وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ وابن
Nitekim Ebû Dâvûd, Tirmizî -ki hasen olduğunu belirtmiştir-, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn
مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَتِ الْيَهُودُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالُوا: إِنَّا نَأْكُلُ مِمَّا قَتَلْنَا وَلَا نَأْكُلُ مِمَّا قَتَلَ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ حَلَالٌ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ يَعْنِي: الْقُرْآنَ مُؤْمِنِينَ قَالَ: مُصَدِّقِينَ وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَعْنِي: الذَّبَائِحَ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ يَعْنِي: مَا حَرُمَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْمِيتَةِ وَإِنَّ كَثِيراً يَعْنِي: مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ يَعْنِي: فِي أَمْرِ الذَّبَائِحِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ أَيْ مِنَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ.
Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Biz kendi öldürdüğümüzden (kestiğimizden) yiyoruz da Allah'ın öldürdüğünden (ölen hayvandan) yemiyor muyuz?" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Artık üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin” ayetinden { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “Şayet onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” sözüne kadar [olan kısmı] indirdi. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre: { فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Artık üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin”; zira o helaldir. { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ } “Eğer O'nun ayetlerine” yani Kur'an'a { مُؤْمِنِينَ } “inanan kimselerseniz”; yani tasdik eden kimselerseniz. { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Size ne oluyor da üzerine Allah'ın adı anılanlardan yemiyorsunuz?” yani kesilen hayvanlardan. { وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “Oysa O, size haram kıldıklarını ayrıntılı olarak açıklamıştır” yani leşten size haram olanları. { وَإِنَّ كَثِيراً } “Şüphesiz birçoğu” yani Arap müşriklerinden birçoğu, { لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce kendi hevalarına uyarak [insanları] saptırıyorlar” yani kesilen hayvanlar hususunda. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “Mecbur kaldıklarınız müstesna” kavli hakkında: "Yani leş, kan ve domuz etinden [mecbur kaldıklarınız müstesnadır]" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ قَالَ: هُوَ نِكَاحُ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ وَباطِنَهُ قَالَ: هُوَ الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الظاهر منه: لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ وحُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ الْآيَةَ، وَالْبَاطِنُ: الزِّنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: عَلَانِيَتُهُ وَسِرُّهُ.
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: { وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ } “Günahın açığını bırakın” kavli hakkında o: "Bu, annelerle ve kızlarla evlenmektir" demiştir. { وَباطِنَهُ } “ve gizlisini de” kavli hakkında ise: "O da zinadır" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Günahın açık olanı: { لا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” ve ayetin sonuna kadar devam eden { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ } “Size analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz haram kılındı” [ayetleridir]. Gizli olanı ise zinadır. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre bu ayet hakkında o: "[Günahın] açığı ve gizlisidir" demiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 121]
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Üzerine Allah'ın adı anılmayanlardan yemeyin; çünkü o kesinlikle bir fısktır (yoldan çıkmadır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etsinler diye kendi dostlarına fısıldarlar. Şayet onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz. (121)”
نَهَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ أَكْلِ مَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَ بِالْأَكْلِ مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى تَحْرِيمِ أَكْلِ مَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ.
Allah Subhânehu, üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yemeyi emrettikten sonra, üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyi yasaklamıştır. Bunda, üzerine Allah'ın adı anılmayan şeyleri yemenin haram kılındığına dair bir delil vardır.
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَذَهَبَ ابْنُ عُمَرَ وَنَافِعٌ مَوْلَاهُ وَالشَّعْبِيُّ وابن سيرين وهو رواية عن مالك وعن أحمد بْنِ حَنْبَلٍ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ثَوْرٍ وَدَاوُدُ الظَّاهِرِيُّ: أَنَّ مَا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ مِنَ الذَّبَائِحِ حَرَامٌ مِنْ غَيْرِ فَرْقٍ بَيْنَ الْعَامِدِ وَالنَّاسِي لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آيَةِ الصَّيْدِ: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ ، وَيَزِيدُ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ تَأْكِيدًا قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ.
İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. İbn Ömer, onun azatlısı Nâfi, Şa'bî ve İbn Sîrîn -ki Mâlik ve Ahmed b. Hanbel'den gelen bir rivayet de böyledir; Ebû Sevr ile Dâvûd ez-Zâhirî de bu görüşü benimsemiştir- bu ayet sebebiyle ve Yüce Allah'ın av ayetindeki: { فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Artık onların sizin için tuttuklarından yiyin ve üzerine Allah'ın adını anın” kavli sebebiyle, kesilen hayvanlardan üzerine Allah'ın adı anılmayanların, kasten terk eden ile unutan arasında hiçbir fark olmaksızın haram olduğu görüşüne varmışlardır. Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “çünkü o kesinlikle bir fısktır” sözü de bu istidlali daha da pekiştirmektedir.
وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْأَمْرُ بِالتَّسْمِيَةِ فِي الصَّيْدِ وَغَيْرِهِ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ وَرِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّ التَّسْمِيَةَ مُسْتَحَبَّةٌ لَا وَاجِبَةٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، وَحَمَلَ الشَّافِعِيُّ الْآيَةَ عَلَى مَنْ ذَبَحَ لِغَيْرِ اللَّهِ وَهُوَ تَخْصِيصٌ لِلْآيَةِ بِغَيْرِ مُخَصِّصٍ. وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ فِي الْمُرْسَلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «ذَبِيحَةُ الْمُسْلِمِ حَلَالٌ، ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ أَوْ لَمْ يُذْكَرْ» . وَلَيْسَ فِي هَذَا الْمُرْسَلِ مَا يَصْلُحُ لِتَخْصِيصِ الْآيَةِ، نَعَمْ حَدِيثُ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ لِلنَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ قَوْمًا يَأْتُونَنَا بِلُحْمَانٍ لَا نَدْرِي أَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ: سَمُّوا أَنْتُمْ وَكُلُوا» يُفِيدُ أَنَّ التَّسْمِيَةَ عِنْدَ الْأَكْلِ تُجْزِئُ مَعَ الْتِبَاسِ وُقُوعِهَا عِنْدَ الذَّبْحِ. وَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُمَا وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ أَنَّ التَّسْمِيَةَ إن
Sahih hadislerde avda ve av dışındaki [hayvan kesiminde] besmele çekmenin emredildiği sabit olmuştur. Şâfiî ve arkadaşları -ki Mâlik'ten gelen bir rivayet ile Ahmed'den gelen bir rivayet de böyledir- besmelenin vâcip değil, müstehap olduğu görüşüne varmışlardır. Bu [görüş], İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve Atâ b. Ebî Rebâh'tan da rivayet edilmiştir. Şâfiî bu ayeti, Allah'tan başkası adına kesen kimseye hamletmiştir; bu ise tahsis edici bir delil olmaksızın ayeti tahsis etmektir (özelleştirmektir). Nitekim Ebû Dâvûd mürsel olarak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: « ذَبِيحَةُ الْمُسْلِمِ حَلَالٌ، ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ أَوْ لَمْ يُذْكَرْ » «Allah'ın adı anılsın veya anılmasın, Müslümanın kestiği helaldir.» Bu mürsel hadiste ayeti tahsis etmeye elverişli bir taraf yoktur. Evet, Âişe'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediğine dair rivayet: « إِنَّ قَوْمًا يَأْتُونَنَا بِلُحْمَانٍ لَا نَدْرِي أَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ: سَمُّوا أَنْتُمْ وَكُلُوا » «Bir topluluk bize etler getiriyor; üzerine Allah'ın adını andılar mı anmadılar mı bilmiyoruz? [Bunun üzerine Nebî:] "Siz besmele çekin ve yiyin" buyurdu» kesim esnasında besmelenin çekilip çekilmediği şüpheli olduğunda, yeme esnasında besmele çekmenin yeterli olacağını ifade etmektedir. Mâlik ve Ahmed -kendilerinden gelen meşhur rivayette-, Ebû Hanîfe ve arkadaşları ile İshâk b. Râhûye ise besmelenin eğer
تُرِكَتْ نِسْيَانًا لَمْ تَضُرَّ، وَإِنْ تُرِكَتْ عَمْدًا لَمْ يَحِلَّ أَكْلُ الذَّبِيحَةِ. وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٍ وَطَاوُسٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَأَبِي مَالِكٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى وَجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَرَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَاسْتَدَلُّوا بِمَا أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْمُسْلِمُ إِنْ نَسِيَ أَنْ يُسَمِّيَ حِينَ يَذْبَحُ فَلْيَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ وَلْيَأْكُلْهُ» ، وَهَذَا الْحَدِيثُ رَفْعُهُ خَطَأٌ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَكَذَا أَخْرَجَهُ مِنْ قَوْلِهِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ نَعَمْ يُمْكِنُ الِاسْتِدْلَالُ لِهَذَا الْمَذْهَبِ بِمِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا كَمَا سَبَقَ تَقْرِيرُهُ، وَبِقَوْلِهِ ﷺ: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ» وَأَمَّا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الَّذِي أَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ: «أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَرَأَيْتَ الرَّجُلَ مِنَّا يَذْبَحُ وَيَنْسَى أَنْ يُسَمِّيَ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «اسْمُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ» فَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ، قَدْ ضَعَّفَهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ. قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ أَيْ: وَإِنَّ أَكْلَ مَا لَمْ يُذْكَرْ لَفِسْقٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى مَصْدَرِ تَأْكُلُوا: أَيْ فَإِنَّ الْأَكْلَ لَفِسْقٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ الْفِسْقِ.
unutularak terk edilmesi halinde zarar vermeyeceği, kasten terk edilmesi halinde ise kesilen hayvanın etinin helal olmayacağı görüşüne varmışlardır. Bu görüş Ali, İbn Abbâs, Saîd b. el-Müseyyeb, Atâ, Tâvûs, Hasan el-Basrî, Ebû Mâlik, Abdurrahman b. Ebî Leylâ, Ca'fer b. Muhammed ve Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan rivayet edilmiştir. Onlar Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayeti delil getirmişlerdir: «Müslüman kestiği esnada besmele çekmeyi unutursa, [yerken] Allah'ın adını ansın ve onu yesin.» Ancak bu hadisin merfû olarak rivayet edilmesi bir hatadır; o sadece İbn Abbâs'ın sözüdür. Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir de onu [İbn Abbâs'ın] kendi sözü olarak rivayet etmişlerdir. Evet, bu mezhep için Yüce Allah'ın daha önce açıklandığı üzere: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Ey Rabbimiz! Unutursak veya hata edersek bizi sorumlu tutma” kavli gibi delillerle ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ümmetimden hata ve unutma kaldırılmıştır» buyruğuyla delil getirmek mümkündür. İbn Adiy'in rivayet ettiği Ebû Hüreyre hadisine gelince: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: Ey Allah'ın Resûlü! Bizden bir adam hayvan keser de besmele çekmeyi unutursa ne buyurursun? dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın ismi her Müslümanın üzerindedir" buyurdu»; bu zayıf bir hadistir, Beyhakî ve başkaları onu zayıf saymıştır. Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “çünkü o kesinlikle bir fısktır” sözündeki zamir, takdir edilen bir tamlanan ile birlikte { ما } lafzına döner; yani üzerine [Allah'ın adı] anılmayan şeyin yenilmesi bir fısktır. Zamirin { تَأْكُلُوا } fiilinin mastarına dönmesi de caizdir; yani yemesi fısktır. Fıskın tahkiki daha önce geçmişti.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ مَنْ حَمَلَ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى مَا ذُبِحَ لِغَيْرِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ التَّرْكَ لَا يَكُونُ فِسْقًا، بَلِ الْفِسْقُ الذَّبْحُ لِغَيْرِ اللَّهِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الْفِسْقِ عَلَى تَارِكِ مَا فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ غَيْرُ مُمْتَنَعٍ شَرْعًا وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ أَيْ يُوَسْوِسُونَ لَهُمْ بِالْوَسَاوِسِ الْمُخَالِفَةِ لِلْحَقِّ الْمُبَايِنَةِ لِلصَّوَابِ قَاصِدِينَ بِذَلِكَ أَنْ يُجَادِلَكُمْ هَؤُلَاءِ الْأَوْلِيَاءُ بِمَا يُوَسْوِسُونَ لَهُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ فِيمَا يَأْمُرُونَكُمْ بِهِ وَيَنْهَوْنَكُمْ عَنْهُ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ مِثْلَهُمْ.
Bu ayeti Allah'tan başkası adına kesilen hayvana hamletmiş olanlar { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “çünkü o kesinlikle bir fısktır” kavlini delil getirmişlerdir. Delil getiriş şekilleri şöyledir: [Besmeleyi] terk etmek fısk olmaz; aksine fısk, Allah'tan başkası adına kesmektir. Buna şöyle cevap verilir: Allah'ın kendisine farz kıldığı bir şeyi terk eden kimseye fısk isminin verilmesi şer'an imkânsız değildir. { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “Şüphesiz şeytanlar, kendi dostlarına fısıldarlar”; yani hakka aykırı ve doğruya ters düşen vesveseler fısıldarlar; bununla o dostların, kendilerine fısıldadıkları şeylerle sizinle mücadele etmelerini amaçlarlar. { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Şayet onlara itaat ederseniz” size emrettikleri ve sizi nehyettikleri hususlarda, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” onlar gibi.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ، وَفِي لَفْظٍ: قَالَ الْيَهُودُ: لَا تَأْكُلُوا مِمَّا قَتَلَ اللَّهُ وَتَأْكُلُوا مِمَّا قَتَلْتُمْ أَنْتُمْ! فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَرْسَلَتْ فَارِسُ إِلَى قُرَيْشٍ أَنْ خَاصِمُوا مُحَمَّدًا، فَقَالُوا لَهُ: مَا تَذْبَحُ أَنْتَ بِيَدِكَ بِسِكِّينٍ فَهُوَ حَلَالٌ، وَمَا ذَبَحَ الله بمسمار مِنْ ذَهَبٍ- يَعْنِي الْمَيْتَةَ- فَهُوَ حَرَامٌ، فَنَزَلَتْ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ قَالَ: الشَّيَاطِينُ مِنْ فَارِسَ وَأَوْلِيَاؤُهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ مَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْأَوَّلِ مِنْ غَيْرِ طَرِيقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ قَالَ: إِبْلِيسُ أَوْحَى إِلَى مُشْرِكِي قُرَيْشٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ فَنُسِخَ، وَاسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ: وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْخَطْمِيِّ قَالَ: كُلُوا ذَبَائِحَ الْمُسْلِمِينَ وَأَهْلِ الْكِتَابِ مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ. وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَكْحُولٍ نَحْوَ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي النَّسْخِ.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nahhâs, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: Müşrikler -bir lafızda ise Yahudiler- şöyle dediler: "Allah'ın öldürdüğünden yemiyorsunuz da kendi öldürdüğünüzden mi yiyorsunuz?" Bunun üzerine Allah Teâlâ, { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayan şeylerden yemeyin” [ayetini] indirdi. İbn Cerîr, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayan şeylerden yemeyin” [ayeti] indiğinde Farslar, Kureyş'e: "Muhammed ile tartışın" diye haber gönderdiler. Onlar da ona: "Kendi elinle bıçakla kestiğin helal oluyor da Allah'ın altın çiviyle kestiği -yani kendiliğinden ölen hayvan (leş)- mi haram oluyor?" dediler. Bunun üzerine { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } “Gerçekten şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına vahyederler (fısıldarlar)” [ayeti] indi. [İbn Abbâs]: "Şeytanlar Farslardan, onların dostları ise Kureyş'tendir" dedi. İbn Abbâs'ın geçen ilk hadisinin benzeri başka yollardan da rivayet edilmiştir. İbnu'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh yine ondan { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “Gerçekten şeytanlar kendi dostlarına vahyederler” kavli hakkında: "İblis, Kureyş müşriklerine vahyetti (fısıldadı)" dediğini nakletmişlerdir. Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve es-Sünen'inde Beyhakî yine ondan { وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayan şeylerden yemeyin; çünkü o kesinlikle bir fısktır” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Bu [hüküm] neshedildi ve { وَطَعامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helaldir” buyurularak bundan istisna yapıldı." Abd b. Humeyd, Abdullah b. Yezîd el-Hatmî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Müslümanların ve Ehl-i Kitab'ın üzerine Allah'ın ismi anılmış olan kestiklerinden yiyin." İbn Ebî Hâtim de Mekhûl'den, nesh hususunda İbn Abbâs'ın sözünün benzerini rivayet etmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٢ الى ١٢٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 122'den 124'e]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢) وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣) وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤) } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları böyle süslü gösterildi. (122) Böylece her şehirde/kasabada, oralarda hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını ileri gelenler (elebaşlar) kıldık. Oysa onlar yalnızca kendilerine tuzak kurarlar da farkına varmazlar. (123) Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye vereceğini çok iyi bilir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir. (124)”
قَوْلُهُ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْوَاوِ بَعْدَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ أَبِي نُعَيْمٍ بِإِسْكَانِهَا، قَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحْمُولًا عَلَى الْمَعْنَى: أَيِ انْظُرُوا وَتَدَبَّرُوا: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَالْمُرَادُ بِالْمَيِّتِ هُنَا: الْكَافِرُ أَحْيَاهُ اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ:
Yüce Allah'ın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” kavli. Çoğunluk istifham hemzesinden sonraki vav harfini fetha ile okumuştur. Nâfi ve İbn Ebî Nüaym ise sükûn ile okumuşlardır. Nehhâs şöyle demiştir: Manaya hamledilmiş olması caizdir; yani bakın ve düşünün: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?”, { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...”. Buradaki "ölü"den kasıt: Allah'ın İslam ile dirilttiği kâfirdir. Denildi ki bunun anlamı:
كَانَ مَيْتًا حِينَ كَانَ نُطْفَةً فَأَحْيَيْنَاهُ بِنَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ السِّيَاقَ يُشْعِرُ بِذَلِكَ لِكَوْنِهِ فِي تَنْفِيرِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ اتِّبَاعِ الْمُشْرِكِينَ، وَكَثِيرًا مَا تُسْتَعَارُ الْحَيَاةُ للهداية وللعلم، وَمِنْهُ قَوْلُ الْقَائِلِ:
nutfe halinde iken ölüydü de ona ruh üfleyerek dirilttik [demektir]. Birinci görüş daha evladır; zira Müslümanları müşriklere uymaktan sakındırma bağlamında olması sebebiyle siyak bunu hissettirmektedir. Hayat kelimesi hidayet ve ilim için çokça istiare edilir. Şairin şu sözü de bundandır:
وَفِي الْجَهْلِ قَبْلَ الْمَوْتِ مَوْتٌ لِأَهْلِهِ ... فَأَجْسَامُهُمْ قَبْلَ الْقُبُورِ قُبُورُ
Cehâlet içindedir ölmeden önce ehli için ölüm... Kabirlerden öncedir onların bedenleri için kabir.
وَإِنَّ امْرَأً لَمْ يَحْيَ بِالْعِلْمِ مَيِّتٌ ... فَلَيْسَ لَهُ حَتَّى النُّشُورِ نُشُورُ
İlimle dirilmeyen insan muhakkak ki bir ölüdür... Haşir gününe kadar onun için dirilmek yoktur.
وَالنُّورُ: عِبَارَةٌ عَنِ الْهِدَايَةِ وَالْإِيمَانِ، وَقِيلَ: هُوَ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: الْحِكْمَةُ، وَقِيلَ: هُوَ النُّورُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ رَاجِعٌ إِلَى النُّورِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ أَيْ: كَمَنْ صِفَتُهُ فِي الظُّلُمَاتِ، وَمَثَلُهُ: مُبْتَدَأٌ، وَالظُّلُمَاتُ: خَبَرُهُ، وَالْجُمْلَةُ: صِفَةٌ لِمَنْ وَقِيلَ: مِثْلُ زَائِدَةٌ، وَالْمَعْنَى: كَمَنْ فِي الظُّلُمَاتِ، كَمَا تَقُولُ: أَنَا أَكْرَمُ مِنْ مِثْلِكَ، أَيْ: مِنْكَ، وَمِثْلُهُ:
Nur: Hidayet ve imandan ibarettir. Kur'an olduğu da söylenmiştir; hikmet olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { يَسْعى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمانِهِمْ } “Onların nurları önlerinden ve sağlarından koşar” kavlinde zikredilen nur olduğu da söylenmiştir. { بِهِ } “kendisiyle” lafzındaki zamir nura dönmektedir. { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde olan kimse gibi mi?” yani vasfı karanlıklarda olan kimse gibi midir? { مَثَلُهُ } lafzı mübteda, { الظُّلُماتِ } ise onun haberidir; bu cümle { مَنْ } için sıfattır. { مِثْلُ } kelimesinin zâit olduğu da söylenmiştir; anlam şudur: Karanlıklarda olan kimse gibi [midir]? Nitekim: "Ben senin gibisinden daha cömertim" yani "senden [daha cömertim]" denildiği gibidir. Bunun benzeri:
فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ ، لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَقِيلَ الْمَعْنَى: كَمَنْ مَثَلُهُ مِثْلَ مَنْ هُوَ في الظلمات، ولَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ أَيْ: حَالَ كَوْنِهِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِنْهَا بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ. قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْجَعْلِ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ، وَالْأَكَابِرُ: جَمْعُ أَكْبَرَ، قِيلَ: هُمُ الرُّؤَسَاءُ وَالْعُظَمَاءُ، وَخَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُمْ أَقْدَرُ عَلَى الْفَسَادِ، وَالْمَكْرُ: الْحِيلَةُ فِي مُخَالَفَةِ الِاسْتِقَامَةِ، وَأَصْلُهُ الْفَتْلُ، فَالْمَاكِرُ يَفْتِلُ عن الاستقامة أي: يصرف عنه وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ أَيْ: وَبَالُ مَكْرِهِمْ عَائِدٌ عَلَيْهِمْ وَما يَشْعُرُونَ بِذَلِكَ لِفَرْطِ جَهْلِهِمْ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ مِنَ الْآيَاتِ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ يُرِيدُونَ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يَكُونُوا أَنْبِيَاءَ، وَهَذَا نَوْعٌ عَجِيبٌ مِنْ جَهَالَاتِهِمُ الْغَرِيبَةِ وَعَجْرَفَتِهِمُ الْعَجِيبَةِ، وَنَظِيرُهُ يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً . وَالْمَعْنَى: إِذَا جَاءَتِ الْأَكَابِرَ آيَةٌ قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ أَيْ إِنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِمَنْ يَسْتَحِقُّ أَنْ يَجْعَلَهُ رَسُولًا وَيَكُونُ مَوْضِعًا لَهَا وَأَمِينًا عَلَيْهَا، وَقَدِ اخْتَارَ أَنْ يَجْعَلَ الرِّسَالَةَ فِي مُحَمَّدٍ صَفِيِّهِ وَحَبِيبِهِ، فَدَعُوا طَلَبَ ما ليس من شأنكم، ثم تَوَعَّدَهُمْ بِقَوْلِهِ: سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ أَيْ ذُلٌّ وَهَوَانٌ، وَأَصْلُهُ مِنَ الصِّغَرِ كَأَنَّ الذُّلَّ يُصَغِّرُ إِلَى الْمَرْءِ نَفْسَهُ وَقِيلَ: الصَّغَارُ هُوَ
{ فَجَزاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ } “...öldürdüğü hayvanın benzeri bir ceza vardır”, { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [ayetlerinde olduğu gibidir]. Şöyle de denilmiştir: Mana; "durumu, karanlıklar içinde olan kimsenin durumu gibi olan" demektir. { وَلَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “ondan çıkacak da değildir” [ifadesi] hâl olarak nasb mahallindedir; yani hiçbir hâlükârda oradan çıkamayacak bir hâlde iken [demektir]. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها } “Böylece biz her şehirde, oralarda hile ve tuzak kursunlar diye oranın günahkârlarını ileri gelenler kıldık” kavli; yani böylesi bir kılma gibi her şehirde de [böyle] kıldık [anlamındadır]. { الْأَكَابِرُ } kelimesi, "ekber"in çoğuludur. Bunların yöneticiler ve ileri gelen büyükler olduğu söylenmiştir; fesat çıkarmaya daha muktedir oldukları için de özellikle onlar zikredilmiştir. { الْمَكْرُ } (hile ve tuzak); istikamete (doğruluğa) aykırı hareket etmek için hile yapmaktır. Aslı bükmektir; dolayısıyla hilekâr kimse doğruluğu büker, yani [insanları] ondan saptırır. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } “Hâlbuki onlar ancak kendilerine hile ve tuzak kurarlar” yani tuzaklarının vebali kendilerine döner. { وَما يَشْعُرُونَ } “farkında da değillerdir”, cehaletlerinin aşırılığından ötürü bunu idrak edemezler. { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Onlara bir ayet geldiği zaman”, yani ayetlerden bir ayet [geldiğinde], { قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler”. Kendileri de peygamber olmadıkça iman etmeyeceklerini kastetmektedirler. Bu da onların tuhaf cehaletlerinin ve şaşırtıcı kibirlerinin garip bir çeşididir. Bunun benzeri: { يُرِيدُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ يُؤْتى صُحُفاً مُنَشَّرَةً } “Onlardan her biri, kendisine önünde açılmış sahifeler verilmesini ister” [ayetidir]. Mana şudur: İleri gelenlere bir ayet geldiğinde bu sözü söylediler. Allah da onlara şu kavliyle cevap verdi: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir”. Yani şüphesiz Allah, kimi elçi kılmaya layık olduğunu, bu göreve kimin ehil ve mahal bulunacağını ve ona kimin güvenilir bir şekilde sahip çıkacağını en iyi bilendir. O, peygamberliği seçkin kulu ve sevgilisi Muhammed'e vermeyi tercih etmiştir; artık haddiniz olmayan şeyi talep etmeyi bırakın! Sonra onları şu buyruğuyla tehdit etmiştir: { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ } “O günah işleyenlere bir aşağılanma isabet edecektir”, yani zillet ve horluk gelecektir. Aslı "sıgar" (küçüklük) kökünden gelir; sanki zillet, kişinin kendi nefsini gözünde küçültür gibidir. { الصَّغَارُ } lafzının...
الرِّضَا بِالذُّلِّ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ.
zilleti kabullenmektir; bu görüş İbnu's-Sikkît'ten rivayet edilmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ قَالَ: كَانَ كَافِرًا ضَالًّا فَهَدَيْنَاهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً وهو الْقُرْآنُ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالَةِ.
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” kavli hakkında o: "Sapmış bir kâfirdi, biz de onu hidayete erdirdik; { وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً } “ve kendisine bir nur verdik” ki o Kur'an'dır; { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içinde olan kimse gibi mi?” yani küfür ve dalalet [karanlıklarında olan kimse gibi midir?]" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ.
İbn Ebî Şeybe, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den rivayet ettiğine göre bu ayet hakkında o: "Ammâr b. Yâsir hakkında indi" demiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ يَعْنِي عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها يَعْنِي أَبَا جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ.
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse...” kavlinden Ömer b. el-Hattâb'ı; { كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “karanlıklar içinde kalıp oradan hiç çıkamayan kimse gibi olur mu?” kavlinden de Ebû Cehil b. Hişâm'ı kastetmektedir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ كَانَا مَيِّتَيْنِ فِي ضَلَالَتِهِمَا فَأَحْيَا اللَّهُ عُمَرَ بِالْإِسْلَامِ وَأَعَزَّهُ، وَأَقَرَّ أَبَا جَهْلٍ فِي ضَلَالَتِهِ وَمَوْتِهِ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَعَا فَقَالَ: «اللَّهُمَّ أَعِزَّ الْإِسْلَامَ بِأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ، أَوْ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ» .
İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre bu ayet hakkında o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb ile Ebû Cehil b. Hişâm hakkında inmiştir; her ikisi de sapıklıkları içinde ölü idiler; Allah Ömer'i İslam ile diriltti ve onu aziz kıldı, Ebû Cehil'i ise sapıklığı ve ölümü içinde bıraktı. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua edip: «Allah'ım! İslam'ı Ebû Cehil b. Hişâm veya Ömer b. el-Hattâb ile aziz kıl» buyurmuştu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قوله: وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها قَالَ:
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } “Böylece her şehirde/kasabada oranın günahkârlarını ileri gelenler kıldık” kavli hakkında o şöyle demiştir:
نَزَلَتْ فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: سَلَّطْنَا شِرَارَهَا فَعَصَوْا فِيهَا، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ أَهْلَكْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ:
"Alay edenler hakkında indi." İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre bu ayet hakkında o: "Oranın şerlilerini musallat ettik, onlar da orada isyan ettiler; onlar bunu yapınca biz de onları azap ile helak ettik" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o:
أَكابِرَ مُجْرِمِيها عظماؤها. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ الْآيَةَ قَالَ: قَالُوا لِمُحَمَّدٍ حِينَ دَعَاهُمْ إِلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ: لَوْ كَانَ هَذَا حَقًّا لَكَانَ فِينَا مَنْ هُوَ أَحَقُّ أَنْ يُؤْتَى بِهِ مِنْ مُحَمَّدٍ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا قَالَ: أَشْرَكُوا صَغارٌ قال: هوان.
{ أَكابِرَ مُجْرِمِيها } [ifadesi]: Oranın büyükleridir, demiştir. İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre: { وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Onlara bir ayet geldiği zaman” ayeti hakkında o şöyle demiştir: Muhammed onları davet ettiği hakka çağırdığı vakit ona: "Şayet bu hak olsaydı, aramızda Muhammed'den daha çok buna layık olan kimse bulunurdu" dediler ve: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “'Bu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?' dediler". İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Yüce Allah'ın: { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “Suç işleyenlere isabet edecektir” kavli hakkında: "Şirk koşanlara" demiştir; { صَغارٌ } “bir aşağılık” kavli hakkında ise: "Zillet [isabet edecektir]" demiştir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٨]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 125'ten 128'e]
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨)
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ (١٢٥) وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ خالِدِينَ فِيها إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٢٨) } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe tırmanıyormuş gibi göğsünü daraltır ve sıkıştırır. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır. (125) Bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz biz, düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık. (126) Rableri katında esenlik yurdu (cennet) onlarındır. Yapmakta oldukları [güzel ameller] sebebiyle O, onların dostudur. (127) Onların hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanlardan birçoğunu yoldan çıkardınız' [diyecektir]. İnsanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik ve bizim için belirlediğin süremize ulaştık' derler. [Allah da] şöyle buyurur: 'Barınağınız ateştir; Allah'ın dilediği müstesna, orada ebedî kalacaksınız.' Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir. (128)”
قَوْلُهُ: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ الشَّرْحُ: الشَّقُّ وَأَصْلُهُ التَّوْسِعَةُ، وَشَرَحْتُ الْأَمْرَ: بَيَّنْتُهُ وَأَوْضَحْتُهُ، وَالْمَعْنَى: مَنْ يَرُدِ اللَّهُ هِدَايَتَهُ لِلْحَقِّ يُوَسِّعْ صَدْرَهُ حَتَّى يَقْبَلَهُ بِصَدْرٍ مُنْشَرِحٍ، وَمَنْ يُرِدْ إِضْلَالَهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ ضَيِّقاً بِالتَّخْفِيفِ مِثْلَ هَيْنٍ وَلَيْنٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ حَرِجًا بِالْكَسْرِ، وَمَعْنَاهُ الضَّيِّقُ، كَرَّرَ الْمَعْنَى تَأْكِيدًا، وَحَسَّنَ ذَلِكَ اخْتِلَافُ اللَّفْظِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ: جَمْعُ حَرَجَةٍ وَهِيَ شِدَّةُ الضَّيِّقِ، وَالْحَرَجَةُ الغيضة، والجمع حرج
Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” buyruğuna gelince: Şerh (شرح); yarmak demektir, asıl anlamı ise genişletmektir. "Şerahtü'l-emra" (şeyi açıkladım) ifadesi de [onu] beyan ettim ve açıklığa kavuşturdum demektir. Manası ise şöyledir: Allah kime hakka hidayet etmeyi dilerse, onun göğsünü genişletir; ta ki o hakkı geniş ve ferah bir göğüsle kabul etsin. { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü daraltır, sıkıntılı kılar”. İbn Kesîr, { ضَيِّقاً } kelimesini "heyn" ve "leyn" vezninde tahfif ile (şeddesiz olarak; daykan şeklinde) okumuştur. Geri kalan kıraat imamları ise şeddeli olarak (dayyikan şeklinde) okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Nâfi ise { حَرِجًا } kelimesini [ra harfinin] kesresiyle okumuştur ki bunun manası "dar" demektir; pekiştirme (tekit) amacıyla anlamı tekrarlamıştır ve lafzın farklı oluşu da bu tekrara bir güzellik katmıştır. Geri kalanlar ise fetha ile (haracan şeklinde) okumuşlardır; bu da şiddetli darlık anlamına gelen "haraca" (حَرَجَة) kelimesinin çoğuludur. Harace, sık ağaçlı koruluk demektir; çoğulu ise harac
وَحُرُجَاتٍ، وَمِنْهُ فُلَانٌ يَتَحَرَّجُ: أَيْ يُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِهِ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مَكَانٌ حَرِجٌ وَحَرَجٌ: أَيْ ضَيِّقٌ كَثِيرُ الشَّجَرِ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ الرَّاعِيَةُ، وَالْحَرِجُ: الْإِثْمُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْحَرَجُ: أَضْيَقُ الضِّيقِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: حَرِجٌ اسْمُ الْفَاعِلِ وَحَرَجٌ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ كَمَا يُقَالُ: رَجُلٌ عَدْلٌ. قَوْلُهُ: كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الصُّعُودِ، شَبَّهَ الْكَافِرَ فِي ثِقَلِ الْإِيمَانِ عَلَيْهِ بِمَنْ يَتَكَلَّفُ مَا لَا يُطِيقُهُ كَصُعُودِ السَّمَاءِ. وَقَرَأَ النَّخَعِيُّ «يَصَّاعَدُ» وَأَصْلُهُ يَتَصَاعَدُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ يَصَّعَّدُ بِالتَّشْدِيدِ وَأَصْلُهُ يَتَصَعَّدُ، وَمَعْنَاهُ: يَتَكَلَّفُ مَا لَا يُطِيقُ مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ كَمَا يَتَكَلَّفُ مَنْ يُرِيدُ الصُّعُودَ إِلَى السَّمَاءِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى عَلَى جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ: كَادَ قَلْبُهُ يصعد إلى السماء نبوّا عن الإسلام، وما: فِي كَأَنَّما هِيَ الْمُهَيِّئَةُ لِدُخُولِ كَأَنَّ عَلَى الْجُمَلِ الْفِعْلِيَّةِ.
ve hurucâttır. "Filan kimse yeteharrecu" yani kendine darlık çıkarıyor ifadesi de bundandır. Cevherî şöyle demiştir: "Mekânun haricun ve haracun": Yani otlayan hayvanların ulaşamayacağı kadar sık ağaçlı ve dar yer demektir. El-Haric: Günahtır. Zeccâc: "Harac: Darlığın en aşırı olanıdır" demiştir. Nehhâs ise: "Haric ism-i faildir, harac ise onunla nitelenen mastardır; nitekim 'raculun adlün' (adil adam) denilmesi gibidir" demiştir. Yüce Allah'ın: { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “sanki göğe tırmanıyormuş gibi” kavli. İbn Kesîr su'ûd kökünden şeddesiz (yes'adü) okumuştur; kâfiri imanın kendisine ağır gelmesi hususunda, göğe çıkmak gibi gücünün yetmeyeceği bir şeye kalkışan kimseye benzetmiştir. Nehaî «يَصَّاعَدُ» (yessâ'adü) okumuştur, aslı "yetesa'adü"dür. Diğerleri ise şeddeli olarak { يَصَّعَّدُ } okumuşlardır, aslı "yetesassa'adü"dür; manası: Tıpkı göğe çıkmak isteyen kimsenin zorlanması gibi, güç yetiremeyeceği bir şeye tekrar tekrar kalkışır demektir. Bütün kıraatlere göre anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: İslam'dan kaçındığı için kalbi neredeyse göğe çıkacak gibi olur. { كَأَنَّما } kelimesindeki { مَا }, "keenne" edatının fiil cümlelerinin başına girmesini sağlayan zâit edattır.
قَوْلُهُ: كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ: أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْجَعْلِ الَّذِي هُوَ جَعْلُ الصَّدْرِ ضَيِّقًا حَرَجًا يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ. وَالرِّجْسُ فِي اللُّغَةِ: النَّتْنُ، وَقِيلَ: هُوَ الْعَذَابُ، وَقِيلَ: هُوَ الشَّيْطَانُ يُسَلِّطُهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: هُوَ مَا لَا خَيْرَ فِيهِ وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ هُوَ الْمَشْهُورُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ لِمَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَهُوَ يَصْدُقُ عَلَى جَمِيعِ الْمَعَانِي الْمَذْكُورَةِ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: وَهذا صِراطُ رَبِّكَ إِلَى مَا عليه النبي ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: هَذَا طَرِيقُ دِينِ رَبِّكَ لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى التَّوْفِيقِ وَالْخِذْلَانِ، أَيْ: هَذَا هُوَ عَادَةُ اللَّهِ فِي عِبَادِهِ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ، وَانْتِصَابُ مُسْتَقِيماً عَلَى الْحَالِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً ، وَهذا بَعْلِي شَيْخاً ، قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ أَيْ بَيَّنَّاهَا وَأَوْضَحْنَاهَا لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ مَا فِيهَا وَيَتَفَهَّمُونَ مَعَانِيهَا لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ أَيْ: لِهَؤُلَاءِ الْمُتَذَكِّرِينَ الْجَنَّةَ لِأَنَّهَا دَارُ السَّلَامَةِ مِنْ كُلِّ مَكْرُوهٍ، أَوْ دَارُ الرَّبِّ السَّلَامُ مُدَّخَرَةٌ لَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُوصِلُهُمْ إِلَيْهَا وَهُوَ وَلِيُّهُمْ أَيْ نَاصِرُهُمْ، وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ: أَيْ بِسَبَبِ أعمالهم. قوله: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ يُقَدَّرُ مُتَقَدِّمًا: أَيْ واذكر يوم نحشرهم أو وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ نقول: يا مَعْشَرَ الْجِنِّ، وَالْمُرَادُ حَشْرُ جَمِيعِ الْخَلْقِ فِي الْقِيَامَةِ، وَالْمَعْشَرُ:
Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } “İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği (azabı) böyle bırakır” kavli; yani göğsü dar ve sıkıntılı kılma şeklindeki o kılma gibi Allah ricsi de [onların üzerine] kılar. Rics lügatte: Pis kokudur. Azap olduğu da söylenmiştir; Allah'ın onlara musallat ettiği şeytan olduğu da söylenmiştir; içinde hiçbir hayır bulunmayan şey olduğu da söylenmiştir. Birinci mana Arap dilinde meşhur olandır ve onların başına gelecek cezaya istiare edilmiştir; bu da zikredilen tüm anlamlara uygundur. { وَهذا صِراطُ رَبِّكَ } “Bu, Rabbinin yoludur” kavlindeki işaret, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki müminlerin üzerinde bulunduğu duruma yöneliktir; yani Rabbinin dininin yolu budur, onda hiçbir eğrilik yoktur. Bu işaretin, daha önce geçen muvaffak kılma ve yüzüstü bırakmaya delalet eden hususlara yönelik olduğu da söylenmiştir; yani Allah'ın kulları hakkındaki âdeti budur, dilediğini hidayete erdirir dilediğini saptırır. { مُسْتَقِيماً } “dosdoğru olarak” kelimesinin nasbı, Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “ve o tasdik edici bir hak iken” ve { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “bu kocam da bir ihtiyar iken” ayetlerinde olduğu gibi hâl olmasındandır. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “Biz ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” yani beyan edip açıkladık; { لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “öğüt alan bir topluluk için” ayetlerde olanları düşünüp anlamlarını kavrayanlar için. { لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında esenlik yurdu onlarındır”; yani düşünüp öğüt alan bu kimseler için cennet vardır; zira orası her türlü hoşa gitmeyen şeyden esenlik yurdudur veya Selâm olan Rabbin yurdudur, Rableri katında onlar için saklanmıştır, onları oraya ulaştıracaktır. { وَهُوَ وَلِيُّهُمْ } “Ve O, onların dostudur” yani yardımcılarıdır. { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları sebebiyle” ibaresindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani amelleri sebebiyle [dostlarıdır]. Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “Onların hepsini toplayacağı gün” kavlindeki zarf, önceden takdir edilen gizli bir fiille mensuptur; yani onları toplayacağımız günü hatırla yahut onları toplayacağı gün: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ } “Ey cin topluluğu!” deriz. Kastedilen, kıyamet gününde bütün yaratılmışların toplanmasıdır. Ma'şer:
الْجَمَاعَةُ، أَيْ: يَوْمُ الْحَشْرِ نَقُولُ: يَا جَمَاعَةَ الْجِنِّ! قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ أَيْ مِنَ الِاسْتِمْتَاعِ بِهِمْ كَقَوْلِهِ: رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ وَقِيلَ: اسْتَكْثَرْتُمْ مِنْ إِغْوَائِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ حَتَّى صَارُوا فِي حُكْمِ الْأَتْبَاعِ لَكُمْ فَحَشَرْنَاهُمْ مَعَكُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُمُ: اسْتَكْثَرَ الْأَمِيرُ مِنَ الْجُنُودِ، وَالْمُرَادُ: التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ، وَعَلَى الْأَوَّلِ فَالْمُرَادُ بِالِاسْتِمْتَاعِ التَّلَذُّذُ مِنَ الْجِنِّ بِطَاعَةِ الْإِنْسِ لَهُمْ وَدُخُولِهِمْ فِيمَا يُرِيدُونَ مِنْهُمْ وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ أَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ فَهُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ تَلَذُّذِهِمْ بِاتِّبَاعِهِمْ لَهُمْ، وَأَمَّا اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ فَحَيْثُ قَبِلُوا مِنْهُمْ تَحْسِينَ الْمَعَاصِي فَوَقَعُوا فِيهَا وَتَلَذَّذُوا بِهَا، فَذَلِكَ هُوَ اسْتِمْتَاعُهُمْ بِالْجِنِّ وَقِيلَ:
topluluk demektir; yani haşir günü: "Ey cin topluluğu! { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan birçoğunu aldınız” yani onlardan fazlaca istifade ettiniz" deriz; nitekim [ayet devamında]: { رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik” buyrulmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Onları saptırıp azdırmayı o kadar çoğalttınız ki sonunda size tabi kimseler hükmüne girdiler, biz de onları sizinle beraber topladık [demektir]. Nitekim Arapların: "Komutan askerleri çoğalttı" sözü de böyledir. Amaç: Azarlama ve kınamadır. Birinci görüşe göre istifadeden kasıt: Cinlerin, insanların kendilerine itaat etmesinden ve kendilerinden istedikleri şeylere girmelerinden zevk almalarıdır. { وَقالَ أَوْلِياؤُهُمْ مِنَ الْإِنْسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ } “İnsanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden istifade ettik' derler”. Cinlerin insanlardan istifadesine gelince; bu, daha önce geçtiği üzere insanların onlara uymalarından haz duymalarıdır. İnsanların cinlerden istifadesine gelince; günahları süslemelerini onlardan kabul edip o günahlara düşmeleri ve onlardan lezzet almalarıdır; işte onların cinlerden istifadesi budur. Denildi ki:
اسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ أَنَّهُ كَانَ إِذَا مَرَّ الرَّجُلُ بِوَادٍ فِي سَفَرِهِ وَخَافَ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ: أَعُوذُ بِرَبِّ هَذَا الْوَادِي مِنْ جَمِيعِ مَا أَحْذَرُ، يَعْنِي رَبَّهُ مِنَ الْجِنِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً وَقِيلَ: اسْتِمْتَاعُ الْجِنِّ بِالْإِنْسِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُصَدِّقُونَهُمْ فِيمَا يَقُولُونَ مِنَ الْأَخْبَارِ الْغَيْبِيَّةِ الْبَاطِلَةِ، وَاسْتِمْتَاعُ الْإِنْسِ بِالْجِنِّ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَلَذَّذُونَ بِمَا يُلْقُونَهُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْأَكَاذِيبِ وَيَنَالُونَ بِذَلِكَ شَيْئًا مِنْ حظوظ
İnsanların cinlerden istifade etmesi; kişi yolculuğu esnasında bir vadiden geçtiğinde ve canından endişe ettiğinde: "Çekindiğim her şeyden bu vadinin efendisine sığınırım" demesi şeklindeydi; yani onun cinlerden olan efendisini kastederdi. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { وَأَنَّهُ كانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ فَزادُوهُمْ رَهَقاً } “Doğrusu insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı erkeklere sığınırlardı da onların azgınlıklarını artırırlardı”. Şöyle de denilmiştir: Cinlerin insanlardan istifade etmesi, [cinlerin] gayba dair söyledikleri bâtıl haberlerde [insanların] onları doğrulamasıydı. İnsanların cinlerden istifade etmesi ise, onların kendilerine fısıldadıkları yalanlardan lezzet almaları ve bununla birtakım nasipler
الدُّنْيَا كَالْكُهَّانِ وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْتِرَافًا مِنْهُمْ بِالْوُصُولِ إِلَى مَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِمَّا كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِهِ. وَلَمَّا قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ أَجَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَ قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ أَيْ: مَوْضِعُ مَقَامِكُمْ.
dünya menfaatlerinden bir şeyler elde etmeleridir. { وَبَلَغْنا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنا } “ve bizim için belirlediğin süremize ulaştık” yani kıyamet gününe [ulaştık]; yalanlamakta oldukları şeylerden Allah'ın kendilerine vadettiği şeye eriştiklerini itiraf etmek üzere [bunu söylerler]. Onlar bu sözü söyleyince, Allah onlara cevap olarak şöyle buyurur: { قالَ النَّارُ مَثْواكُمْ } “[Allah da] şöyle buyurur: 'Barınağınız ateştir'” yani kalacağınız yerdir.
وَالْمَثْوَى: الْمَقَامُ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ. قَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ الْمَعْنَى الَّذِي تَقْتَضِيهِ لُغَةُ الْعَرَبِ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ: أَنَّهُمْ يَخْلُدُونَ فِي النَّارِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ إِلَّا فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَشَاءُ اللَّهُ عَدَمَ بَقَائِهِمْ فِيهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَرْجِعُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَيْ: خَالِدِينَ فِي النَّارِ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ مِقْدَارِ حَشْرِهِمْ مِنْ قُبُورِهِمْ وَمِقْدَارِ مُدَّتِهِمْ فِي الْحِسَابِ، وَهُوَ تَعَسُّفٌ، لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ هُوَ مِنَ الْخُلُودِ الدَّائِمِ وَلَا يَصْدُقُ عَلَى مَنْ لَمْ يَدْخُلِ النَّارَ وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعٌ إِلَى النَّارِ أَيْ: إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ تَعْذِيبِهِمْ بِغَيْرِهَا فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ كَالزَّمْهَرِيرِ وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ لأهل الإيمان، وما بِمَعْنَى مِنْ أَيْ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ إِيمَانَهُ فَإِنَّهُ لَا يَدْخُلُ النَّارَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا بِغَيْرِ عَذَابٍ. وَكُلُّ هَذِهِ التَّأْوِيلَاتِ مُتَكَلَّفَةٌ، وَالَّذِي أَلْجَأَ إِلَيْهَا مَا وَرَدَ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ وَالْأَحَادِيثِ النَّبَوِيَّةِ مِنْ خُلُودِ الْكُفَّارِ فِي النَّارِ أَبَدًا، وَلَكِنْ لَا تَعَارُضَ بَيْنَ عَامٍّ وَخَاصٍّ لَا سِيَّمَا بَعْدَ وُرُودِهِ فِي الْقُرْآنِ مُكَرَّرًا كَمَا سَيَأْتِي فِي سُورَةِ هُودٍ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وَلَعَلَّهُ يَأْتِي هُنَالِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ تَحْقِيقٍ.
Mesvâ: Kalınacak yerdir. Bu cümle takdirî bir sorunun cevabı olarak müste'nefedir (bağımsız başlangıç cümlesidir). Yüce Allah'ın: { خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna, orada ebedî kalacaksınız” kavli. Bu terkipten Arap dilinin gerektirdiği mana şudur: Allah'ın orada kalmamalarını dilediği vakit müstesna, diğer bütün vakitlerde ateşte ebedî kalacaklardır. Zeccâc şöyle demiştir: İstisna kıyamet gününe racidir; yani kabirlerinden haşredildikleri miktar ile hesaptaki sürelerinin miktarı müstesna olmak üzere ateşte ebedî kalacaklardır. Bu zorlama bir yorumdur; zira istisna sürekli ebedîlikten yapılmaktadır ve henüz ateşe girmemiş olan kimseye bu uymaz. Şöyle de denilmiştir: İstisna ateşe racidir; yani bazı vakitlerde zemherir gibi ateşten başka şeylerle azap edilmelerini Allah'ın dilemesi müstesnadır. Şöyle de denilmiştir: İstisna iman ehli içindir, buradaki { مَا } ise { مَنْ } anlamındadır; yani Allah'ın iman etmesini dilediği kimseler müstesna, zira o ateşe girmez. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, dünyada azapsız olarak bulunmalarını Allah'ın dilemesi müstesnadır, demektir. Bu tevilllerin tamamı tekellüflüdür (zorlamadır). İlim ehlini bu tevile mecbur bırakan şey ise, Kur'an ayetlerinde ve Nebevî hadislerde kâfirlerin ateşte ebediyen kalacaklarına dair gelen naslardır. Fakat âmm (genel) ile hâss (özel) arasında çelişki olmaz; hele de bu Hûd suresinde geleceği üzere Kur'an'da tekrar edilmişken: { خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır; çünkü Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır”. İnşallah orada bunun daha fazla tahkiki gelecektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الْمَدَائِنِيِّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ، وَلَيْسَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ: «سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ قَالُوا: كَيْفَ يَشْرَحُ صَدْرَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟! قَالَ: «نُورٌ يُقْذَفُ فِيهِ فَيَنْشَرِحُ صَدْرُهُ لَهُ وَيَنْفَسِحُ لَهُ» ، قَالُوا: فَهَلْ لِذَلِكَ مِنْ أَمَارَةٍ يُعْرَفُ بِهَا؟ قَالَ: «الْإِنَابَةُ إِلَى دَارِ الْخُلُودِ، وَالتَّجَافِي عَنْ دَارِ الْغُرُورِ، وَالِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ لِقَاءِ الْمَوْتِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ فُضَيْلٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا عَنِ الْحَسَنِ نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَابْنُ النَّجَّارِ فِي تَارِيخِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُسْتَوْرِدِ، وَكَانَ مِنْ وَلَدِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَهَذِهِ الطُّرُقُ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا، وَالْمُتَّصِلُ يُقَوِّي الْمُرْسَلَ، فَالْمَصِيرُ إِلَى هَذَا التَّفْسِيرِ النَّبَوِيِّ مُتَعَيَّنٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَمَا لَا يَسْتَطِيعُ ابْنُ آدَمَ أَنْ يَبْلُغَ السَّمَاءَ، كَذَلِكَ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَدْخُلَ الْإِيمَانُ وَالتَّوْحِيدُ قَلْبَهُ حَتَّى يُدْخِلَهُ اللَّهُ فِي قَلْبِهِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ يَقُولُ: مَنْ أَرَادَ أَنْ يُضِلَّهُ يُضَيِّقْ عَلَيْهِ حَتَّى يَجْعَلَ الْإِسْلَامَ عَلَيْهِ ضَيِّقًا، وَالْإِسْلَامُ وَاسِعٌ، وَذَلِكَ حين يقول: ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ يَقُولُ:
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî; Hâşimoğulları'ndan bir adam olup Muhammed b. Ali olmayan Ebû Ca'fer el-Medâinî'den nakletmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayet hakkında soruldu: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar”. 'Ey Allah'ın Resûlü! Göğsü nasıl açılır?' dediler. Şöyle buyurdu: «[O], kalbe atılan bir nurdur; bunun üzerine göğsü onun için açılır ve genişler.» 'Bunun tanınacağı bir alameti var mıdır?' dediler. Şöyle buyurdu: «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölümle karşılaşmadan önce ölüme hazırlanmaktır.» Abd b. Humeyd, Fudayl'dan benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ, Hasan'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim, İbn Merdeveyh ve Şuabu'l-Îmân'da Beyhakî çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'dan şöyle nakletmişlerdir: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu... diyerek benzerini zikretti. İbn Merdeveyh de başka bir yolla ondan merfû olarak rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve Târîh'inde İbnu'n-Neccâr; Ca'fer b. Ebî Tâlib'in soyundan olan Abdullah b. el-Müstevrid'den şöyle nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okudu... diyerek benzerini zikretti. Bu rivayet yolları birbirini güçlendirmektedir ve muttasıl olan mürsel olanı takviye eder; dolayısıyla bu nebevî tefsire başvurmak zorunludur. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre bu ayet hakkında o şöyle demiştir: "Âdemoğlu göğe ulaşmaya nasıl güç yetiremezse, Allah onun kalbine imanı ve tevhidi koymadıkça o da onları kalbine girdirmeye güç yetiremez." Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta ondan naklettiğine göre bu ayet hakkında şöyle demektedir: Kimi saptırmak dilerse, İslam geniş olduğu halde İslam'ı onun üzerine dar kılıncaya kadar ona [göğsünü] daraltır. Nitekim: { ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } “O, dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” buyurduğunda:
مَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ ضِيقٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: دارُ السَّلامِ قَالَ: الْجَنَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: السَّلَامُ: هُوَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أبو الشيخ عن السدّي
“[Allah,] İslâm'da sizin üzerinize hiçbir darlık kılmamıştır.” Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, { دارُ السَّلامِ } “Esenlik yurdu” kavli hakkında: “Cennettir” demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Zeyd'den rivayet ettiğine göre o: “es-Selâm: O, Allah'tır” demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre...
قَالَ: اللَّهُ هُوَ السَّلَامُ، وَدَارُهُ الْجَنَّةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ يَقُولُ: مِنْ ضَلَالَتِكُمْ إِيَّاهُمْ، يَعْنِي: أَضْلَلْتُمْ مِنْهُمْ كَثِيرًا، وَفِي قَوْلِهِ:
naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah, Selâm'dır; O'nun yurdu da cennettir." İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Yüce Allah'ın: { قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “İnsanlardan birçoğunu aldınız” kavli hakkında: "Onları saptırmanızdan ötürü [böyle denilir], yani onlardan birçoğunu saptırdınız" demektedir. Yüce Allah'ın:
خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَحْكُمَ عَلَى اللَّهِ فِي خَلْقِهِ لَا يُنْزِلُهُمْ جنّة ولا نارا.
{ خالِدِينَ فِيها إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilediği müstesna, orada ebedî kalacaksınız” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bu ayet sebebiyle hiç kimsenin, yaratıkları hakkında Allah adına hüküm verip onları kesinlikle cennete veya cehenneme koymaması gerekir."
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٩ الى ١٣٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 129'dan 132'ye]
وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢)
{ وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (١٢٩) يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (١٣٠) ذلِكَ أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها غافِلُونَ (١٣١) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٣٢) } “İşte biz, kazanmakta oldukları [günahlar] sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz/dost yaparız. (129) Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan ve bu gününüzle karşılaşacağınız hususunda sizi uyaran elçiler gelmedi mi? 'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' dediler. Dünya hayatı onları aldattı da kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler. (130) Bu, halkı habersizken Rabbinin o şehirleri/ülkeleri zulüm ile helak edici olmadığından dolayıdır. (131) Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir. (132)”
قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً أَيْ: مِثْلُ مَا جَعَلْنَا بَيْنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مَا سَلَفَ كَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً وَالْمَعْنَى: نَجْعَلُ بَعْضَهُمْ يَتَوَلَّى الْبَعْضَ فَيَكُونُونَ أَوْلِيَاءَ لِبَعْضِهِمْ بَعْضًا، ثُمَّ يَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنَ الْبَعْضِ، فَمَعْنَى نُوَلِّي عَلَى هَذَا: نَجْعَلُهُ وَلِيًّا لَهُ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: مَعْنَاهُ: نُسَلِّطُ ظَلَمَةَ الْجِنِّ عَلَى ظَلَمَةِ الْإِنْسِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ فَسَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِأَنَّ الْمَعْنَى: نُسَلِّطُ بَعْضَ الظَّلَمَةِ عَلَى بَعْضٍ فَيُهْلِكُهُ وَيُذِلُّهُ، فَيَكُونُ فِي الْآيَةِ عَلَى هَذَا تَهْدِيدٌ لِلظَّلَمَةِ بِأَنَّ مَنْ لَمْ يَمْتَنِعْ مِنْ ظُلْمِهِ مِنْهُمْ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ ظَالِمًا آخَرَ.
Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte biz, zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına böyle musallat ederiz/dost yaparız” kavli; yani daha önce geçtiği üzere cinler ile insanlar arasında kıldığımız durum gibi { كَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } "zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına dost yaparız". Anlam şudur: Onların bir kısmını diğer bir kısmına dost kılarız da birbirlerinin velileri olurlar, sonra da birbirlerinden teberrî ederler (uzaklaşırlar). Buna göre "nüvellî"nin manası: Onu ona veli/dost kılarız demektir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Bunun manası, cinlerin zalimlerini insanların zalimlerine musallat ederiz demektir. Ondan gelen bir diğer rivayette ise bu ayeti şöyle tefsir etmiştir: Manası, zalimlerin bir kısmını diğerine musallat ederiz de onu helak eder ve zelil kılar demektir. Bu durumda ayette zalimler için bir tehdit bulunmaktadır; zira onlardan zulmünden vazgeçmeyen kimseye Allah başka bir zalimi musallat eder.
وَقَالَ فُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ: إِذَا رَأَيْتَ ظَالِمًا يَنْتَقِمُ مِنْ ظَالِمٍ فَقِفْ وَانْظُرْ مُتَعَجِّبًا. وَقِيلَ مَعْنَى نُوَلِّي: نَكِلُ بَعْضَهُمْ إِلَى بَعْضٍ فِيمَا يَخْتَارُونَهُ مِنَ الْكُفْرِ، وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يَكْسِبُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ: أَيْ بِسَبَبِ كَسْبِهِمْ لِلذُّنُوبِ وَلَّيْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا. قَوْلُهُ: امَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ
Fudayl b. İyâz şöyle demiştir: "Bir zalimin başka bir zalimden intikam aldığını gördüğün zaman dur ve hayretle izle." "Nüvellî" kelimesinin manasının: Küfürden tercih ettikleri şey hususunda onları birbirine havale ederiz/bırakırız olduğu da söylenmiştir. { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazanmakta oldukları sebebiyle” kavlindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani günahları kazanmaları sebebiyle onların bir kısmını diğerine musallat ettik/dost kıldık. Yüce Allah'ın: { يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size elçiler gelmedi mi?” kavli;
أَيْ: يوم نحشرهم نقول لهم:
yani onları toplayacağımız gün onlara şöyle deriz:
لَمْ يَأْتِكُمْ
{ أَلَمْ يَأْتِكُمْ } “Size gelmedi mi?”
أَوْ هُوَ شُرُوعٌ فِي حِكَايَةِ مَا سَيَكُونُ فِي الْحَشْرِ، وَظَاهِرُهُ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ فِي الدُّنْيَا إِلَى الْجِنِّ رُسُلًا مِنْهُمْ، كَمَا يَبْعَثُ إِلَى الْإِنْسِ رُسُلًا مِنْهُمْ وَقِيلَ: مَعْنَى مِنْكُمْ: أَيْ مِمَّنْ هُوَ مُجَانِسٌ لَكُمْ فِي الْخَلْقِ وَالتَّكْلِيفِ، وَالْقَصْدِ بِالْمُخَاطَبَةِ، فَإِنَّ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ مُتَحِدُونَ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ الرُّسُلُ مِنَ الْإِنْسِ خَاصَّةً فَهُمْ مِنْ جِنْسِ الْجِنِّ مِنْ تِلْكَ الْحَيْثِيَّةِ وَقِيلَ: إِنَّهُ مِنْ بَابِ تَغْلِيبِ الْإِنْسِ عَلَى الْجِنِّ كَمَا يُغَلَّبُ الذَّكَرُ عَلَى الأنثى وقيل: المراد بالرسل إلى الجنّ ها هنا هُمُ النُّذُرُ مِنْهُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ . قوله: قُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي
Yahut bu, haşirde gerçekleşecek olan şeyleri anlatmaya bir başlangıçtır. Ayetin zahiri, Allah'ın insanlara kendilerinden elçiler gönderdiği gibi dünyada cinlere de kendilerinden elçiler gönderdiğini göstermektedir. Şöyle de denilmiştir: { مِنْكُمْ } “içinizden” ifadesinin manası; yaratılış, mükellefiyet ve hitabın hedeflenmesi bakımından sizinle aynı cinsten olan kimselerden demektir; zira cinler ve insanlar bu hususlarda birdir. Elçiler yalnızca insanlardan olsa bile, bu açıdan cinlerin de cinsindendirler. Erkeğin kadına tağlip edilmesi (üstün tutulması) gibi, insanların cinlere tağlip edilmesi kabilinden olduğu da söylenmiştir. Burada cinlere gönderilen elçilerden maksadın, { وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” ayetinde geçtiği gibi, cinlerden olan uyarıcılar olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي } “size ayetlerimi anlatan” kavli;
صفة أخرى لرسل، وقد تقدّم بيان معنى القصّ. قوله: الُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا
elçiler için diğer bir sıfattır; "kass" (kıssa etme/anlatma) kelimesinin manasının beyanı daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا } “'Kendi aleyhimize şahitlik ederiz' dediler” kavli;
هَذَا إِقْرَارٌ مِنْهُمْ بِأَنَّ حُجَّةَ اللَّهِ لَازِمَةٌ لَهُمْ بِإِرْسَالِ رُسُلِهِ إِلَيْهِمْ، وَالْجُمْلَةُ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، فَهِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَجُمْلَةُ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا
elçilerini kendilerine göndermekle Allah'ın hüccetinin kendilerine bağlayıcı olduğunu onların bir itirafıdır. Bu cümle takdirî bir sorunun cevabıdır ve bu yüzden müste'nefedir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Dünya hayatı onları aldattı” cümlesi ise
فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ هِيَ جملة معترضة شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ
hâl olarak nasb mahallindedir veya bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ettiler” [kavliyle devam etmektedir].
هَذِهِ شَهَادَةٌ أُخْرَى مِنْهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا بِالرُّسُلِ الْمُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ وَالْآيَاتِ الَّتِي جَاءُوا بِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا يُفِيدُ أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْآيَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِإِقْرَارِهِمْ بِالْكُفْرِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَمِثْلَ قَوْلِهِمْ:
Bu, onların kendilerine gönderilen elçileri ve getirdikleri ayetleri dünyada inkâr ettiklerine dair kendi aleyhlerine yaptıkları diğer bir şahitliktir. Kendi aleyhlerine küfrü itiraf ettiklerini açıkça belirten bu ayetin ve onların:
وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُمْ يُقِرُّونَ فِي بَعْضِ مُوَاطِنِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَيُنْكِرُونَ فِي بَعْضٍ آخَرَ لِطُولِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَاضْطِرَابِ الْقُلُوبِ فِيهِ وَطَيَشَانِ الْعُقُولِ، وانغلاق الأفهام وتبلّد الأذهان، والإشارة بقوله:
{ وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşrikler değildik” [şeklindeki] sözlerinin, o günün uzunluğu, kalplerin o gündeki çalkantısı, akılların baştan gitmesi, anlayışların kilitlenmesi ve zihinlerin körelmesi sebebiyle kıyamet gününün bazı duraklarında [küfrü] itiraf edip diğer bazılarında inkâr ettiklerine hamledildiği [bilgisi] daha önce geçmişti. [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğundaki işaret ise:
ذلِكَ إِلَى شَهَادَتِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَوْ إِلَى إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ. وَأَنْ فِي أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مَحْذُوفٍ. وَالْمَعْنَى: ذَلِكَ أَنَّ الشَّأْنَ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى، أَوْ هِيَ الْمَصْدَرِيَّةُ، وَالْبَاءُ فِي بِظُلْمٍ سَبَبِيَّةٌ: أَيْ لَمْ أَكُنْ أُهْلِكُ الْقُرَى بِسَبَبِ ظُلْمِ مَنْ يَظْلِمُ مِنْهُمْ، وَالْحَالُ أَنَّ أَهْلَهَا غَافِلُونَ، لَمْ يُرْسِلِ اللَّهُ إِلَيْهِمْ رَسُولًا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ الرُّسُلَ إِلَى عِبَادِهِ لِأَنَّهُ لَا يُهْلِكُ مَنْ عَصَاهُ بِالْكُفْرِ مِنَ الْقُرَى، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ غَافِلُونَ عَنِ الْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ، بَلْ إِنَّمَا يُهْلِكُهُمْ بَعْدَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ، وَارْتِفَاعِ الْغَفْلَةِ عَنْهُمْ بِإِنْذَارِ الْأَنْبِيَاءِ لَهُمْ وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: مَا كَانَ اللَّهُ مُهْلِكَ أَهْلَ الْقُرَى بِظُلْمٍ مِنْهُ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ يَتَعَالَى عَنِ الظُّلْمِ بَلْ إِنَّمَا يُهْلِكُهُمْ بَعْدَ أَنْ يَسْتَحِقُّوا ذَلِكَ وَتَرْتَفِعَ الْغَفْلَةُ عَنْهُمْ بِإِرْسَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُهْلِكُ أَهْلَ الْقُرَى بِسَبَبِ ظُلْمِ مَنْ يَظْلِمُ مِنْهُمْ مَعَ كَوْنِ الْآخَرِينَ غَافِلِينَ عَنْ ذَلِكَ، فَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ، وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا أَيْ لِكُلٍّ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ دَرَجَاتٌ مُتَفَاوِتَةٌ مِمَّا عَمِلُوا فَنُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُطِيعَ مِنَ الْجِنِّ فِي الْجَنَّةِ، وَالْعَاصِي فِي النَّارِ وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَالْغَفْلَةُ: ذَهَابُ الشَّيْءِ عَنْكَ لِاشْتِغَالِكَ بِغَيْرِهِ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «تَعْمَلُونَ» بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ.
{ ذلِكَ } “İşte bu” kavlindeki işaret, onların kendi aleyhlerine şahitlik etmelerine veya kendilerine elçiler gönderilmesinedir. { أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى } “Rabbinin ülkeleri helak edici olmamasıdır” ifadesindeki “en” (أَنْ), şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) olup ismi mahzuf bir şe'n zamiridir. Manası: "İşte bu, şe'n (gerçek durum) şudur ki: Rabbin ülkeleri helak edici değildir" demektir. Veya masdariyyedir. { بِظُلْمٍ } “bir zulüm sebebiyle” ifadesindeki bâ harfi sebebiyet içindir; yani halkı gaflet içindeyken, Allah kendilerine bir elçi göndermemişken, onlardan zulmedenlerin zulmü sebebiyle ülkeleri helak edecek değildim, [demektir]. Mana şudur: Allah kullarına elçiler göndermiştir; çünkü O, elçiler gönderilerek ve kitaplar indirilerek uyarılıp mazeretleri ortadan kaldırılmadan önce gaflet içindelerken, memleketlerden inkâr ile kendisine isyan edenleri helak etmez; bilakis onları ancak kendilerine elçiler gönderildikten ve peygamberlerin onları uyarmasıyla gafletleri kalktıktan sonra helak eder. { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” [ayeti de böyledir]. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah, kendisinden bir zulüm olarak memleketlerin halkını helak edecek değildir; zira O Sübhân, zulümden münezzehtir; aksine onları ancak bunu hak ettikten ve peygamberler gönderilmek suretiyle gafletleri kalktıktan sonra helak eder. Şöyle de denilmiştir: Mana; diğerleri bundan habersiz/gafil iken, Allah memleket halkını içlerinden zulmedenlerin zulmü sebebiyle helak etmez; bu da O'nun: { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” kavli gibidir. { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır” kavli; yani cin ve insanlardan her birinin yaptıklarından dolayı farklı dereceleri vardır, böylece amellerinin karşılığını veririz; nitekim başka bir ayette şöyle buyurmuştur: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Her birinin yaptıklarına göre dereceleri vardır; öyle ki amelleri kendilerine tastamam ödensin ve onlara haksızlık edilmez”. Bunda, cinlerden itaatkâr olanın cennette, isyankâr olanın da cehennemde olduğuna dair delil vardır. { وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Ve Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir” yani hayır ve şer amellerinden habersiz değildir. Gaflet; başka bir şeyle meşgul olmandan ötürü bir şeyin senden gitmesi (unutulup gözden kaçması) demektir. İbn Âmir, üstten iki noktalı te ile { تَعْمَلُونَ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise alttan iki noktalı ye ile { يَعْمَلُونَ } şeklinde okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً قَالَ: يُوَلِّي اللَّهُ بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا فِي الدُّنْيَا، يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ مِثْلَ مَا حَكَيْنَا عَنْهُ قَرِيبًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْأَعْمَشِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: سَمِعْتُهُمْ يَقُولُونَ: إِذَا فَسَدَ الزَّمَانُ أُمِّرَ عَلَيْهِمْ شِرَارُهُمْ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي التَّارِيخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طَرِيقِ يَحْيَى بْنِ هَاشِمٍ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كَمَا تَكُونُونَ كَذَلِكَ يُؤَمَّرُ عَلَيْكُمْ» قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذَا مُنْقَطِعٌ، وَيَحْيَى ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قوله: سُلٌ مِنْكُمْ
Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre, O'nun: { وَكَذلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضاً } “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğerine musallat ederiz” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah, zalimlerin bir kısmını diğerine dünyada musallat eder; cehennemde de bir kısmı diğerine tabi olur." İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Zeyd'den bu ayet hakkında az önce kendisinden naklettiğimize benzer bir rivayet tahric etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, A'meş'ten bu ayetin tefsiri hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onların şöyle dediklerini işittim: 'Zaman bozulduğu vakit, insanların başına en şerlileri yönetici kılınır.'" Hâkim Târîh'inde, Beyhakî de Şu'ab'da Yahyâ b. Hâşim tarikiyle nakletmiştir: Bize Yûnus b. Ebî İshâk, babasından anlattı; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Siz nasılsanız, başınıza öyleleri yönetici yapılır." Beyhakî: "Bu rivayet münkatıdır ve Yahyâ zayıftır" demiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den Allah'ın: { رُسُلٌ مِنْكُمْ }
قَالَ: لَيْسَ فِي الْجِنِّ رُسُلٌ، وَإِنَّمَا الرُّسُلُ فِي الْإِنْسِ، وَالنِّذَارَةُ فِي الْجِنِّ، وَقَرَأَ فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ أَيْضًا عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الْجِنُّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ أَيْضًا عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ قَالَ: مُسْلِمُو الْجِنِّ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا النَّارَ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَخْرَجَ أَبَاهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ فَلَا يُعِيدُهُ وَلَا يُعِيدُ وَلَدَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْخَلْقُ أَرْبَعَةٌ: فَخَلْقٌ فِي الْجَنَّةِ كُلُّهُمْ، وَخَلْقٌ فِي النَّارِ كُلُّهُمْ، وَخَلْقَانِ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَأَمَّا الَّذِينَ فِي الْجَنَّةِ كُلُّهُمْ فَالْمَلَائِكَةُ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي النَّارِ كُلُّهُمْ فَالشَّيَاطِينُ، وَأَمَّا الَّذِينَ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَالْإِنْسُ وَالْجِنُّ، لَهُمُ الثَّوَابُ وعليهم العقاب.
“[İçinizden] elçiler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Cinlerden elçiler yoktur; elçiler ancak insanlardandır, uyarma (nizâre) ise cinlerdedir." Ve o: { فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “[Kur'an okunması] bitince uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” ayetini okumuştur. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Cinler cennete girerler, yerler ve içerler." Ebü'ş-Şeyh yine el-Azame'de Leys b. Ebî Süleym'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Cinlerin Müslümanları ne cennete girer ne de cehenneme. Çünkü Allah onların atalarını cennetten çıkarmıştır; dolayısıyla ne onu ne de çocuklarını oraya geri döndürür." Ebü'ş-Şeyh yine el-Azame'de İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Yaratılmışlar dörttür: Bir yaratılmış topluluk vardır ki hepsi cennettedir, bir yaratılmış topluluk vardır ki hepsi cehennemdedir, iki yaratılmış topluluk da vardır ki [bir kısmı] cennette, [bir kısmı] cehennemdedir. Hepsi cennette olanlar meleklerdir; hepsi cehennemde olanlar şeytanlardır; [hem] cennette [hem] cehennemde olanlar ise insanlar ve cinlerdir; mükâfat onlaradır, ceza da onlaradır."
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٧]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 133-137]
وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ (١٣٣) إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (١٣٤) قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (١٣٥) وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ (١٣٦) وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١٣٧)
{ وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشاءُ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Rabbin zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), merhamet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.” (133) { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Şüphesiz size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir ve siz [bunun önüne] geçemezsiniz.” (134) { قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “De ki: 'Ey kavmim! Durumunuzun gerektirdiğini yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım! [Dünya ve ahiret] yurdunun sonunun kimin olacağını yakında bileceksiniz. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.'” (135) { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Kendi zanlarınca: 'Bu Allah için, bu da ortaklarımız (putlarımız) içindir' diyerek, Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir hisse ayırdılar. Ortakları için olan hisse Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan hisse ortaklarına ulaşır. Verdikleri hüküm ne kötüdür!” (136) { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Yine bunun gibi, ortakları (putperest önderleri ve şeytanlar), müşriklerden çoğuna hem onları helak etmek hem de dinlerini karmaşık hâle getirip bozmak için çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi. Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları uydurdukları yalanlarla baş başa bırak!” (137)
قَوْلُهُ: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ أَيْ عَنْ خَلْقِهِ لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِمْ وَلَا إِلَى عِبَادَتِهِمْ لَا يَنْفَعُهُ إِيمَانُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُ كُفْرُهُمْ وَمَعَ كَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُمْ، فَهُوَ ذُو رَحْمَةٍ بِهِمْ لَا يَكُونُ غِنَاهُ عَنْهُمْ مَانِعًا مِنْ رَحْمَتِهِ لَهُمْ، وَمَا أَحْسَنَ هَذَا الْكَلَامَ الرَّبَّانِيَّ وَأَبْلَغَهُ! وَمَا أَقْوَى الاقتران بين الغنى والرحمن فِي هَذَا الْمَقَامِ! فَإِنَّ الرَّحْمَةَ لَهُمْ مَعَ الْغِنَى عَنْهُمْ هِيَ غَايَةُ التَّفَضُّلِ وَالتَّطَوُّلِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا الْعِبَادُ الْعُصَاةُ فَيَسْتَأْصِلْكُمْ بِالْعَذَابِ الْمُفْضِي إِلَى الْهَلَاكِ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِ إِهْلَاكِكُمْ مَا يَشاءُ مِنْ خَلْقِهِ مِمَّنْ هُوَ أَطْوَعُ لَهُ وَأَسْرَعُ إِلَى امْتِثَالِ أَحْكَامِهِ مِنْكُمْ كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ الْكَافُ نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ: أَيْ وَيَسْتَخْلِفُ اسْتِخْلَافًا مِثْلَ إِنْشَائِكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ، قِيلَ: هُمْ أَهْلُ سَفِينَةِ نُوحٍ، وَلَكِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ فَلَمْ يُهْلِكْهُمْ وَلَا اسْتَخْلَفَ غَيْرَهُمْ رَحْمَةً لَهُمْ وَلُطْفًا بِهِمْ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ مِنَ الْبَعْثِ وَالْمُجَازَاةِ لَآتٍ لَا مَحَالَةَ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ أَيْ بِفَائِتِينَ عَنْ مَا هُوَ نَازِلٌ بِكُمْ، وَوَاقِعٌ عَلَيْكُمْ: يُقَالُ أَعْجَزَنِي فُلَانٌ: أَيْ فَاتَنِي وغلبني. قوله: قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ الْمَكَانَةُ: الطَّرِيقَةُ، أَيِ اثْبُتُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ، فَإِنِّي غَيْرُ مُبَالٍ بِكُمْ وَلَا مُكْتَرِثٍ بِكُفْرِكُمْ، إِنِّي ثَابِتٌ عَلَى مَا أَنَا عَلَيْهِ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ عَلَى الْحَقِّ وَمَنْ هُوَ عَلَى الْبَاطِلِ، وَهَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ، فَلَا يَرِدُ مَا يُقَالُ كَيْفَ يأمرهم بالثبات على الكفر؟ وعاقِبَةُ الدَّارِ هِيَ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ الَّتِي يُحْمَدُ صَاحِبُهَا عَلَيْهَا: أَيْ مَنْ لَهُ النَّصْرُ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَمَنْ لَهُ وِرَاثَةُ الْأَرْضِ، وَمَنْ لَهُ الدَّارُ الْآخِرَةُ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى مَكَانَتِكُمْ: تَمَكُّنُكُمْ فِي الدُّنْيَا، أَيِ اعْمَلُوا عَلَى تَمَكُّنِكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ، وَقِيلَ: عَلَى نَاحِيَتِكُمْ، وَقِيلَ: عَلَى مَوْضِعِكُمْ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: مَنْ يَكُونُ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ:
Yüce Allah'ın: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ } “Rabbin zengindir” kavli; yani yaratıklarına muhtaç değildir, onlara ve onların ibadetlerine ihtiyacı yoktur; onların imanı O'na fayda vermez, küfrü de O'na zarar vermez. Onlara muhtaç olmamakla birlikte, O, { ذُو الرَّحْمَةِ } “merhamet sahibidir”, onlara karşı merhamet sahibidir; onlara muhtaç olmaması onlara merhamet etmesine engel değildir. Bu rabbanî kelam ne kadar güzel ve ne kadar beliğdir! Bu makamda gani (zengin/ihtiyaçsız) ile rahman (merhametli) sıfatlarının bir araya gelmesi ne kadar güçlüdür! Zira onlara muhtaç değilken onlara merhamet etmek, lütuf ve ihsanın zirvesidir. { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ } “Dilerse sizi yok eder” ey isyankâr kullar! Sizi helake götüren bir azapla kökünüzü kazır; { وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ } “ve sizden sonra yerinize geçirir”, sizi helak ettikten sonra { مَا يَشاءُ } “dilediğini” yaratıklarından O'na sizden daha çok itaat eden ve O'nun hükümlerini yerine getirmeye daha süratli koşan kimseleri [geçirir]. { كَما أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “başka bir kavmin soyundan sizi varettiği gibi” [ifadesindeki] kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır ve “mâ” masdariyyedir; yani başka bir kavmin zürriyetinden sizi varettiği gibi [onların yerine de başkalarını] geçirir. Bunların Nûh'un gemisindekiler olduğu söylenmiştir. Fakat O Sübhân bunu dilemedi; böylece onlara bir rahmet ve lütuf olarak onları helak etmedi ve yerlerine başkalarını da geçirmedi. { إِنَّ مَا تُوعَدُونَ } “Şüphesiz size vadedilen şey” yani diriliş ve ceza/mükâfat { لَآتٍ } “mutlaka gelecektir”, kaçınılmazdır; zira Allah vadinden dönmez. { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Siz aciz bırakıcı (engelleyici) değilsiniz” yani başınıza inecek ve gerçekleşecek olandan kaçıp kurtulamazsınız. Bir kimse için "Filanca beni aciz bıraktı" dendiğinde; beni aştı, benden kaçıp kurtuldu ve bana galip geldi manası kastedilir. Yüce Allah'ın: { قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “De ki: 'Ey kavmim! Bulunduğunuz hal üzere amel edin'” kavli; mekanet: yol ve yöntem demektir. Yani: Üzerinde bulunduğunuz hal üzere sebat edin; zira ben size aldırmıyorum ve inkârınızı umursamıyorum, ben de kendi üzerimde bulunduğum hal üzere sebatkârım. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” kimin hak, kimin batıl üzere olduğunu. Bu şiddetli bir tehdittir; dolayısıyla "Onlara küfür üzere sebat etmeyi nasıl emreder?" şeklindeki bir itiraz varit olmaz. { عاقِبَةُ الدَّارِ } “yurdun sonu” ise, sahibinin kendisiyle övüldüğü övülmüş akıbettir; yani dünya yurdunda zaferin kime ait olacağını, yeryüzünün mirasının kime kalacağını ve ahiret yurdunun kime ait olacağını [öğreneceksiniz]. Zeccâc: "Mekânetiküm'ün manası: Dünyadaki gücünüz/imkânınız demektir; yani işinizde gücünüzün yettiği şekilde yapın" demiştir. "Kendi yönünüz üzere" veya "kendi mevkiniz üzere" manasında olduğu da söylenmiştir. Hamza ve Kisâî alttan tek nokta ile { مَنْ يَكُونُ } şeklinde okumuştur. Diğerleri ise:
بِالْفَوْقِيَّةِ. وَالضَّمِيرُ فِي إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ لِلشَّأْنِ، أَيْ: لَا يُفْلِحُ مَنِ اتَّصَفَ بِصِفَةِ الظُّلْمِ، وَهُوَ تَعْرِيضٌ لَهُمْ بِعَدَمِ فَلَاحِهِمْ لِكَوْنِهِمُ الْمُتَّصِفِينَ بِالظُّلْمِ. قَوْلُهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً هَذَا بَيَانُ نوع آخر من أنواع كفرهم وجهلهم وإيثارهم لِآلِهَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ: أَيْ جَعَلُوا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ مِمَّا خَلَقَ مِنْ حَرْثِهِمْ وَنِتَاجِ دَوَابِّهِمْ نَصِيبًا وَلِآلِهَتِهِمْ نَصِيبًا مِنْ ذَلِكَ يَصْرِفُونَهُ فِي سَدَنَتِهَا وَالْقَائِمِينَ بِخِدْمَتِهَا، فَإِذَا ذَهَبَ مَا لِآلِهَتِهِمْ بِإِنْفَاقِهِ فِي ذَلِكَ عَوَّضُوا عَنْهُ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ، وَقَالُوا: اللَّهُ غَنِيٌّ عَنْ ذَلِكَ. وَالزَّعْمُ: الْكَذِبُ. قَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَالسُّلَمِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَالْكِسَائِيُّ بِزَعْمِهِمْ بِضَمِّ الزَّايِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ أَيْ إِلَى الْمَصَارِفِ الَّتِي شَرَعَ اللَّهُ الصَّرْفَ فِيهَا كَالصَّدَقَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ،
üstten iki noktalı te ile { مَنْ تَكُونُ } şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphe yok ki zalimler kurtuluşa eremezler” kavlindeki zamir şe'n zamiridir; yani zulüm vasfıyla nitelenen kimse kurtuluşa eremez. Bu, zulüm ile nitelenmiş oldukları için onların kurtuluşa eremeyeceklerine dair üstü kapalı bir ifadedir (tarizdir). Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar” kavli; bu onların küfür, cehalet ve ilahlarını Allah Teâlâ'ya tercih etme türlerinden bir başkasının beyanıdır: Yani Allah Teâlâ'nın ekinlerinden ve hayvanlarının dölünden yarattığı şeylerden O'na bir pay, ilahlarına da bundan bir pay ayırdılar; onu putların bakıcılarına ve onların hizmetini görenlere harcarlardı. İlahlarına ait olan pay bu şekilde harcanıp bittiğinde, onun yerine Allah için ayırdıklarını koyar ve "Allah buna muhtaç değildir" derlerdi. "Ze'm" (الزَّعْمُ) ise yalan demektir. Yahyâ b. Vessâb, Sülemî, A'meş ve Kisâî ze harfinin zammesiyle { بِزُعْمِهِمْ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise fetha ile { بِزَعْمِهِمْ } şeklinde okumuşlardır ki bunlar iki ayrı lehçedir. { فَما كانَ لِشُرَكائِهِمْ فَلا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ } “Ortakları için olan şey Allah'a ulaşmaz” yani sadaka ve sıla-i rahim (akrabayı gözetme) gibi Allah'ın harcanmasını meşru kıldığı yerlere ulaşmaz,
وَقِرَى الضَّيْفِ وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ أَيْ يَجْعَلُونَهُ لِآلِهَتِهِمْ وَيُنْفِقُونَهُ فِي مَصَالِحِهَا ساءَ مَا يَحْكُمُونَ أَيْ سَاءَ الْحُكْمُ حُكْمُهُمْ فِي إِيثَارِ آلِهَتِهِمْ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا ذَبَحُوا مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ ذَكَرُوا عَلَيْهِ اسْمَ أَصْنَامِهِمْ، وَإِذَا ذَبَحُوا مَا لِأَصْنَامِهِمْ لَمْ يَذْكُرُوا عَلَيْهِ اسْمَ اللَّهِ، فَهَذَا مَعْنَى الْوُصُولِ إِلَى اللَّهِ، وَالْوُصُولِ إِلَى شُرَكَائِهِمْ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ فِي ذَرَأَ. قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ أَيْ: وَمِثْلُ ذَلِكَ التَّزْيِينِ الَّذِي زَيَّنَهُ الشَّيْطَانُ لَهُمْ فِي قِسْمَةِ أَمْوَالِهِمْ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ شُرَكَائِهِمْ زَيَّنَ لَهُمْ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: شُرَكَاؤُهُمْ هَاهُنَا هُمُ الَّذِينَ كَانُوا يَخْدُمُونَ الْأَوْثَانَ وَقِيلَ: هُمُ الْغُوَاةُ مِنَ النَّاسِ وَقِيلَ: هُمُ الشَّيَاطِينُ، وَأَشَارَ بِهَذَا إِلَى الْوَأْدِ، وَهُوَ دَفْنُ الْبَنَاتِ مَخَافَةَ السَّبْيِ وَالْحَاجَةِ وَقِيلَ: كَانَ الرَّجُلُ يَحْلِفُ بِاللَّهِ لَئِنْ وُلِدَ لَهُ كَذَا مِنَ الذُّكُورِ لَيَنَحَرَنَّ أَحَدَهُمْ كَمَا فَعَلَهُ عَبْدُ الْمَطَّلِبِ.
ve misafiri ağırlamaya [gitmez]. { وَما كانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلى شُرَكائِهِمْ } “fakat Allah için olan şey ortaklarına ulaşır” yani onu ilahlarına tahsis ederler ve onların menfaatlerine harcarlar. { ساءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Ne kötü hüküm veriyorlar!” yani ilahlarını Allah Teâlâ'ya tercih etme hususundaki hükümleri ne kötü bir hükümdür! Ayetin manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Onlar Allah için ayırdıkları hayvanı kestiklerinde üzerine putlarının adını anarlardı; putları için ayırdıkları hayvanı kestiklerinde ise üzerine Allah'ın adını anmazlardı; işte Allah'a ulaşmasının ve ortaklarına ulaşmasının manası budur. "Zere'e" (ذَرَأَ) kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “İşte böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna evlatlarını öldürmeyi güzel gösterdi” kavli; yani mallarını Allah ile ortakları arasında paylaştırırken şeytanın onlara güzel gösterdiği gibi, evlatlarını öldürmeyi de onlara güzel gösterdi. Ferrâ ve Zeccâc: "Buradaki ortakları, putlara hizmet eden kimselerdir" demiştir. İnsanlardan olan azgınlar olduğu da söylenmiştir; şeytanlar olduğu da söylenmiştir. Bununla kız çocuklarının esir düşme ve fakirlik korkusuyla diri diri toprağa gömülmesine (ve'd) işaret edilmiştir. Bir kimsenin: "Eğer şu kadar erkek çocuğum olursa mutlaka birini kurban edeceğim" diye Allah'a yemin etmesi şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim Abdülmuttalib'in yaptığı gibi.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ زَيَّنَ بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَنَصْبِ قَتْلَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ زَيَّنَ، وَجَرِّ أَوْلَادِ بِإِضَافَةِ قَتْلَ إِلَيْهِ، وَرَفْعِ شُرَكاؤُهُمْ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ زَيَّنَ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِضَمِّ الزَّايِ وَرَفْعِ قَتْلَ، وَخَفْضِ أَوْلَادِ، وَرَفْعِ شُرَكَاؤُهُمْ عَلَى أَنَّ قَتْلَ هُوَ نَائِبُ الْفَاعِلِ، وَرَفْعُ شُرَكَاؤُهُمْ بِتَقْدِيرِ يَجْعَلُ يَرْجِعُهُ: أَيْ زَيَّنَهُ شُرَكَاؤُهُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Cumhur, { زَيَّنَ } kelimesini ma'lum (etken) sîga ile, { قَتْلَ } kelimesini “zeyyene”nin mef'ûlü olarak mansub, { أَوْلادِ } kelimesini “katl”in ona izâfe edilmesiyle mecrur, { شُرَكاؤُهُمْ } kelimesini de “zeyyene”nin fâili olarak merfû okumuştur. Hasan ise ze harfinin zammesiyle { زُيِّنَ }, { قَتْلُ } kelimesini merfû, { أَوْلادِ } kelimesini mecrur ve { شُرَكَاؤُهُمْ } kelimesini de merfû okumuştur; bu kıraatte { قَتْلُ } nâib-i fâildir; { شُرَكَاؤُهُمْ } kelimesinin merfû oluşu ise zamirin merciine dönmesini sağlayan bir takdir iledir; yani: "Onu ortakları süsledi" [demektir]. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
لِيَبْكِ يَزِيدَ ضَارِعٌ لِخُصُومَةٍ ... وَمُخْتَبِطٌ مَا تُطِيحُ الطَّوَائِحُ
"Bir davadan ötürü boyun eğen kimse Yezîd'e ağlasın... Ve felaketlerin düşürdüğü musibetlere uğrayan yoksul kimse de."
أَيْ يَبْكِيهِ ضَارِعٌ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الشَّامِ بِضَمِّ الزَّايِ، وَرَفْعِ قَتْلَ، وَنَصْبِ أَوْلَاد، وَخَفْضِ شُرَكَائِهِمْ عَلَى أَنَّ قَتْلَ مُضَافٌ إِلَى شُرَكَائِهِمْ، وَمَعْمُولُهُ أَوْلَادُهُمْ فَفِيهِ الْفَصْلُ بَيْنَ الْمَصْدَرِ وَمَا هُوَ مُضَافٌ إِلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ، وَمِثْلُهُ فِي الْفَصْلِ بَيْنَ الْمَصْدَرِ وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: "Boyun eğen kimse ona ağlasın" [demektir]. İbn Âmir ve Şam ehli ise ze harfinin zammesiyle { زُيِّنَ }, { قَتْلُ } kelimesini merfû, { أَوْلادَ } kelimesini mansub ve { شُرَكَائِهِمْ } kelimesini mecrur olarak okumuşlardır; buna göre “katl” kelimesi “şürekâihim”e muzaftır, mamulü ise “evlâdehüm”dür. Dolayısıyla burada masdar ile muzafun ileyh arasına mef'ûl ile fasıla girmiştir. Masdar ile muzafun ileyh arasına fasıla girmesi hususunda şairin şu sözü de bunun gibidir:
تَمُرُّ على ما تستمرّ وقد شفت ... غلائل عَبْدِ الْقَيْسِ مِنْهَا صُدُورِهَا
"Sürüp giden şey üzerine akıp geçer; halbuki Abdülkays'ın göğüslerindeki kinleri ondan şifa bulmuştu."
بِجَرِّ صُدُورِهَا، وَالتَّقْدِيرُ: شفت عبد القيس غلائل صُدُورِهَا. قَالَ النَّحَّاسُ: إِنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَا تَجُوزُ فِي كَلَامٍ وَلَا فِي شِعْرٍ، وَإِنَّمَا أَجَازَ النَّحْوِيُّونَ التَّفْرِيقَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالظَّرْفِ فِي الشِّعْرِ لِاتِّسَاعِهِمْ فِي الظُّرُوفِ، وَهُوَ أَيِ: الْفَصْلُ بِالْمَفْعُولِ بِهِ فِي الشِّعْرِ بَعِيدٌ، فَإِجَازَتُهُ فِي الْقُرْآنِ أَبْعَدُ. وَقَالَ أَبُو غَانِمٍ أحمد ابن حِمْدَانَ النَّحْوِيُّ: إِنَّ قِرَاءَةَ ابْنِ عَامِرٍ هَذِهِ لَا تَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَهِيَ زَلَّةُ عَالِمٍ، وَإِذَا زَلَّ الْعَالِمُ لَمْ يَجُزِ اتِّبَاعُهُ وَرُدَّ قَوْلُهُ إِلَى الْإِجْمَاعِ، وَإِنَّمَا أَجَازُوا فِي الضَّرُورَةِ لِلشَّاعِرِ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ الْمُضَافِ وَالْمُضَافِ إِلَيْهِ بِالظَّرْفِ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
{ صُدُورِهَا } kelimesinin cerriyledir; takdiri ise: "Abdülkays'ın göğüslerinin kinleri şifa bulmuştu" şeklindedir. Nehhas şöyle demiştir: "Bu kıraat ne bir kelamda ne de şiirde caizdir. Nahivciler şiirde muzaf ile muzafun ileyh arasının zarf ile ayrılmasına, zarflardaki genişlik sebebiyle cevaz vermişlerdir; mef'ûlün bih ile araya girilmesi ise şiirde bile uzaktır (zayıftır), Kur'an'da buna cevaz verilmesi ise çok daha uzaktır." Nahivci Ebû Gânim Ahmed b. Hamdân ise şöyle demiştir: "İbn Âmir'in bu kıraati Arapçada caiz değildir ve bu bir âlimin hatasıdır. Âlim hata ettiği zaman ona tabi olmak caiz olmaz ve sözü icmaya havale edilir. Onlar sadece zaruret halinde şairin muzaf ile muzafun ileyh arasını zarf ile ayırmasına cevaz vermişlerdir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
كَمَا خَطَّ الْكِتَابَ بِكَفِّ يَوْمًا ... يَهُودِيٍّ يُقَارِبُ أَوْ يُزِيلُ
"Nitekim yazıyı bir Yahudinin eliyle bir gün yazması gibi, harfleri birbirine yaklaştırır veya uzaklaştırır."
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Ve diğer bir şairin şu sözü gibi:
...
...
لِلَّهِ دَرُّ الْيَوْمَ مَنْ لَامَهَا
"Bugün onu kınayana Allah hayır versin."
وَقَالَ قَوْمٌ مِمَّنِ انْتَصَرَ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ: إِنَّهَا إِذَا ثَبَتَتْ بالتواتر عن النبي ﷺ فهي فصيحة لا قبيحة. قالوا:
Bu kıraati savunanlardan bir grup ise şöyle demiştir: Bu [kıraat], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevâtir olarak sabit olduğuna göre kabiha (kusurlu/çirkin) değil, fasîhtir. Şöyle dediler:
وَقَدْ وَرَدَ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَفِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ ﵁ شُرَكائِهِمْ بِالْيَاءِ.
"Bu, Arapların kelamında da yer almıştır ve Osmân radıyallâhu anh'ın mushafında { شُرَكائِهِمْ } şeklinde ye iledir."
وَأَقُولُ: دَعْوَى التَّوَاتُرِ بَاطِلَةٌ بِإِجْمَاعِ الْقُرَّاءِ الْمُعْتَبَرِينَ كَمَا بَيَّنَّا ذَلِكَ فِي رِسَالَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ، فَمَنْ قَرَأَ بِمَا يُخَالِفُ الْوَجْهَ النَّحْوِيَّ فَقِرَاءَتُهُ رَدٌّ عَلَيْهِ، وَلَا يَصِحُّ الِاسْتِدْلَالُ لِصِحَّةِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِمَا وَرَدَ مِنَ الْفَصْلِ فِي النَّظْمِ كَمَا قَدَّمْنَا، وَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Ben de derim ki: Tevatür iddiası, muteber kurrânın icmasıyla batıldır; nitekim bunu müstakil bir risalede açıkladık. Nahiv kurallarına aykırı bir şekilde okuyan kimsenin kıraati reddedilir. Daha önce zikrettiğimiz gibi ve şairin şu sözünde olduğu gibi şiirde fasılanın yer almasıyla bu kıraatin sıhhatine delil getirmek doğru değildir:
فَزَجَجْتُهَا بِمَزْجَةٍ ... زَجَّ الْقَلُوصِ أَبِي مَزَادَهْ
"Böylece onu mızrak gibi bir sopayla dürttüm... Ebû Mezâde'nin genç deveyi dürtmesi gibi."
فَإِنَّ ضَرُورَةَ الشِّعْرِ لَا يُقَاسُ عَلَيْهَا، وَفِي الْآيَةِ قِرَاءَةٌ رَابِعَةٌ وَهِيَ جَرُّ الْأَوْلَادِ وَالشُّرَكَاءِ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ الشُّرَكَاءَ بَدَلٌ من الأولاد لكونهم شركاءهم فِي النَّسَبِ وَالْمِيرَاثِ. قَوْلُهُ: لِيُرْدُوهُمْ اللَّامُ لَامُ كَيْ أَيْ:
Zira şiir zarureti kıyasa esas alınamaz. Ayette dördüncü bir kıraat daha vardır ki o da hem “evlâd” hem de “şürekâ” kelimelerinin mecrur okunmasıdır. Bunun gerekçesi ise “şürekâ” kelimesinin “evlâd”dan bedel olmasıdır; çünkü nesep ve mirasta onların ortaklarıdırlar. Yüce Allah'ın: { لِيُرْدُوهُمْ } “onları helak etmek için” kavlindeki lâm harfi, sebep bildiren lâm-ı keydir; yani:
لِكَيْ يُرْدُوهُمْ مِنَ الْإِرْدَاءِ وَهُوَ الْإِهْلَاكُ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ: أَيْ فَعَلُوا ذَلِكَ التَّزْيِينَ لِإِهْلَاكِهِمْ وَلِخَلْطِ دِينِهِمْ عَلَيْهِمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمَ فِعْلِهِمْ مَا فَعَلُوهُ، فَمَا شَاءَ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ، وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ فَدَعْهُمْ وَافْتِرَاءَهُمْ فَذَلِكَ لَا يَضُرُّكَ.
onları helak etsinler diye; "irdâ" (الْإِرْدَاء) kökünden olup helak etmek demektir. { وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ } “ve dinlerini karmakarışık etmek için” kavli öncekine matuftur: Yani bu süslemeyi onları helak etmek ve dinlerini karıştırıp belirsizleştirmek için yaptılar. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Allah dileseydi bunu yapamazlardı” yani şayet Allah onların bunu yapmamasını dileseydi yapamazlardı; dilediği şey olur, dilemediği şey ise olmaz. Mademki bu durum Allah'ın dilemesiyledir, { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “artık onları ve uydurdukları iftiraları baş başa bırak” yani onları ve iftiralarını bırak; zira bu sana zarar vermez.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: الذَّرِّيَّةُ: الْأَصْلُ، وَالذُّرِّيَّةُ: النَّسْلُ. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ قَالَ: بِسَابِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebân b. Osmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Zürriyet asıldır; zürriyet nesildir." Yine her ikisi İbn Abbâs'tan: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ } “Siz aciz bırakıcı değilsiniz” kavli hakkında: "Kaçıp kurtulamazsınız" dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan:
عَلى مَكانَتِكُمْ قَالَ: عَلَى نَاحِيَتِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ الْآيَةَ قَالَ: جَعَلُوا لِلَّهِ مِنْ ثِمَارِهِمْ وَمَائِهِمْ نَصِيبًا وَلِلشَّيْطَانِ وَالْأَوْثَانِ نَصِيبًا، فَإِنْ سَقَطَ مِنْ ثَمَرِهِ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فِي نَصِيبِ الشَّيْطَانِ تَرَكُوهُ، وَإِنْ سَقَطَ مِمَّا جَعَلُوهُ لِلشَّيَاطِينِ فِي نَصِيبِ اللَّهِ رَدُّوهُ إِلَى نَصِيبِ الشَّيْطَانِ، وَإِنِ انْفَجَرَ مِنْ سَقْيِ مَا جَعَلُوهُ لِلَّهِ فِي نَصِيبِ الشَّيْطَانِ تَرَكُوهُ، وَإِنِ انْفَجَرَ مِنْ سَقْيِ مَا جَعَلُوهُ لِلشَّيْطَانِ فِي نَصِيبِ اللَّهِ نَزَحُوهُ، فَهَذَا مَا جَعَلُوا لِلَّهِ مِنَ الْحَرْثِ وَسَقْيِ الْمَاءِ، وَأَمَّا مَا جَعَلُوهُ لِلشَّيْطَانِ مِنَ الْأَنْعَامِ فَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ: مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ نَحْوَهُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى.
{ عَلى مَكانَتِكُمْ } “Bulunduğunuz hal üzere” kavli hakkında: "Kendi yönünüz üzere" dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî yine ondan: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ } “Allah'a pay ayırdılar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Meyvelerinden ve sularından Allah'a bir pay, şeytana ve putlara da bir pay ayırırlardı. Eğer Allah için ayırdıkları meyveden şeytanın payına düşerse onu [şeytana] bırakırlardı; şeytanlar için ayırdıklarından Allah'ın payına düşerse onu şeytanın payına geri verirlerdi. Eğer Allah için ayırdıkları sulama kanalından şeytanın payına taşarsa onu bırakırlardı; şeytan için ayırdıklarından Allah'ın payına taşarsa onu geri çevirirlerdi. İşte ekin ve su sulamasından Allah'a ayırdıkları buydu. Şeytana ayırdıkları hayvanlara gelince, o da Allah Teâlâ'nın: { مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ } “Allah ne bir bahîre koymuştur...” ayetidir." İbn Ebî Hâtim başka bir tarikten ondan benzerini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ جُزْءًا وَلِشُرَكَائِهِمْ جُزْءًا، فَمَا ذَهَبَ بِهِ الرِّيحُ مِمَّا سَمَّوْا لِلَّهِ إِلَى جُزْءِ أَوْثَانِهِمْ تَرَكُوهُ وَقَالُوا اللَّهُ عَنْ هَذَا غَنِيٌّ، وَمَا ذَهَبَ بِهِ الرِّيحُ مِنْ جُزْءِ أَوْثَانِهِمْ إِلَى جُزْءِ اللَّهِ أَخَذُوهُ. وَالْأَنْعَامُ الَّتِي سَمَّوْا لِلَّهِ: الْبَحِيرَةُ وَالسَّائِبَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Allah'ın yarattığı ekinden Allah'a bir pay, putlarına da bir pay ayırırlardı. Allah için belirlediklerinden rüzgârın putlarının payına savurduğu şeyleri orada bırakır ve 'Allah buna muhtaç değildir' derlerdi. Putlarının payından rüzgârın Allah'ın payına savurduğunu ise geri alırlardı. Allah için adlandırdıkları hayvanlar: Bahîre ve Sâibe idi." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den Allah'ın:
وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ قَالَ شَيَاطِينُهُمْ يَأْمُرُونَهُمْ أن يئدوا أولادهم خوف العيلة.
{ وَكَذلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلادِهِمْ شُرَكاؤُهُمْ } “İşte böylece onların ortakları, müşriklerden çoğuna evlatlarını öldürmeyi güzel gösterdi” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Şeytanları onlara yoksulluk korkusuyla çocuklarını diri diri toprağa gömmelerini emrederdi."
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٣٨ الى ١٤٠]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 138-140]
وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ (١٣٨) وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (١٣٩) قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٤٠)
{ وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يَطْعَمُها إِلاَّ مَنْ نَشاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; bunları bizim dilediklerimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtları [binilmesi] haram kılınmış hayvanlardır' dediler. Bir kısım hayvanların üzerine de [keserken ve binerken] O'na iftira ederek Allah'ın adını anmazlar. Allah, iftira etmekte oldukları şeyler sebebiyle onları cezalandıracaktır.” (138) { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ } “Yine dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal olup kadınlarımıza haram kılınmıştır. Şayet [yavru] ölü doğarsa hepsi onda ortaktırlar.' Allah, bu nitelemelerinden dolayı onları cezalandıracaktır. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir.” (139) { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “Beyinsizlikleri yüzünden bilgisizce çocuklarını öldürenler ve Allah'a iftira ederek Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğramışlardır. Gerçekten sapmışlardır ve doğru yolu bulanlardan da olmamışlardır.” (140)
هَذَا بَيَانُ نَوْعٍ آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِهِمْ وَضَلَالَاتِهِمْ. وَالْحِجْرُ بِكَسْرِ أَوَّلِهِ وَسُكُونِ ثَانِيهِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ حُجُرٌ بِضَمِّ الْحَاءِ وَالْجِيمِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةَ بِفَتْحِ الْحَاءِ وَإِسْكَانِ الْجِيمِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ «حَرَجٌ» بِتَقْدِيمِ الرَّاءِ عَلَى الْجِيمِ، وَكَذَا هُوَ فِي مُصْحَفِ أَبِي، وَهُوَ مِنَ الْحَرَجِ، يُقَالُ فُلَانٌ يَتَحَرَّجُ:
Bu, onların cehalet ve sapıklıklarından başka bir türün beyanıdır. “Hicr” (الْحِجْرُ) kelimesi, cumhurun kıraatinde birincisinin kesresi ve ikincisinin sükûnuyladır. Ebân b. Osmân hâ ve cîm harflerinin zammesiyle { حُجُرٌ }, Hasan ve Katâde ise hâ'nın fethası ve cîm'in sükûnuyla { حَجْرٌ } okumuştur. İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr ise râ harfini cîm'den öne alarak { حَرَجٌ } şeklinde okumuşlardır; Übeyy'in mushafında da böyledir ve bu “harec” (الْحَرَجُ) kökündendir. "Filanca yeteharrecu" (يَتَحَرَّجُ) denir ki:
أَيْ يُضَيِّقُ عَلَى نَفْسِهِ الدُّخُولَ فِيمَا يُشْتَبَهُ عَلَيْهِ وَالْحِجْرُ عَلَى اخْتِلَافِ الْقِرَاءَاتِ فِيهِ هُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ: مَحْجُورٌ، وَأَصْلُهُ الْمَنْعُ، فَمَعْنَى الْآيَةِ: هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ مَمْنُوعَةٌ، يَعْنُونَ أَنَّهَا لِأَصْنَامِهِمْ لَا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ يَشَاءُونَ بِزَعْمِهِمْ وَهُمْ خُدَّامُ الْأَصْنَامِ. وَالْقِسْمُ الثَّانِي قَوْلُهُمْ: وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها وَهِيَ الْبَحِيرَةُ وَالسَّائِبَةُ وَالْحَامُ وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْقِسْمَ الثاني مما جعلوه لآلهتهم أيضا. والقسم الثالث أَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا وَهِيَ مَا ذَبَحُوا لِآلِهَتِهِمْ فَإِنَّهُمْ يَذْبَحُونَهَا بِاسْمِ أَصْنَامِهِمْ لَا بِاسْمِ اللَّهِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ لَا يَحُجُّونَ عَلَيْهَا افْتِراءً عَلَى اللَّهِ: أَيْ لِلِافْتِرَاءِ عَلَيْهِ سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ أَيْ بِافْتِرَائِهِمْ أَوْ بِالَّذِي يَفْتَرُونَهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ افْتِرَاءً مُنْتَصِبًا عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَيِ: افْتَرَوُا افْتِرَاءً، أَوْ حَالٌ: أَيْ مُفْتَرِينَ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى الْعِلَّةِ أَظْهَرُ، ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِهِمْ فَقَالَ: وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ يَعْنُونَ الْبَحَائِرَ وَالسَّوَائِبَ مِنَ الْأَجِنَّةِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا أَيْ حَلَالٌ لَهُمْ وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا أَيْ عَلَى جِنْسِ الْأَزْوَاجِ، وَهُنَّ النِّسَاءُ فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الْبَنَاتُ وَالْأَخَوَاتُ وَنَحْوُهُنَّ وَقِيلَ: هو اللبن جعلوه حلالا للذكور محرّما عَلَى الْإِنَاثِ، وَالْهَاءُ فِي خَالِصَةٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْخُلُوصِ كَعَلَّامَةٍ وَنَسَّابَةٍ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْأَخْفَشُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: تَأْنِيثُهَا لِتَأْنِيثِ الْأَنْعَامِ. وَرُدَّ بِأَنَّ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ غَيْرُ الْأَنْعَامِ، وَتُعُقِّبَ هَذَا الرَّدُّ بِأَنَّ مَا فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ أَنْعَامٌ، وهي الأجنة، وما: عِبَارَةٌ عَنْهَا، فَيَكُونُ تَأْنِيثُ خَالِصَةٌ بِاعْتِبَارِ مَعْنَى مَا، وَتَذْكِيرُ مُحَرَّمٌ بِاعْتِبَارِ لَفْظِهَا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ خَالِصٌ قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَى خَالِصٌ وَخَالِصَةٌ وَاحِدٌ، إِلَّا أَنَّ الْهَاءَ لِلْمُبَالَغَةِ كَمَا تَقَدَّمَ عَنْهُ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ خالِصَةٌ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُتَعَلِّقِ الظَّرْفِ الَّذِي هُوَ صِلَةٌ لِمَا، وَخَبَرُ الْمُبْتَدَأِ مَحْذُوفٌ كَقَوْلِكَ: الَّذِي فِي الدَّارِ قَائِمًا زَيْدٌ، هَذَا قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ انْتَصَبَ عَلَى الْقَطْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ خالِصَةٌ بِإِضَافَة خَالِصٍ إِلَى الضَّمِيرِ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ مَا. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ خَالِصًا وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً. قُرِئَ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالْفَوْقِيَّةِ، أَيْ: وَإِنْ يَكُنِ الَّذِي فِي بُطُونِ الْأَنْعَامِ مَيْتَةً فَهُمْ فِيهِ أَيْ فِي الَّذِي فِي الْبُطُونِ شُرَكاءُ يَأْكُلُ مِنْهُ الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ أَيْ بِوَصْفِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مُنْتَصَبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَالْمَعْنَى: سَيَجْزِيهِمْ بِوَصْفِهِمُ الْكَذِبَ عَلَى اللَّهِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: سَيَجْزِيهِمْ جَزَاءَ وَصْفِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ جَهَالَاتِهِمْ فَقَالَ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً أَيْ بَنَاتِهِمْ بِالْوَأْدِ الَّذِي كَانُوا يَفْعَلُونَهُ سَفْهًا، أَيْ: لِأَجْلِ السَّفَهِ: وَهُوَ الطَّيْشُ وَالْخِفَّةُ لَا لِحُجَّةٍ عَقْلِيَّةٍ وَلَا شَرْعِيَّةٍ كَائِنًا ذَلِكَ مِنْهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ يَهْتَدُونَ بِهِ. قَوْلُهُ: وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْأَنْعَامِ الَّتِي سَمَّوْهَا بِحَائِرَ وسوائب
yani kendisine şüpheli gelen şeye girmek hususunda kendine zorluk/darlık çıkarır demektir. “Hicr” kelimesi, hakkındaki farklı kıraatlere rağmen ism-i mef'ûl manasında bir masdardır; yani "mahcur" (yasaklanmış) demektir. Aslı men etmek (yasaklamak)tir. Ayetin manası: "Bunlar men edilmiş hayvanlar ve ekinlerdir" demektir; yani bunların putlarına ait olduğunu ve kendi zanlarınca bunları putların hizmetçileri olan diledikleri kimseden başkasının yiyemeyeceğini kastederler. İkinci kısım ise onların: { وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } “ve sırtları haram kılınmış hayvanlar” sözleridir ki bunlar Bahîre, Sâibe ve Hâm'dır. Bu ikinci kısmın da ilahlarına ayırdıkları şeylerden olduğu söylenmiştir. Üçüncü kısım ise: { أَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar”dır ki bunlar ilahları için kestikleridir; zira bunları Allah'ın adıyla değil putlarının adıyla keserlerdi. Maksadın "üzerinde hacca gitmezler" olduğu da söylenmiştir. { افْتِراءً عَلَى اللَّهِ } “Allah'a iftira ederek” yani O'na iftira etmek için [böyle yaparlar]. { سَيَجْزِيهِمْ بِما كانُوا يَفْتَرُونَ } “Yapmakta oldukları iftiraları sebebiyle [Allah] onları cezalandıracaktır” yani iftiraları sebebiyle yahut uydurdukları şeyler karşılığında [cezalandıracaktır]. “İftirâen” (افْتِراءً) kelimesinin mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansub olması caizdir; yani: "Bir iftira uydurdular" [demektir], yahut hâldir; yani: "İftira ediciler olarak" [demektir]; illet bildirmesi (mef'ûlün leh olması) ise daha açıktır. Sonra Allah Teâlâ onların cehaletlerinden bir diğer türü açıklayarak şöyle buyurdu: { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ } “Dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler...'” yani bahîre ve sâibelerin karınlarındaki ceninleri kastederler; { خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “yalnızca erkeklerimize aittir” yani onlara helaldir; { وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “ve kadınlarımıza ise haramdır” yani eşler cinsine, kadınlara [haramdır]; dolayısıyla kızlar, kız kardeşler ve benzerleri de buna dâhildir. Bunun süt olduğu, onu erkeklere helal, kadınlara ise haram kıldıkları da söylenmiştir. { خَالِصَةٌ } kelimesindeki hâ/tâ harfi, Kisâî ve Ahfeş'in belirttiği üzere "allâme" ve "nessâbe" kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Ferrâ ise bunun müennes olmasının hayvanların (el-en'âm) müennesliğinden kaynaklandığını söylemiştir. Fakat bu görüş, hayvanların karınlarındakilerin hayvanların kendisi olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Bu redde ise şu karşılık verilmiştir: Hayvanların karınlarındakiler de birer hayvandır; onlar ceninlerdir ve "mâ" da onlardan ibarettir. Böylece { خَالِصَةٌ } kelimesinin müennesliği "mâ"nın manası gözetilerek, { مُحَرَّمٌ } kelimesinin müzekkerliği ise lafzı gözetilerek yapılmıştır. A'meş { خَالِصٌ } şeklinde okumuştur. Kisâî: "Hâ harfinin daha önce geçtiği gibi mübalağa için olması müstesna, 'hâlis' ile 'hâlisa'nın manası birdir" demiştir. Katâde ise { خَالِصَةً } şeklinde, "mâ"nın sılası olan zarfın müteallakındaki zamirden hâl olarak nasb ile okumuştur; mübtedanın haberi ise mahzuftur, tıpkı "Evde ayakta olan kimse Zeyd'dir" sözün gibi; bu Basralıların görüşüdür. Ferrâ ise bunun kat' yoluyla mansub olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs { خَالِصَةُ } şeklinde, "hâlis" kelimesini zamire izafe ederek "mâ"dan bedel olmak üzere okumuştur. Saîd b. Cübeyr ise { خَالِصًا } şeklinde okumuştur. { وَإِنْ يَكُنْ مَيْتَةً } “Şayet o ölü olursa” kavli, ye ve te ile okunmuştur; yani hayvanların karınlarındaki ölü olursa { فَهُمْ فِيهِ } “hepsi onda” yani karınlardaki şeyde { شُرَكاءُ } “ortaktırlar”; ondan hem erkekler hem de kadınlar yer. { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “Bu nitelemelerinden ötürü onları cezalandıracaktır” yani harf-i cerin hazfedilmesiyle mansub olarak nitelemeleri sebebiyle; mana: "Allah'a karşı yalan nitelendirmeleri sebebiyle onları cezalandıracaktır" demektir. Mananın: "Nitelemelerinin cezasını onlara verecektir" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların cehaletlerinden diğer bir türü beyan ederek şöyle buyurdu: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً } “Beyinsizlikleri yüzünden çocuklarını öldürenler muhakkak ziyana uğramışlardır” yani beyinsizlik sebebiyle yaptıkları gibi kız çocuklarını diri diri toprağa gömerek [öldürenler]; "sefehen", yani sefeh (akılsızlık) sebebiyle; bu da hiçbir aklî ve şer'î delile dayanmaksızın hafifmeşreplik ve şaşkınlıktır; bu yaptıkları, kendisiyle doğru yolu bulacakları { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın” gerçekleşmiştir. Yüce Allah'ın: { وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kılanlar” kavli; bahîre ve sâibe olarak adlandırdıkları hayvanlardan
افْتِراءً عَلَى اللَّهِ أَيْ: لِلِافْتِرَاءِ عَلَيْهِ أَوِ افْتَرَوُا افْتِرَاءً عَلَيْهِ قَدْ ضَلُّوا عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ إِلَى الْحَقِّ، وَلَا هُمْ مِنْ أَهْلِ الِاسْتِعْدَادِ لِذَلِكَ.
{ افْتِراءً عَلَى اللَّهِ } “Allah'a iftira ederek” yani O'na iftira etmek için veya O'na bir iftira uydurarak [bunu yaptılar]. { قَدْ ضَلُّوا } “Gerçekten sapmışlardır” bu fiilleri sebebiyle doğru yoldan çıkmışlardır { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulmuş da değillerdir” hakka ulaşamamışlardır ve buna istidat sahibi kimseler de değillerdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ قَالَ:
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre, o, Allah'ın: { وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “Kendi zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir...'” kavli hakkında şöyle demiştir:
الْحِجْرُ مَا حَرَّمُوا مِنَ الْوَصِيلَةِ وَتَحْرِيمُ مَا حَرَّمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ قَالَ: مَا جَعَلُوا لِلَّهِ وَلِشُرَكَائِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ وَحَرْثٌ حِجْرٌ قَالَ: حَرَامٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُولُونَ: حَرَامٌ أَنْ يَطْعَمَ الِابْنُ شَيْئًا وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها قَالَ: الْبَحِيرَةُ وَالسَّائِبَةُ وَالْحَامِي وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِذَا نَحَرُوهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن أبي وَائِلٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا قَالَ:
"Hicr; vesîle olarak haram kıldıkları şeyler ve haram kıldıklarının tahrimidir." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den O'nun: { وَقالُوا هذِهِ أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “Kendi zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir...'” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Allah için ve ortakları için ayırdıkları şeylerdir." Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَحَرْثٌ حِجْرٌ } “dokunulmaz ekin” ifadesi hakkında: "Haramdır" dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Onlar şöyle derler: Evladın bir şey yemesi haramdır. { وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها } “ve sırtları haram kılınmış hayvanlar” ise Bahîre, Sâibe ve Hâmî'dir. { وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar” ise kestikleri vakit [üzerine anmadıkları hayvanlardır]." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Vâil'den O'nun: { وَأَنْعامٌ لَا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا } “üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
لَمْ تَكُنْ يُحَجُّ عَلَيْهَا وَهِيَ الْبَحِيرَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ الْآيَةَ قَالَ: اللَّبَنُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ إِلَّا ابْنَ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: السَّائِبَةُ وَالْبَحِيرَةُ مُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا قَالَ: النِّسَاءُ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ قَالَ: قَوْلَهُمُ الْكَذِبَ فِي ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَتِ الشَّاةُ إِذَا وَلَدَتْ ذَكَرًا ذَبَحُوهُ، فَكَانَ لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ وَإِنْ كَانَتْ أُنْثَى تَرَكُوهَا فَلَمْ تُذْبَحْ، وَإِنْ كَانَتْ مَيْتَةً كَانُوا فِيهَا شُرَكَاءَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا سَرَّكَ أَنْ تَعْلَمَ جَهْلَ الْعَرَبِ فَاقْرَأْ مَا فَوْقَ الثَلَاثِينَ وَمِائَةٍ مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِيمَنْ كَانَ يَئِدُ الْبَنَاتَ مِنْ مُضَرَ وَرَبِيعَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا صُنْعُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، كَانَ أَحَدُهُمْ يَقْتُلُ ابْنَتَهُ مَخَافَةَ السَّبْيِ وَالْفَاقَةِ وَيَغْذُو كَلْبَهُ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ قَالَ: جَعَلُوهُ بَحِيرَةً وَسَائِبَةً وَوَصِيلَةً وَحَامِيًا تَحَكُّمًا من الشيطان في أموالهم.
"Üzerinde hacca gidilmeyen hayvanlardı ki o da Bahîre'dir." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ } “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler...'” ayeti hakkında: "Süttür" dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr dışındakiler Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Sâibe ve Bahîre'dir. { مُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “kadınlarımıza ise haramdır” ifadesi; kadınlar demektir. { سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ } “Bu nitelemelerinden ötürü onları cezalandıracaktır” kavli ise bu husustaki yalan sözleridir." Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre, o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Koyun erkek yavru doğurduğunda onu keserlerdi ve bu kadınlara değil sadece erkeklere ait olurdu; şayet dişi doğurursa onu bırakırlar ve kesmezlerdi; şayet ölü doğarsa onda ortak olurlardı." Abd b. Humeyd, Buhârî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Arapların cehaletini öğrenmek seni sevindirirse, En'âm Suresi'nin yüz otuzuncu ayetinden sonrasını; { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ } “Çocuklarını öldürenler muhakkak ziyana uğramışlardır” ayetinden { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve doğru yolu bulmuş da değillerdir” kavline kadar oku." İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Mudar ve Rebîa kabilelerinden kız çocuklarını diri diri gömenler hakkında indi." Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Bu, Câhiliye ehlinin yaptığı bir şeydi; onlardan biri esir düşme ve yoksulluk korkusuyla kızını öldürür, köpeğini ise beslerdi. { وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar” kavli hakkında ise: Malları üzerinde şeytanın bir hükümranlığı olarak onu bahîre, sâibe, vasîle ve hâmî kıldılar, demiştir."
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤١ الى ١٤٢]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 141-142]
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (١٤١) وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٤٢) } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurmaları ve ekinleri, birbirine benzer ve benzemez biçimde zeytinleri ve narları yaratan O'dur. Meyve verdiği zaman meyvesinden yiyin ve hasat günü hakkını verin; israf etmeyin, çünkü O, israf edenleri sevmez. (141) Hayvanlardan da yük taşıyanları ve sergi yapılanları (yününden, kılından yararlanılan küçükbaşları/yere yakın olanları) [yaratan O'dur]. Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın; zira o sizin için apaçık bir düşmandır. (142)”
هَذَا فِيهِ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِبَدِيعِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَعَظِيمِ صُنْعِهِ أَنْشَأَ أَيْ: خَلَقَ، وَالْجَنَّاتُ: الْبَسَاتِينُ مَعْرُوشاتٍ مَرْفُوعَاتٍ عَلَى الْأَعْمِدَةِ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ غَيْرَ مَرْفُوعَاتٍ عَلَيْهَا وَقِيلَ الْمَعْرُوشَاتُ مَا انْبَسَطَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِمَّا يُعْرَشُ مِثْلُ الْكَرْمِ وَالزَّرْعِ وَالْبِطِّيخِ، وَغَيْرُ الْمَعْرُوشَاتِ: مَا قَامَ عَلَى سَاقٍ مِثْلُ النَّخْلِ وَسَائِرِ الْأَشْجَارِ وَقِيلَ الْمَعْرُوشَاتُ: مَا أَنْبَتَهُ النَّاسُ وَعَرَّشُوهُ، وَغَيْرُ الْمَعْرُوشَاتِ: مَا نَبَتَ فِي الْبَرَارِي
Bunda, onlara Allah'ın eşsiz kudretini ve yüce sanatını bir hatırlatma vardır. { أَنْشَأَ } “inşa etti” yani yarattı; cennetler (el-cennât) bahçeler demektir. { مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı” yani direkler/çardaklar üzerine yükseltilmiş; { وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “ve çardaksız” yani bunların üzerine yükseltilmemiş [bahçeler]. Çardaklı olanların asma, ekin ve karpuz gibi çardak yapılan ve yeryüzüne yayılan bitkiler; çardaksız olanların ise hurma ve diğer ağaçlar gibi gövdesi üzerinde duranlar olduğu söylenmiştir. Çardaklı olanların insanların ekip çardak kurdukları, çardaksız olanların ise kırlarda
وَالْجِبَالِ. قَوْلُهُ: وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مَعْطُوفٌ عَلَى جَنَّاتٍ، وَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ مَعَ دُخُولِهِمَا فِي الْجَنَّاتِ لِمَا فيهما مِنَ الْفَضِيلَةِ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ أَيْ حَالَ كَوْنِهِ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ فِي الطَّعْمِ وَالْجَوْدَةِ وَالرَّدَاءَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
ve dağlarda kendiliğinden bitenler olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ } “hurmaları ve ekinleri” kavli, “cennât” kelimesine matuftur; bahçelerin kapsamına girmelerine rağmen taşıdıkları üstünlük sebebiyle onları özellikle zikretmiştir. { مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } “ürünleri çeşit çeşit” yani tadı, kalitesi ve düşüklüğü bakımından yiyecekleri/ürünleri farklı olduğu halde [onları var etti]. Zeccâc şöyle demiştir:
وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ مُشْكِلَةٌ فِي النَّحْوِ، يَعْنِي: انْتِصَابَ مُخْتَلِفًا عَلَى الْحَالِ لِأَنَّهُ يُقَالُ قَدْ أَنْشَأَهَا وَلَمْ يَخْتَلِفْ أُكُلُهَا، فَالْجَوَابُ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْشَأَهَا مُقَدِّرًا فِيهَا الِاخْتِلَافَ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا سِيبَوَيْهِ بِقَوْلِهِ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ مَعَهُ صَقْرٌ صَائِدًا بِهِ غَدًا: أَيْ مُقَدِّرًا لِلصَّيْدِ بِهِ غَدًا، كَمَا تَقُولُ: لَتَدْخُلُنَّ الدَّارَ آكِلِينَ شَارِبِينَ: أَيْ مُقَدِّرِينَ ذَلِكَ، وَهَذِهِ هِيَ الْحَالُ الْمُقَدَّرَةُ الْمَشْهُورَةُ عِنْدَ النُّحَاةِ الْمُدَوَّنَةُ فِي كُتُبِ النَّحْوِ. وَقَالَ: مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَلَمْ يَقُلْ أُكُلُهُمَا اكْتِفَاءً بِإِعَادَةِ الذِّكْرِ عَلَى أَحَدِهِمَا كَقَوْلِهِ: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها أَوِ الضَّمِيرُ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْإِشَارَةِ: أَيْ أُكُلُ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مَعْطُوفٌ عَلَى جَنَّاتٍ: أَيْ وَأَنْشَأَ الزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ حَالَ كَوْنِهِ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى تَفْسِيرِ هَذَا كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ أَيْ مِنْ ثَمَرِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، أَوْ مِنْ ثَمَرِ ذَلِكَ إِذا أَثْمَرَ أَيْ إِذَا حَصَلَ فِيهِ الثَّمَرُ وَإِنْ لَمْ يُدْرَكْ وَيَبْلُغْ حَدَّ الْحَصَادِ. قَوْلُهُ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ.
"Bu, nahivde müşkil bir meseledir; yani { مُخْتَلِفاً } kelimesinin hâl olarak mansub olmasıdır. Çünkü 'Onları inşa ettiğinde yiyecekleri farklılaşmamıştı' denilebilir. Buna cevap şudur: Allah Teâlâ onları içlerinde bu farklılığı takdir ederek inşa etmiştir. Sîbeveyh bunu şu sözüyle açıklamıştır: 'Yarın avlanmayı takdir ederek/hedefleyerek yanında bir doğan olan bir adama uğradım' [cümlesindeki gibi]. Tıpkı: 'Ev halkına yiyip içenler olarak gireceksiniz' yani bunu takdir edenler olarak, demen gibidir. Bu, nahivciler katında meşhur olan ve nahiv kitaplarında kaydedilen mukadder hâldir." İkisinden birine yapılan zikri kâfi görerek { أُكُلُهُمَا } demeyip { مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ } demiştir; nitekim O'nun: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” kavlinde olduğu gibidir. Yahut zamir işaret ismi mesabesindedir; yani "bunun yiyeceği" demektir. Yüce Allah'ın: { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “ve zeytinleri ve narları” kavli de “cennât” kelimesine matuftur; yani birbirine benzer ve benzemez halde zeytini ve narı da inşa etti. Bunun tefsirine dair açıklama daha önce geçmişti. { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ } “Meyvesinden yiyin” yani her birinin meyvesinden veya onun meyvesinden yiyin; { إِذا أَثْمَرَ } “meyve verdiği zaman” yani olgunlaşmasa ve hasat vaktine erişmese bile onda meyve meydana geldiği zaman. Yüce Allah'ın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “ve hasat günü hakkını verin” kavli;
وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ هَلْ هَذِهِ مُحْكَمَةٌ أَوْ مَنْسُوخَةٌ أَوْ مَحْمُولَةٌ عَلَى النَّدْبِ، فَذَهَبَ ابْنُ عُمَرَ وَعَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ مُحْكَمَةٌ، وَأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى الْمَالِكِ يَوْمَ الْحَصَادِ أَنْ يُعْطِيَ مَنْ حَضَرَ مِنَ الْمَسَاكِينِ الْقَبْضَةَ وَالضِّغْثَ وَنَحْوَهُمَا. وَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ ابْنُ الْحَنَفِيَّةِ وَالْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ وَطَاوُسٌ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ جُرَيْجٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِالزَّكَاةِ. وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَكِّيَّةٌ وَآيَةُ الزَّكَاةِ مَدَنِيَّةٌ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ بَعْدَ الْهِجْرَةِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ الْآيَةَ مَحْمُولَةٌ عَلَى النَّدْبِ لَا عَلَى الْوُجُوبِ. قَوْلُهُ: وَلا تُسْرِفُوا أَيْ فِي التَّصَدُّقِ، وَأَصْلُ الْإِسْرَافِ فِي اللُّغَةِ: الْخَطَأُ، وَالْإِسْرَافُ فِي النَّفَقَةِ: التَّبْذِيرُ وَقِيلَ: هُوَ خِطَابٌ لِلْوُلَاةِ يَقُولُ لَهُمْ: لَا تَأْخُذُوا فَوْقَ حَقِّكُمْ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تَأْخُذُوا الشَّيْءَ بِغَيْرِ حَقِّهِ وَتَضَعُونَهُ فِي غَيْرِ مُسْتَحِقِّهِ. قَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً مَعْطُوفٌ عَلَى جَنَّاتٍ، أَيْ: وَأَنْشَأَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا، وَالْحَمُولَةُ: مَا يُحْمَلُ عَلَيْهَا، وَهُوَ يَخْتَصُّ بِالْإِبِلِ فَهِيَ فَعُولَةٌ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ وَالْفَرْشُ: مَا يُتَّخَذُ مِنَ الْوَبَرِ وَالصُّوفِ وَالشَّعْرِ فِرَاشًا يَفْتَرِشُهُ النَّاسُ وَقِيلَ: الْحَمُولَةُ الْإِبِلُ، وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ وَقِيلَ الْحَمُولَةُ: كُلُّ مَا حُمِلَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ، وَهَذَا لَا يَتِمُّ إِلَّا عَلَى فَرْضِ صِحَّةِ إِطْلَاقِ اسْمِ الْأَنْعَامِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ وَقِيلَ: الْحَمُولَةُ: مَا تُرْكَبُ، وَالْفَرْشُ: مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ كَمَا فَعَلَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ تَحْرِيمِ مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ وَتَحْلِيلِ مَا لَمْ يُحَلِّلْهُ إِنَّهُ أي الشيطان لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ مُظْهِرٌ لِلْعَدَاوَةِ وَمُكَاشِفٌ بِهَا.
İlim ehli bu ayetin muhkem mi, mensuh mu yoksa mendupluğa mı hamledilmiş olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ömer, Atâ, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr ayetin muhkem olduğu ve hasat günü hazır bulunan yoksullara bir avuç, bir demet ve benzeri şeyleri vermenin mal sahibine vacip olduğu görüşüne varmışlardır. İbn Abbâs, Muhammed b. el-Hanefiyye, Hasan, Nehaî, Tâvûs, Ebü'ş-Şa'sâ, Katâde, Dahhâk ve İbn Cüreyc ise bu ayetin zekât ile neshedildiği görüşüne varmışlardır. İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir; bu ayetin Mekkî, zekât ayetinin ise hicretin ikinci yılındaki Medenî bir ayet olması da bu görüşü desteklemektedir. Selef ve haleften ilim ehlinin cumhuru bu görüşe gitmiştir. Bir grup âlim ise: "Ayet vücûba değil, mendupluğa hamledilmiştir" demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تُسْرِفُوا } “ve israf etmeyin” kavli; yani sadaka vermede [israf etmeyin]. Lügatte israfın aslı hata etmektir; harcamada israf ise saçıp savurmaktır (tebzîr). Bunun yöneticilere yönelik bir hitap olup onlara: "Hakkınızdan fazlasını almayın" dediği de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; bir şeyi haksız yere alıp hak etmeyene koymayın, demektir. Yüce Allah'ın: { وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً } “Hayvanlardan da yük taşıyanları ve sergi yapılanları...” kavli “cennât” kelimesine matuftur; yani sizin için hayvanlardan yük taşıyanları ve sergi yapılanları da inşa etti. “Hamûle” (الْحَمُولَةُ): Üzerine yük vurulanlardır ve bu develere mahsustur; “feûle” vezninde olup fâil anlamındadır. “Ferş” (الْفَرْشُ) ise: İnsanların sergi olarak yere serdiği tüy, yün ve kıldan yapılan şeylerdir. Hamûlenin deve, ferşin ise davar (koyun-keçi) olduğu söylenmiştir. Hamûlenin deve, sığır, at, katır ve eşekten üzerine yük yüklenenlerin tamamı; ferşin ise davar olduğu da söylenmiştir; ancak bu, sayılanların tamamına en'âm (ehil hayvanlar) isminin verilmesinin sahihliği varsayımıyla tamam olur. Hamûlenin binek yapılanlar, ferşin ise eti yenenler olduğu da söylenmiştir. Bu şeylerden { كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ } “[Allah'ın] size rızık olarak verdiklerinden yiyin”, { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “ve şeytanın adımlarına uymayın”; müşriklerin Allah'ın haram kılmadığını haram kılmak ve helal kılmadığını helal kılmak suretiyle yaptıkları gibi [yapmayın]. { إِنَّهُ } “Şüphesiz o” yani şeytan { لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “sizin için apaçık bir düşmandır”, düşmanlığını açığa vuran ve alenen sergileyendir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ قَالَ: الْمَعْرُوشَاتُ مَا عَرَّشَ النَّاسُ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ مَا خَرَجَ فِي الْجِبَالِ والبريّة من الثمار. وأخرج عبد
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Çardaklı olanlar insanların çardak kurduklarıdır; çardaksız olanlar ise dağlarda ve kırda yetişen meyvelerdir.” Abd [b. Humeyd] de nakletmiştir...
ابن حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مَعْرُوشَاتٌ: بِالْعِيدَانِ وَالْقَصَبِ، وَغَيْرُ مَعْرُوشَاتٍ قَالَ: الضَّاحِي . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَعْرُوشاتٍ قَالَ: الْكَرَمُ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ قَالَ: «مَا سَقَطَ مِنَ السُّنْبُلِ» . وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالنَّحَّاسُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ قَالَ: كَانُوا يُعْطُونَ مَنِ اعترّ بِهِمْ شَيْئًا سِوَى الصَّدَقَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِذَا حَصَدْتَ فَحَضَرَكَ الْمَسَاكِينُ فَاطْرَحْ لَهُمْ مِنَ السُّنْبُلِ. وأخرج ابن أبي شيبة وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ وَيَزِيدَ الْأَصَمِّ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ إِذَا صَرَمُوا النَّخْلَ يَجِيئُونَ بِالْعِذْقِ فَيَضَعُونَهُ في المسجد، فيجيء فَيَضْرِبُهُ بِالْعَصَا فَيُسْقِطُ مِنْهُ، فَهُوَ قَوْلُهُ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ حماد بن أبي سليمان في الآية قال: كانوا يطعمون منه رطبا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ مِنْ كُلِّ حَادِي عَشْرَةَ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ بِقِنْوٍ يُعَلَّقُ فِي الْمَسْجِدِ لِلْمَسَاكِينِ. وَإِسْنَادُهُ جَيِّدٌ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ نَسَخَهَا الْعُشْرُ وَنِصْفُ الْعُشْرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ السُّدِّيِّ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ.
b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Çardaklı olanlar: Ağaç dalları ve kamışlarla yapılanlardır; çardaksız olanlar ise açıkta/sahipsiz yetişendir." Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { مَعْرُوشاتٍ } “çardaklı” ifadesi hakkında: "Özellikle asma (üzüm bağı)" dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, Nehhas, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “ve hasat günü hakkını verin” kavli hakkında: "Başaktan dökülenlerdir" buyurduğunu nakletmişlerdir. Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, Nehhas, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Ömer'den O'nun: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “ve hasat günü hakkını verin” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Onlar, yanlarına uğrayan/isteyen kimselere zekâtın dışında bir şeyler verirlerdi." Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî, Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Hasat ettiğin zaman yoksullar yanına gelirse onlara başaktan atıver." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Meymûn b. Mihrân ve Yezîd el-Esam'dan şöyle dediklerini nakletmişlerdir: "Medine ehli hurmaları topladıklarında hurma salkımını getirip mescide koyarlardı; [yoksul] gelir, sopayla ona vurur ve ondan düşürürdü; işte bu, O'nun: { وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “ve hasat günü hakkını verin” kavlidir." İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hammâd b. Ebî Süleymân'dan bu ayet hakkında: "Ondan taze hurma yedirirlerdi" dediğini nakletmişlerdir. Ahmed ve Sünen'inde Ebû Dâvûd, Câbir b. Abdillâh'ın hadisinden nakletmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her on bir vesk hurmadan, mescitte yoksullar için asılmak üzere bir hurma salkımı verilmesini emretmiştir; isnadı ceyyiddir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nehhas ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "{ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ } “ve hasat günü hakkını verin” ayetini öşür ve yarım öşür neshetmiştir." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbnü'l-Münzir, Süddî'den benzerini nakletmişlerdir. Nehhas, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî, Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İkrime'den benzerini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الضَّحَّاكِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ الشَّعْبِيِّ قَالَ: إِنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: مَا كَانُوا يُعْطُونَ شَيْئًا سِوَى الزَّكَاةِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَبَاذَرُوا وَأَسْرَفُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن جُرَيْجٍ قَالَ: نَزَلَتْ فِي ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ جذّ نَخْلًا فَقَالَ: لَا يَأْتِينِي الْيَوْمَ أَحَدٌ إِلَّا أَطْعَمْتُهُ، فَأَطْعَمَ حَتَّى أَمْسَى وَلَيْسَ لَهُ تَمْرَةٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَوْ أَنْفَقْتَ مِثْلَ أَبِي قُبَيْسٍ ذَهَبًا فِي طَاعَةِ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ إِسْرَافًا، وَلَوْ أَنْفَقْتَ صَاعًا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ كَانَ إِسْرَافًا، وَلِلسَّلَفِ فِي هَذَا مَقَالَاتٌ طَوِيلَةٌ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو عُبَيْدٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: الْحَمُولَةُ: مَا حُمِلَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِبِلِ، وَالْفَرْشُ: صِغَارُ الْإِبِلِ الَّتِي لَا تَحْمِلُ.
Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan benzerini nakletmişlerdir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Şa'bî'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Şüphesiz malda zekâtın dışında da bir hak vardır." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Onlar zekâttan başka bir şey vermezlerdi; sonra saçıp savurdular ve israf ettiler, bunun üzerine Allah: { وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “İsraf etmeyin, çünkü O, israf edenleri sevmez” ayetini indirdi." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Bu ayet Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indi; hurmalarını topladı ve: 'Bugün yanıma kim gelirse ona mutlaka yedireceğim' dedi. Akşama kadar yedirdi ve elinde tek bir hurma bile kalmadı. Bunun üzerine Allah: { وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “İsraf etmeyin, çünkü O, israf edenleri sevmez” ayetini indirdi." İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Allah'a itaat uğrunda Ebû Kubeys dağı kadar altın infak etsen israf olmaz; fakat Allah'a isyan uğrunda bir sâ' harcasan bu israf olur." Selefin bu konuda uzun sözleri vardır. Firyâbî, Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve tashih ederek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Hamûle: Develerden üzerine yük yüklenenlerdir; ferş ise: Yük taşımayan küçük develerdir."
وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْحَمُولَةُ: الْكِبَارُ مِنَ الْإِبِلِ، وَالْفَرْشُ: الصِّغَارُ مِنَ الْإِبِلِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: الْحَمُولَةُ: مَا حُمِلَ عَلَيْهِ، وَالْفَرْشُ: مَا أُكِلَ مِنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Hamûle: Develerin büyükleridir; ferş ise develerin küçükleridir." Ebü'ş-Şeyh yine ondan şöyle nakletmiştir: "Hamûle: Üzerine yük yüklenendir; ferş ise eti yenendir." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn
أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْحَمُولَةُ: الْإِبِلُ وَالْخَيْلُ وَالْبِغَالُ وَالْحَمِيرُ وَكُلُّ شَيْءٍ يُحْمَلُ عَلَيْهِ، وَالْفَرْشُ: الْغَنَمُ.
Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Hamûle: Deve, at, katır, eşek ve üzerine yük yüklenen her şeydir; ferş ise davardır (koyun-keçidir)."
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: الْحَمُولَةُ: الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ، وَالْفَرْشُ: الضأن والمعز.
Abd b. Humeyd, Ebü'l-Âliye'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Hamûle: Develer ve sığırlardır; ferş ise koyun ve keçilerdir."
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٣ الى ١٤٤]
[En'âm Suresi (6), Ayetler 143-144]