ve ayı bu hususlar için gözetlerse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kastettiği kişi odur; kim de bunun dışındaki şeyler için gözetlerse vârid olan rivayetlerde kastedilen o değildir. Yıldızlar da böyledir; onlara [astrolojik amaçla] bakmak yasaklanmıştır. Nitekim İbn Merdûye ve Hatîb'in Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni yıldızlara [fal ve astroloji amacıyla] bakmaktan nehyetti.” İbn Merdûye, Merhebî ve Hatîb'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yıldızlara bakmaktan nehyetti.” Hatîb, Âişe'den de merfû olarak benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ وَالْخَطِيبُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا ذُكِرَ أَصْحَابِي فَأَمْسِكُوا، وَإِذَا ذُكِرَ الْقَدَرُ فَأَمْسِكُوا، وَإِذَا ذُكِرَتِ النُّجُومُ فَأَمْسِكُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنِ اقْتَبَسَ عِلْمًا مِنَ النُّجُومِ اقْتَبَسَ شُعْبَةً مِنَ السِّحْرِ زَادَ مَا زَادَ» . فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ مَحْمُولَةٌ عَلَى النَّظَرِ فِيهَا لِمَا عَدَا الِاهْتِدَاءَ وَالتَّفَكُّرَ وَالِاعْتِبَارَ. وَمَا وَرَدَ فِي جَوَازِ النَّظَرِ فِي النُّجُومِ فَهُوَ مُقَيَّدٌ بِالِاهْتِدَاءِ وَالتَّفَكُّرِ وَالِاعْتِبَارِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ حَدِيثُ ابْنُ عُمَرَ السَّابِقُ، وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ

Taberânî, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Hatîb'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ashabım anıldığı zaman [ileri geri konuşmaktan] sakının; kader anıldığı zaman [tartışmaktan] sakının; yıldızlar anıldığı zaman [onlara tesir atfetmekten] sakının.” İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim yıldızlardan bir ilim iktibas ederse (öğrenirse), sihirden bir şube iktibas etmiş olur; [öğrendiğini] artırdıkça [günahını da] artırır.” Bu hadisler, yol bulma, tefekkür ve ibret alma dışındaki maksatlarla yıldızlara bakmaya hamledilir. Yıldızlara bakmanın caiz olduğuna dair rivayetler ise İbn Ömer'in geçen hadisinin delalet ettiği üzere yol bulma, tefekkür ve ibret alma şartına bağlıdır. Şuna da buna hamledilir:

مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ فِيمَا أَخْرَجَهُ الْخَطِيبُ عَنْهُ: أَنَّهُ سَأَلَ رَجُلًا عَنْ حِسَابِ النُّجُومِ، فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَتَحَرَّجُ أَنْ يُخْبِرَهُ، فَقَالَ عِكْرِمَةُ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: عِلْمٌ عَجَزَ النَّاسُ عَنْهُ وَوَدِدْتُ أَنِّي عَلِمْتُهُ. وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَالْخَطِيبُ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ أَنَّهُ خَطَبَ فَذَكَرَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ كُسُوفَ هَذِهِ الشَّمْسِ، وَكُسُوفَ هَذَا الْقَمَرِ، وَزَوَالَ هَذِهِ النُّجُومِ عَنْ مَوَاضِعِهَا لِمَوْتِ رِجَالٍ عُظَمَاءَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَإِنَّهُمْ قَدْ كذبوا، ولكنها آيات من آيات الله يعبر بِهَا عِبَادَهُ لِيَنْظُرَ مَا يَحْدُثُ لَهُمْ مِنْ تَوْبَةٍ» . وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فِي كُسُوفِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّهُمَا لَا يَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلَا لِحَيَاتِهِ، وَلَكِنْ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِمَا عِبَادَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا:

Hatîb'in İkrime'den rivayet ettiğine göre: O, bir adama yıldız hesabını sordu; adam ona haber vermekten çekinmeye başladı. Bunun üzerine İkrime: “İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: İnsanların [tamamını kavramaktan] aciz kaldığı bir ilimdir, onu bilmeyi ne kadar çok isterdim!” demiştir. Ebû Dâvûd ve Hatîb'in Semüre b. Cündeb'den rivayet ettiğine göre o bir hutbe vermiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiği şu hadisi zikretmiştir: “İmdi, bazı insanlar şu güneşin tutulmasını, şu ayın tutulmasını ve şu yıldızların yerlerinden kaymasını yeryüzü ehlinden bazı büyük adamların ölümüne bağlamaktadırlar. Oysa onlar yalan söylemişlerdir; bilakis bunlar Allah'ın ayetlerinden birer ayettir ki, kullarının tövbe adına ne yapacaklarını görmek için onlarla kullarını uyarır/ibret aldırır.” Sahîhayn ve diğer eserlerde güneş ve ay tutulması hakkında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu sabit olmuştur: “Şüphesiz güneş ve ay hiç kimsenin ölümü veya hayatı için tutulmazlar; fakat Allah onlarla kullarını korkutur.” İbn Merdûye'nin Ebû Ümâme'den merfû olarak rivayet ettiğine göre:

«إِنَّ اللَّهَ نَصَبَ آدَمَ بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ ضَرَبَ كَتِفَهُ الْيُسْرَى فَخَرَجَتْ ذُرِّيَّتُهُ مِنْ صُلْبِهِ حَتَّى ملؤوا الْأَرْضَ» ، فَهَذَا الْحَدِيثُ هُوَ مَعْنَى مَا فِي الْآيَةِ، وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ

“Şüphesiz Allah, Âdem'i huzuruna dikti, sonra sol omzuna vurdu ve zürriyeti sulbünden çıkıp yeryüzünü doldurdular” buyurmuştur. İşte bu hadis, { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten var edendir” ayetinin anlamıdır. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

قَالَ: الْمُسْتَقَرُّ مَا كَانَ فِي الرَّحِمِ، وَالْمُسْتَوْدَعِ مَا اسْتَوْدَعَ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَالدَّوَابِّ. وَفِي لَفْظِ: الْمُسْتَقَرُّ مَا فِي الرَّحِمِ وَعَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ وَبَطْنِهَا مِمَّا هُوَ حَيٌّ وَمِمَّا قَدْ مَاتَ. وَفِي لَفْظِ: الْمُسْتَقَرِّ مَا كَانَ فِي الْأَرْضِ، وَالْمُسْتَوْدَعُ مَا كَانَ فِي الصُّلْبِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ: قَالَ: مُسْتَقَرُّهَا فِي الدُّنْيَا، وَمُسْتَوْدَعُهَا فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابن مسعود قال: المستقرّ: الرحم، والمستودع: الْمَكَانُ الَّذِي يَمُوتُ فِيهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَا: مُسْتَقَرٌّ فِي الْقَبْرِ، وَمُسْتَوْدَعٌ فِي الدُّنْيَا، أَوْشَكَ أَنْ يَلْحَقَ بِصَاحِبِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:

O şöyle demiştir: el-Müstakar, rahimde olandır; el-müstevda' ise erkeklerin ve hayvanların sulbüne emanet bırakılandır. Bir lafızda ise: el-Müstakar; rahimde, yeryüzünün üstünde ve karnında bulunan diriler ve ölülerdir. Başka bir lafızda ise: el-Müstakar, yerde bulunan; el-müstevda' ise sulbte bulunandır. Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: “Onun müstakarı dünyada, müstevda'ı ise ahirettedir” demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “el-Müstakar: Rahimdir; el-müstevda' ise: Kişinin içinde öleceği yerdir.” Ebü'ş-Şeyh'in Hasan ve Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: “Kabirde bir karargâh (müstakar), dünyada ise emanettir (müstevda'); sahibine kavuşması pek yakındır.” İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın:

نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً قَالَ: هَذَا السُّنْبُلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قِنْوانٌ دانِيَةٌ قَالَ قَرِيبَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن ابْنِ عَبَّاسٍ قِنْوانٌ دانِيَةٌ قَالَ: قِصَارُ النَّخْلِ اللَّاصِقَةُ عُذُوقُهَا بِالْأَرْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قِنْوَانُ: الْكَبَائِسِ، وَالدَّانِيَةُ: الْمَنْصُوبَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قِنْوانٌ دانِيَةٌ قال:

{ نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً } “kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız” sözü hakkında o: “Bu başaktır” demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Berâ b. Âzib'den rivayet ettiğine göre { قِنْوانٌ دانِيَةٌ } “sarkan salkımlar” hakkında: “Yakındır” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { قِنْوانٌ دانِيَةٌ } hakkında: “Salkımları yere değen kısa hurma ağaçlarıdır” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre: “Kınvân: Salkımlardır; dâniye ise: Dikili olandır.” İbn Ebî Hâtim'in yine ondan { قِنْوانٌ دانِيَةٌ } hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir:

تهدل العذوق مِنَ الطَّلْعِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ:

Tomurcuktan salkımların sarkmasıdır. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın:

مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ قَالَ: مُتَشَابِهًا وَرَقُهُ مُخْتَلِفًا ثَمَرُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي قَوْلِهِ: انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ قَالَ: رُطَبُهُ وَعِنَبُهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْبَرَاءِ وَيَنْعِهِ قَالَ: نضجه.

{ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen” sözü hakkında: “Yaprağı birbirine benzeyen, meyvesi farklı olan” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } “Meyve verdiği zaman onun meyvesine bakın” sözü hakkında: “Yaş hurması ve üzümüdür” demiştir. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Berâ'dan rivayet ettiğine göre { وَيَنْعِهِ } “ve olgunlaşmasına” hakkında: “Olgunlaşmasıdır” demiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٣]

[En'âm Suresi (6), Ayet 100-103]

وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)

{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) } “Cinleri O'na ortak koştular; oysa onları da O yaratmıştı. Bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir. (100) O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. O'nun bir eşi olmadığı halde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir. (101) İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır, öyleyse O'na kulluk edin! O, her şeyin üzerine vekildir. (102) Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder. O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. (103)”

هَذَا الْكَلَامُ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِهِمْ وَضَلَالَاتِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْجِنُّ: الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَشُرَكَاءَ: الْمَفْعُولُ الثَّانِي، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً ، وَجَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ: أَنْ يَكُونَ الْجِنُّ بَدَلًا مِنْ شُرَكَاءَ وَمُفَسِّرًا لَهُ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ رَفْعَ الْجِنِّ بِمَعْنَى هُمُ الْجِنُّ، كَأَنَّهُ قِيلَ:

Bu söz, onların cehalet ve sapıklıklarının bir başka türünün zikrini içermektedir. Nehhâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } “ve sizi hükümdarlar kıldı” ve { وَجَعَلْتُ لَهُ مالًا مَمْدُوداً } “kendisine bol servet verdim” ayetlerinde olduğu gibi { الْجِنَّ } birinci mef'ûl, { شُرَكَاءَ } ise ikinci mef'ûldür. Ferrâ, { الْجِنَّ } kelimesinin { شُرَكَاءَ } kelimesinden bedel ve onu açıklayıcı olmasını da caiz görmüştür. Kisâî ise “Onlar cinlerdir” anlamında { الْجِنُّ } kelimesinin ref ile okunmasını caiz görmüştür; sanki:

مَنْ هُمْ؟ فقيل: الجنّ، وبالرفع قرأ يزيد بن قُطَيْبٍ وَأَبُو حَيَّانَ، وَقُرِئَ بِالْجَرِّ عَلَى إِضَافَةِ شُرَكَاءَ إِلَى الْجِنِّ لِلْبَيَانِ.

“Onlar kimdir?” diye sorulmuş da “Cinlerdir” denilmiş gibidir. Yezîd b. Kuteyb ve Ebû Hayyân ref ile okumuşlardır. Açıklama maksadıyla { شُرَكَاءَ } lafzının { الْجِنِّ } lafzına izafetiyle cer ile de okunmuştur.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ جَعَلُوا شُرَكَاءَ لِلَّهِ فَعَبَدُوهُمْ كَمَا عَبَدُوهُ، وَعَظَّمُوهُمْ كَمَا عَظَّمُوهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْجِنِّ هَاهُنَا الْمَلَائِكَةُ لِاجْتِنَانِهِمْ: أَيِ اسْتَتَارِهِمْ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الزَّنَادِقَةِ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَإِبْلِيسَ أَخَوَانٍ، فَاللَّهُ خَالِقُ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ، وَإِبْلِيسُ خَالِقُ الْحَيَّاتِ وَالسِّبَاعِ وَالْعَقَارِبِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْكَلْبِيِّ، وَيَقْرُبُ مِنْ هَذَا قَوْلُ الْمَجُوسِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: لِلْعَالَمِ صَانِعَانِ هُمَا الرَّبُّ سُبْحَانَهُ وَالشَّيْطَانُ. وَهَكَذَا الْقَائِلُونَ: كُلُّ خَيْرٍ مِنَ النُّورِ، وَكُلُّ شَرٍّ مِنَ الظُّلْمَةِ، وَهُمُ الْمَانَوِيَّةُ. قَوْلُهُ: وَخَلَقَهُمْ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ قَدْ: أَيْ وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ، أَوْ خَلَقَ مَا جَعَلُوهُ شَرِيكًا لِلَّهِ. قَوْلُهُ: وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ قَرَأَ نَافِعٌ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ ادَّعَوْا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَالنَّصَارَى ادَّعَوْا أَنَّ الْمَسِيحَ ابْنُ اللَّهِ، واليهود ادّعوا أن عزيزا ابْنُ اللَّهِ، فَكَثُرَ ذَلِكَ مِنْ كُفْرِهِمْ فَشَدَّدَ الْفِعْلَ لِمُطَابَقَةِ الْمَعْنَى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ. وَقُرِئَ «حَرَّفُوا» مِنَ التَّحْرِيفِ: أَيْ زَوَّرُوا. قَالَ أَهْلُ اللغة: معنى خرقوا: اختلفوا وَافْتَعَلُوا وَكَذَّبُوا، يُقَالُ: اخْتَلَقَ الْإِفْكَ وَاخْتَرَقَهُ وَخَرَقَهُ، أَوْ أَصْلُهُ مِنْ خَرَقَ الثَّوْبَ: إِذَا شَقَّهُ: أَيِ اشْتَقُّوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ. قَوْلُهُ: بِغَيْرِ عِلْمٍ متعلق بمحذوف وهو حَالٌ: أَيْ كَائِنِينَ بِغَيْرِ عِلْمٍ، بَلْ قَالُوا: ذَلِكَ عَنْ جَهْلٍ خَالِصٍ، ثُمَّ بَعْدَ حِكَايَةِ هَذَا الضَّلَالِ الْبَيِّنِ وَالْبَهْتِ الْفَظِيعِ مِنْ جَعْلِ الْجِنِّ شُرَكَاءَ لِلَّهِ، وَإِثْبَاتِ بَنِينَ وَبَنَاتٍ لَهُ نَزَّهَ اللَّهُ نَفْسَهُ، فَقَالَ: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي مَعْنَى سُبْحَانَهُ. وَمَعْنَى تَعالى: تَبَاعَدَ وَارْتَفَعَ عَنْ قَوْلِهِمُ الْبَاطِلِ الَّذِي وَصَفُوهُ بِهِ. قَوْلُهُ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ مُبْدِعُهُمَا، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَقَدْ جَاءَ الْبَدِيعُ: بِمَعْنَى الْمُبْدِعِ كَالسَّمِيعِ بِمَعْنَى الْمُسْمِعِ كَثِيرًا، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبَ:

Anlamı şudur: Onlar Allah'a ortaklar koştular; böylece Allah'a ibadet ettikleri gibi onlara da ibadet ettiler, Allah'ı yücelttikleri gibi onları da yücelttiler. Buradaki cinlerden kastın, gizli olmaları (ictinân) sebebiyle melekler olduğu da söylenmiştir; nitekim meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söyleyenler bunlardır. Bir görüşe göre de: “Allah Teâlâ ile İblis iki kardeştir; Allah insanları ve hayvanları yaratmış, İblis ise yılanları, yırtıcı hayvanları ve akrepleri yaratmıştır” diyen zındıklar hakkında inmiştir. Bu görüş Kelbî'den rivayet edilmiştir. Mecûsîlerin sözü de buna yakındır; çünkü onlar: “Âlemin iki yaratıcısı vardır, onlar da Sübhân olan Rab ve Şeytan'dır” demişlerdir. “Her hayır nurdandır, her şer karanlıktandır” diyen Manihacılar da böyledir. Yüce Allah'ın: { وَخَلَقَهُمْ } “oysa onları O yaratmıştı” sözü, takdiri { قَدْ } olan bir hal cümlesidir: Yani onlar Allah'ın kendilerini veya Allah'a ortak koştukları varlıkları yarattığını bildikleri halde [bunu yaptılar]. Yüce Allah'ın: { وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ } “O'na oğullar ve kızlar uydurdular” sözü; Nâfi' tarafından çokluk bildirmesi için şeddeli olarak { وَخَرَّقُوا } şeklinde okunmuştur. Çünkü müşrikler meleklerin Allah'ın kızları olduğunu, Hristiyanlar Mesih'in Allah'ın oğlu olduğunu, Yahudiler de Üzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmişlerdir. Onların bu inkârları çoğalınca, anlama uygunluk sağlamak için fiili şeddeli okumuştur. Diğerleri ise şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Tahriften türemiş olarak “uydurdular, tahrif ettiler” anlamında { حَرَّفُوا } şeklinde de okunmuştur. Lügat ehli şöyle demiştir: Hareku (خرقوا) lafzının anlamı: İhtilaf ettiler, uydurdular ve yalan söylediler demektir; nitekim “İftirayı uydurdu, düzdü ve yalan söyledi” denilir. Ya da aslı elbiseyi yırttığı zamanki { خَرَقَ الثَّوْبَ } ifadesinden gelir; yani O'na oğullar ve kızlar yakıştırıp türettiler demektir. Yüce Allah'ın: { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” sözü mahzuf bir kelimeye taalluk eden bir haldir; yani: Bilgisiz oldukları halde, bilakis bunu sırf cehaletten söylediler. Sonra cinleri Allah'a ortak koşmak, O'na oğullar ve kızlar isnat etmek gibi bu apaçık sapıklığı ve çirkin iftirayı naklettikten sonra Allah Zatını tenzih ederek şöyle buyurdu: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelemelerinden münezzeh ve yücedir.” { سُبْحَانَهُ } lafzının anlamına dair açıklama daha önce geçmişti. { تَعَالَى } lafzının manası ise: Onların O'nu niteledikleri batıl sözlerinden uzak ve yüce oldu demektir. Yüce Allah'ın: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” sözü; yani onların ilk yaratıcısıdır; öyleyse O'nun nasıl çocuğu olabilir? el-Bedî' (الْبَدِيع); el-Müsmî' (işittiren) anlamında es-Semî' (işiten) kelimesinin çokça kullanılması gibi, el-Mübdi' (eşsiz yaratan) anlamında da gelmiştir. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bundandır:

أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدّاعي السّميع ... يورّقني وَأَصْحَابِي هُجُوعُ؟

“Reyhâne tarafından seslenen o işittirici davetçi mi beni uykusuz bırakıyor, oysa arkadaşlarım derin uykudalar?”

أَيِ الْمُسْمِعِ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ إِلَى الْفَاعِلِ، وَالْأَصْلُ بَدِيعُ سَمَاوَاتِهِ وَأَرْضِهِ. وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ خَفْضَهُ عَلَى النَّعْتِ لِلَّهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ رَفْعَهُ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَقِيلَ: هُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ تَعالى، وَقُرِئَ بِالنَّصْبِ عَلَى الْمَدْحِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ لِلْإِنْكَارِ. وَالِاسْتِبْعَادِ، أَيْ مَنْ كَانَ هَذَا وَصْفُهُ، وَهُوَ أنه خالق السموات وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِمَا كَيْفَ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ؟ وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَخْلُوقَاتِهِ، وَكَيْفَ يَتَّخِذُ مَا يَخْلُقُهُ وَلَدًا، ثُمَّ بَالَغَ فِي نَفْيِ الْوَلَدِ، فَقَالَ: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ أَيْ كَيْفَ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَالْحَالُ أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ، وَالصَّاحِبَةُ إِذَا لَمْ تُوجَدِ اسْتَحَالَ وُجُودُ الْوَلَدِ، وَجُمْلَةُ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا، لِأَنَّ مَنْ كَانَ خَالِقًا لِكُلِّ شَيْءٍ اسْتَحَالَ مِنْهُ أَنْ يَتَّخِذَ بَعْضَ مَخْلُوقَاتِهِ وَلَدًا وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ مخلوقاته خافية، والإشارة بقوله:

Yani işittirici (el-müsmi‘) [demektir]. [Kelimenin] sıfat-ı müşebbehenin faile izafe edilmesi kabilinden olduğu da söylenmiştir; aslı ise 'semâvâtını ve arzını eşsizce yaratan' (bedî‘u semâvâtihi ve ardih) demektir. Kisâî, bunun Allah Lafza-i Celâl'ine sıfat (na't) kılınarak mecrur (kesreli) okunmasını caiz görmüştür. Zahir olan ise, [lafzın] mahzuf bir mübtedanın takdiriyle ya da kendisinin mübteda olup haberinin { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” cümlesi olması sebebiyle merfû (ötreli) olmasıdır. [Bu kelimenin] { تَعَالَى } fiilinin faili olarak merfû olduğu da söylenmiştir. Medih (övgü) üzere mensûb (üstünlü) olarak da okunmuştur. { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “O'nun nasıl çocuğu olabilir?” ifadesindeki soru, inkâr ve [böyle bir şeyi] imkânsız görme (istib‘âd) bildirmektedir. Yani; vasfı bu olan, göklerin, yerin ve ikisinde bulunanların yaratıcısı olan bir zâtın çocuğu nasıl olabilir? Oysa o [çocuk dedikleri varlık da] O’nun yarattıklarının bir parçasıdır; O yarattığı bir şeyi nasıl çocuk edinir? Daha sonra [Allah Teâlâ], çocuk isnadını nefyetmede mübalağa yaparak şöyle buyurmuştur: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi de olmamıştır”. Yani eşi olmadığı halde O'nun nasıl çocuğu olabilir? Zira eş bulunmayınca çocuğun varlığı imkânsızdır. { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi O yaratmıştır” cümlesi ise kendinden önceki [hükmü] pekiştirmek içindir; çünkü her şeyin yaratıcısı olan bir zâtın, mahlûkâtından bir kısmını çocuk edinmesi imkânsızdır. { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir”; mahlûkâtından hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. [Yüce Allah'ın] şu sözündeki işaret ise:

ذلِكُمُ إِلَى الْأَوْصَافِ السَّابِقَةِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَهُوَ الاسم الشريف، ورَبُّكُمْ خبر ثان، ولا إِلهَ إِلَّا هُوَ خبر ثالث، وخالِقُ كُلِّ شَيْءٍ خبر رابع، ويجوز أن يكون اللَّهُ رَبُّكُمْ بَدَلًا مِنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَكَذَلِكَ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ، وَيَجُوزُ ارْتِفَاعُ خَالِقِ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، وَأَجَازَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ النَّصْبَ فِيهِ فَاعْبُدُوهُ أَيْ: مَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَاتُهُ، فَهُوَ الْحَقِيقُ بِالْعِبَادَةِ، فَاعْبُدُوهُ وَلَا تَعْبُدُوا غَيْرَهُ مِمَّنْ لَيْسَ لَهُ مِنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْعَظِيمَةِ شَيْءٌ.

{ ذلِكُمُ } “İşte bu” sözündeki işaret geçen vasıflara yöneliktir. Mübteda olarak ref mahallindedir; ondan sonrası ise haberidir ki o da Lafza-i Celal'dir. { رَبُّكُمْ } ikinci haberdir, { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } üçüncü haberdir, { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ise dördüncü haberdir. { اللَّهُ رَبُّكُمْ } ifadesinin işaret isminden bedel olması da caizdir; aynı şekilde { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } ile { خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } ifadeleri mübtedanın haberi olabilir. { خالِق } kelimesinin gizli bir mübteda takdiriyle merfu olması da caizdir. Kisâî ve Ferrâ onda nasbı da caiz görmüşlerdir. { فَاعْبُدُوهُ } “öyleyse O'na kulluk edin!”; yani: Sıfatları bu olan zat ibadete layık olandır; öyleyse O'na kulluk edin ve bu yüce sıfatlardan hiçbirine sahip olmayan başkalarına kulluk etmeyin!

قَوْلُهُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ الْأَبْصَارُ: جَمْعُ بَصَرٍ، وَهُوَ الْحَاسَّةُ، وَإِدْرَاكُ الشَّيْءِ: عِبَارَةٌ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ لَا تَبْلُغُ كُنْهَ حَقِيقَتِهِ، فَالْمَنْفِيُّ هُوَ هَذَا الْإِدْرَاكُ لَا مُجَرَّدَ الرُّؤْيَةِ. فَقَدْ ثَبَتَتْ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ تَوَاتُرًا لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ، وَلَا يَجْهَلُهُ إِلَّا مَنْ يَجْهَلُ السُّنَّةَ الْمُطَهَّرَةَ جَهْلًا عَظِيمًا، وَأَيْضًا قَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْبَيَانِ وَالْمِيزَانِ أَنَّ رَفْعَ الْإِيجَابِ الْكُلِّيِّ سَلْبٌ جُزْئِيُّ فَالْمَعْنَى لَا تُدْرِكُهُ بَعْضُ الْأَبْصَارِ وَهِيَ أَبْصَارُ الْكُفَّارِ، هَذَا عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ نَفْيَ الْإِدْرَاكِ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الرُّؤْيَةِ، فَالْمُرَادُ بِهِ هَذِهِ الرُّؤْيَةُ الْخَاصَّةُ، وَالْآيَةُ مِنْ سَلْبِ الْعُمُومِ لَا مِنْ عُمُومِ السَّلْبِ، وَالْأَوَّلُ تَخْلُفُهُ الْجُزْئِيَّةُ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تُدْرِكُهُ كُلُّ الْأَبْصَارِ بَلْ بَعْضُهَا، وَهِيَ أَبْصَارُ الْمُؤْمِنِينَ. وَالْمَصِيرُ إِلَى أَحَدِ الْوَجْهَيْنِ مُتَعَيَّنٌ لِمَا عَرَّفْنَاكَ مِنْ تَوَاتُرِ الرُّؤْيَةِ فِي الْآخِرَةِ. وَاعْتِضَادِهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” sözü; el-Ebsâr (الْأَبْصَار), duyu organı olan el-basar (الْبَصَر) kelimesinin çoğuludur. Bir şeyi idrak etmek ise: Onu bütünüyle kuşatmaktan (ihâtadan) ibarettir. Zeccâc şöyle demiştir: Yani gözler O'nun hakikatinin künhüne erişemez; dolayısıyla nefyedilen şey salt görme (rü'yet) değil, işte bu ihata edici idraktir. Nitekim rü'yet, hakkında hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan mütevâtir hadislerle sabit olmuştur; tertemiz sünneti büyük bir cehaletle bilmeyen kimseden başkası bunu inkâr etmez. Ayrıca beyân ve mantık ilminde sabittir ki; tümel olumlamanın kaldırılması tikel bir olumsuzlamadır (nefiy). Dolayısıyla anlam: Bazı gözler O'nu idrak edemez; onlar da kâfirlerin gözleridir. Bu, idrakin nefyinin rü'yetin nefyini gerektirdiği kabul edildiği takdirdedir; bu durumda kastedilen bu özel görmedir. Ayet genel olumsuzlamadan (umûm-i selb) değil, olumsuzlamanın genelliğindendir (selb-i umûm); birincisinin yerini tikel alır. Takdiri şöyledir: Bütün gözler O'nu idrak edemez, bilakis bazıları idrak eder ki onlar da müminlerin gözleridir. Ahirette görmenin (rü'yetullah) mütevatir olduğunu sana bildirdiğimiz ve Allah Teâlâ'nın şu sözüyle de teyit edildiği için bu iki vecihten birine yönelmek zorunludur:

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ الْآيَةَ. قَوْلُهُ: وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ أَيْ يُحِيطُ بِهَا وَيَبْلُغُ كُنْهَهَا لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا خَافِيَةٌ، وَخَصَّ الْأَبْصَارَ لِيُجَانِسَ مَا قَبْلُهُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: فِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْخَلْقَ لَا يُدْرِكُونَ الْأَبْصَارَ:

{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler pırıl pırıl parlar...” ayeti. Yüce Allah'ın: { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” sözü; yani onları kuşatır ve künhüne ulaşır; onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Öncesiyle uyumlu olması için gözleri özellikle zikretmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: “Bunda, mahlûkatın gözleri idrak edemeyeceğine bir delil vardır:

أَيْ لَا يَعْرِفُونَ كَيْفِيَّةَ حَقِيقَةَ الْبَصَرِ وَمَا الشَّيْءُ الَّذِي صَارَ بِهِ الْإِنْسَانُ يُبْصِرُ مِنْ عَيْنَيْهِ دُونَ أَنْ يُبْصِرَ مِنْ غَيْرِهِمَا مِنْ سَائِرِ أَعْضَائِهِ، انْتَهَى. وَهُوَ اللَّطِيفُ أَيِ الرَّفِيقُ بِعِبَادِهِ: يُقَالُ لَطَفَ فُلَانٌ بِفُلَانٍ: أَيْ رَفِقَ بِهِ، وَاللُّطْفُ فِي الْعَمَلِ: الرِّفْقُ فِيهِ، وَاللُّطْفُ مِنَ اللَّهِ: التَّوْفِيقُ وَالْعِصْمَةُ، وَأَلْطَفَهُ بِكَذَا: إِذَا أَبَرَّهُ. وَالْمُلَاطَفَةُ:

yani gözün hakikatinin mahiyetini ve insanın diğer organlarıyla değil de iki gözüyle görmesini sağlayan şeyin ne olduğunu bilemezler.” [Zeccâc'ın sözü] bitti. { وَهُوَ اللَّطِيفُ } “O lütuf sahibidir” yani kullarına pek lütufkâr ve merhametlidir. “Falan kişi falana lütfetti” denildiğinde, ona yumuşak ve şefkatli davrandı demektir. İşteli lütuf: Ondaki zarafet ve yumuşaklıktır. Allah'tan gelen lütuf ise: Muvaffak kılmak ve korumaktır (ismet). Bir kimseye iyilik ve ikramda bulunduğunda { أَلْطَفَهُ بِكَذَا } denilir. el-Mülâtafe (الْمُلَاطَفَةُ) ise:

الْمُبَارَّةُ، هَكَذَا قال الجوهري وابن فارس، والْخَبِيرُ الْمُخْتَبَرُ بِكُلِّ شَيْءٍ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ.

iyilik ve lütufta bulunmaktır; Cevherî ve İbn Fâris böyle söylemişlerdir. { الْخَبِيرُ } ise; hiçbir şey kendisine gizli kalmayacak şekilde her şeyden haberdar olandır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ قَالَ: وَاللَّهُ خَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ قَالَ: تَخْرُصُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَخَرَقُوا قَالَ: جَعَلُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ } sözü hakkında: “Onları da Allah yaratmıştır” demiştir. { وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ } sözü hakkında ise: “Uydurdular” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre { وَخَرَقُوا } hakkında: “Kıldılar/isnat ettiler” demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o:

كَذَّبُوا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْعُقَيْلِيُّ وَابْنُ عَدِيٌّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ قَالَ: «لَوْ أَنَّ الْإِنْسَ وَالْجِنَّ وَالْمَلَائِكَةَ وَالشَّيَاطِينَ مُنْذُ خُلِقُوا إِلَى أَنْ فَنُوا صُفُّوا صَفًا وَاحِدًا مَا أَحَاطُوا بِاللَّهِ أَبَدًا» . قَالَ الذَّهَبِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ مُنْكَرٌ. انْتَهَى. وَفِي إِسْنَادِهِ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: رَأَى مُحَمَّدٌ رَبَّهُ. قَالَ عِكْرِمَةُ: فَقُلْتُ لَهُ أَلَيْسَ اللَّهُ يَقُولُ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ قَالَ:

“Yalan söylediler” demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ukaylî, İbn Adiy, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye zayıf bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } sözü hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: “İnsanlar, cinler, melekler ve şeytanlar yaratıldıkları andan yok olacakları ana kadar tek bir saf halinde dizilseler bile, Allah'ı asla [ilmi ve basarlarıyla] kuşatamazlar.” Zehebî: “Bu münker bir hadistir” demiştir. [Zehebî'nin sözü] bitti. Senedinde Atıyye el-Avfî vardır ve o zayıftır. Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: “Muhammed Rabbini gördü” demiştir. İkrime: “Ona dedim ki: Allah: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } ‘Gözler O'nu idrak edemez; O ise bütün gözleri idrak eder’ buyurmuyor mu?” İbn Abbâs şöyle dedi:

لَا أُمَّ لَكَ ذَاكَ نُورُهُ إِذَا تَجَلَّى بِنُورِهِ لَا يُدْرِكُهُ شَيْءٌ، وَفِي لَفْظٍ: إِنَّمَا ذَلِكَ إِذَا تَجَلَّى بِكَيْفِيَّتِهِ لَمْ يَقُمْ لَهُ بَصَرٌ.

“Anasız kalasıca! O, nuruyla tecelli ettiği zamanki nurudur; O'nu hiçbir şey idrak edemez.” Bir lafızda ise: “O ancak keyfiyetiyle tecelli ettiği zamandır ki O'na hiçbir göz dayanamaz” demiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ: لَا يُحِيطُ بَصَرُ أَحَدٍ بِاللَّهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الرُّؤْيَةِ عَنِ الحسن

İbn Cerîr ondan şöyle rivayet etmiştir: “Hiç kimsenin gözü Allah'ı kuşatamaz.” Ebü'ş-Şeyh ve Kitâbü'r-Ru'ye'de Beyhakî, Hasan'dan rivayet etmişlerdir:

فِي قَوْلِهِ: لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ قَالَ: فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ إسماعيل بن علية مثله.

{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } sözü hakkında: “Dünyada [idrak edemez]” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh de İsmâil b. Uleyye'den benzerini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٨]

[En'âm Suresi (6), Ayet 104-108]

قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)

{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim. (104) İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz ki 'Sen ders almışsın' desinler ve biz de onu bilen bir topluluğa iyice açıklayalım. (105) Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilah yoktur. Müşriklerden de yüz çevir! (106) Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık; sen onların üzerinde bir vekil de değilsin. (107) Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da bilgisizce haddi aşarak Allah'a sövmesinler. Böylece her ümmete kendi amelini süsledik. Sonra dönüşleri Rablerinedir; artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir. (108)”

الْبَصَائِرُ: جَمْعُ بَصِيرَةٍ، وَهِيَ فِي الْأَصْلِ: نُورُ الْقَلْبِ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْحُجَّةُ الْبَيِّنَةُ وَالْبُرْهَانُ الْوَاضِحُ، وَهَذَا الْكَلَامُ وَارِدٌ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلِهَذَا قَالَ فِي آخِرِهِ: وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ وَوَصَفَ الْبَصَائِرَ بِالْمَجِيءِ تَفْخِيمًا لِشَأْنِهَا وَجَعَلَهَا بِمَنْزِلَةِ الْغَائِبِ الْمُتَوَقِّعِ مَجِيئُهُ كَمَا يُقَالُ: جَاءَتِ الْعَافِيَةُ، وَانْصَرَفَ الْمَرَضُ، وَأَقْبَلَتِ السُّعُودُ، وَأَدْبَرَتِ النُّحُوسُ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ أَيْ: فَمَنْ تَعَقَّلَ الْحُجَّةَ وَعَرَفَهَا وَأَذْعَنَ لَهَا فَنَفَعَ ذَلِكَ لِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ يَنْجُو بِهَذَا الْإِبْصَارِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَمَنْ عَمِيَ عَنِ الْحُجَّةِ وَلَمْ يَتَعَقَّلَهَا وَلَا أَذْعَنَ لَهَا، فَضَرَرُ ذَلِكَ عَلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ يَتَعَرَّضُ لِغَضَبِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَيَكُونُ مَصِيرُهُ النَّارَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ بِرَقِيبٍ أُحْصِيَ عَلَيْكُمْ أَعْمَالَكُمْ، وَإِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَهُوَ الْحَفِيظُ عَلَيْكُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: نَزَلَ هَذَا قَبْلَ فَرْضِ الْقِتَالِ ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يمنعهم بالسيف عن عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ التَّصْرِيفِ الْبَدِيعِ نُصَرِّفُهَا فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَالْوَعْظِ وَالتَّنْبِيهِ. قَوْلُهُ: وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ الْعَطْفُ عَلَى مَحْذُوفٍ: أَيْ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ، أَوْ عِلَّةٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ مُتَأَخِّرًا، أَيْ:

el-Besâir (الْبَصَائِر); basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur; asılda kalp nuru demektir. Burada kastedilen ise apaçık hüccet ve kesin delildir. Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanı üzere varit olmuştur; bu sebeple sonunda: { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” buyurmuştur. Şanını yüceltmek için deliller “gelmek” vasfıyla nitelenmiş ve tıpkı “Şifa geldi, hastalık gitti, uğur yöneldi, uğursuzluk arkasını döndü” denildiği gibi gelmesi beklenen bir gaipten haber verilir konuma konulmuştur. { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } “Artık kim görürse kendi lehinedir”; yani kim hücceti kavrar, onu bilir ve ona boyun eğerse, bu görmesi sayesinde cehennem azabından kurtulacağı için bunun faydası kendisinedir. Kim de delile karşı körlük eder, onu akletmez ve ona boyun eğmezse, dünyada Allah'ın gazabına maruz kalıp varacağı yer cehennem olacağı için bunun zararı kendi nefsi aleyhinedir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”; amellerinizi sayıp döken bir gözetleyici değilim. Ben ancak Rabbimin risaletlerini size tebliğ eden bir elçiyim; sizin üzerinize gerçek koruyucu O'dur. Zeccâc şöyle demiştir: “Bu ayet savaş farz kılınmadan önce inmiştir; sonra kılıçla onları putlara tapmaktan menetmesi emredilmiştir.” { وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte ayetleri böyle türlü türlü açıklıyoruz”; yani işte bu eşsiz açıklayış gibi vaat, tehdit, vaaz ve uyarı konusunda onları türlü türlü açıklarız. Yüce Allah'ın: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “'Sen ders almışsın' desinler diye” sözündeki atıf mahzuf bir ifadeyedir: Yani hüccet ikâme olsun ve “Sen ders almışsın” desinler diye ayetleri türlü türlü açıklıyoruz. Yahut sonraya takdir edilen mahzuf bir fiilin illetidir; yani:

وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ صَرَفْنَاهَا، وَعَلَى هَذَا تَكُونُ اللَّامُ لِلْعَاقِبَةِ أَوْ لِلصَّيْرُورَةِ. وَالْمَعْنَى: وَمِثْلُ ذَلِكَ التَّصْرِيفِ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا: دَرَسْتَ، فَإِنَّهُ لَا احْتِفَالَ بِقَوْلِهِمْ، وَلَا اعْتِدَادَ بِهِمْ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ: الْوَعِيدُ وَالتَّهْدِيدُ لَهُمْ، وَعَدَمُ الِاكْتِرَاثِ بِقَوْلِهِمْ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى مَثَلِ هَذَا الزَّجَّاجُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَفِي الْمَعْنَى قَوْلٌ آخَرُ حَسَنٌ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى نُصَرِّفُ الْآياتِ نَأْتِي بِهَا آيَةً بَعْدَ آيَةٍ لِيَقُولُوا دَرَسْتَ عَلَيْنَا فَيُذَكَّرُونَ الْأَوَّلَ بِالْآخِرِ، فَهَذَا حَقِيقَتُهُ، وَالَّذِي قَالَهُ أَبُو إِسْحَاقَ: - يَعْنِي الزَّجَّاجَ- مَجَازٌ، وَفِي دَرَسْتَ قِرَاءَاتٌ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ «دَارَسْتَ» بِأَلْفٍ بَيْنِ الدَّالِ وَالرَّاءِ كَفَاعَلْتَ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَهْلِ مَكَّةَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ دَرَسَتْ بِفَتْحِ السِّينِ وإسكان التاء من غير ألف كخرجت، وهي قِرَاءَةُ الْحَسَنِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ دَرَسْتَ كَضَرَبْتَ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى الْمَعْنَى: دَارَسْتَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَدَارَسُوكَ: أَيْ ذَاكَرْتَهُمْ وَذَاكَرُوكَ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا وَقَعَ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ مِنْ إِخْبَارِ اللَّهِ عنهم بقوله:

“Sen ders almışsın desinler diye biz onları türlü türlü açıkladık” demektir. Buna göre lam harfi akıbet veya sayrûret (neticelenme) içindir. Anlamı şudur: İşte bu türlü türlü açıklayış gibi ayetleri açıklarız; onlar da “Sen ders almışsın” desinler diye; zira onların sözlerine itibar edilmez ve onlara değer verilmez. Dolayısıyla manası: Onlar için bir tehdit ve korkutma olup sözlerine aldırış etmemektir. Zeccâc da bunun benzerine işaret etmiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: “Anlamda bir başka güzel görüş daha vardır; o da { نُصَرِّفُ الْآياتِ } ifadesinin manasının: 'Bize ders verdin' desinler ve sonuncusuyla ilkini hatırlasınlar diye ayetleri peş peşe getirmemiz olmasıdır. Bu ifadenin hakikati budur; Ebû İshâk'ın -yani Zeccâc'ın- söylediği ise mecazdır.” { دَرَسْتَ } kelimesinde çeşitli kıraatler vardır: Ebû Amr ve İbn Kesîr, dâl ile râ arasında elif ile fâ'alte kalıbında { دَارَسْتَ } şeklinde okumuşlardır; bu Ali, İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, İkrime ve Mekke ehlinin kıraatidir. İbn Âmir ise elif olmaksızın sin harfinin fethası ve tâ'nın sükûnu ile harecet kalıbında { دَرَسَتْ } şeklinde okumuştur ki bu Hasan'ın kıraatidir. Diğerleri ise darabte kalıbında { دَرَسْتَ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre anlam: “Sen Ehl-i Kitap ile karşılıklı ders yaptın, onlar da seninle ders yaptı; yani sen onlarla müzakere ettin, onlar da seninle müzakere etti” demektir. Buna, Yüce Kitap'ta Allah'ın onlardan haber verdiği şu sözü delalet etmektedir:

وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ أَيْ أَعَانَ الْيَهُودُ النَّبِيَّ ﷺ عَلَى الْقُرْآنِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمْ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ، وَقَوْلُهُمْ: إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ . وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: قَدَّمَتْ هَذِهِ الْآيَاتِ وَعَفَتْ وَانْقَطَعَتْ، وَهُوَ كقولهم: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ مِثْلَ الْمَعْنَى عَلَى

{ وَأَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ } “Ona bu konuda başka bir topluluk da yardım etmiştir” yani Kur'an konusunda Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım etmiştir. Onların şu sözleri de bunun gibidir: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا } “[Bu Kur'an], onun yazdırdığı öncekilerin masallarıdır; bunlar ona sabah akşam okunmaktadır” ve şu sözleri: { إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ } “Ona ancak bir insan öğretiyor”. İkinci kıraate göre anlam şöyledir: Bu ayetler eskimiş, silinip yok olmuş ve kesilmiştir. Bu da onların { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” sözü gibidir. Üçüncü kıraate göre anlam ise

الْقِرَاءَةِ الْأُولَى. قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ بِمَعْنَى دَارَسْتَ إِلَّا أَنَّهُ أَبْلَغَ. وَحُكِيَ عَنِ الْمُبَرِّدِ أَنَّهُ قَرَأَ: وَلْيَقُولُوا بِإِسْكَانِ اللَّامِ فَيَكُونُ فِيهِ مَعْنَى التهديد، أي: وليقولوا ما شاؤوا فَإِنَّ الْحَقَّ بَيِّنٌ، وَفِي هَذَا اللَّفْظِ أَصْلُهُ دَرَسَ يَدْرُسُ دِرَاسَةً فَهُوَ مِنَ الدَّرْسِ وَهُوَ الْقِرَاءَةُ وَقِيلَ مِنْ دَرَّسْتُهُ: أَيْ ذَلَّلْتُهُ بِكَثْرَةِ الْقِرَاءَةِ، وَأَصْلُهُ دَرَسَ الطَّعَامَ:

birinci kıraatin anlamı gibidir. Ahfeş şöyle demiştir: “Daha beliğ olması dışında { دَارَسْتَ } anlamındadır.” Müberred'den lâm harfinin sükûnu ile { وَلْيَقُولُوا } şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; bu durumda onda tehdit manası bulunur; yani: “İstediklerini söylesinler, şüphesiz hak apaçıktır.” Bu lafzın aslı { دَرَسَ يَدْرُسُ دِرَاسَةً } fiilinden gelir ki bu da okumak anlamına gelen ed-ders (الدَّرْس) kökündendir. “Çok okumakla onu alıştırdım, kolaylaştırdım” anlamındaki { دَرَّسْتُهُ } ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Aslı ise yemeği/ekin tanesini dövdü manasındaki { دَرَسَ الطَّعَامَ } ifadesidir:

أَيْ دَاسَهُ. وَالدِّيَاسُ: الدِّرَاسُ بِلُغَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَقِيلَ: أَصْلُهُ مِنْ دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا: أَيْ أَخْلَقْتُهُ، وَدَرَسَتِ الْمَرْأَةُ دَرْسًا: أَيْ حَاضَتْ، وَيُقَالُ: إِنَّ فَرْجَ المرأة يكنى أبا أدراس وهو في الْحَيْضِ، وَالدَّرْسُ أَيْضًا:

yani onu ezdi, harmanladı demektir. ed-Diyâs (الدِّيَاسُ); Şam ehlinin lügatinde harman dövmek (ed-dirâs) demektir. Aslının “elbiseyi eskitip yıprattım” anlamındaki { دَرَسْتُ الثَّوْبَ أَدْرُسُهُ دَرْسًا } ifadesinden geldiği de söylenmiştir. “Kadın hayız gördü” manasında { دَرَسَتِ الْمَرْأَةُ دَرْسًا } denir. Hayız halinde kadının fercine “Ümmü Edrâs” künyesi verildiği de söylenir. ed-Ders kelimesi aynı zamanda:

الطَّرِيقُ الْخَفِيُّ. وَحَكَى الْأَصْمَعِيُّ: بَعِيرٌ لَمْ يُدْرَسْ: أَيْ لَمْ يُرْكَبْ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِهِ وَأُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ والأعمش أنهم قرءوا دَرَسَ أَيْ دَرَسَ مُحَمَّدٌ الْآيَاتِ، وَقُرِئَ دُرِسَتْ وبه قرأ زيد ابن ثَابِتٍ: أَيِ الْآيَاتِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَدَارَسَتْ أَيْ دَارَسَتِ الْيَهُودُ مُحَمَّدًا، وَاللَّامُ فِي لِنُبَيِّنَهُ لَامُ كَيْ: أَيْ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِكَيْ نُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ، وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْآيَاتِ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْقُرْآنِ، أَوْ إِلَى الْقُرْآنِ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ أَوْ إِلَى التَّبْيِينِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ. قَوْلُهُ: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ أَمَرَهُ اللَّهُ بِاتِّبَاعِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ وَأَنْ لَا يَشْغَلَ خَاطِرَهُ بِهِمْ، بَلْ يَشْتَغِلُ بِاتِّبَاعِ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ، وَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ لِقَصْدِ تأكيد إيجاد الِاتِّبَاعِ وَأَعْرِضْ مَعْطُوفٌ عَلَى اتَّبِعْ أَمَرَهُ اللَّهُ بالإعراض عن المشركين بعد ما أَمَرَهُ بِاتِّبَاعِ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ، وَهَذَا قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ السَّيْفِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمَ إِشْرَاكِهِمْ مَا أَشْرَكُوا، وَفِيهِ أَنَّ الشِّرْكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَتَعَارَفُ بِهِ أَهْلُ عِلْمِ الْكَلَامِ، وَالْمِيزَانِ مَعْرُوفٌ فَلَا نُطِيلُ بِإِيرَادِهِ وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً أَيْ: رَقِيبًا وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ أَيْ: قَيِّمٍ بِمَا فِيهِ نَفْعُهُمْ فَتَجْلِبُهُ إِلَيْهِمْ، لَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا إِبْلَاغُ الرِّسَالَةِ. قَوْلُهُ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ الْمَوْصُولُ عِبَارَةٌ عَنِ الْآلِهَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْبُدُهَا الْكُفَّارُ. وَالْمَعْنَى: لَا تَسُبُّ يَا مُحَمَّدُ آلِهَةَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الَّتِي يَدْعُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَيَتَسَبَّبُ عَنْ ذَلِكَ سَبُّهُمْ لِلَّهِ عُدْوَانًا وَتَجَاوُزًا عَنِ الْحَقِّ وَجَهْلًا مِنْهُمْ.

belirsiz/gizli yol demektir. Asmaî: { بَعِيرٌ لَمْ يُدْرَسْ } “Üzerine binilmemiş deve” ifadesini nakletmiştir. İbn Abbâs ve ashabından, Übeyy, İbn Mes'ûd ve A'meş'ten { دَرَسَ } şeklinde yani “Muhammed ayetleri okudu/öğrendi” anlamında okudukları rivayet edilmiştir. Meçhul sîgasıyla yani “Ayetler okundu/incelendi” anlamında { دُرِسَتْ } şeklinde de okunmuştur ki Zeyd b. Sâbit böyle okumuştur. “Yahudiler Muhammed ile karşılıklı okudu” manasında { دَارَسَتْ } şeklinde de okunmuştur. { لِنُبَيِّنَهُ } ifadesindeki lâm lâm-ı key'dir; yani: Bilen bir topluluğa onu iyice açıklayalım diye ayetleri türlü türlü açıklarız. Zamir, Kur'an anlamında olduğu için ayetlere döner veya bağlamdan bilindiği için zikredilmemiş olsa bile Kur'an'a döner; ya da fiilin delalet ettiği açıklama (tebyîn) manasına döner. Yüce Allah'ın: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” sözü; Allah ona vahyolunana uymasını, zihnini onlarla meşgul etmeyip Allah'ın kendisine emrettiği şeye uymakla meşgul olmasını emretmiştir. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” cümlesi, uymanın gerekliliğini pekiştirmek kastıyla matuf ile matufun aleyh arasında yer almış bir ara cümlesidir (cümle-i mu'terıza). { وَأَعْرِضْ } “ve yüz çevir” kelimesi { اتَّبِعْ } emrine matuftur; Allah ona vahyedilene uymasını emrettikten sonra müşriklerden yüz çevirmesini emretmiştir; bu da kılıç ayeti inmeden öncedir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı”; yani Allah onların ortak koşmamasını dileseydi şirk koşmazlardı. Bunda şirkin Allah Sübhânehu'nun dilemesiyle olduğuna delil vardır. Bu hususun kelam ve mantık ehlinin bildiği veçhe üzere takriri malumdur, bu sebeple onu zikrederek sözü uzatmayalım. { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” yani bir gözetleyici kılmadık. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “sen onların üzerinde bir vekil de değilsin”; yani onların menfaatine olan şeyleri üstlenip onlara getirecek bir sahip değilsin, senin görevin sadece risaleti tebliğ etmektir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki onlar da bilgisizce haddi aşarak Allah'a sövmesinler” sözündeki ism-i mevsul kâfirlerin tapmakta oldukları ilahlardan ibarettir. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Bu kâfirlerin Allah'tan başka yalvardıkları ilahlarına sövme; aksi takdirde bu durum onların haddi aşarak, haktan saparak ve cehaletleri yüzünden Allah'a sövmelerine sebep olur.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى الْحَقِّ وَالنَّاهِيَ عَنِ الْبَاطِلِ إِذَا خَشِيَ أَنْ يَتَسَبَّبَ عَنْ ذَلِكَ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ مِنَ انْتِهَاكِ حُرَمٍ، وَمُخَالَفَةِ حَقٍّ، وَوُقُوعٍ فِي بَاطِلٍ أَشَدَّ كَانَ التَّرْكُ أَوْلَى بِهِ، بَلْ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ، وَمَا أَنْفَعَ هَذِهِ الْآيَةِ وَأَجَّلَ فَائِدَتِهَا لِمَنْ كَانَ مِنَ الْحَامِلِينَ لِحُجَجِ اللَّهِ الْمُتَصَدِّينَ لِبَيَانِهَا لِلنَّاسِ إِذَا كان بين قوم من الصم والبكم الَّذِينَ إِذَا أَمَرَهُمْ بِمَعْرُوفٍ تَرَكُوهُ وَتَرَكُوا غَيْرَهُ مِنَ الْمَعْرُوفِ، وَإِذَا نَهَاهُمْ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ وَفَعَلُوا غَيْرَهُ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ عِنَادًا لِلْحَقِّ وَبُغْضًا لاتباع المحقين وجراءة على الله سُبْحَانَهُ، فَإِنَّ هَؤُلَاءِ لَا يُؤَثِّرُ فِيهِمْ إِلَّا السيف، وهو الحكم العدل لمن عائد الشَّرِيعَةَ الْمُطَهَّرَةَ وَجَعَلَ الْمُخَالَفَةَ لَهَا وَالتَّجَرُّؤَ عَلَى أَهْلِهَا دَيْدَنَهُ وَهَجِيرَاهُ ، كَمَا يُشَاهَدُ ذَلِكَ فِي أَهْلِ الْبِدَعِ الَّذِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى حَقٍّ وَقَعُوا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْبَاطِلِ، وَإِذَا أُرْشِدُوا إِلَى السُّنَّةِ قَابَلُوهَا بِمَا لَدَيْهِمْ مِنَ الْبِدْعَةِ، فَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُتَلَاعِبُونَ بِالدِّينِ، الْمُتَهَاوِنُونَ بِالشَّرَائِعِ، وَهُمْ شَرٌّ مِنَ الزَّنَادِقَةِ، لِأَنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ بِالْبَاطِلِ، وَيَنْتَمُونَ

Bu ayette, hakka çağıran ve batıldan sakındıran kimsenin; bundan dolayı dokunulmazlıkların çiğnenmesi, bir hakkın ihlal edilmesi ve daha beter bir batıla düşülmesi gibi bundan daha vahim bir neticenin doğmasından endişe etmesi halinde, [emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri] terk etmesinin kendisi için daha evlâ olduğuna, hatta bunun üzerine vacip olduğuna delil vardır. Allah'ın hüccetlerini taşıyan ve bunları insanlara açıklamayı üstlenen kimselerden olup da bir iyilik emredildiğinde hem onu hem de diğer iyilikleri terk eden; bir kötülük yasaklandığında ise hakka inatlarından, hak ehline uyanlara duydukları kinden ve Yüce Allah'a karşı cüretkarlıklarından dolayı hem o kötülüğü hem de diğer kötülükleri işleyen sağırlardan ve dilsizlerden oluşan bir topluluk arasında bulunan kimse için bu ayet ne kadar faydalı ve ne kadar büyük bir yarara sahiptir! Şüphesiz bunlara ancak kılıç tesir eder; tertemiz şeriata düşmanlık eden, ona muhalefet etmeyi ve şeriat ehline karşı cüretkarlık göstermeyi âdeti ve diline pelesenk ettiği meşgalesi haline getiren kimse için adil hüküm de budur. Nitekim hakka davet edildiklerinde pek çok batıla düşen, sünnete yönlendirildiklerinde ise bunu yanlarındaki bidatle karşılayan bidat ehlinde de bu durum müşahede edilmektedir. İşte bunlar dinle oynayan, şeriatları hafife alan kimselerdir. Onlar zındıklardan daha şerlidir; zira onlar batılla delil getirmeye çalışır ve intisap ederler...

إلى البدع، ويتظهرون بِذَلِكَ غَيْرَ خَائِفِينَ وَلَا وَجِلِينَ، وَالزَّنَادِقَةُ قَدْ أَلْجَمْتُهُمْ سُيُوفُ الْإِسْلَامِ وَتَحَامَاهُمْ أَهْلُهُ، وَقَدْ يُنْفَقُ كَيْدُهُمْ وَيَتِمُّ بَاطِلُهُمْ وَكُفْرُهُمْ نَادِرًا عَلَى ضَعِيفٍ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ مَعَ تَكَتُّمٍ وَتَحَرُّزٍ وَخِيفَةٍ وَوَجِلٍ، وَقَدْ ذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ ثَابِتَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَهِيَ أَصْلٌ أَصِيلٌ فِي سَدِّ الذَّرَائِعِ وَقَطْعِ التَّطَرُّقِ إِلَى الشُّبَهِ. وَقَرَأَ أَهْلُ مَكَّةَ عُدُوُّا بِضَمِّ الْعَيْنِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْوَاوِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَأَبِي رَجَاءٍ وَقَتَادَةَ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمْ بفتح العين وضم الدال وتشديد الْوَاوِ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ: أَيْ ظُلْمًا وَعُدْوَانًا، وَهُوَ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، أَوْ عَلَى الْمَصْدَرِ أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ التَّزْيِينِ زَيَّنَا لِكُلِّ أُمَّةٍ مِنْ أُمَمِ الْكُفَّارِ عَمَلَهُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي لَمْ يَنْتَهُوا عَنْهَا، وَلَا قَبِلُوا مِنَ الْمُرْسَلِينَ مَا أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِمْ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ كُتُبُهُ الْمُنَزَّلَةُ عَلَيْهِمْ.

hiçbir korku ve çekince duymaksızın bunu açıkça sergilerler. Zındıkları ise İslam'ın kılıçları sindirmiş ve İslam ehli onlardan sakınmıştır. Onların hileleri ve batıl küfürleri ancak gizlilik, çekingenlik, korku ve ürkeklik içinde Müslümanların zayıflarından pek azına nadiren geçer. İlim ehlinin cumhuru bu ayetin muhkem, sabit ve mensuh olmadığı görüşüne varmıştır. Bu ayet, sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) ve şüphelere yol açan kapıları kapatma konusunda temel bir asıldır. Mekke ehli ayn ve dâl harflerinin zammı ve vav'ın teşdidi ile { عُدُوًّا } şeklinde okumuşlardır ki bu Hasan, Ebû Recâ ve Katâde'nin kıraatidir. Diğerleri ise ayn harfinin fethası, dâl harfinin zammı ve vav'ın teşdidi ile { عَدْوًا } şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatin anlamı birdir: Yani zulüm ve düşmanlık ederek demektir. Bu kelime hal, masdar veya mef'ûlün leh olarak mansubtur. { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete kendi amelini süsledik”; yani işte bu süsleme gibi kâfir ümmetlerden her birine hayır ve şerden amellerini süsledik; { يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “O, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir”. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşleri Rablerinedir; artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir”; vazgeçmedikleri, elçilerin kendilerine getirdiği şeyleri kabul etmedikleri ve indirilen kitapların içerdiği hakikatlere uymayarak dünyada işledikleri günahları kendilerine haber verecektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ أَيْ بَيِّنَةٌ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ أَيْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ أَيْ مَنْ ضَلَّ فَعَلَيْها. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ دَارَسْتَ وَقَالَ: قَرَأْتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ دَرَسْتَ قَالَ: قَرَأْتَ وَتَعَلَّمْتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: دَارَسْتَ خَاصَمْتَ، جَادَلْتَ، تَلَوْتَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ قَالَ: كُفَّ عَنْهُمْ، وَهَذَا مَنْسُوخٌ، نَسَخَهُ الْقِتَالُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابن عباس في قوله: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا يقول الله ﵎:

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ } sözü hakkında: “Yani apaçık delil gelmiştir”; { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } sözü hakkında: “Yani kim hidayete ererse ancak kendi nefsi lehine hidayete erer”; { وَمَنْ عَمِيَ } sözü hakkında ise: “Yani kim saparsa, { فَعَلَيْها } zararı kendi aleyhinedir” demiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { دَارَسْتَ } şeklinde okur ve “Okudun” derdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre o, { دَرَسْتَ } hakkında: “Okudun ve öğrendin” demiştir. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre o: “{ دَارَسْتَ }; hasımlaştın, tartıştın, tilavet ettin demektir” demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de yüz çevir” sözü hakkında: “Onlardan el çek demektir; bu mensuhtur, onu { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } ‘Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün’ savaş ayeti neshetmiştir” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı” sözü hakkında şöyle demiştir: Allah azze ve celle şöyle buyurmaktadır:

لَوْ شِئْتُ لَجَمَعْتُهُمْ عَلَى الْهُدَى أَجْمَعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ أي بحفيظ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ: قَالُوا يَا مُحَمَّدُ لَتَنْتَهِيَنَّ عَنْ سَبِّكِ آلِهَتَنَا أَوْ لَنَهْجُوَنَّ رَبَّكَ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ أَنْ يَسُبُّوا أَوْثَانَهُمْ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَلْعُونٌ مَنْ سَبَّ وَالِدَيْهِ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَكَيْفَ يَسُبُّ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ؟ قَالَ: يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أمه فيسبّ أمه» .

“Dileseydim onların hepsini doğru yol üzerinde toplardım.” İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil değilsin” sözü hakkında: “Yani bir koruyucu [değilsin]” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” sözü hakkında şöyle demiştir: Müşrikler: “Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin Rabbine hakaret ederiz” dediler. Bunun üzerine Allah, putlarına sövmelerini ve böylece onların da bilmeksizin haddi aşarak Allah'a sövmelerini yasakladı. Sahih'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Anne babasına söven kimse lanetlenmiştir.» Sahâbîler: “Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam anne babasına nasıl söver?” dediler. O da: «Bir adamın babasına söver, o da onun babasına söver; annesine söver, o da onun annesine söver» buyurdu.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٩ الى ١١٣]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 109-113]

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)

{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “(109) Kendilerine bir mucize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: «Mucizeler ancak Allah'ın katındadır.» [Ey müminler!] O [mucize] geldiğinde onların yine de iman etmeyeceklerinin siz ne kadar farkındasınız ki? (110) İlk defa inanmadıkları gibi, [yine] onların kalplerini ve gözlerini tersyüz ederiz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken bırakırız. (111) Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına [şahit olarak] toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat onların çoğu cahillik ederler. (112) İşte böylece biz her peygambere, insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları kendi hallerine bırak! (113) Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve kazanmakta oldukları günahları kazanmaya devam etsinler [diye böyle yaparlar].”

قَوْلُهُ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ أَيِ الْكُفَّارُ مُطْلَقًا، أَوْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَجَهْدُ الْأَيْمَانِ: أَشَدُّهَا، أَيْ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ أَشَدَّ أَيْمَانِهِمُ الَّتِي بَلَغَتْهَا قُدْرَتُهُمْ، وَقَدْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْإِلَهُ الْأَعْظَمُ، فَلِهَذَا أَقْسَمُوا بِهِ، وَانْتِصَابُ جَهْدٍ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ وَهُوَ بِفَتْحِ الْجِيمِ الْمَشَقَّةُ، وَبِضَمِّهَا الطَّاقَةُ، وَمِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مَنْ يَجْعَلُهُمَا لِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْمَعْنَى:

Yüce Allah'ın: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a yemin ettiler” sözü; yani genel olarak kâfirler veya Kureyş kâfirleri demektir. { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “var güçleriyle yeminleri”; yani yeminlerin en şiddetlisi olup güçlerinin yettiği en kuvvetli yeminlerle Allah'a yemin ettiler demektir. Onlar Allah'ın en yüce ilah olduğuna inanıyorlardı, bu yüzden O'na yemin ettiler. { جَهْدَ } kelimesi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur. Cim harfinin fethasıyla (cehd) meşakkat, dammesiyle (cühd) ise güç/takât anlamına gelir. Dilcilerden bazıları her iki kullanımı da tek bir anlamda kabul ederler. Mana şudur:

أَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ آيَةً مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي كَانُوا يَقْتَرِحُونَهَا، وَأَقْسَمُوا لَئِنْ جَاءَتْهُمْ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا لَيُؤْمِنُنَّ بِها وَلَيْسَ غَرَضُهُمُ الْإِيمَانَ، بَلْ مُعْظَمُ قَصْدِهِمُ التَّحَكُّمُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالتَّلَاعُبُ بِآيَاتِ اللَّهِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي يَقْتَرِحُونَهَا وَغَيْرُهَا وَلَيْسَ عِنْدِي مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ إِنْ أَرَادَ إِنْزَالَهَا أَنْزَلَهَا، وَإِنْ أَرَادَ أَنْ لَا يَنْزِلَهَا لَمْ يَنْزِلْهَا. قَوْلُهُ: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنْ أَنَّهَا وَهِيَ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ، وَيُؤَيِّدُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ قِرَاءَةُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَمَا يُشْعِرُكُمْ إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ قَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ: الْمُخَاطَبُ بِهَذَا:

Onlar Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendi teklif ettikleri mucizelerden bir mucize getirmesini talep ettiler ve eğer teklif ettikleri bu mucize gelirse mutlaka ona inanacaklarına dair yemin ettiler. Oysa onların maksadı iman etmek değildi; asıl niyetleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahakküm etmek ve Allah'ın ayetleriyle alay edip oynamaktı. Bunun üzerine Allah Subhânehu ona, şöyle cevap vermesini emretti: { إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “Mucizeler ancak Allah katındadır”; yani onların talep ettiği bu mucize de diğerleri de [yalnızca Allah'ın katındadır], bende bunlardan hiçbir şey yoktur. O Subhânehu eğer indirmek isterse indirir, indirmemek isterse indirmez. Yüce Allah'ın: { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir?” sözüne gelince; Ebû Amr ve İbn Kesîr, Mücâhid'in de kıraati olarak { أَنَّها } kelimesindeki hemzeyi kesre ile okumuşlardır. İbn Mes'ûd'un “وَمَا يُشْعِرُكُمْ إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ” kıraati de bu kıraati desteklemektedir. Mücâhid ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Bu hitabın muhatabı:

الْمُشْرِكُونَ: أَيْ وَمَا يُدْرِيكُمْ، ثُمَّ حُكِمَ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ:

Müşriklerdir; yani “Siz ne bilirsiniz?” denilmiş, sonra da haklarında: { أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O geldiği zaman inanmayacaklardır” hükmü verilmiştir. Ferrâ ve diğerleri ise şöyle demiştir:

الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَوْ نَزَلَتِ الْآيَةُ لَعَلَّهُمْ يُؤْمِنُونَ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ أَنَّها إِذا جاءَتْ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، قَالَ الْخَلِيلُ: أَنَّهَا بِمَعْنَى لَعَلَّهَا، وَفِي التَّنْزِيلِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى أَيْ أَنَّهُ يَزَّكَّى. وَحُكِيَ عَنِ الْعَرَبِ: ائْتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا: أَيْ لَعَلَّكَ، ومنه قول عدي ابن زَيْدٍ:

Hitap müminleredir. Çünkü müminler Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Ey Allah'ın Resûlü! Bir mucize inse belki iman ederler” demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir?” buyurdu. Medine ehli, el-A'meş, Hamza, Kisâî, Âsım ve İbn Âmir { أَنَّها إِذا جاءَتْ } ibaresini hemzenin fethasıyla okumuşlardır. Halîl: “{ أَنَّهَا } lafzı { لَعَلَّهَا } (belki/umulur ki) manasındadır” demiştir. Nitekim Kur'an'da: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى } “Ne bilirsin, belki de o arınacak” buyrulmuştur; yani “arınacağını [nereden bileceksin]” demektir. Araplardan: “ائْتِ السُّوقَ أَنَّكَ تَشْتَرِي لَنَا شَيْئًا” (Çarşıya git, belki bize bir şey alırsın) sözü nakledilmiştir; yani “{ لَعَلَّكَ } (belki sen)” manasındadır. Adiy b. Zeyd'in şu sözü de bu kabildendir:

أَعَاذِلُ مَا يُدْرِيكَ أَنَّ مَنِيَّتِي ... إِلَى سَاعَةٍ فِي الْيَوْمِ أَوْ فِي ضُحَى الْغَدِ

“Ey beni kınayan! Ecelimin bugün bir saatte veya yarın kuşluk vaktinde olduğunu sana bildiren nedir?”

أَيْ لَعَلَّ مَنِيَّتِي، وَمِنْهُ قَوْلُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:

Yani “belki ecelim” demektir. Dureyd b. es-Sımme'nin şu sözü de bu kabildendir:

أَرِينِي جَوَادًا مَاتَ هَزْلًا لِأَنَّنِي ... أَرَى مَا تَرَيْنَ أَوْ بَخِيلًا مُخَلَّدَا

“Bana zayıflıktan ölmüş bir cömert göster ki ben de senin gördüğünü göreyim; yahut ebedî kalmış bir cimri [göster]!”

أَيْ لَعَلَّنِي، وَقَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:

Yani “belki ben” demektir. Ebü'n-Necm'in şu sözü de:

قُلْتُ لَشَيْبَانَ ادْنُ مِنْ لقائه ... أنّ تغدّي اليوم من شوائه

“Şeybân'a dedim ki: Onunla buluşmaya yaklaş, bugün belki onun kebabından öğle yemeği yersin.”

أَيْ لَعَلِّي، وَقَوْلُ جَرِيرٍ:

Yani “belki ben” demektir. Cerîr'in şu sözü de:

هَلْ أَنْتُمْ عَائِجُونَ بِنَا لَأَنْ ... نَرَى الْعَرَصَاتِ أَوْ أَثَرَ الْخِيَامِ

“Bizimle birlikte yönelir misiniz, belki avluları yahut çadırların izlerini görürüz?”

أي لعلنا اه. وَقَدْ وَرَدَتْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرًا بِمَعْنَى لعل. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ أَنَّهَا كَذَلِكَ فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ أَيْضًا وَالْفَرَّاءُ: إِنَّ لَا زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا: أَيِ الْآيَاتِ، إِذَا جَاءَتْ يُؤْمِنُونَ فَزِيدَتْ كَمَا زِيدَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ وفي

Yani “belki biz” demektir. Bu [ifade], Arap kelâmında “lealle” (لَعَلَّ / umulur ki, belki) anlamında pek çok defa vârid olmuştur. Kisâî, bunun Übey b. Kâ'b'ın mushafında da bu şekilde olduğunu nakletmiştir. Kisâî ve Ferrâ ayrıca şöyle demiştir: “{ لَا } edatı zâiddir (fazlalıktır). Mana ise şöyledir: «Nereden bileceksiniz ki o -yani ayetler/mucizeler- geldiğinde iman edecekler?» Nitekim Yüce Allah'ın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helâk ettiğimiz bir belde halkının [dünyaya] geri dönmemesi imkânsızdır (mutlaka döneceklerdir/ahirete varacaklardır)” kavlinde zâid kılındığı gibi burada da zâid kılınmıştır.” Ve [yine Yüce Allah'ın]

قوله: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ وَضَعَّفَ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ وَغَيْرُهُمَا زِيَادَةَ لَا وَقَالُوا: هُوَ غَلَطٌ وَخَطَأٌ.

{ ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } “Secde etmene ne engel oldu?” kavlinde olduğu gibi zâid kılınmıştır. Zeccâc, Nehhâs ve başkaları { لَا } edatının zâid olduğu görüşünü zayıf bulmuş ve: “Bu bir galat ve hatadır” demişlerdir.

وَذَكَرَ النَّحَّاسُ وَغَيْرُهُ أَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ أَوْ يُؤْمِنُونَ، ثُمَّ حَذَفَ هَذَا الْمُقَدَّرَ لِعِلْمِ السَّامِعِ. قَوْلُهُ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ معطوف على لا يُؤْمِنُونَ قيل: والمعنى: نقلّب أَفْئِدَتِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى لَهَبِ النَّارِ وَحَرِّ الْجَمْرِ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا فِي الدُّنْيَا وَنَذَرُهُمْ فِي الدُّنْيَا:

Nehhâs ve başkaları sözde bir hazif bulunduğunu ve takdirin: “O geldiğinde inanmayacaklar mı yoksa inanacaklar mı?” şeklinde olduğunu, ardından dinleyicinin bunu bilmesinden ötürü bu takdir edilen kısmın hazfedildiğini belirtmişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Onların kalplerini ve gözlerini tersine çeviririz” sözü, { لا يُؤْمِنُونَ } ifadesine matuftur. Denildi ki: Mana şudur: Dünyada inanmadıkları gibi kıyamet gününde de onların kalplerini ve gözlerini ateşin alevi ve korunun sıcaklığı üzerinde tersine çeviririz; { وَنَذَرُهُمْ } dünyada ise onları terk ederiz;

أَيْ نُمْهِلُهُمْ وَلَا نُعَاقِبُهُمْ فَعَلَى هَذَا بَعْضُ الْآيَةِ فِي الْآخِرَةِ. وَبَعْضُهَا فِي الدُّنْيَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ فِي الدُّنْيَا، أَيْ نَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْإِيمَانِ لَوْ جَاءَتْهُمْ تِلْكَ الْآيَةُ كَمَا حُلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا دَعَوْتَهُمْ إِلَيْهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ عِنْدَ ظُهُورِ الْمُعْجِزَةِ وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، والتقدير: أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا، وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ: أَيْ يَتَحَيَّرُونَ، وَالْكَافُ فِي كَما لَمْ يُؤْمِنُوا نعت مصدر محذوف، وما مصدرية، ويَعْمَهُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ أَيْ: لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ كَمَا اقْتَرَحُوهُ بِقَوْلِهِمْ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ، وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى الَّذِينَ يَعْرِفُونَهُمْ بَعْدَ إِحْيَائِنَا لَهُمْ، فَقَالُوا لَهُمْ: إِنَّ هَذَا النَّبِيَّ صَادِقٌ مُرْسَلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَآمِنُوا بِهِ، لَمْ يُؤْمِنُوا وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ مِمَّا سَأَلُوهُ مِنَ الْآيَاتِ قُبُلًا أَيْ كُفُلًا وَضِمْنًا بِمَا جِئْنَاهُمْ بِهِ مِنَ الْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ. هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ قُبُلًا بِضَمِّ الْقَافِ وَهُمُ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ قِبَلًا بِكَسْرِهَا: أَيْ مُقَابَلَةً. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: قِبَلًا بِمَعْنَى نَاحِيَةٍ، كَمَا تَقُولُ: لِي قِبَلَ فُلَانٍ مَالٌ، فَقُبُلًا نُصِبَ عَلَى الظَّرْفِ، وَعَلَى الْمَعْنَى الْأَوَّلِ وَرَدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا أَيْ: يَضْمَنُونَ، كَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ بِمَعْنَى قَبِيلٍ قَبِيلٍ أَيْ جَمَاعَةٍ جَمَاعَةٍ. وَحَكَى أَبُو زَيْدٍ: لَقِيتُ فُلَانًا قُبُلًا وَمُقَابَلَةً وَقِبَلًا كُلُّهُ وَاحِدٌ بِمَعْنَى الْمُوَاجَهَةِ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا الضَّمُّ كَالْكَسْرِ وَتَسْتَوِي الْقِرَاءَتَانِ. وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ إِيمَانَهُمْ، فَإِنَّ مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفْرَغٌ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ جَهْلًا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ دَرْكِ الْحَقِّ وَالْوُصُولِ إِلَى الصَّوَابِ. قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ هَذَا الْكَلَامُ لِتَسْلِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَدَفْعِ مَا حَصَلَ مَعَهُ مِنَ الْحُزْنِ بِعَدَمِ إِيمَانِهِمْ، أَيْ مِثْلِ هَذَا الْجَعْلِ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا وَالْمَعْنَى: كَمَا ابْتَلَيْنَاكَ بِهَؤُلَاءِ فَقَدِ ابْتَلَيْنَا الْأَنْبِيَاءَ مِنْ قَبْلِكَ بِقَوْمٍ مِنَ الْكُفَّارِ.

Yani onlara mühlet verir ve onları cezalandırmayız. Buna göre ayetin bir kısmı ahiretle, bir kısmı da dünya ile ilgilidir. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Kalplerini ve gözlerini dünyada tersine çeviririz; yani mucizenin ilk ortaya çıkışında onları davet ettiğin şey ile aralarına engel koyduğumuz gibi, şayet o mucize gelse bile onlarla iman arasına engel koyarız” şeklindedir. Sözde bir takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir. Takdiri şöyledir: “İnanmadıkları gibi o geldiği zaman da inanmazlar; kalplerini ve gözlerini tersine çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururken terk ederiz.” { يَعْمَهُونَ } şaşırıp bocalamak demektir. { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا } ibaresindeki kâf harfi mahzuf bir masdarın sıfatıdır, mâ ise masdariyyedir. { يَعْمَهُونَ } ise hal mevkiinde mansubdur. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik” sözü; yani onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ } “Ona bir melek indirilseydi ya!” sözleriyle talep ettikleri gibi onlara melekleri indirseydik bile inanmazlardı demektir. { وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى } “Ölüler kendileriyle konuşsaydı”; bizim diriltmemizden sonra kendilerinin tanıdığı ölüler konuşup onlara: “Bu peygamber sadıktır, Allah katından gönderilmiştir, öyleyse ona iman edin” deselerdi yine inanmazlardı. { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ } “Ve her şeyi onların karşısına toplasaydık”; mucizelerden talep ettikleri her şeyi { قُبُلًا }; getirdiğimiz apaçık mucizelere kefil ve teminat olarak [toplasaydık]. Bu, çoğunluğun kıraati olan kaf harfinin dammesiyle { قُبُلًا } okuyuşuna göredir. Nâfi ve İbn Âmir ise kaf harfinin kesresiyle { قِبَلًا } şeklinde okumuşlardır; yani karşı karşıya demektir. Muhammed b. Yezîd el-Müberred: “{ قِبَلًا }, tıpkı senin ‘falanın yanında (kıbele fülân) malım var’ demen gibi taraf/yön anlamındadır; dolayısıyla { قُبُلًا } zarf olarak mansub olmuştur” demiştir. İlk manaya göre Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “Yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmedikçe” kavli vârit olmuştur; yani kefil olurlar demektir; Ferrâ böyle demiştir. Ahfeş: “Bu, { قَبِيلٍ قَبِيلٍ } yani grup grup, cemaat cemaat anlamındadır” demiştir. Ebû Zeyd ise: “Falanla { قُبُلًا }, { مُقَابَلَةً } ve { قِبَلًا } karşılaştım” ifadelerinin hepsinin bir olup yüz yüze gelmek manasına geldiğini nakletmiştir. Buna göre dammeli okuyuş kesreli okuyuş gibi olur ve iki kıraat eşitlenir. { الْحَشْرُ } toplamak demektir. { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “İnanacak değillerdi”; { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah onların iman etmesini dilemedikçe”. Zira Allah'ın dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Bu istisna mufarrağdır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu cahillik etmektedir”; hakka ulaşmayı ve doğruyu bulmayı engelleyen bir cehaletle cahillik ederler. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ } “Böylece biz her peygambere kıldık” sözü; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve onların iman etmemesi sebebiyle içinde oluşan hüznü gidermek içindir. Yani bu kılma gibi, { جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “Her peygambere bir düşman kıldık”. Mana şudur: Seni bunlarla imtihan ettiğimiz gibi senden önceki peygamberleri de kâfirlerden bir kavimle imtihan ettik.

فَجَعَلْنَا لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ عَدُوًّا مِنَ كفار زمنهم، وشَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ بَدَلٌ مِنْ عَدُوًّا وَقِيلَ:

Böylece onlardan her birine kendi dönemlerinin kâfirlerinden bir düşman kıldık. { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “insan ve cin şeytanlarını” ifadesi, { عَدُوًّا } kelimesinden bedeldir. Şöyle de denilmiştir:

هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِجَعَلْنَا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: الْجِنَّ وَالْإِنْسَ بِتَقْدِيمِ الْجِنِّ، وَالْمُرَادُ بِالشَّيَاطِينِ: الْمَرَدَةُ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَالْإِضَافَةُ بَيَانِيَّةٌ أَوْ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ، وَالْأَصْلُ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ: الشَّيَاطِينُ، وَجُمْلَةُ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ حَالَ كَوْنِهِ يُوَسْوِسُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ وَقِيلَ: إِنَّ الْجُمْلَةَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ حَالِ الْعَدُوِّ، وَسُمِّيَ وَحْيًا لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ خُفْيَةً بَيْنَهُمْ، وجعل تمويهم زخرف القول لتزيينهم إياه، والمزخرف: المزين، وزخارف الماء طرائقه، وغُرُوراً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ مَعْنَى يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ يَغُرُّونَهُمْ بِذَلِكَ غُرُورًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، وَالْغُرُورُ:

Bu ibare { جَعَلْنَا } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. el-A'meş, cinni öne alarak: “الْجِنَّ وَالْإِنْسَ” şeklinde okumuştur. Şeytanlardan maksat her iki gruptan olan azgın/isyankâr varlıklardır. Tamlama beyâniyyedir veya sıfatın mevsûfa izâfeti kabildendir; aslî diziliş: “şeytan olan insanlar ve cinler” şeklindedir. { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “birbirlerine fısıldarlar” cümlesi hal mevkiinde mansubdur; yani birbirlerine vesvese verirlerken [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Bu cümle düşmanın durumunu açıklamak için getirilmiş müste'nef (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Buna vahiy denilmesinin sebebi kendi aralarında gizlice cereyan etmesidir. Onların aldatıcı sözleri süsleyip püslemelerinden dolayı { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } “yaldızlı söz” olarak nitelendirilmiştir. Müzahref; süslenmiş olandır; suyun zuhrufları ise üzerindeki dalgalı çizgilerdir. { غُرُوراً } “aldatmak için” lafzı mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; çünkü { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ } ifadesinin anlamı, “onları bununla tam bir aldatışla aldatırlar” demektir. Hal mevkiinde olması da câizdir, mef'ûlün leh olması da câizdir. Gurur:

الْبَاطِلُ. قَوْلُهُ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا ذُكِرَ سَابِقًا مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي جَرَتْ مِنَ

...bâtıl olanı [fısıldadıkları halde]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” kavlindeki zamir, daha önce zikredilen ve gerek...

الْكُفَّارِ فِي زَمَنِهِ وَزَمَنِ الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَهُ، أَيْ: لَوْ شَاءَ رَبُّكَ عَدَمَ وُقُوعِ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مَا فَعَلُوهُ وَأَوْقَعُوهُ وَقِيلَ:

onun dönemindeki ve ondan önceki peygamberler dönemindeki kâfirlerden sâdır olan işlere racidir. Yani: Şayet Rabbin daha önce zikredilenlerin meydana gelmemesini dileseydi, onlar bunu yapamaz ve ortaya koyamazlardı. Şöyle de denilmiştir:

مَا فَعَلُوا الْإِيحَاءَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ فَذَرْهُمْ أَيِ اتْرُكْهُمْ، وهذا الأمر لتهديد للكفار كقوله: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً ، وَما يَفْتَرُونَ إِنْ كَانَتْ مَا مَصْدَرِيَّةً فَالتَّقْدِيرُ: اتْرُكْهُمْ وَافْتِرَاءَهُمْ، وَإِنْ كَانَتْ مَوْصُولَةً فَالتَّقْدِيرُ: اتْرُكْهُمْ وَالَّذِي يَفْتَرُونَهُ. قَوْلُهُ: وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ اللَّامُ فِي لِتَصْغَى لَامُ كَيْ، فَتَكُونُ عِلَّةً كَقَوْلِهِ يُوحِي وَالتَّقْدِيرُ. يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ لِيَغُرُّوهُمْ وَلِتَصْغَى وَقِيلَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ يُقَدَّرُ مُتَأَخِّرًا، أَيْ: لِتَصْغَى جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا، وَقِيلَ: إِنَّ اللَّامَ لِلْأَمْرِ وَهُوَ غَلَطٌ، فَإِنَّهَا لَوْ كَانَتْ لَامُ الْأَمْرِ جزمت الْفِعْلُ، وَالْإِصْغَاءُ: الْمَيْلُ، يُقَالُ: صَغَوْتُ أَصْغُو صَغْوًا، وَصَغَيْتُ أُصْغِي وَيُقَالُ: صَغَيْتُ بِالْكَسْرِ وَيُقَالُ أَصْغَيْتُ الْإِنَاءَ: إِذَا أَمَلْتُهُ لِيَجْتَمِعَ مَا فِيهِ، وَأَصْلُهُ: الْمَيْلُ إِلَى الشَّيْءِ لِغَرَضٍ مِنَ الْأَغْرَاضِ، وَيُقَالُ صَغَتِ النُّجُومُ: إِذَا مَالَتْ لِلْغُرُوبِ، وَأَصْغَتِ النَّاقَةُ: إِذَا أَمَالَتْ رَأْسَهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

Fiilin delalet ettiği vahiy/fısıldama eylemini yapamazlardı. { فَذَرْهُمْ } “Artık onları bırak!”; yani onları terk et. Bu emir kâfirlere yönelik bir tehdittir; tıpkı Yüce Allah'ın: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni, tek olarak yarattığım kimseyle baş başa bırak!” kavlinde olduğu gibidir. { وَما يَفْتَرُونَ } “ve uydurdukları şeyleri”; şayet { مَا } masdariyye ise takdiri: “onları ve iftiralarını bırak” şeklindedir; şayet mevsûle ise takdiri: “onları ve uydurmakta oldukları şeyleri bırak” şeklindedir. Yüce Allah'ın: { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Bir de ahirete inanmayanların kalpleri ona meyletsin diye” sözündeki lâm harfi, ta'lîl (sebep bildiren) lâmıdır; dolayısıyla { يُوحِي } sözü gibi illet bildirir. Takdiri şöyledir: “Birbirlerini aldatsınlar ve meyletsin diye birbirlerine fısıldarlar.” Şöyle de denilmiştir: Bu, sonradan takdir edilen mahzuf bir fiile taalluk etmektedir; yani “meyletsin diye { جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } [peygamberlere düşman kıldık]” demektir. Lâm harfinin emir lâmı olduğu da söylenmiştir ki bu bir hatadır; zira şayet emir lâmı olsaydı fiili meczum kılardı. Isgâ (إِصْغَاء); meyletmek demektir. Arapçada: “صَغَوْتُ أَصْغُو صَغْوًا” ve “صَغَيْتُ أُصْغِي” denilir; kesre ile “صَغِيْتُ” da denir. “أَصْغَيْتُ الْإِنَاءَ” ifadesi, içindekinin toplanması için kabı eğdiğin zaman kullanılır. Kelimenin aslı, bir maksada binaen bir şeye meyletmektir. “صَغَتِ النُّجُومُ” ifadesi, yıldızlar batmaya meylettiği zaman; “أَصْغَتِ النَّاقَةُ” ifadesi ise dişi deve başını eğdiği zaman kullanılır. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu kabildendir:

تُصْغِي إِذَا شَدَّهَا بِالْكُوَرِ جَانِحَةٌ ... حَتَّى إِذَا ما استوى في غرزها تثب

“Semerini bağladığı vakit eğilir, yan yatar; nihayet binici özengiye yerleştiğinde sıçrar.”

وَالضَّمِيرُ فِي إِلَيْهِ لِزُخْرُفِ الْقَوْلِ، أَوْ لِمَا ذُكِرَ سَابِقًا مِنْ زُخْرُفِ الْقَوْلِ وَغَيْرِهِ: أَيْ أَوْحَى بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ لِيَغُرُّوهُمْ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مِنَ الْكُفَّارِ وَلِيَرْضَوْهُ لِأَنْفُسِهِمْ بَعْدَ الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ مِنَ الْآثَامِ، وَالِاقْتِرَافُ:

{ إِلَيْهِ } ibaresindeki zamir, yaldızlı söze veya daha önce zikredilen yaldızlı söz ve diğer hususlara racidir. Yani: Onları aldatmak, kâfirlerden { لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } ahirete inanmayanların kalpleri { وَلِتَصْغى إِلَيْهِ } ona meyletsin, onu dinledikten sonra { وَلِيَرْضَوْهُ } kendileri için ondan hoşnut olsunlar ve { وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ } işleyecekleri günahları işlesinler diye birbirlerine yaldızlı sözler fısıldadılar. İktirâf (الِاقْتِرَافُ):

الِاكْتِسَابُ يُقَالُ: خَرَجَ لِيَقْتَرِفَ لِأَهْلِهِ: أَيْ لِيَكْتَسِبَ لَهُمْ، وَقَارَفَ فُلَانٌ هَذَا الْأَمْرَ: إِذَا وَاقَعَهُ، وَقَرَفَهُ:

Kazanmaktır. “خَرَجَ لِيَقْتَرِفَ لِأَهْلِهِ” (Ailesi için kazanmaya çıktı) yani onlar için rızık temin etmeye [çıktı] denilir. “قَارَفَ فُلَانٌ هَذَا الْأَمْرَ” bir kimse o işi işlediği/yaptığı zaman söylenir. “قَرَفَهُ” ifadesi:

إِذَا رَمَاهُ بِالرِّيبَةِ، وَاقْتَرَفَ: كَذَبَ، وَأَصْلُهُ اقْتِطَاعُ قِطْعَةٍ مِنَ الشَّيْءِ.

Onu töhmet altına attığı zaman kullanılır. “اقْتَرَفَ” yalan söyledi anlamına da gelir. Kelimenin aslı bir şeyden bir parça koparmaktır.

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: نَزَلَتْ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ فِي قُرَيْشٍ وَما يُشْعِرُكُمْ يَا أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ قَالَ: كَلَّمَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قُرَيْشًا فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ! تُخْبِرُنَا أَنَّ موسى كان معه عصا يَضْرِبُ بِهَا الْحَجَرَ، وَأَنَّ عِيسَى كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَأَنَّ ثَمُودَ لَهُمْ نَاقَةٌ، فَأْتِنَا مِنَ الْآيَاتِ حَتَّى نُصَدِّقَكَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ayeti Kureyş hakkında indi; { وَما يُشْعِرُكُمْ } “Size bildiren nedir ey Müslümanlar?” { أَنَّها إِذا جاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O geldiği zaman inanmayacaklardır”. İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş ile konuştu. Onlar: “Ey Muhammed! Sen bize Musa'nın yanında taşa vurduğu bir asası olduğunu, İsa'nın ölüleri dirilttiğini, Semûd kavminin bir devesi olduğunu haber veriyorsun; haydi bize de mucizeler getir ki seni tasdik edelim” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem:

«أَيُّ شَيْءٍ تُحِبُّونَ أَنْ آتِيَكُمْ بِهِ» ؟ قَالُوا: تَجْعَلُ لَنَا الصَّفَا ذَهَبًا، قَالَ: «فَإِنْ فَعَلْتُ تُصَدِّقُونِي» ؟ قَالُوا:

«Size ne getirmemi istersiniz?» buyurdu. Onlar: “Safâ tepesini bizim için altına çevir” dediler. Resûlullah: «Peki, yaparsam beni tasdik eder misiniz?» buyurdu. Onlar:

نَعَمْ، وَاللَّهِ لَئِنْ فَعَلْتَ لَنَتَّبِعَنَّكَ أَجْمَعُونَ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَدْعُو، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ: إِنْ شِئْتَ أَصْبَحَ ذَهَبًا فَإِنْ لَمْ يُصَدِّقُوا عِنْدَ ذَلِكَ لَنُعَذِّبَنَّهُمْ، وَإِنْ شِئْتَ فَاتْرُكْهُمْ حَتَّى يَتُوبَ تَائِبُهُمْ، فَقَالَ: «بَلْ يَتُوبُ تَائِبُهُمْ» ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: يَجْهَلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ قَالَ: لَمَّا جَحَدَ الْمُشْرِكُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَمْ تَثْبُتْ قُلُوبُهُمْ عَلَى شَيْءٍ وَرُدَّتْ عَنْ كُلِّ أَمْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا قَالَ:

“Evet, Allah'a yemin ederiz ki eğer bunu yaparsan hepimiz sana uyarız” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp dua etmeye başladı. Cibrîl ona gelip şöyle dedi: “Eğer dilersen sabahleyin altın olur; ancak bundan sonra tasdik etmezlerse biz onları mutlaka azaplandırırız. Dilersen onları bırak, tövbe edecek olanları tövbe etsin.” Resûlullah: «Aksine, tövbe edecek olanları tövbe etsin» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } ayetinden { يَجْهَلُونَ } sözüne kadar indirdi. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Onların kalplerini ve gözlerini tersine çeviririz” sözü hakkında: “Müşrikler Allah'ın indirdiğini inkâr edince kalpleri hiçbir şey üzerinde sebat etmedi ve her türlü haktan geri çevrildi” demiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “Ve her şeyi karşılarına toplasaydık” sözü hakkında şöyle demiştir:

مُعَايَنَةً مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا أَيْ أَهْلُ الشَّقَاءِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أَيْ أَهْلُ السَّعَادَةِ وَالَّذِينَ سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِهِ أَنْ يَدْخُلُوا فِي الْإِيمَانِ. وأخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ عن قتادة وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا

[...gözleriyle görseler bile] { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “yine de inanacak değillerdi”; yani bedbaht kimseler (ehl-i şekāve). { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna”; yani saadet ehli olanlar ve O'nun ilminde imana girecekleri önceden takdir edilmiş bulunanlar. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “ve her şeyi karşılarına toplasak bile” [ayeti hakkında şöyle demiştir]:

أَيْ فَعَايَنُوا ذَلِكَ مُعَايَنَةً. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أَفْوَاجًا قَبِيلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ قَالَ: إِنَّ لِلْجِنِّ شَيَاطِينَ يُضِلُّونَهُمْ مِثْلَ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ يُضِلُّونَهُمْ، فَيَلْتَقِي شَيْطَانُ الْإِنْسِ وَشَيْطَانُ الْجِنِّ، فَيَقُولُ هَذَا لِهَذَا: أَضْلِلْهُ بِكَذَا وَأُضَلِّلُهُ بِكَذَا، فَهُوَ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْجِنُّ هُمُ الْجَانُّ وَلَيْسُوا شَيَاطِينَ، وَالشَّيَاطِينُ وَلَدُ إِبْلِيسَ وَهُمْ لَا يَمُوتُونَ إِلَّا مَعَ إِبْلِيسَ وَالْجِنُّ يَمُوتُونَ، فَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ وَمِنْهُمُ الْكَافِرُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الْكَهَنَةُ هُمْ شَيَاطِينُ الْإِنْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قَالَ: شَيَاطِينُ الْجِنِّ يُوحُونَ إِلَى شَيَاطِينِ الْإِنْسِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: مِنَ الْإِنْسِ شَيَاطِينُ وَمِنَ الْجِنِّ شَيَاطِينُ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ قَالَ: يحسن بعضهم لبعض القول يتبعوهم فِي فِتْنَتِهِمْ. وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا أَبَا ذَرٍّ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ شَيَاطِينِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَهَلْ لِلْإِنْسِ شَيَاطِينُ؟ قَالَ: نَعَمْ، شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ.

“Yani onu gözleriyle apaçık gördüler” demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o: “Bölük bölük, grup grup” demiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” sözü hakkında şöyle demiştir: “İnsan şeytanlarının insanları saptırdığı gibi cinlerin de onları saptıran şeytanları vardır. İnsan şeytanı ile cin şeytanı karşılaşır, biri diğerine: ‘Onu şöyle saptır, ben de onu böyle saptırayım’ der. İşte bu, { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } ‘Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar’ ayetidir.” İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: “Cinler cānndır, şeytan değildirler. Şeytanlar ise İblis'in çocuklarıdır; onlar ancak İblis ile birlikte ölürler. Cinler ise ölürler; onların içinde mümin de vardır, kâfir de.” Ebü'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o: “Kâhinler insan şeytanlarıdır” demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } sözü hakkında şöyle demiştir: “Cin şeytanları insan şeytanlarına fısıldarlar. Nitekim Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } ‘Doğrusu şeytanlar dostlarına fısıldarlar’.” Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “İnsanlardan şeytanlar ve cinlerden şeytanlar vardır ki birbirlerine fısıldarlar.” İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } sözü hakkında: “Fitnelerine uysunlar diye birbirlerine sözü süsleyip güzellerler” demiştir. Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Zer! Cin ve insan şeytanlarının şerrinden Allah'a sığın» buyurdu. Ebû Zer: “Ey Allah'ın Peygamberi! İnsanlardan da şeytanlar var mıdır?” dedi. Resûlullah: «Evet; aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldayan insan ve cin şeytanları [vardır]» buyurdu. Ahmed, İbn Merdûye ve Şu'abü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Zer'den merfû olarak rivayet ettikleri hadis de bunun benzeridir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عباس وَلِتَصْغى تميل. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عنه وَلِتَصْغى تزيغ وَلِيَقْتَرِفُوا يكتسبوا.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلِتَصْغى } sözünü “meyletsin”; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in ondan rivayetine göre { وَلِتَصْغى } sözünü “sapsın”, { وَلِيَقْتَرِفُوا } sözünü ise “kazansınlar” şeklinde açıklamıştır.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٤ الى ١١٧]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 114-117]

أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)

{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤) وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥) وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧) } “Allah size Kitap'ı ayrıntılı olarak indirmişken O'ndan başka bir hakem mi arayayım? Kendilerine kitap verdiklerimiz bilirler ki o, Rabbin tarafından hak ile indirilmiştir. Sakın şüpheye düşenlerden olma! (114) Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (115) Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söyler/tahminde bulunurlar. (116) Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanı en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (117)”

قَوْلُهُ: أَفَغَيْرَ اللَّهِ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى فِعْلٍ مُقَدَّرٍ، وَالْكَلَامُ هُوَ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ، وَالتَّقْدِيرُ: قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: كَيْفَ أضلّ وأبتغي غير الله حكما؟ وغير: مفعول لأبتغي مقدّم عليه، وحكما:

Yüce Allah'ın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ } sözündeki istifham inkâr içindir, fâ harfi ise takdirî bir fiile atıftır. Söz, sözün irade edilmesi üzerinedir. Takdiri şöyledir: Onlara de ki ey Muhammed: “Nasıl saparım ve hakem olarak Allah'tan başkasını ararım?” { غَيْرَ } kelimesi { أَبْتَغِي } fiilinin öne geçmiş mef'ûlüdür; { حَكَماً } ise:

الْمَفْعُولُ الثَّانِي أَوِ الْعَكْسِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ حَكَمًا عَلَى الْحَالِ، وَالْحَكَمُ أَبْلَغُ مِنَ الْحَاكِمِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الصِّفَةِ الْمُشْتَقَّةِ. أَمَرَهُ اللَّهُ ﷾ أَنْ يُنْكِرَ عَلَيْهِمْ مَا طَلَبُوهُ مِنْهُ مِنْ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ حَكَمًا فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَكَمُ الْعَدْلُ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: أَيْ كَيْفَ أَطْلُبُ حَكَمًا غَيْرَ اللَّهِ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْقُرْآنَ مُفَصَّلًا مُبَيَّنًا وَاضِحًا مُسْتَوْفِيًا لِكُلِّ قَضِيَّةٍ عَلَى التَّفْصِيلِ، ثُمَّ أَخْبَرَ نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ وَإِنْ أَظْهَرُوا الْجُحُودَ وَالْمُكَابَرَةَ، فَإِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِمَا دَلَّتْهُمْ عَلَيْهِ كُتُبُ اللَّهِ الْمُنَزَّلَةُ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ مِنْ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ وأنه خاتم الأنبياء،

İkinci mef'ûldür ya da durum bunun aksinedir. { حَكَماً } kelimesinin hal olarak mansub olması da câizdir. Müştak sıfatlarda yerleşmiş kural gereği hakem kelimesi hâkim kelimesinden daha beliğdir. Allah celle celâluhu, ihtilaf ettikleri hususlarda kendisiyle onlar arasında bir hakem tayin etmesini istemelerini inkâr edip reddetmesini peygamberine emretmiştir; zira kendisiyle onlar arasındaki âdil hakem yalnızca Allah'tır. { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلًا } cümlesi hal mevkiinde mansubdur; yani: “O, her meseleyi ayrıntılı bir şekilde kuşatıcı, apaçık ve net bir surette tafsil edilmiş olarak Kur'an'ı size indirmişken ben Allah'tan başka nasıl hakem ararım?” demektir. Sonra Allah, nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Ehl-i Kitap inkâr ve inat gösterse bile Tevrat ve İncil gibi indirilmiş ilahî kitapların kendilerine gösterdiği deliller sayesinde onun Allah'ın peygamberi ve peygamberlerin sonuncusu olduğunu ve Kur'an'ın Allah katından indirildiğini bildiklerini haber vermiştir.

وبِالْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا: أَيْ مُتَلَبِّسًا بِالْحَقِّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ، ثُمَّ نهاه الله عَنْ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُمْتَرِينَ فِي أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يَعْلَمُونَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِالْحَقِّ، أَوْ نَهَاهُ عَنْ مُطْلَقِ الِامْتِرَاءِ وَيَكُونُ ذَلِكَ تَعْرِيضًا لِأُمَّتِهِ عَنْ أَنْ يَمْتَرِيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ، أَوِ الْخِطَابُ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، أَيْ: فَلَا يَكُونَنَّ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ مِنَ الْمُمْتَرِينَ وَلَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ كَوْنُ الْخِطَابِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنَّ خِطَابَهُ خِطَابٌ لِأُمَّتِهِ. قَوْلُهُ:

{ بِالْحَقِّ } ifadesi hal konumundaki mahzuf bir lafza taalluk etmektedir; yani içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan hak ile bezenmiş olarak [indirilmiştir]. Sonra Allah, Ehl-i Kitab'ın Kur'an'ın Allah katından hak ile indirildiğini bildiği hususunda şüpheye düşenlerden olmasını peygamberine yasakladı. Yahut onu mutlak anlamda şüphe etmekten nehyetti ki bu, ümmetinden hiç kimsenin şüphe etmemesi için bir ta'rizdir (dolaylı uyarıdır). Yahut hitap buna elverişli olan herkesedir; yani: “İnsanlardan hiç kimse şüpheye düşenlerden olmasın!” demektir. Hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiş olması bu anlama halel getirmez; zira ona yapılan hitap ümmetine de yapılmış hitaptır. Yüce Allah'ın:

وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: كَلِمَةً، بِالتَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالْجَمْعِ، وَالْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ: الْعِبَارَاتُ أَوْ مُتَعَلِّقَاتُهَا مِنَ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَتَمَّ وَعْدَهُ وَوَعِيدَهُ، فَظَهَرَ الْحَقُّ وَانْطَمَسَ الْبَاطِلُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكَلِمَةِ أَوِ الْكَلِمَاتِ: القرآن، وصِدْقاً وَعَدْلًا مُنْتَصِبَانِ عَلَى التَّمْيِيزِ أَوِ الْحَالِ أَوْ عَلَى أَنَّهُمَا نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: تَمَامُ صِدْقٍ وَعَدْلٍ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ لَا خُلْفَ فِيهَا وَلَا مُغَيِّرَ لِمَا حَكَمَ بِهِ، وَالْجُمْلَةُ الْمَنْفِيَّةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ وَهُوَ السَّمِيعُ لِكُلِّ مَسْمُوعٍ الْعَلِيمُ بِكُلِّ مَعْلُومٍ. قَوْلُهُ: وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَخْبَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ إِذَا رَامَ طَاعَةَ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ أَضَلُّوهُ، لِأَنَّ الْحَقَّ لَا يَكُونُ إلا بيد الأقلين، وهم الطائفة التي لا تَزَالُ عَلَى الْحَقِّ وَلَا يَضُرُّهَا خِلَافُ مَنْ يُخَالِفُهَا، كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَكْثَرِ: الْكُفَّارُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَرْضِ: مَكَّةَ، أَيْ: أَكْثَرَ أَهْلِ مَكَّةَ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ أَيْ: مَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ الَّذِي لَا أَصْلَ لَهُ، وَهُوَ ظَنُّهُمْ أَنَّ مَعْبُودَاتِهِمْ تَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ وَأَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ أَيْ وَمَا هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ، أَيْ يَحْدِسُونَ وَيُقَدِّرُونَ، وَأَصْلُ الْخَرْصِ: الْقَطْعُ، وَمِنْهُ خَرَصَ النَّخْلَ يَخْرُصُ: إِذَا حَزَرَهُ لِيَأْخُذَ مِنْهُ الزَّكَاةَ، فَالْخَارِصُ يَقْطَعُ بِمَا لَا يَجُوزُ الْقَطْعُ بِهِ إِذْ لَا يَقِينَ مِنْهُ، وَإِذَا كَانَ هَذَا حَالَ أَكْثَرِ مَنْ فِي الْأَرْضِ فَالْعِلْمُ الْحَقِيقِيُّ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ، فَاتَّبِعْ مَا أَمَرَكَ بِهِ وَدَعْ عَنْكَ طَاعَةَ غَيْرِهِ، وَهُوَ الْعَالِمُ بِمَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَمَنْ يَهْتَدِي إِلَيْهِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ أَعْلَمُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِمَعْنَى يَعْلَمُ، قَالَ:

{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” sözü hakkında Kûfe ehli tekil olarak “كَلِمَةُ”, diğerleri ise çoğul olarak “كَلِمَاتُ” şeklinde okumuşlardır. Kelimelerden maksat; ifadeler veya vaat ve tehdit gibi bunlara taalluk eden hususlardır. Mana şudur: Allah vaadini ve tehdidini tamamlamış, böylece hak ortaya çıkmış ve bâtıl silinip gitmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kelime veya kelimelerden maksat Kur'an'dır. { صِدْقاً وَعَدْلًا } lafızları temyiz, hal veya mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansubdur; yani tam bir doğruluk ve adaletle tamamlanmıştır. { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun sözlerini değiştirecek hiçbir şey yoktur”; onda hiçbir cayma/sözünden dönme yoktur ve O'nun hükmettiği şeyi değiştirebilecek hiç kimse bulunmaz. Bu menfi cümle hal mevkiinde mansubdur ya da müste'nefedir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir”; işitilen her şeyi işitendir; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; bilinen her şeyi bilendir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan seni Allah'ın yolundan saptırırlar” sözü; Allah Subhânehu'nun ona yeryüzündekilerin çoğuna itaat etmeye kalkışırsa kendisini saptıracaklarını bildirmesidir; çünkü hak ancak azınlığın elindedir. Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğu üzere hak üzere olmaya devam eden ve kendilerine muhalefet edenlerin zarar veremediği gruptur. Denildi ki: Çoğunluktan maksat kâfirlerdir. Yine denildi ki: Yeryüzünden maksat Mekke'dir; yani Mekke ehlinin çoğunluğudur. Sonra Subhânehu bunun gerekçesini şu sözüyle açıklamıştır: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar sadece zanna uyarlar”; yani hiçbir aslı esası olmayan zandan başkasına uymazlar ki bu zan da ilahlarının ibadete layık olduğu ve kendilerini Allah'a yaklaştıracağı zannıdır. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve onlar yalnızca yalan söyler/tahminde bulunurlar”; yani onlar ancak tahminde bulunur ve zan yürütürler. Hars (الْخَرْصُ) kelimesinin aslı kesmektir/kesin biçmektir. Zekâtını almak üzere hurmayı tahmin edip değer biçtiğinde kullanılan “خَرَصَ النَّخْلَ يَخْرُصُ” ifadesi buradan gelir. Tahminci/yalancı kimse, hakkında kesin bilgi bulunmadığı için kesin hüküm verilmesi caiz olmayan hususta kesin hüküm vermektedir. Yeryüzündekilerin çoğunun hali bu olunca gerçek ilim yalnızca Allah katındadır; öyleyse O'nun sana emrettiğine uy ve O'ndan başkasına itaati bırak! O'nun yolundan sapanı da O'na hidayet bulanı da en iyi bilen O'dur. İlim ehlinden bazıları iki yerdeki { أَعْلَمُ } kelimesinin “يَعْلَمُ” (bilir) manasında olduğunu söylemiştir. Şöyle demiştir:

وَمِنْهُ قَوْلُ حاتم الطائي:

Hâtim et-Tâî'nin şu sözü de bu kabildendir:

تحالفت طَيُّ مِنْ دُونِنَا حِلْفًا ... وَاللَّهُ أَعْلَمُ مَا كنّا لهم خذلا

“Tay kabilesi bizim dışımızda bir yeminle birbirine bağlandı; Allah bilir ki biz onları asla yüzüstü bırakmadık.”

وَالْوَجْهُ فِي هَذَا التَّأْوِيلِ أَنْ أَفْعَلَ التَّفْضِيلِ لَا يَنْصِبُ الِاسْمَ الظَّاهِرَ، فَتَكُونُ مِنْ مَنْصُوبَةً بِالْفِعْلِ الَّذِي جُعِلَ أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ نَائِبًا عَنْهُ إِنَّ أَفْعَلَ التَّفْضِيلِ عَلَى بَابِهِ وَالنَّصْبُ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ وَقِيلَ: إِنَّهَا مَنْصُوبَةٌ بِأَفْعَلِ التَّفْضِيلِ أَيْ إِنَّ رَبَّكَ أَعْلَمُ أَيُّ النَّاسِ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِنَزْعِ الْخَافِضِ: أَيْ بِمَنْ يَضِلُّ قَالَهُ بَعْضُ الْبَصْرِيِّينَ وَقِيلَ: فِي مَحَلِّ جَرِّ بِإِضَافَةِ أَفْعَلِ التَّفْضِيلِ إِلَيْهَا.

Bu tevilin gerekçesi şudur: İsm-i tafdîl zâhir ismi nasbetmez; bu durumda { مَنْ } kelimesi, ism-i tafdîlin yerine nâib kılındığı fiil ile mansub olur. Yahut ism-i tafdîl kendi kalıbı üzeredir ve nasb durumu takdirî bir fiil iledir. Şöyle de denilmiştir: O, ism-i tafdîl ile mansubdur; yani “Şüphesiz Rabbin, insanların hangisinin yolundan saptığını en iyi bilendir” demektir. Bazı Basralılar cer edatının düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız) nasb mahallinde olduğunu söylemişlerdir; yani { بِمَنْ يَضِلُّ } demektir. İsm-i tafdîlin ona izâfesi sebebiyle cer mahallinde olduğu da söylenmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مُفَصَّلًا قَالَ: مُبَيَّنًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قوله: صِدْقاً وَعَدْلًا قال: صِدْقًا فِيمَا وَعَدَ، وَعَدْلًا فِيمَا حَكَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَأَبُو نَصْرٍ السجزي في الإبانة عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ قَالَ: لَا تَبْدِيلَ لِشَيْءٍ قَالَهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِقَوْلِهِ: مَا يُبَدَّلُ

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { مُفَصَّلًا } sözü hakkında: “Açıklanmış olarak” demiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { صِدْقاً وَعَدْلًا } sözü hakkında: “Vaat ettiğinde doğru, hükmettiğinde âdildir” demiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî'nin Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o, { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } sözü hakkında şöyle demiştir: “O'nun dünyada ve ahirette söylediği hiçbir şey için değiştirilme söz konusu değildir; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } «١»

الْقَوْلُ لَدَيَ

‘Benim katımda söz değiştirilmez’.”

. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا قَالَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الْيَمَانِ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَمَعَهُ مِخْصَرَةٌ، وَلِكُلِّ قَوْمٍ صَنَمٌ يَعْبُدُونَهُ، فَجَعَلَ يَأْتِيهَا صَنَمًا صَنَمًا وَيَطْعَنُ فِي صَدْرِ الصَّنَمِ بِعَصَا ثم يعقره، فكلما صرع صنما أتبعه الناس ضربا بالفؤوس حَتَّى يَكْسِرُوهُ وَيَطْرَحُوهُ خَارِجًا مِنَ الْمَسْجِدِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.

İbn Merdûye ve İbnu'n-Neccâr'ın Enes'ten, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o, { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır” sözü hakkında: «Lâ ilâhe illallâh'tır» buyurmuştur. İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Yemân Âmir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü elinde bir bastonla Mescid-i Harâm'a girdi. Her kavmin taptığı bir put vardı. Peygamber putlara birer birer varıp asasıyla putun göğsüne vuruyor, sonra onu deviriyordu. O bir putu devirdikçe insanlar da baltalarla vurup onu kırıyor ve mescidin dışına atıyorlardı. Bu esnada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır. O'nun sözlerini değiştirecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٨ الى ١٢٠]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 118-120]

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠)

{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩) وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın adı anılarak kesilenlerden yiyin. (118) Size ne oluyor da, mecbur kaldıklarınız müstesna, üzerinize haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamışken, üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemiyorsunuz? Şüphesiz birçokları bilgisizce kendi hevalarına uyarak [insanları] saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir. (119) Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Şüphesiz günah kazananlar, işlediklerinin cezasını mutlaka çekeceklerdir. (120)”

لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ مَا يَصْنَعُهُ الْكُفَّارُ فِي الْأَنْعَامِ مِنْ تِلْكَ السُّنَنِ الْجَاهِلِيَّةِ أَمْرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ يَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي سَبَبٍ خَاصٍّ وَسَيَأْتِي، وَلَكِنَّ الِاعْتِبَارَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَكُلُّ مَا ذَكَرَ الذَّابِحُ عَلَيْهِ اسْمَ اللَّهِ حَلَّ إِنْ كَانَ مِمَّا أَبَاحَ اللَّهُ أَكْلَهُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَمْرُ بِذِكْرِ اللَّهِ عَلَى الشَّرَابِ وَالذَّبْحِ وَكُلِّ مَطْعُومٍ، وَالشَّرْطُ فِي إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ لِلتَّهْيِيجِ وَالْإِلْهَابِ: أَيْ بِأَحْكَامِهِ مِنَ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْأَمْرُ بِالْأَكْلِ مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ لِلْإِنْكَارِ: أَيْ مَا الْمَانِعُ لَكُمْ مِنْ أَكْلِ مَا سَمَّيْتُمْ عَلَيْهِ بَعْدَ أَنْ أذن الله لكم بذلك وَالحال أن قَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ أَيْ بَيَّنَ لَكُمْ بَيَانًا مُفَصَّلًا يَدْفَعُ الشَّكَّ وَيُزِيلُ الشُّبْهَةَ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً إلى آخر الآية، ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ أَيْ: مِنْ جَمِيعِ مَا حَرَّمَهُ عَلَيْكُمْ، فَإِنَّ الضَّرُورَةَ تُحَلِّلُ الْحَرَامَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ. قَرَأَ نَافِعٌ وَيَعْقُوبُ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ بِفَتْحِ الْفِعْلَيْنِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالضَّمِّ فِيهِمَا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ فَصَّلَ بِالتَّخْفِيفِ: أَيْ أَبَانَ وَأَظْهَرَ. قَوْلُهُ:

Daha önce kâfirlerin kurbanlık hayvanlar hakkında uyguladıkları câhiliye adetleri zikredilince Allah Müslümanlara üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemelerini emretti. Ayetin özel bir sebep üzerine indiği söylenmiştir ki bu ileride gelecektir; ancak muteber olan lafzın umumîliğidir, sebebin hususîliği değildir. Buna göre boğazlayanın üzerine Allah'ın adını andığı her hayvan, şayet Allah'ın yenilmesini mubah kıldığı şeylerden ise helaldir. Atâ şöyle demiştir: Bu ayette içecek, kesilen hayvan ve her türlü yiyecek üzerine Allah'ın adının anılması emredilmektedir. { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız” ifadesindeki şart, teşvik etmek ve gayrete getirmek içindir; yani üzerine Allah'ın adı anılanlardan yeme emrinin de dâhil olduğu emir ve yasaklardan ibaret O'nun hükümlerine [inanıyorsanız]. { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Size ne oluyor da üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemiyorsunuz?” sözündeki istifham inkâr içindir; yani Allah size buna izin vermişken ve { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “Size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamışken”; yani ayetin sonuna kadar giden: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } “De ki: Bana vahyolunanda haram kılınmış bir şey bulamıyorum” kavliyle şüpheyi gideren ve tereddüdü kaldıran ayrıntılı bir beyanla size açıklamışken, üzerine Allah'ın adını andığınız şeyleri yemekten sizi alıkoyan nedir? Sonra istisna getirerek şöyle buyurdu: { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Mecbur kaldıklarınız müstesna”; yani size haram kıldığı şeylerin tamamından mecbur kaldıklarınız [müstesnadır]; zira zaruret haramı mubah kılar. Bunun tahkiki daha önce Bakara suresinde geçmişti. Nâfi ve Ya'kûb { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } ibaresini her iki fiilin fethasıyla fâile (etken) bina ederek okumuşlardır ki o da Allah Subhânehu'dur. Ebû Amr, İbn Âmir ve İbn Kesîr ise her iki fiili damme ile mef'ûle (edilgen) bina ederek okumuşlardır. Atiyye el-Avfî ise { فَصَّلَ } fiilini şeddesiz (fasale) okumuştur; yani açıkladı ve ortaya koydu demektir. Yüce Allah'ın:

وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ هُمُ الْكُفَّارُ الَّذِينَ كَانُوا يُحَرِّمُونَ الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ وَنَحْوَهُمَا. فَإِنَّهُمْ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْجَهْلِ كَانُوا يُضِلُّونَ النَّاسَ فَيَتْبَعُونَهُمْ وَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ذَلِكَ جَهْلٌ وَضَلَالَةٌ لَا يرجع إلى شيء من العلم، ثُمَّ أَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ يَتْرُكُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ. وَالظَّاهِرُ: مَا كَانَ يَظْهَرُ كَأَفْعَالِ الْجَوَارِحِ، وَالْبَاطِنُ: مَا كَانَ لَا يَظْهَرُ كَأَفْعَالِ الْقَلْبِ وَقِيلَ: مَا أَعْلَنْتُمْ وَمَا أَسْرَرْتُمْ وَقِيلَ: الزِّنَا الظَّاهِرُ وَالزِّنَا الْمَكْتُومُ.

{ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Şüphesiz birçokları bilgisizce kendi hevalarına uyarak [insanları] saptırıyorlar” sözü; bahîre, sâibe ve benzeri hayvanları haram kılan kâfirlerdir. Zira onlar cehalete dayalı bu fiilleriyle insanları saptırıyorlardı; insanlar da onların peşinden gidiyor ve bunun hiçbir ilme dayanmayan bir cehalet ve sapıklık olduğunu bilmiyorlardı. Sonra Allah onlara günahın açığını da gizlisini de bırakmalarını emretti. Açık olan; uzuvların fiilleri gibi zâhir olan şeylerdir. Gizli olan ise; kalbin fiilleri gibi zâhir olmayan şeylerdir. Açığa vurduğunuz ve gizlediğiniz şeyler olduğu da söylenmiştir. Yine açık zina ile gizli zina olduğu söylenmiştir.

وَأَضَافَ الظَّاهِرَ وَالْبَاطِنَ إِلَى الْإِثْمِ لِأَنَّهُ يَتَسَبَّبُ عَنْهُمَا، ثُمَّ تَوَعَّدَ الْكَاسِبِينَ لِلْإِثْمِ بِالْجَزَاءِ بِسَبَبِ افْتِرَائِهِمْ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

Zâhir ve bâtın kelimelerini günaha izâfe etti; çünkü günah bu ikisinden neşet etmektedir. Sonra da Allah Subhânehu'ya iftiraları sebebiyle günah kazananları cezayla tehdit etti.