Binûn

En'âm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤)

{ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٤٣) وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٤٤) } “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Eğer doğru sözlü iseniz bana bir ilme dayanarak haber verin.' (143) Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: 'İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi ya da iki dişinin rahimlerinin kapsadığı [yavruları] mı? Yoksa Allah size bunu emrettiğinde siz de şahitler miydiniz?' İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. (144)”

اخْتُلِفَ فِي انْتِصَابِ ثَمانِيَةَ عَلَى مَاذَا؟ فَقَالَ الْكِسَائِيُّ: بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ وَأَنْشَأَ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ، وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ حَمُولَةً وَفَرْشًا وَقَالَ الْأَخْفَشُ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِكُلُوا، أَيْ كُلُوا لَحْمَ ثَمَانِيَةِ أَزْوَاجٍ وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ من ما في مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَالزَّوْجُ: خِلَافُ الْفَرْدِ، يُقَالُ: زَوْجٌ أَوْ فَرْدٌ، كَمَا يُقَالُ: شَفْعٌ أَوْ وَتْرٌ، فَقَوْلُهُ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ يَعْنِي ثَمَانِيَةَ أَفْرَادٍ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْفَرْدُ زَوْجًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى زَوْجٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْآخَرِ، وَيَقَعُ لَفْظُ الزَّوْجِ عَلَى الْوَاحِدِ، فَيُقَالُ: هُمَا زَوْجٌ وَهُوَ زَوْجٌ، وَيَقُولُ: اشْتَرَيْتُ زَوْجَيْ حَمَامٍ، أَيْ: ذَكَرًا وَأُنْثَى. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْوَاحِدَ إِذَا كَانَ مُنْفَرِدًا سَوَاءٌ كَانَ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى، قِيلَ: لَهُ فَرْدٌ، وَإِنْ كَانَ الذَّكَرُ مَعَ أُنْثَى مِنْ جِنْسِهِ قِيلَ لَهُمَا: زَوْجٌ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ عَلَى انْفِرَادِهِ مِنْهُمَا: زَوْجٌ، وَيُقَالُ لَهُمَا أَيْضًا: زَوْجَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى . قَوْلُهُ: مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ بَدَلٌ مِنْ ثَمَانِيَةَ مُنْتَصِبٌ بِنَاصِبِهِ عَلَى حَسَبِ الْخِلَافِ السَّابِقِ، وَالضَّأْنُ: ذَوَاتُ الصُّوفِ مِنَ الْغَنَمِ، وَهُوَ جَمْعُ ضَائِنٍ، وَيُقَالُ لِلْأُنْثَى:

{ ثَمانِيَةَ } kelimesinin neye binaen mansub olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Kisâî: "Gizli bir fiille mansubdur; yani: 'sekiz çift yarattı' takdirindedir" demiştir. Ahfeş Saîd: "{ حَمُولَةً وَفَرْشًا } kelimelerinden bedel olarak mansubdur" demiştir. Ahfeş Ali b. Süleyman ise: "{ كُلُوا } fiiliyle mansubdur; yani 'sekiz çiftin etinden yiyin' takdirindedir" demiştir. Bir diğer görüşe göre: { مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } ifadesindeki { ما } lafzından bedel olarak mansubdur. Zevc (çift), ferd (tek) kelimesinin zıddıdır; nitekim 'şef' veya 'vitr' (çift veya tek) dendiği gibi 'zevc veya ferd' de denir. Dolayısıyla { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } sözü, sekiz fert anlamına gelir. Bu ayette ferde 'zevc' denilmesinin sebebi, erkek ve dişinin her birinin diğerine nispetle eş (çift) olmasıdır. Zevc lafzı tekil için de kullanılır; nitekim 'onlar bir çifttir' veya 'o bir eştir' denir. Nitekim 'iki çift güvercin satın aldım' denildiğinde, bir erkek bir dişi kastedilir. Özetle şudur ki: Tek olan varlık ister erkek olsun ister dişi, ona 'ferd' (tek) denir. Eğer erkek kendi cinsinden bir dişi ile birlikte olursa ikisine birden 'zevc' (çift) denildiği gibi, her birine tek başına da 'zevc' denir; ayrıca ikisine 'zevcan' (iki eş) da denir. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } “Ondan iki eşi, erkeği ve dişiyi var etti.” Ayetteki { مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ } ifadesi, { ثَمَانِيَةَ } kelimesinden bedel olup önceki ihtilafa göre onu nasbeden amil ile mansubdur. Da'n (ضَأْن): Davardan yünlü olanlardır (koyun). Bu kelime 'dâin'in çoğuludur; dişisine ise

ضَائِنَةٌ، وَالْجَمْعُ ضَوَائِنُ وَقِيلَ: هُوَ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ وَقِيلَ: فِي جَمْعِهِ ضئين كعبد وعبيد. وقرأ طلحة ابن مُصَرِّفٍ الضَّأْنِ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا. وقرأ أبان بن عثمان ومن الضَّأْنِ اثْنَانِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ رَفْعًا بِالِابْتِدَاءِ. قَوْلُهُ: وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ مُشَارِكٌ لَهُ فِي حُكْمِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ بِفَتْحِ الْعَيْنِ مِنَ الْمَعْزِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا، قَالَ النَّحَّاسُ:

'dâine' denir, çoğulu da 'davâin'dir. Bir görüşe göre ise tekili olmayan bir çoğul isimdir. Çoğulunun 'abd' ve 'abîd' gibi 'daîn' olduğu da söylenmiştir. Talha b. Musarrif { الضَّأْنِ } kelimesini hemzenin fethasıyla (ed-Da'en) okumuş, diğerleri ise sükûn ile okumuşlardır. Ebân b. Osman ise mübteda olarak merfû kılmak suretiyle { وَمِنَ الضَّأْنِ اثْنَانِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَانِ } şeklinde okumuştur. { وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } kavli, öncesine matuf olup onun hükmüne ortaktır. İbn Âmir, Ebû Amr, İbn Kesîr ve Basra ehli { الْمَعْزِ } kelimesinin ayın harfini fethalı (el-Ma'ez) okumuşlardır. Diğerleri ise sükûn ile okumuştur. Nahhâs şöyle demiştir:

الْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْمَعْزُ وَالضَّأْنُ بِالْإِسْكَانِ، وَالْمَعْزُ مِنَ الْغَنَمِ خِلَافُ الضَّأْنِ، وَهِيَ ذَوَاتُ الْأَشْعَارِ وَالْأَذْنَابِ الْقِصَارِ، وَهُوَ اسْمُ جِنْسٍ وَوَاحِدُ الْمَعْزِ مَاعِزٌ، مِثْلُ: صَحْبٍ وَصَاحِبٍ، وَرَكْبٍ وَرَاكِبٍ، وَتَجْرٍ وَتَاجِرٍ، وَالْأُنْثَى مَاعِزَةٌ. وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَيَّنَ حَالَ الْأَنْعَامِ وَتَفَاصِيلَهَا إِلَى الْأَقْسَامِ الْمَذْكُورَةِ تَوْضِيحًا لِلِامْتِنَانِ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ، وَدَفْعًا لِمَا كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَزْعُمُهُ مِنْ تَحْلِيلِ بَعْضِهَا وَتَحْرِيمِ بَعْضِهَا تَقَوُّلًا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَافْتِرَاءً عَلَيْهِ، وَالْهَمْزَةُ فِي قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ لِلْإِنْكَارِ. وَالْمُرَادُ بِالذَّكَرَيْنِ الْكَبْشُ وَالتَّيْسُ، وَبِالْأُنْثَيَيْنِ النَّعْجَةُ وَالْعَنْزُ، وَانْتِصَابُ الذَّكَرَيْنِ بِحَرَّمَ، وَالْأُنْثَيَيْنِ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ مَنْصُوبٌ بِنَاصِبِهِ. وَالْمَعْنَى:

"Arap kelamında en yaygın olanı 'el-ma'z' ve 'ed-da'n' kelimelerini sükûn ile okumaktır." Davardan 'ma'z' (keçi), koyunun zıddıdır; bunlar kıllı ve kısa kuyruklu olanlardır. Bu bir cins ismidir; tekili 'sahb' ve 'sâhib', 'rakb' ve 'râkib', 'tecr' ve 'tâcir' gibi 'mâiz'dir, dişisi ise 'mâize'dir. Bu ayetten kastedilen şudur: Allah Teâlâ, kullarına olan nimetlerini açıklığa kavuşturmak ve Câhiliye ehlinin Allah Teâlâ'ya iftira atarak ve O'nun adına uydurarak bir kısmını helal, bir kısmını haram kılma iddialarını bertaraf etmek için en'âmın durumunu ve zikredilen kısımlara ayrılan ayrıntılarını açıklamıştır. { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } ayetindeki hemze, inkâr (kınama) içindir. İki erkekten kasıt koç ve teke; iki dişiden kasıt ise koyun ve keçidir. { الذَّكَرَيْنِ } kelimesinin mansub oluşu { حَرَّمَ } fiili sebebiyledir; { الْأُنْثَيَيْنِ } ise ona matuf olup aynı amille mansubdur. Manası ise:

الْإِنْكَارُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي أَمْرِ الْبَحِيرَةِ وَمَا ذُكِرَ مَعَهَا، وَقَوْلُهُمْ: مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا

[...müşriklerin] bahîre ve onunla birlikte zikredilenler hakkındaki tutumlarını ve { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا } “Bu hayvanların karınlarında olanlar yalnızca erkeklerimize aittir” şeklindeki sözlerini kınayıp reddetmektir.

وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا أَيْ قُلْ لَهُمْ إِنْ كَانَ حَرَّمَ الذُّكُورَ فَكُلُّ ذَكَرٍ حَرَامٌ، وَإِنْ كَانَ حَرَّمَ الْإِنَاثَ فَكُلُّ أُنْثَى حَرَامٌ، وَإِنْ كَانَ حَرَّمَ مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ، يَعْنِي مِنَ الضَّأْنِ وَالْمَعْزِ فَكُلُّ مَوْلُودٍ حَرَامٌ ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى وَكُلُّهَا مَوْلُودٌ، فَيَسْتَلْزِمُ أن كلها حرام. وقوله: نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ أَخْبَرُونِي بِعِلْمٍ لَا بِجَهْلٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ. وَالْمُرَادُ من هذا: التبكيت لهم وَإِلْزَامُ الْحُجَّةِ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ، وَهَكَذَا الْكَلَامُ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ إِلَى آخِرِهِ. قَوْلُهُ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا أَمْ: هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَهِيَ بِمَعْنَى بل والهمزة، أي: بل كنتم شُهَدَاءَ حَاضِرِينَ مُشَاهِدِينَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا التَّحْرِيمِ. وَالْمُرَادُ: التَّبْكِيتُ وَإِلْزَامُ الْحُجَّةِ كَمَا سَلَفَ قَبْلَهُ. قَوْلُهُ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَيْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَحَرَّمَ شَيْئًا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ وَنَسَبَ ذَلِكَ إِلَيْهِ افْتِرَاءً عَلَيْهِ كَمَا فَعَلَهُ كُبَرَاءُ الْمُشْرِكِينَ، وَاللَّامُ فِي لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِلْعِلَّةِ: أَيْ لِأَجْلِ أَنْ يُضِلَّ النَّاسَ بِجَهْلٍ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِافْتَرَى إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ عَلَى الْعُمُومِ، وَهَؤُلَاءِ الْمَذْكُورُونَ فِي السِّيَاقِ دَاخِلُونَ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَيَنْبَغِي أَنْ يُنْظَرَ فِي وَجْهِ تَقْدِيمِ الْمَعْزِ وَالضَّأْنِ عَلَى الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ مَعَ كَوْنِ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ أَكْثَرَ نَفْعًا وَأَكْبَرَ أَجْسَامًا وَأَعْوَدَ فَائِدَةً، لَا سِيَّمَا فِي الْحَمُولَةِ وَالْفَرْشِ اللَّذَيْنِ وَقَعَ الْإِبْدَالُ مِنْهُمَا عَلَى مَا هُوَ الْوَجْهُ الْأَوْضَحُ فِي إِعْرَابِ ثَمَانِيَةَ.

وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup eşlerimize haramdır” sözlerini kınayıp reddetmektir. Yani onlara de ki: Eğer erkekleri haram kıldıysa her erkek haramdır; eğer dişileri haram kıldıysa her dişi haramdır; şayet iki dişinin (yani koyun ve keçinin) rahimlerinin kapsadığı şeyleri haram kıldıysa, erkek olsun dişi olsun doğan her yavru haramdır; nitekim bunların hepsi de doğurulandır. Dolayısıyla bu durum hepsinin haram olmasını gerektirir. { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz bana bir ilme dayanarak haber verin” kavli; yani şayet doğru sözlü iseniz bana cehaletle değil, bir ilme dayanarak haber verin demektir. Bundan maksat, onları susturmak ve aleyhlerine delil getirmektir; çünkü O, onların yanında hiçbir ilim olmadığını bilmektedir. { وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ } “Deveden de iki, sığırdan da iki...” kavlindeki söz de sonuna kadar böyledir. { أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهذا } “Yoksa Allah size bunu emrettiğinde siz de şahitler miydiniz?” kavlinde geçen { أَمْ }, münkatı'dır ve istifham (soru) inkâr içindir. Bu edat 'bel' (bilakis) ve soru hemzesi manasındadır; yani: Bilakis Allah size bu haram kılmayı emrettiğinde siz bizzat orada hazır bulunup gören şahitler miydiniz? Buradaki maksat da daha önce geçtiği gibi onları susturmak ve aleyhlerine delil getirmektir. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” kavli; yani müşriklerin ileri gelenlerinin yaptığı gibi, Allah'ın haram kılmadığı bir şeyi haram kılıp bunu O'na iftira ederek isnat edip Allah adına yalan uydurandan daha zalim hiç kimse yoktur demektir. { لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “İnsanları bilgisizce saptırmak için” kavlindeki lâm harfi illet (gerekçe) içindir; yani insanları bir cehaletle saptırmak amacıyla [yalan uydurur] demektir ve { افْتَرَى } fiiline müteallıktır. { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” kavli geneldir; bu bağlamda zikredilen kimseler de öncelikle bu kapsama dâhildirler. Devenin ve sığırın daha faydalı, cüsselerinin daha büyük ve bilhassa { ثَمَانِيَةَ } kelimesinin irabındaki en açık vecih gereğince kendilerinden bedel yapılan hamûle ve ferş hususunda daha çok yarar sağlayıcı olmalarına rağmen, koyun ve keçinin deve ve sığırdan öne geçirilmesinin hikmetine bakılması gerekir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَزْوَاجُ الثَّمَانِيَةُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ وَالضَّأْنِ وَالْمَعْزِ. وَلَيْتَ شِعْرِي مَا فَائِدَةُ نَقْلِ هَذَا الْكَلَامِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ منْ مِثْلِ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةِ، فَإِنَّهَا لَا تَتَعَلَّقُ بِهِ فَائِدَةٌ، وَكَوْنُ الْأَزْوَاجِ الثَّمَانِيَةِ هِيَ الْمَذْكُورَةُ هُوَ هَكَذَا فِي الْآيَةِ مُصَرَّحًا بِهِ تَصْرِيحًا لَا لَبْسَ فِيهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى زَوْجَانِ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ قَالَ: فِي شَأْنِ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنَ الْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ قَالَ: الْجَامُوسُ وَالْبُخْتِيُّ مِنَ الْأَزْوَاجِ الثَّمَانِيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ قَالَ: فَهَذِهِ أَرْبَعَةٌ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ يَقُولُ: لَمْ أُحَرِّمْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ يَعْنِي هَلْ تَشْتَمِلُ الرَّحِمُ إِلَّا عَلَى ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، فَلِمَ يُحَرِّمُونَ بَعْضًا وَيُحِلُّونَ بَعْضًا؟ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ يَقُولُ: كُلُّهَا حَلَالٌ يَعْنِي مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ ممّا حرّمه أهل الجاهلية.

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Sekiz çift; deve, sığır, koyun ve keçidir." Keşke bilseydim, bu imamlar gibi zatların bu sözü İbn Abbâs'tan nakletmelerinin ne faydası vardır? Zira buna bağlı hiçbir ilmi fayda yoktur; sekiz çiftin zikredilenler olduğu hususu zaten ayette hiçbir kapalılığa yer bırakmayacak derecede açıkça belirtilmiştir. Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Erkek ve dişi iki eştir." Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Allah'ın nehyettiği bahîre ve sâibe hususundadır." İbn Ebî Hâtim, Leys b. Ebî Süleym'den: "Manda ve buhtî (çift hörgüçlü deve) de sekiz çifttendir" dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "İşte bunlar dörttür. { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ } 'De ki: O bunlardan hiçbir şeyi haram kılmadı.' { أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَيَيْنِ } 'Yani rahim bir erkek ya da dişiden başkasını mı kapsar? O halde niçin bir kısmını haram kılıp bir kısmını helal sayıyorlar?' { نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } 'Yani Câhiliye ehlinin haram kıldığı o önceden zikredilen şeylerin hepsi helaldir.'"

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٤٥]

[En'âm Suresi (6), Ayet 145]

قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥)

{ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٤٥) } “De ki: 'Bana vahyolunanlar içinde, bir yiyenin yiyeceği şeyler için ölü eti (leş), akıtılmış kan veya domuz eti -ki şüphesiz o pistir- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum. Kim darda kalırsa, haksızlığa sapmadan ve haddi aşmadan [yiyebilir]. Şüphesiz senin Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (145)”

أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّهُ لَا يَجِدُ فِي شَيْءٍ مِمَّا أُوحِيَ إِلَيْهِ مُحَرَّمًا غَيْرَ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى انْحِصَارِ الْمُحَرَّمَاتِ فِيهَا لَوْلَا أَنَّهَا مَكِّيَّةٌ، وَقَدْ نَزَلَ بَعْدَهَا بِالْمَدِينَةِ سُورَةُ الْمَائِدَةِ وَزِيدَ فِيهَا عَلَى هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ الْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَصَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَحْرِيمُ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَكُلِّ ذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَتَحْرِيمُ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ وَالْكِلَابِ وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا الْعُمُومُ إِنْ كَانَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا يُؤْكَلُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ وَيُفِيدُهُ الِاسْتِثْنَاءُ، فَيُضَمُّ إِلَيْهِ كُلُّ مَا وَرَدَ بَعْدَهُ فِي الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ شَيْءٍ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ، وَإِنْ كَانَ هَذَا الْعُمُومُ هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ حَرَّمَهُ اللَّهُ مِنْ حَيَوَانٍ وَغَيْرِهِ فَإِنَّهُ يُضَمُّ إِلَيْهِ كُلُّ مَا وَرَدَ بَعْدَهُ مِمَّا فِيهِ تَحْرِيمُ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ أَنَّهُ لَا حَرَامَ إِلَّا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ مَالِكٍ وَهُوَ قَوْلٌ سَاقِطٌ، وَمَذْهَبٌ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ لِاسْتِلْزَامِهِ لِإِهْمَالِ غَيْرِهَا مِمَّا نَزَلَ بَعْدَهَا مِنَ الْقُرْآنِ، وَإِهْمَالِ مَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَهُ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ بِلَا سَبَبٍ يَقْتَضِي ذَلِكَ وَلَا مُوجِبٍ يُوجِبُهُ. قَوْلُهُ: مُحَرَّماً صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ طَعَامًا مُحَرَّمًا عَلى أَيِّ طاعِمٍ يَطْعَمُهُ مِنَ الْمَطَاعِمِ، وَفِي يَطْعَمُهُ زِيَادَةُ تَأْكِيدٍ وَتَقْرِيرٍ لِمَا قَبْلَهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَيْ ذَلِكَ الشَّيْءُ أَوْ ذَلِكَ الطَّعَامُ أَوِ الْعَيْنُ أَوِ الْجُثَّةُ أَوِ النَّفْسُ. وَقُرِئَ يَكُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ وَالْفَوْقِيَّةِ، وَقُرِئَ مَيْتَةٌ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّ يَكُونَ تَامَّةٌ. وَالدَّمُ الْمَسْفُوحُ: الْجَارِي، وَغَيْرُ الْمَسْفُوحِ مَعْفُوٌّ عَنْهُ كَالدَّمِ الَّذِي يَبْقَى فِي الْعُرُوقِ بَعْدَ الذَّبْحِ، وَمِنْهُ الْكَبِدُ وَالطِّحَالُ، وَهَكَذَا مَا يَتَلَطَّخُ بِهِ اللَّحْمُ مِنَ الدَّمِ. وَقَدْ حَكَى الْقُرْطُبِيُّ الْإِجْمَاعَ عَلَى هَذَا. قَوْلُهُ: أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ ظَاهِرُ تَخْصِيصِ اللَّحْمِ أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ الِانْتِفَاعُ مِنْهُ بِمَا عَدَا اللَّحْمَ، وَالضَّمِيرُ فِي فَإِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى اللَّحْمِ أَوْ إِلَى الْخِنْزِيرِ. وَالرِّجْسُ: النَّجِسُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. قَوْلُهُ: أَوْ فِسْقاً عَطْفٌ عَلَى لحم الخنزير، وأُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ صِفَةُ فِسْقٍ: أَيْ ذُبِحَ عَلَى الْأَصْنَامِ، وَسُمِّيَ فِسْقًا لِتَوَغُّلِهِ فِي بَابِ الْفِسْقِ، قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِسْقاً مَفْعُولًا لَهُ لِأُهِلَّ: أَيْ أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فِسْقًا عَلَى عَطْفِ أُهِلَّ عَلَى يَكُونُ، وَهُوَ تَكَلُّفٌ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَلَا نُعِيدُهُ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ، فَلَا يُؤَاخِذُ الْمُضْطَرَّ بِمَا دَعَتْ إِلَيْهِ ضَرُورَتُهُ.

Allah Teâlâ Peygamber'e, kendisine vahyedilen hiçbir şeyde bu zikredilenlerden başka haram bir şey bulamadığını onlara haber vermesini emretmiştir. Bu durum, eğer sure Mekkî olmasaydı, haramların sadece bunlarla sınırlı olduğuna delalet ederdi. Oysa bundan sonra Medine'de Mâide suresi inmiş ve bu haramlara boğulmuş, vurularak öldürülmüş, yuvarlanarak ölmüş ve boynuzlanarak ölmüş hayvanlar eklenmiştir; ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların, kuşlardan pençesi olanların, ehil eşeklerin, köpeklerin ve benzerlerinin haram kılındığı sahih olarak rivayet edilmiştir. Özetle: Şayet bağlamın delalet ettiği ve istisnanın ifade ettiği üzere bu umumi ifade yenilen hayvanlara nispetle ise, kendisinden sonra Kitap veya Sünnet'te hayvanlardan herhangi birinin haram kılındığına delalet eden her nass buna dâhil edilir. Eğer bu umumi ifade hayvan veya başka bir şeyden Allah'ın haram kıldığı her şeye nispetle ise, kendisinden sonra herhangi bir şeyin haram kılındığına dair gelen her nass yine buna dâhil edilir. İbn Abbâs, İbn Ömer ve Âişe'den Allah'ın bu ayette zikrettiğinden başka haram bulunmadığı rivayet edilmiştir; bu görüş Mâlik'ten de nakledilmiştir ancak bu tutarsız bir söz ve son derece zayıf bir mezheptir. Çünkü bu görüş, Kur'an'dan bundan sonra inen diğer nassların ve bu ayetin nüzulünden sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği sahih sözlerin gerektirici bir sebep ve zorunlu kılıcı bir gerekçe olmaksızın terk edilmesini netice verir. { مُحَرَّماً } kavli hazfedilmiş bir mevsufun sıfatıdır; yani yiyeceklerden { عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ } 'onu yiyen herhangi bir kimseye haram kılınmış bir yiyecek' demektir. { يَطْعَمُهُ } ifadesinde öncesini pekiştirme ve tekit etme manası vardır. { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } yani 'o şey, o yiyecek, o madde, o ceset veya o can leş olmadıkça' demektir. { يَكُونَ } fiili hem 'ye' hem de 'te' harfiyle (tekûne) okunmuştur; { مَيْتَةً } kelimesi de { يَكُونَ } fiilinin tam fiil kabul edilmesiyle merfû olarak okunmuştur. 'Mesfûh kan' akıtılmış olan kandır; akıtılmamış olan ise, kesimden sonra damarlarda kalan kan gibi, karaciğer ve dalak gibi yahut ete bulaşan kan gibi bağışlanmıştır (helaldir). Kurtubî bu hususta icma bulunduğunu nakletmiştir. { أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ } “veya domuz eti” kavlinde sadece etin tahsis edilmesinin zahiri, et dışındaki kısımlarından faydalanmanın haram kılınmadığını gösterir. { فَإِنَّهُ } ifadesindeki zamir ete veya domuza racidir. Rics: Pis (necis) demektir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { أَوْ فِسْقاً } kavli, domuz etine matuftur. { أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } ise 'fısk' kelimesinin sıfatıdır; yani putlar adına kesilendir ve fısk dairesine iyice girdiği için ona fısk denilmiştir. Bir görüşe göre { أُهِلَّ } fiilinin { يَكُونَ } üzerine atfedilmesiyle { فِسْقاً } lafzının mef'ûlün leh olması da caiz görülmüştür, yani: 'fısk olarak Allah'tan başkası adına kesilmiştir' manasındadır; ancak bu gereksiz bir tekellüftür. { فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَلا عادٍ } ifadesinin tefsiri Bakara suresinde geçmişti, burada tekrarlamıyoruz. { فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } yani bağışlaması ve merhameti çok olandır, bu sebeple çaresiz kalmış kimseyi zaruretinin sevk ettiği şeyden ötürü muaheze etmez (cezalandırmaz).

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُحَرِّمُونَ أَشْيَاءَ وَيُحِلُّونَ أَشْيَاءَ، فَنَزَلَتْ قُلْ لَا أَجِدُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَأْكُلُونَ أَشْيَاءَ وَيَتْرُكُونَ أَشْيَاءَ تَعَذُّرًا، فَبَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ وَأَنْزَلَ كِتَابَهُ وَأَحَلَّ حلاله وحرّم حرامه، فما أَحَلَّ فَهُوَ حَلَالٌ، وَمَا حَرَّمَ فَهُوَ حَرَامٌ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ قُلْ لَا أَجِدُ إِلَى آخِرِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْهُ أَنَّهُ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ:

Abd b. Humeyd, Tâvûs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Câhiliye ehli bazı şeyleri haram kılar, bazı şeyleri de helal sayarlardı. Bunun üzerine { قُلْ لَا أَجِدُ } ayeti indi." Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, tashih ederek Hâkim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Câhiliye ehli bazı şeyleri yer, bazı şeyleri de iğrenerek terk ederlerdi. Bunun üzerine Allah Peygamberini gönderdi, Kitabını indirdi, helalini helal, haramını haram kıldı. O'nun helal kıldığı helaldir, haram kıldığı haramdır, sustuğu (hüküm belirtmediği) şeyler ise affedilmiştir (mubahtır)." Sonra şu { قُلْ لَا أَجِدُ } ayetini sonuna kadar okudu. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, ondan bu ayeti okuyup şöyle dediğini nakletmişlerdir:

مَا خَلَا هَذَا فَهُوَ حَلَالٌ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: قُلْتُ لِجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ: إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ زَمَنَ خَيْبَرَ، فَقَالَ: قَدْ كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ الْحَكَمُ بْنُ عَمْرٍو الْغِفَارِيُّ عِنْدَنَا بِالْبَصْرَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَلَكِنْ أَبَى ذَلِكَ الْبَحْرُ ابْنُ

"Bunun dışındakiler helaldir." Buhârî, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Amr b. Dînâr'dan şöyle nakletmişlerdir: Câbir b. Zeyd'e dedim ki: "Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber günü ehil eşeklerin etini yasakladığını iddia ediyorlar." Câbir şöyle dedi: "Hakem b. Amr el-Gıfârî bizim yanımızda Basra'da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunu rivayet ediyordu; fakat o ilim deryası İbn

عَبَّاسٍ، وَقَرَأَ قُلْ لَا أَجِدُ الْآيَةَ. وَأَقُولُ: وَإِنْ أَبَى ذَلِكَ الْبَحْرُ فَقَدْ صَحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْتَمَسُّكُ بِقَوْلِ صَحَابِيِّ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِ النبي ﷺ مِنْ سُوءِ الِاخْتِيَارِ وَعَدَمِ الْإِنْصَافِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الدَّوَابِّ حَرَامٌ إِلَّا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَأَبُو دَاوُدَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ أَكْلِ الْقُنْفُذِ، فَقَرَأَ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً الْآيَةَ، فَقَالَ شَيْخٌ عِنْدَهُ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ:

Abbâs bunu kabul etmedi ve { قُلْ لَا أَجِدُ } ayetini okudu." Ben de derim ki: O ilim deryası bunu kabul etmese bile, bu yasak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak sabit olmuştur. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü karşısında bir sahabînin sözüne sarılmak, kötü bir tercih ve insafsızlıktır. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: "Allah'ın Kitabı'nda haram kıldığı { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } ayeti dışındaki hiçbir hayvan haram değildir." Saîd b. Mansûr, Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Ömer'den nakletmişlerdir: Kendisine kirpi yemenin hükmü sorulduğunda { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } ayetini okudu. Bunun üzerine yanında bulunan yaşlı bir zat: "Ben Ebû Hureyre'nin şöyle dediğini işittim:

ذكر عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: «خَبِيثَةٌ مِنَ الْخَبَائِثِ» ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: إِنْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَالَهُ فَهُوَ كَمَا قَالَ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında [kirpiden] bahsedildi de: «O pis şeylerden bir pisliktir» buyurdu" dedi. Bunun üzerine İbn Ömer: "Eğer Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylemişse, durum onun buyurduğu gibidir" dedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا كَانَتْ إِذَا سُئِلَتْ عَنْ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَمِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ تَلَتْ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ شَاةً لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ مَاتَتْ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَاتَتْ فُلَانَةٌ: تَعْنِي الشَّاةَ، قَالَ: «فَلَوْلَا أَخَذْتُمْ مَسْكَهَا» ؟ قَالَتْ:

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Nahhâs, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Âişe'den nakletmişlerdir: Kendisine yırtıcı hayvanlardan her azı dişi olan ve kuşlardan pençesi olan sorulduğunda { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً } ayetini okurdu. Ahmed, Buhârî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir: Sevde bnt. Zem'a'ya ait bir koyun öldü. Sevde: "Ey Allah'ın Resûlü! Filanca (koyunu kastederek) öldü" dedi. Peygamber: «Derisini alsaydınız ya!» buyurdu. Sevde:

يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَأْخُذُ مَسْكَ شَاةٍ قَدْ مَاتَتْ؟ فَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً «وَأَنْتُمْ لَا تَطْعَمُونَهُ، وَإِنَّمَا تَدْبَغُونَهُ حَتَّى تَسْتَنْفِعُوا بِهِ» فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهَا فَسَلَخَتْهَا ثُمَّ دَبَغَتْهُ، فَاتَّخَذَتْ مِنْهُ قِرْبَةً حَتَّى تَخَرَّقَتْ عِنْدَهَا. وَمِثْلُ هَذَا حَدِيثُ شَاةِ مَيْمُونَةَ، وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ.

"Ey Allah'ın Resûlü! Ölmüş bir koyunun derisini mi alalım?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } ayetini okudu ve: «Siz onu yemiyorsunuz ki; siz ancak onu tabaklayıp kendisinden faydalanacaksınız» buyurdu. Sevde koyuna adam gönderdi, derisini yüzdürdü ve tabaklattı; deriden bir kırba yaptı ve kırba yanında eskiyip yırtılıncaya kadar kaldı. Meymûne'nin koyunu hakkındaki hadis de bunun gibidir ve Sahîh'tedir.

وَمِثْلُهُ حَدِيثُ: «إِنَّمَا حُرِّمَ مِنَ الْمَيْتَةِ أَكْلُهَا» وَهُوَ أَيْضًا فِي الصَّحِيحِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ دَماً مَسْفُوحاً قَالَ: مُهْرَاقًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا ذَبَحُوا أَوْدَجُوا الدَّابَّةَ، وَأَخَذُوا الدَّمَ فَأَكَلُوهُ، قَالَ: هُوَ دَمٌ مَسْفُوحٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ لَحْمِ الْفِيلِ وَالْأَسَدِ فَتَلَا قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ الْآيَةَ. وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ بِتَحْرِيمِ كُلِّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَمِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ وَالْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ وَنَحْوِهَا مستوفاة في كتب الحديث.

«Leşin ancak yenmesi haram kılınmıştır» hadisi de bunun gibidir ve o da Sahîh'tedir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { أَوْ دَماً مَسْفُوحاً } kavli hakkında: "Akıtılmış olandır" dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini nakletmiştir: "Câhiliye ehli hayvan kestiklerinde şah damarlarını keser, kanı alıp yerlerdi." İbn Abbâs: "İşte bu mesfûh (akıtılmış) kandır" dedi. Ebü'ş-Şeyh, Şa'bî'den nakletmiştir: Kendisine fil ve aslan etinin hükmü sorulduğunda { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } ayetini okudu. Yırtıcı hayvanlardan azı dişi olanların, kuşlardan pençesi olanların ve ehil eşeklerin haram kılındığına dair rivayet edilen hadisler ise hadis kitaplarında eksiksiz olarak yer almaktadır.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 146-147]

وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧)

{ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلاَّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (١٤٦) فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١٤٧) } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı yahut kemiğe karışan yağları hariç olmak üzere, iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru sözlüyüz. (146) Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Rabbiniz geniş bir rahmet sahibidir; ancak O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez.' (147)”

قَدَّمَ عَلَى الَّذِينَ هادُوا عَلَى الْفِعْلِ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا التَّحْرِيمَ مُخْتَصٌّ بِهِمْ، لَا يُجَاوِزُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ.

Bu haram kılmanın başkalarına geçmeyip yalnız onlara has olduğunu göstermek için { عَلَى الَّذِينَ هادُوا } ifadesini fiilin önüne almıştır.

وَالَّذِينَ هَادُوا: الْيَهُودُ، ذَكَرَ اللَّهُ مَا حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ عَقِبَ ذِكْرِ مَا حَرَّمَهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَالظُّفُرُ: وَاحِدُ الْأَظْفَارِ، وَيُجْمَعُ أَيْضًا عَلَى أَظَافِيرَ، وَزَادَ الْفَرَّاءُ فِي جُمُوعِ ظُفُرٍ أَظَافِرَ وَأَظَافِرَةٌ، وَذُو الظُّفُرِ: مَا لَهُ أُصْبُعٌ مِنْ دَابَّةٍ أَوْ طَائِرٍ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْحَافِرُ والخف والمخلب، فيتناول الإبل والبقر والغنم والنّعام وَالْأَوِّزَ وَالْبَطَّ وَكُلَّ مَا لَهُ مِخْلَبٌ مِنَ الطير، وتسمية الحافر والخفّ ظُفُرًا مَجَازٌ. وَالْأَوْلَى حَمْلُ الظُّفُرِ عَلَى مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ الظُّفُرِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، لِأَنَّ هَذَا التَّعْمِيمَ يَأْبَاهُ مَا سَيَأْتِي مِنْ قَوْلِهِ: وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ فَإِنْ كَانَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ بِحَيْثُ يُقَالُ عَلَى

{ الَّذِينَ هَادُوا }: Yahudilerdir. Allah Teâlâ Müslümanlara haram kıldığı şeyleri zikrettikten hemen sonra onlara haram kıldığı şeyleri zikretmiştir. Zufr (ظُفُر): Tırnak (ezfâr) kelimesinin tekilidir; çoğulu 'ezâfîr' şeklinde de gelir. Ferrâ, zufr kelimesinin çoğulları arasına 'ezâfir' ve 'ezâfire' kelimelerini de eklemiştir. Zû zufr (tırnak sahibi): Hayvan veya kuştan parmağı olan varlıktır; tek tırnak (toynak), deve tabanı ve pençe de bu kapsama girer. Dolayısıyla bu ifade deveyi, sığırı, koyunu, devedekuşunu, kazı, ördeği ve kuşlardan pençesi olan her şeyi kapsar. Toynak ve deve tabanına 'zufr' (tırnak) denilmesi mecazdır. En uygun olanı, Arap dilinde 'zufr' isminin gerçek anlamda karşıladığı varlıklara hamledilmesidir; çünkü bu genellemeye biraz sonra gelecek olan { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ } kavli engel olmaktadır. Eğer Arap dilinde

الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ كَانَ ذِكْرُهُمَا مِنْ بَعْدُ تَخْصِيصًا. حَرَّمَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ عُقُوبَةً لَهُمْ عَلَى مَا وَقَعُوا فِيهِ مِنَ الظُّلْمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ . قوله: وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما لَا غَيْرَ هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ، كَلَحْمِهِمَا، وَالشُّحُومُ يَدْخُلُ فِيهَا الثُّرُوبُ وَشَحْمُ الْكُلْيَةِ وَقِيلَ: الثُّرُوبُ جَمْع ثَرْبٍ، وَهُوَ الشَّحْمُ الرَّقِيقُ الَّذِي يَكُونُ عَلَى الْكِرْشِ، ثُمَّ اسْتَثْنَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنَ الشُّحُومِ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا مِنَ الشَّحْمِ فَإِنَّهُ لَمْ يحرمه الله عليهم، وما فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ أَوِ الْحَوايا

sığır ve koyun için de [bu isim] kullanılıyorsa, bunların sonradan zikredilmesi tahsis kabilindendir. Allah Teâlâ, işledikleri zulme bir ceza olarak bunu onlara haram kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle, kendilerine helal kılınmış tertemiz şeyleri onlara haram kıldık.” { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } kavli; yani etleri gibi bu zikredilenlerin dışındakiler değil, sadece yağları [haram kılınmıştır]. Şuhûm (yağlar) lafzına iç yağı (serb) ve böbrek yağı dâhildir. Serb (ثَرْب) kelimesinin çoğulunun sürûb (ثُرُوب) olduğu ve bunun işkembeyi kaplayan ince yağ tabakası olduğu söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ sırtlarının taşıdığı yağı bu yağlardan istisna etmiştir; zira bunu onlara haram kılmamıştır. { ما } lafzı istisna üzere nasb mahallindedir. { أَوِ الْحَوايا } ifadesi ise

مَعْطُوفٌ عَلَى ظُهُورِهِمَا أَيْ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوْ حَمَلَتِ الْحَوَايَا، وَهِيَ الْمَبَاعِرُ الَّتِي يَجْتَمِعُ الْبَعْرُ فِيهَا، فَمَا حَمَلَتْهُ مِنَ الشَّحْمِ غَيْرُ حَرَامٍ عَلَيْهِمْ، وَوَاحِدُهَا حَاوِيَةٌ، مِثْلُ ضَارِبَةٍ وَضَوَارِبُ وَقِيلَ: وَاحِدُهَا حَاوِيَاءُ، مِثْلَ قَاصِعَاءَ وَقَوَاصِعُ وَقِيلَ: حَوِيَّةٌ: كَسَفِينَةٍ وَسَفَائِنَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الحوايا ما تحوّى من البطن: أي اسْتَدَارَ، وَهِيَ مُتَحَوِّيَةٌ: أَيْ مُسْتَدِيرَةٌ وَقِيلَ الْحَوَايَا: خَزَائِنُ اللَّبَنِ، وَهِيَ تَتَّصِلُ بِالْمَبَاعِرِ وَقِيلَ الْحَوَايَا: الْأَمْعَاءُ الَّتِي عَلَيْهَا الشُّحُومُ. قَوْلُهُ: أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا فِي مَا حَمَلَتْ كَذَا قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَثَعْلَبٌ وَقِيلَ: إِنَّ الْحَوَايَا وَمَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الشُّحُومِ.

{ ظُهُورُهُمَا } kelimesine matuftur; yani: 'sırtlarının taşıdığı veya havâyânın taşıdığı yağlar müstesnadır.' Havâyâ: Dışkının toplandığı bağırsaklardır (işkembe ve bağırsaklar); dolayısıyla bunların taşıdığı yağlar onlara haram kılınmamıştır. Tekili, dâribe ve davârib gibi 'hâviye'dir. Bir görüşe göre kâsı'â ve kavâsı' gibi 'hâviyâ'dır; başka bir görüşe göre ise sefîne ve sefâin gibi 'haviyye'dir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Havâyâ: Karından dolanıp kıvrılan, yani yuvarlaklaşan kısımlardır; bunlar mütehavviyedir, yani yuvarlaktır." Havâyânın süt hazneleri olduğu ve bağırsaklara bağlandığı da söylenmiştir. Havâyânın üzerlerinde yağ bulunan bağırsaklar olduğu da söylenmiştir. { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } kavli, { مَا حَمَلَتْ } ifadesindeki { ما } lafzına matuftur; Kisâî, Ferrâ ve Sa'leb böyle demişlerdir. Havâyâ ve kemiğe karışan kısımların { الشُّحُومِ } kelimesine matuf olduğu da söylenmiştir.

وَالْمَعْنَى: حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا فَإِنَّهُ غَيْرُ مُحَرَّمٍ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا التَّكَلُّفِ وَلَا مُوجِبَ لَهُ، لِأَنَّهُ يَكُونُ الْمَعْنَى إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ إِحْدَى هَذِهِ الْمَذْكُورَاتِ. وَالْمُرَادُ بِمَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ: مَا لَصِقَ بِالْعِظَامِ مِنَ الشُّحُومِ فِي جَمِيعِ مَوَاضِعِ الْحَيَوَانِ، وَمِنْهُ الْإِلْيَةُ فَإِنَّهَا لَاصِقَةٌ بِعَجَبِ الذَّنَبِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى التَّحْرِيمِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِحَرَّمْنَا أَيْ: ذَلِكَ التَّحْرِيمُ جَزَيْنَاهُمْ بِهِ بِسَبَبِ بَغْيِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الْجَزَاءِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: جَزَيْناهُمْ أَيْ: ذَلِكَ الْجَزَاءُ جَزَيْنَاهُمْ، وَهُوَ تَحْرِيمُ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ فِي كُلِّ مَا نُخْبِرُ بِهِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ هَذَا الْخَبَرُ، وَهُوَ مَوْجُودٌ عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ، وَنَصُّهَا: «حَرَّمْتُ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ، وَكُلَّ دَابَّةٍ لَيْسَتْ مَشْقُوقَةَ الْحَافِرِ، وَكُلَّ حُوتٍ لَيْسَ فِيهِ سَفَاسِفُ» أَيْ بَيَاضٌ، انْتَهَى. وَالضَّمِيرُ فِي كَذَّبُوكَ لِلْيَهُودِ، أَيْ: فَإِنْ كَذَّبَكَ الْيَهُودُ فِيمَا وَصَفْتَ مِنْ تَحْرِيمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ وَمِنْ رَحْمَتِهِ حِلْمُهُ عَنْكُمْ وَعَدَمُ مُعَاجَلَتِهِ لَكُمْ بِالْعُقُوبَةِ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ وَإِنْ أَمْهَلَكُمْ وَرَحِمَكُمْ فَ لَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ إِذَا أنزله بهم واستحقّوا الْمُعَاجَلَةَ بِالْعُقُوبَةِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ: لَا يُرَدُّ بَأْسُهُ فِي الْآخِرَةِ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ عَاجَلَهُمْ بِعُقُوبَاتٍ مِنْهَا: تَحْرِيمُ الطَّيِّبَاتِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قَسَّمُوا الْأَنْعَامَ إِلَى تِلْكَ الْأَقْسَامِ وَحَلَّلُوا بَعْضَهَا وَحَرَّمُوا بَعْضَهَا وَقِيلَ الْمُرَادُ: أَنَّهُ ذُو رَحْمَةٍ لِلْمُطِيعِينَ وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ وَلَا مُلْجِئَ لِهَذَا.

Bu takdirde mana şöyledir: 'Sırtlarının taşıdığı yağlar hariç olmak üzere, onların iç yağlarını yahut bağırsaklarını yahut kemiğe karışanları onlara haram kıldık; sırtlarının taşıdığı ise haram değildir.' Fakat bu zorlamanın hiçbir tutar yanı ve gerekçesi yoktur; çünkü bu durumda mana, Allah'ın bu zikredilenlerden birini onlara haram kıldığı şeklinde olur. Kemiğe karışandan maksat: Hayvanın her yerinde kemiklere yapışık olan yağlardır; kuyruk sokumu kemiğine yapışık olduğundan kuyruk yağı da buna dâhildir. { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaret, { حَرَّمْنَا } fiilinin delalet ettiği haram kılmaya yöneliktir; yani: Bu haram kılmayı, onların taşkınlıkları sebebiyle bir ceza olarak onlara verdik demektir. İşaretin { جَزَيْناهُمْ } kavlinin delalet ettiği cezaya yönelik olduğu da söylenmiştir; yani: Bu cezayı onlara verdik ki o da Allah'ın onlara haram kıldığı şeyleri haram kılmasıdır. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } yani haber verdiğimiz her şeyde elbette doğru sözlüyüz; bu haber de bunlardan biridir. Bu hüküm onların yanında Tevrat'ta da mevcuttur; Tevrat'taki metin şöyledir: «Ölüyü (leşi), kanı, domuz etini, toynağı yarık olmayan her hayvanı ve üzerinde pul pul beyazlığı olmayan her balığı size haram kıldım.» { كَذَّبُوكَ } fiilindeki zamir Yahudilere aittir; yani: Eğer Yahudiler Allah'ın o şeyleri kendilerine haram kıldığına dair anlattığın hususta seni yalanlarlarsa, { فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ واسِعَةٍ } de. O'nun rahmetinden biri de size karşı hilimle muamele etmesi ve dünyada sizi cezalandırmakta acele etmemesidir. O, her ne kadar size mühlet verse ve merhamet etse de, { وَلا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ } O'nun azabı üzerlerine indirildiğinde ve hemen cezalandırılmayı hak ettiklerinde günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez. Bir görüşe göre maksat: Ahirette O'nun azabı günahkârlar topluluğundan geri çevrilmez demektir. Birinci görüş daha evladır; zira Yüce Allah dünyada da onları cezalandırmakta acele etmiş, bu cezalardan biri olarak da dünyada temiz şeyleri onlara haram kılmıştır. Zamirin, hayvanları o kısımlara ayıran, bir kısmını helal ve bir kısmını haram kılan müşriklere ait olduğu da söylenmiştir. Maksadın; O'nun itaat edenler için bir rahmet sahibi olduğu ve azabının ise günahkârlar topluluğundan geri çevrilmeyeceği şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak bu yoruma sevk eden bir zaruret yoktur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كُلَّ ذِي ظُفُرٍ قَالَ: هُوَ الَّذِي لَيْسَ بِمُنْفَرِجِ الْأَصَابِعِ، يَعْنِي: لَيْسَ بِمَشْقُوقِ الْأَصَابِعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ كُلَّ ذِي ظُفُرٍ قَالَ: الْبَعِيرُ وَالنَّعَامَةُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُوَ كُلُّ شَيْءٍ لَمْ تَنْفَرِجْ قَوَائِمُهُ مِنَ الْبَهَائِمِ، وَمَا انْفَرَجَ أَكَلَتْهُ الْيَهُودُ، قَالَ: انْفَرَجَتْ قَوَائِمُ الدَّجَاجِ وَالْعَصَافِيرِ فاليهود تأكله، ولم ينفرج خفّ

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “bütün tırnaklı hayvanları” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, parmaklarının arası bitişik olan, yani parmakları yarık/ayrık olmayandır." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'inde Beyhakî, yine ondan { كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “bütün tırnaklı hayvanları” kavli hakkında: "Deve ve devekuşudur" dediğini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh de Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: "O, hayvanlardan ayak parmakları ayrık olmayan her şeydir; [parmakları] ayrık olanları ise Yahudiler yerdi." [Mücâhid devamla] şöyle demiştir: "Tavuk ve serçelerin ayakları ayrıktır; bu yüzden Yahudiler onları yerdi. Devenin tabanı ise ayrık değildir...

الْبَعِيرِ وَلَا النَّعَامَةِ، وَلَا قَائِمَةُ الْوَزِينَةِ فَلَا تَأْكُلُ الْيَهُودُ الْإِبِلَ وَلَا النَّعَامَ وَلَا الْوَزِينَةَ، وَلَا كُلَّ شَيْءٍ لَمْ تَنْفَرِجْ قَائِمَتُهُ كَذَلِكَ، وَلَا تَأْكُلْ حِمَارَ الْوَحْشِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما يَعْنِي مَا عَلِقَ بِالظَّهْرِ مِنَ الشَّحْمِ أَوِ الْحَوايا هِيَ الْمَبْعَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ فِي قَوْلِهِ:

devedekuşunun ayağı ve kazın ayağı ise yarık (ayrık) değildir; bu yüzden Yahudiler deveyi, devedekuşunu, kazı ve bunlar gibi ayağı ayrık olmayan hiçbir şeyi yemezlerdi; yaban eşeğini de yemezlerdi." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما } kavli hakkında: "Yani sırta yapışan yağdır; { أَوِ الْحَوايا } ise bağırsaktır" dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Sâlih'ten nakletmişlerdir:

إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما قَالَ: الْأَلْيَةُ أَوِ الْحَوايا قَالَ: الْمَبْعَرُ أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ قَالَ:

{ إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما } kavli hakkında: "Kuyruk yağıdır" dedi; { أَوِ الْحَوايا } kavli hakkında: "Bağırsaktır" dedi; { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } kavli hakkında ise:

الشَّحْمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَوِ الْحَوايا قَالَ: الْمَبَاعِرُ.

"Yağdır" dedi. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { أَوِ الْحَوايا } kavli hakkında: "Bağırsaklardır" dediğini nakletmişlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ أَوِ الْحَوايا قَالَ: الْمَرَائِضُ وَالْمَبَاعِرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ قَالَ: الْأَلْيَةُ اخْتَلَطَ شَحْمُ الْأَلْيَةِ بِالْعُصْعُصِ فَهُوَ حَلَالٌ، وَكُلُّ شَحْمِ الْقَوَائِمِ وَالْجَنْبِ وَالرَّأْسِ وَالْعَيْنِ وَالْأُذُنِ يَقُولُونَ قَدِ اخْتَلَطَ ذَلِكَ بِعَظْمٍ فَهُوَ حَلَالٌ لَهُمْ، إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الثُّرْبَ وَشَحْمَ الْكُلْيَةِ، وَكُلَّ شَيْءٍ كَانَ كَذَلِكَ لَيْسَ فِي عَظْمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ قَالَ: الْيَهُودُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: كَانَتِ الْيَهُودُ يَقُولُونَ: إِنَّ مَا حَرَّمَهُ إِسْرَائِيلُ فَنَحْنُ نُحَرِّمُهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَإِنْ كَذَّبُوكَ الْآيَةَ.

İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan { أَوِ الْحَوايا } kavli hakkında: "İç organlar ve bağırsaklardır" dediğini nakletmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Kuyruk yağıdır; kuyruk yağı kuyruk sokumu kemiğine karışmıştır, bu yüzden helaldir. Bacaklardaki, böğürdeki, baştaki, gözdeki ve kulaktaki bütün yağlar hakkında da: 'Bunlar kemiğe karışmıştır' derlerdi ve bu onlar için helaldi. Onlara ancak iç yağı, böbrek yağı ve kemik üzerinde bulunmayan bu türden her şey haram kılınmıştı." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } kavli hakkında: "Yahudilerdir" dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Yahudiler: 'İsrâîl'in (Yâkub'un) haram kıldığını biz de haram kılıyoruz' derlerdi; işte bu O'nun { فَإِنْ كَذَّبُوكَ } ayetidir."

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٤٨ الى ١٥٠]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 148-150]

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠)

{ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا وَلا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ (١٤٨) قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ (١٤٩) قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ (١٥٠) } “Müşrikler diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık.' Onlardan öncekiler de azabımızı tadıncaya kadar böyle yalanlamışlardı. De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi mi var? Siz sadece zanna uyuyorsunuz ve siz ancak yalan uyduruyorsunuz.' (148) De ki: 'En kesin delil Allah'ındır. O dileseydi elbette hepinizi doğru yola iletirdi.' (149) De ki: 'Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek şahitlerinizi getirin!' Eğer şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme! Ayetlerimizi yalanlayanların ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma! Onlar Rablerine başkalarını denk tutuyorlar. (150)”

أَخْبَرَ اللَّهُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ أَوْ جَمِيعُ الْمُشْرِكِينَ، يُرِيدُونَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ عَدَمَ شِرْكِهِمْ مَا أَشْرَكُوا هُمْ وَلَا آبَاؤُهُمْ، ولا حرّموا شيئا من الأنعام كالبخيرة وَنَحْوِهَا، وَظَنُّوا أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يُخَلِّصُهُمْ عَنِ الْحُجَّةِ الَّتِي أَلْزَمَهُمْ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَنَّ مَا فَعَلُوهُ حَقٌّ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ حَقًّا لَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَى آبَائِهِمُ الَّذِينَ مَاتُوا عَلَى الشِّرْكِ، وَعَلَى تَحْرِيمِ مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ رُسُلًا يَأْمُرُونَهُمْ بِتَرْكِ الشِّرْكِ وَبِتَرْكِ التَّحْرِيمِ لِمَا لَمْ يُحَرِّمْهُ اللَّهُ، وَالتَّحْلِيلُ لِمَا لَمْ يُحَلِّلْهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَيْ: مِثْلَ مَا كَذَّبَ هَؤُلَاءِ كَذَّبَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا أَيِ: اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا الَّذِي أَنْزَلْنَاهُ بِهِمْ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا أَيْ: هَلْ عِنْدَكُمْ دَلِيلٌ صَحِيحٌ يُعَدُّ مِنَ الْعِلْمِ النَّافِعِ فَتُخْرِجُوهُ إِلَيْنَا لِنَنْظُرَ فِيهِ وَنَتَدَبَّرَهُ؟ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا: التَّبْكِيتُ لَهُمْ، لأنه قد علم أنه

Allah, müşriklerin -ki onlar Kureyş kâfirleri veya bütün müşriklerdir- bu sözü söyleyeceklerini haber vermiştir. Onlar, şayet Allah şirk koşmamalarını dileseydi ne kendilerinin ne de atalarının şirk koşmayacağını, bahîre ve benzeri en‘âm cinsinden hiçbir hayvanı da haram kılmayacaklarını kastetmektedirler. Bu sözün, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine karşı sunduğu delilden kendilerini kurtaracağını ve yaptıkları şeyin hak olduğunu; şayet hak olmasaydı Allah'ın, şirk ve O'nun haram kılmadığı şeyleri haram kılma üzere ölen atalarına, şirki bırakmalarını, Allah'ın haram kılmadığını haram kılmayı ve helal kılmadığını helal kılmayı terk etmelerini emreden peygamberler göndermiş olacağını zannettiler. { كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamıştı”; yani bunların yalanladığı gibi onlardan önceki müşrikler de Allah'ın peygamberlerini yalanlamışlardı. { حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا } “Nihayet azabımızı tattılar”; yani üzerlerine indirdiğimiz azabımızı tadıncaya kadar yalanlamaya devam ettiler. Sonra Allah ona [Hz. Peygamber'e] onlara şöyle demesini emretmiştir: { هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا } “Yanınızda [bunu ispatlayacak] bir ilim var mı ki onu bize çıkarıp gösteresiniz?”; yani yanınızda faydalı ilimden sayılan ve inceleyip üzerinde düşünebilmemiz için bize çıkarıp gösterebileceğiniz sahih bir delil var mıdır? Bundan kastedilen onları susturup aciz bırakmaktır (tebkît). Çünkü muhakkak bilinmektedir ki

لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ يَصْلُحُ لِلْحُجَّةِ وَيَقُومُ بِهِ الْبُرْهَانُ، ثُمَّ أَوْضَحَ لَهُمْ أَنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْعِلْمِ، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَتَّبِعُونَ الظُّنُونَ أَيْ: مَا يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الْخَطَأِ وَمَكَانُ الْجَهْلِ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ أَيْ: تَتَوَهَّمُونَ مُجَرَّدَ تَوَهُّمٍ فَقَطْ كَمَا يَتَوَهَّمُ الْخَارِصُ، وَقَدْ سَبَقَ تَحْقِيقُهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّه سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّ لِلَّهِ الْحُجَّةَ الْبَالِغَةَ عَلَى النَّاسِ أَيِ: الَّتِي تَنْقَطِعُ عِنْدَهَا مَعَاذِيرُهُمْ وَتَبْطُلُ شَبَهُهُمْ وَظُنُونُهُمْ وتَوَهُّمَاتُهُمْ. وَالْمُرَادُ بِهَا الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ، وَالرُّسُلُ الْمُرْسَلَةُ، وَمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ فَلَوْ شاءَ هِدَايَتَكُمْ جَمِيعًا لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَشَأْ ذَلِكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تعالى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا وما كانوا ليؤمنوا إلا أن يشاء الله، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ أَيْ: هَاتُوهُمْ وَأَحْضِرُوهُمْ، وهم اسْمُ فِعْلٍ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَالْمُفْرَدُ وَالْمُثَنَّى وَالْمَجْمُوعُ عِنْدَ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَأَهْلُ نَجْدٍ يَقُولُونَ: هَلُمَّا، هَلُمِّي، هَلُمُّوا، فَيَنْطِقُونَ بِهِ كَمَا يَنْطِقُونَ بِسَائِرِ الْأَفْعَالِ، وَبِلُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ نَزَلَ الْقُرْآنُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَالْأَصْلُ عِنْدَ الْخَلِيلِ: هَا ضُمَّتْ إِلَيْهَا لَمْ، وَقَالَ غَيْرُهُ: أَصْلُهَا هَلْ، زِيدَتْ عَلَيْهَا الْمِيمُ، وَفِي كِتَابِ الْعَيْنِ لِلْخَلِيلِ: أَنَّ أَصْلَهَا هَلْ أَؤُمَّ: أَيْ هَلْ أَقْصِدُكَ، ثُمَّ كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ لَهَا، وَهَذَا أَيْضًا مِنْ بَابِ التَّبْكِيتِ لَهُمْ، حَيْثُ يَأْمُرُهُمْ بِإِحْضَارِ الشُّهُودِ، عَلَى أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ مَعَ عِلْمِهِ أَنْ لَا شُهُودَ لَهُمْ فَإِنْ شَهِدُوا لَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ بل مجازفة وتعصب فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ أَيْ فَلَا تُصَدِّقْهُمْ، وَلَا تُسَلِّمُ لَهُمْ، فَإِنَّهُمْ كَاذِبُونَ جَاهِلُونَ، وَشَهَادَتُهُمْ بَاطِلَةٌ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أَيْ: وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ، فَإِنَّهُمْ رَأْسُ الْمُكَذِّبِينَ بِآيَاتِنَا. قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَوْصُولِ: أَيْ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، وَأَهْوَاءَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ أَيْ: يَجْعَلُونَ لَهُ عِدْلًا مِنْ مَخْلُوقَاتِهِ كَالْأَوْثَانِ، وَالْجُمْلَةُ: إِمَّا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى: لَا يُؤْمِنُونَ.

yanlarında hüccet olmaya elverişli ve bürhan teşkil edecek hiçbir ilim yoktur. Sonra onlara ilimden yana hiçbir şeye sahip olmadıklarını ve sadece zanlara uyduklarını açıklamıştır; yani hatanın ve cehaletin kaynağı olan zandan başkasına uymuyorlar demektir. { وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “ve siz ancak yalan uyduruyorsunuz” kavli; yani zannıyla hareket eden kimsenin kurduğu gibi sadece kuru bir kuruntudan ibaret tahminlerde bulunuyorsunuz demektir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ, insanlara karşı kesin delilin (hüccet-i bâliga) Allah'a ait olduğunu onlara bildirmesini emretmiştir; yani mazeretlerinin tükendiği, şüphelerinin, zanlarının ve kuruntularının iptal edildiği delil O'nundur. Bundan maksat; indirilen kitaplar, gönderilen peygamberler ve onların getirdiği mucizelerdir. { فَلَوْ شاءَ } “Eğer dileseydi” yani hepinizin hidayetini dileseydi { لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “elbette hepinizi doğru yola iletirdi”; fakat O bunu dilememiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı” ve { وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe iman edecek değillerdi”; bunun benzerleri çoktur. Sonra Allah Teâlâ, bu müşriklere { هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } “Şahitlerinizi getirin!” demesini emretmiştir; yani onları getirin ve hazır edin demektir. 'Helümme' (هَلُمَّ) bir ism-i fiildir; Hicaz ehline göre müzekker, müennes, tekil, tesniye ve cemide aynı kalır. Necid ehli ise 'helümmâ, helümmî, helümmû' diyerek diğer fiiller gibi çekerler; Kur'an ise Hicaz ehlinin lügatıyla inmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا } “Kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenler...” Halîl'e göre bu kelimenin aslı 'hâ' olup buna 'lem' eklenmiştir; başkası ise aslının 'hel' olduğunu ve üzerine 'mim' ilave edildiğini söylemiştir. Halîl'in Kitâbu'l-Ayn'ında ise aslının 'hel eümmu' yani 'sana yöneleyim mi?' olduğu, sonra kullanımının yaygınlaştığı belirtilmiştir. Bu da onları susturma kabilindendir; zira şahitleri olmadığını bildiği halde Allah'ın o şeyleri haram kıldığına dair şahitleri getirmelerini emretmektedir. Şayet bir ilme dayanmaksızın, sırf rastgele ve taassupla onların lehine şahitlik ederlerse { فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ } “sen onlarla beraber şahitlik etme!” yani onları tasdik etme ve sözlerini kabul etme; çünkü onlar yalancı ve cahildirler, şahitlikleri de batıldır. { وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanların heveslerine uyma!” yani onların heveslerine uyma; çünkü onlar ayetlerimizi yalanlayanların başıdırlar. { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } kavli ism-i mevsûle matuftur; yani ayetlerimizi yalanlayanların heveslerine ve ahirete inanmayanların heveslerine uyma demektir. { وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ } kavli; yani putlar gibi mahlûklarından birini O'na denk tutuyorlar demektir. Cümle ya hâl makamında mansubdur ya da { لَا يُؤْمِنُونَ } fiiline matuftur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قَالَ: هَذَا قَوْلُ قُرَيْشٍ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا:

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Mücâhid'den { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Bu, Kureyş'in: 'Allah bunu haram kıldı' şeklindeki sözüdür:

أَيِ: الْبَحِيرَةَ، وَالسَّائِبَةَ، وَالْوَصِيلَةَ وَالِحَامِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ قَالَ:

Yani bahîre, sâibe, vasîle ve hâmı [haram kıldı derler]." Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ } kavli hakkında:

السُّلْطَانُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ: لَيْسَ الشَّرُّ بِقَدَرٍ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بَيْنَنَا وَبَيْنَ أَهْلِ الْقَدَرِ هَذِهِ الْآيَةُ سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا إِلَى قَوْلِهِ: فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَالْعَجْزُ وَالْكَيْسُ مِنَ الْقَدَرِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: انْقَطَعَتْ حُجَّةُ الْقَدَرِيَّةِ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي في قَوْلِهِ: قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ قَالَ: أَرُونِي شُهَدَاءَكُمْ.

"[O,] üstün delildir (sultandır)." Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet etmişlerdir ki ona: "Bazı kimseler: 'Şer kaderle değildir' diyorlar" denilince İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bizimle kader ehli (kaderi inkâr edenler) arasında şu ayet vardır: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “Ortak koşanlar diyecekler ki...” kavlinden { فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “...De ki: Kesin delil ancak Allah'ındır. O dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi” kavline kadar olan kısımdır." İbn Abbâs: "Âcizlik de akıllılık/beceriklilik de kaderdendir" demiştir. Ebü'ş-Şeyh, Ali b. Zeyd'den şöyle dediğini nakletmiştir: "Kaderiyye'nin tutunacak delili şu ayet karşısında kesilip bitmiştir: { قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ } “De ki: Kesin delil ancak Allah'ındır. O dileseydi elbette hepinizi hidayete erdirirdi.”" İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } “De ki: Şahitlerinizi getirin” kavli hakkında: "Bana şahitlerinizi gösterin [demektir]" dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥١ الى ١٥٣]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 151-153]

قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣)

{ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (١٥١) وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (١٥٢) وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٥٣) } “De ki: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana-babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin -sizi de onları da biz rızıklandırıyoruz-, kötülüklerin (fuhşiyâtın) açığına da gizlisine de yaklaşmayın ve haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte aklınızı kullanasınız diye Allah size bunları emretti. (151) Rüşt çağına erişinceye kadar yetimin malına sadece en güzel şekilde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Söz söylediğiniz zaman, bir yakınınız dahi olsa adil olun. Allah'a verdiğiniz sözü tutun. İşte düşünüp öğüt alasınız diye Allah size bunları emretti. (152) Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur; ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın. İşte korunasınız diye Allah size bunları emretti.' (153)”

قَوْلُهُ: قُلْ تَعالَوْا أَيْ تَقَدَّمُوا. قَالَ ابْنُ الشَّجَرِيِّ: إِنَّ الْمَأْمُورَ بِالتَّقَدُّمِ فِي أَصْلِ وَضْعِ هَذَا الْفِعْلِ كَأَنَّهُ كَانَ قَاعِدًا، فَقِيلَ لَهُ تَعَالَ: أَيِ ارْفَعْ شَخْصَكَ بِالْقِيَامِ وَتَقَدَّمَ، وَاتْسَعُوا فِيهِ حَتَّى جَعَلُوهُ لِلْوَاقِفِ وَالْمَاشِي.

{ قُلْ تَعالَوْا } kavli; yani ilerleyin, gelin demektir. İbnü'ş-Şecerî şöyle demiştir: Bu fiilin asıl vaz'ında (konuluşunda) kendisine öne geçmesi emredilen kimse sanki oturuyormuş da ona 'teâl' (yani ayağa kalkarak şahsını yükselt ve öne geç) denilmiş gibidir; sonra bu kelimenin kullanımını genişleterek ayakta duran ve yürüyen kimse için de kullanmışlardır.

وَهَكَذَا قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: إِنَّهُ مِنَ الْخَاصِّ الَّذِي صَارَ عَامَّا، وَأَصْلُهُ أَنْ يَقُولَهُ مَنْ كَانَ فِي مَكَانٍ عَالٍ لِمَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْهُ، ثُمَّ كَثُرَ وَاتَّسَعَ فِيهِ حَتَّى عَمَّ. قَوْلُهُ: أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ أَتْلُ: جَوَابُ الْأَمْرِ، وَمَا:

Zemahşerî de el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Bu, özel iken genele dönüşen lafızlardandır. Aslı, yüksek bir yerde bulunan kimsenin kendisinden daha aşağıda bulunan kimseye bunu söylemesidir; daha sonra kullanımı yaygınlaşmış ve genişleyerek genel hale gelmiştir. { أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ } kavlinde { أَتْلُ } emrin cevabıdır; { مَا } ise

مَوْصُولَةٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِهِ، أَيْ: أَتْلُ الَّذِي حَرَّمَهُ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ. وَالْمُرَادُ مِنْ تِلَاوَةِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ تِلَاوَةُ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: أَتْلُ تَحْرِيمَ رَبِّكُمْ. وَالْمَعْنَى: مَا اشْتَمَلَ عَلَى التَّحْرِيمِ قِيلَ:

onunla nasb mahallinde olan ism-i mevsûldür; yani 'Rabbinizin size haram kıldığı şeyi okuyayım' demektir. Allah'ın haram kıldığı şeyin tilavetinden maksat, o haramları ihtiva eden ayetlerin okunmasıdır. { مَا } edatının mastariyye olması da caizdir; yani 'Rabbinizin haram kılmasını okuyayım' demektir. Manası: Haram kılmayı ihtiva eden şey demektir. Şöyle de denilmiştir:

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ، أَيْ: أَتْلُ أَيَّ شَيْءِ حَرَّمَ رَبُّكُمْ، عَلَى جَعْلِ التِّلَاوَةِ بِمَعْنَى الْقَوْلِ، وهو ضعيف جدّا، وعليكم: إِنْ تَعَلَّقَ بِأَتْلُ، فَالْمَعْنَى: أَتْلُ عَلَيْكُمُ الَّذِي حَرَّمَ رَبُّكُمْ، وَإِنْ تَعَلَّقَ بِحَرَّمَ، فَالْمَعْنَى أَتْلُ الَّذِي حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، وَهَذَا أَوْلَى، لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ بَيَانِ مَا هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ لَا مَقَامُ بَيَانِ مَا هُوَ مُحَرَّمٌ مُطْلَقًا وَقِيلَ: إِنَّ: عَلَيْكُمْ، لِلْإِغْرَاءِ وَلَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا قَبْلَهَا. وَالْمَعْنَى: عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تُشْرِكُوا إِلَى آخِرِهِ، أَيِ: الْزَمُوا ذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ وهو أضعف مما قبله، وأن في أَلَّا تُشْرِكُوا: مُفَسِّرَةٌ لِفِعْلِ التِّلَاوَةِ، وَقَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بَدَلًا مِنْ مَا، أَيْ: أَتْلُ عَلَيْكُمْ تَحْرِيمَ الْإِشْرَاكِ وَقِيلَ:

{ مَا } edatının istifhamiyye olması da caizdir; tilaveti söylemek manasına almak suretiyle 'Rabbiniz neyi haram kıldıysa onu söyleyeyim' takdirindedir, ancak bu oldukça zayıf bir görüştür. { عَلَيْكُمْ } ifadesi şayet { أَتْلُ } fiiline müteallık ise mana: 'Rabbinizin haram kıldığını size okuyayım' şeklinde olur; şayet { حَرَّمَ } fiiline müteallık ise mana: 'Rabbinizin size haram kıldığını okuyayım' şeklinde olur. Bu ikincisi daha evladır; çünkü bu makam mutlak olarak haram kılınan şeyin değil, bizzat size neyin haram kılındığının beyan edildiği makamdır. { عَلَيْكُمْ } ifadesinin igrâ (teşvik/emir) için olduğu ve öncesiyle bir alakasının bulunmadığı da söylenmiştir. Bu takdirde mana: 'Şirk koşmamak üzerinize vazifedir...' yani Yüce Allah'ın { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın” kavlinde olduğu gibi 'buna sımsıkı sarılın' demektir; bu da öncekinden daha zayıftır. { أَلَّا تُشْرِكُوا } kavlindeki { أَنْ }, tilavet fiilini açıklayan tefsiriyye edatıdır. Nahhâs: "{ مَا } lafzından bedel olarak nasb mahallinde olması caizdir; yani 'size şirk koşmanın haram kılındığını okuyayım' demektir" demiştir. Şöyle de denilmiştir:

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِتَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَيِ: الْمَتْلُوُّ أَنْ لَا تُشْرِكُوا، وَشَيْئًا: مَفْعُولٌ أَوْ مَصْدَرٌ، أَيْ: لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا مِنَ الْأَشْيَاءِ، أَوْ شَيْئًا مِنَ الْإِشْرَاكِ. قَوْلُهُ: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً أَيْ: أَحْسِنُوا بِهِمَا إِحْسَانًا، وَالْإِحْسَانُ إِلَيْهِمَا: الْبِرُّ بِهِمَا، وَامْتِثَالُ أَمْرِهِمَا وَنَهْيِهِمَا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا. قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ لَمَّا ذَكَرَ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ عَلَى الْأَوْلَادِ، ذَكَرَ حَقَّ الْأَوْلَادِ عَلَى الْوَالِدَيْنِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَقْتُلُوهُمْ مِنْ أَجْلِ إِمْلَاقٍ. وَالْإِمْلَاقُ: الْفَقْرُ، فَقَدْ كَانَتِ الْجَاهِلِيَّةُ تَفْعَلُ ذَلِكَ بِالذَّكَرِ وَالْإِنَاثِ خَشْيَةَ الْإِمْلَاقِ، وَتَفْعَلُهُ بِالْإِنَاثِ خَاصَّةً خَشْيَةَ الْعَارِ. وَحَكَى النَّقَّاشُ عَنْ مُؤَرِّجٍ أَنَّ الْإِمْلَاقَ: الْجُوعُ بِلُغَةِ لَخْمٍ، وَذَكَرَ مُنْذِرُ بْنُ سَعِيدٍ الْبَلُّوطِيُّ أَنَّ الْإِمْلَاقَ: الْإِنْفَاقُ. يُقَالُ أَمْلَقَ مَالَهُ: بِمَعْنَى أَنْفَقَهُ. وَالْمَعْنَى الْأَوَّلُ هُوَ الَّذِي أَطْبَقَ عَلَيْهِ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ، وَأَئِمَّةُ التَّفْسِيرِ هَاهُنَا وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ أَيِ الْمَعَاصِيَ، وَمِنْهُ وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَا: فِي مَا ظَهَرَ بَدَلٌ مِنَ الْفَوَاحِشِ، وَكَذَا مَا بَطَنَ. وَالْمُرَادُ بِمَا ظَهَرَ: مَا أَعْلَنَ بِهِ مِنْهَا، وَمَا بَطَنَ: مَا أَسَرَّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ اللَّامُ فِي النفس للجنس، والَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ صِفَةٌ لِلنَّفْسِ، أَيْ: لَا تَقْتُلُوا شَيْئًا مِنَ الْأَنْفُسِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ أي إلا بما يوجبه

[Bu ifadenin] mukadder bir mübtedâ (özne) takdiriyle ref mahallinde olması da caizdir; yani 'Okunacak olan şey, [O'na] hiçbir şeyi ortak koşmamanızdır' takdirindedir. { شَيْئًا } kelimesi mef‘ûl yahut mastardır; yani 'O'na varlıklardan hiçbir şeyi ortak koşmayın' yahut 'şirk koşmanın hiçbir çeşidiyle ortak koşmayın' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا } “Anne babaya da iyilik yapın” buyruğu; yani 'onlara tam bir iyilikle muamele edin' demektir. Onlara ihsanda bulunmak; kendilerine itaat edip iyilik etmek, emir ve yasaklarına uymaktır. Bu konudaki açıklama daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ } “Fakirlik endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” buyruğuna gelince; [Allah Teâlâ] anne babanın evlatlar üzerindeki hakkını zikredince, evlatların da anne baba üzerindeki hakkını zikretmiştir ki bu da onları fakirlik sebebiyle öldürmemeleridir. İmlâk (إملاق), fakirlik demektir. Câhiliye toplumu fakirlik korkusuyla erkek ve kız çocuklarına bunu yapar; özellikle kız çocuklarına ise utanç (ar) korkusuyla yapardı. Nakkâş, Müerric'den imlâkın Lahm kabilesinin dilinde açlık anlamına geldiğini nakletmiştir. Münzir b. Saîd el-Ballûtî ise imlâkın harcamak (infak) olduğunu belirtmiştir; nitekim malını harcadı anlamında 'amleka mâlehû' (أَمْلَقَ مَالَهُ) denilir. Birinci mana, lügat âlimlerinin ve burada tefsir imamlarının üzerinde ittifak ettiği manadır. { وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ } “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” buyruğu, yani günahlara [yaklaşmayın] demektir. { وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً } “Zinaya yaklaşmayın; çünkü o, pek çirkin bir hayasızlıktır” ayeti de bu kabildendir. { مَا ظَهَرَ } ifadesindeki { مَا } edatı, { الْفَوَاحِشَ } kelimesinden bedeldir; { مَا بَطَنَ } ifadesi de böyledir. Açık olandan maksat, onlardan aşikâre yapılanlar; gizli olandan maksat ise gizlice yapılanlardır. Bu husus daha önce geçmişti. { وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ } “[Haksız yere] cana kıymayın” ifadesinde { النَّفْسَ } kelimesindeki harf-i tarif cins içindir. { الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } ise { النَّفْسَ } kelimesinin sıfatıdır; yani 'Allah'ın [öldürülmesini] haram kıldığı canlardan hiçbirini öldürmeyin, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak hak ile olması müstesnadır”; yani ancak hakkın gerektirdiği bir sebeple [öldürün]' demektir.

الْحَقُّ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ أَيْ لَا تَقْتُلُوهُ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ الْحَقِّ، أَوْ لَا تَقْتُلُوهَا بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ إِلَّا بِسَبَبِ الْحَقِّ، وَمِنَ الْحَقِّ: قَتْلُهَا قَصَاصًا وَقَتْلُهَا بِسَبَبِ زِنَا الْمُحْصَنِ، وَقَتْلُهَا بِسَبَبِ الرِّدَّةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي وَرَدَ الشَّرْعُ بِهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِمَّا تلاه عليهم، وهو مبتدأ، ووَصَّاكُمْ بِهِ خَبَرُهُ، أَيْ: أَمَرَكُمْ بِهِ، وَأَوْجَبَهُ عَلَيْكُمْ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ

yani hiçbir durumda öldürmeyin, ancak hak durumu müstesnadır; yahut hiçbir sebeple onu öldürmeyin, ancak hak sebebi müstesnadır demektir. Haktan olan sebepler: Kısas sebebiyle öldürülmesi, evlinin zina etmesi sebebiyle öldürülmesi, dinden dönme (irtidad) sebebiyle öldürülmesi ve şeriatın bildirdiği bu gibi sebeplerdir. { ذلِكُمْ } kavliyle yapılan işaret, onlara okuduğu daha önce geçen hususlara yöneliktir ve bu mübtedadır; { وَصَّاكُمْ بِهِ } ise onun haberidir; yani 'bunu size emretti ve size farz kıldı' demektir. { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ }

أَيْ: لَا تَتَعَرَّضُوا له بوجه من الوجوه إِلَّا

yani hiçbir surette onun malına el sürmeyin, yaklaşmayın, ancak

الخصلة بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

en güzel olan haslet müstesnadır.

مِنْ غَيْرِهَا، وَهِيَ مَا فِيهِ صَلَاحُهُ وَحِفْظُهُ وَتَنْمِيَتُهُ، فَيَشْمَلُ كُلَّ وَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي فِيهَا نَفْعٌ لِلْيَتِيمِ وَزِيَادَةٌ فِي مَالِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ: التِّجَارَةُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ

Ondan başkası [yasaktır]; bu en güzel haslet ise yetimin yararına olan, malını koruyan ve nemalandıran şeydir. Dolayısıyla yetime fayda sağlayan ve malında artış meydana getiren her türlü yolu kapsar. En güzel yoldan kastın ticaret olduğu da söylenmiştir. { حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ }

أَيْ: إِلَى غَايَةٍ هِيَ أَنْ يَبْلُغَ الْيَتِيمُ أَشُدَّهُ، فَإِنْ بَلَغَ ذَلِكَ فَادْفَعُوا إِلَيْهِ مَالَهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ .

yani yetimin rüşt çağına ulaşması gayesine kadar [böyle davranın]. Şayet o çağa ulaşırsa, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onlarda bir olgunlaşma görürseniz mallarını kendilerine verin” buyurduğu gibi malını kendisine teslim edin.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْأَشُدِّ فَقَالَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: بُلُوغُهُ وَإِينَاسُ رُشْدِهِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: خَمْسٌ وَعِشْرُونَ سَنَةً. وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: هُوَ الْبُلُوغُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ انتهاء الكهولة، ومنه قول سحيم الرّياحي:

İlim ehli 'eşüdd' (rüşt çağı) hususunda ihtilaf etmiştir. Medine ehli: "Buluğa ermesi ve rüştünün (olgunluğunun) görülmesidir" demiştir. Ebû Hanîfe: "Yirmi beş yaştır" demiştir. Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem: "O buluğdur" demiştir. Olgunluk çağının (kâhillik) nihayeti olduğu da söylenmiştir; Suhaym er-Riyâhî'nin şu beyti bu kabildendir:

أخو خمسين مجتمع أشدّي ... ونجّدني مداورة الشّؤون

Elli yaşın kardeşiyim, gücüm kuvvetim kemale erdi ... İşlerin evirip çevrilmesi beni tecrübeli ve olgun kıldı.

وَالْأَوْلَى فِي تَحْقِيقِ بُلُوغِ الْأَشُدِّ: أَنَّهُ الْبُلُوغُ إِلَى سِنِّ التَّكْلِيفِ مَعَ إِينَاسِ الرُّشْدِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ فِي تَصَرُّفَاتِهِ بِمَالِهِ سَالِكًا مَسْلَكَ الْعُقَلَاءِ، لَا مَسْلَكَ أَهْلِ السَّفَهِ وَالتَّبْذِيرِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ:

Rüşt çağına ulaşmanın (bulûğu'l-eşüdd) tahkikinde evlâ olan; bunun, rüştün (olgunluğun) hissedilmesiyle birlikte mükellefiyet yaşına ulaşmak olmasıdır. Bu da kişinin malındaki tasarruflarında sefihlerin ve savurganların yolunu değil, akıllı kimselerin yolunu tutmasıdır. Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki şu buyruğu buna delalet eder:

وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَجَعَلَ بُلُوغَ النِّكَاحِ، وَهُوَ بُلُوغُ سِنِّ التَّكْلِيفِ مُقَيَّدًا بِإِينَاسِ الرُّشْدِ، وَلَعَلَّهُ قَدْ سَبَقَ هُنَالِكَ كَلَامٌ فِي هَذَا، وَالْأَشُدُّ: وَاحِدٌ لَا جَمْعَ لَهُ وَقِيلَ: وَاحِدُهُ شَدٌّ كَفَلْسٍ وَأَفْلُسٍ وَأَصْلُهُ مِنْ شَدَّ النَّهَارُ: أَيِ ارْتَفَعَ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: وَاحِدُهُ شِدَّةٌ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَهُوَ حَسَنٌ فِي الْمَعْنَى، لِأَنَّهُ يُقَالُ: بَلَغَ الْكَلَامُ شِدَّتَهُ، وَلَكِنْ لَا تُجْمَعُ فِعْلَةٌ عَلَى أَفْعُلٍ. قَوْلُهُ:

{ وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Yetimleri deneyin; nihayet evlenme çağına geldiklerinde, eğer kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz mallarını hemen kendilerine verin”. [Allah] evlenme çağına ulaşmayı —ki o mükellefiyet çağına ulaşmaktır— rüştün görülmesi şartına bağlamıştır. Muhtemelen orada bu konuda bir açıklama geçmişti. 'Eşüdd' (أَشُدّ) kelimesi çoğulu olmayan tekil bir lafızdır. Tekilinin 'fels' (فَلْس) ve 'eflüs' (أَفْلُس) gibi 'şedd' (شَدّ) olduğu da söylenmiştir. Aslı 'şedde'n-nehâr' (شَدَّ النَّهَارُ) yani gündüz yükseldi ifadesinden gelir. Sîbeveyh ise: 'Tekili şiddettir (شِدَّة)' demiştir. Cevherî şöyle demiştir: 'Bu mana bakımından güzeldir; zira 'söz şiddetine (en üst noktasına) ulaştı' denilir; ancak 'fi'le' vezni 'ef'ul' vezninde çoğul yapılmaz.' [Allah'ın] şu buyruğu:

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ

{ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ } “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın”

أَيْ بِالْعَدْلِ فِي الْأَخْذِ وَالْإِعْطَاءِ عِنْدَ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها

yani alım satım esnasında alırken ve verirken adaletle [tam yapın] demektir. { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”

أَيْ: إِلَّا طَاقَتَهَا فِي كُلِّ تَكْلِيفٍ مِنَ التَّكَالِيفِ، وَمِنْهُ التَّكْلِيفُ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، فَلَا يُخَاطَبُ الْمُتَوَلِّي لَهُمَا بِمَا لَا يُمْكِنُ الِاحْتِرَازُ عَنْهُ فِي الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا

yani her mükellefiyette ancak onun gücünün yettiğini [yükleriz] demektir. Ölçü ve tartıyı tam tutma mükellefiyeti de bunlardandır; dolayısıyla bunları üstlenen kişiye, artırma ve eksiltmede sakınılması mümkün olmayan şeyler yüklenmez. { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا } “Söz söylediğiniz zaman adil olun”

أَيْ: إِذَا قُلْتُمْ بِقَوْلٍ فِي خير أَوْ شَهَادَةٍ أَوْ جَرْحٍ أَوْ تَعْدِيلٍ فَاعْدِلُوا فِيهِ وَتَحَرَّوُا الصَّوَابَ، وَلَا تَتَعَصَّبُوا فِي ذَلِكَ لِقَرِيبٍ وَلَا عَلَى بَعِيدٍ، وَلَا تَمِيلُوا إِلَى صَدِيقٍ وَلَا عَلَى عَدُوٍّ، بَلْ سَوُّوا بَيْنَ النَّاسِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الْعَدْلِ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَالضَّمِيرُ فِي وَلَوْ كانَ

yani bir hayır, şahitlik, cerh veya ta'dil hususunda bir söz söylediğinizde onda adil olun ve doğruyu araştırın; bu hususta yakından yana veya uzaktakinin aleyhine taassup göstermeyin, dosta meyledip düşmanın aleyhine dönmeyin; bilakis insanlar arasında eşit davranın, çünkü bu Allah'ın emrettiği adalettendir. { وَلَوْ كانَ } kavlindeki zamir,

رَاجِعٌ إِلَى مَا يُفِيدُهُ وَإِذا قُلْتُمْ

{ وَإِذا قُلْتُمْ } kavlinin ifade ettiği anlama racidir;

فَإِنَّهُ لَا بُدَّ لِلْقَوْلِ مِنْ مَقُولٍ فِيهِ، أَوْ مَقُولٍ لَهُ: أَيْ وَلَوْ كَانَ الْمَقُولُ فِيهِ، أَوِ الْمَقُولُ لَهُ ذَا قُرْبى

çünkü sözün mutlaka hakkında söylendiği bir kimse veya kendisine söylendiği bir muhatap olması gerekir. Yani hakkında söz söylenen veya kendisine söz söylenen { ذَا قُرْبى } [olsa bile],

أَيْ صَاحِبَ قَرَابَةٍ لَكُمْ. وَقِيلَ إِنَّ الْمَعْنَى: وَلَوْ كَانَ الْحَقُّ عَلَى مِثْلِ قَرَابَاتِكُمْ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ . قَوْلُهُ: وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا

yani sizin bir akrabanız olsa bile [adaletli olun]. Mananın: 'Hak, akrabalarınız gibilerin aleyhine olsa bile' şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha evlâdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu ayet gibidir: { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “İster kendinizin, ister ana babanızın ve akrabanızın aleyhine olsun”. [Allah'ın] şu buyruğu: { وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا } “Allah'a verdiğiniz sözü tutun”

أَيْ أَوْفُوا بِكُلِّ عَهْدٍ عَهِدَهُ اللَّهُ إِلَيْكُمْ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا عَهِدَهُ إِلَيْكُمْ مَا تَلَاهُ عَلَيْكُمْ رَسُولُهُ بِأَمْرِهِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ كُلُّ عَهْدٍ وَلَوْ كَانَ بَيْنَ الْمَخْلُوقِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَمَرَ بِالْوَفَاءِ بِهِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ كَانَ ذَلِكَ مُسَوِّغًا لِإِضَافَتِهِ إِلَيْهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ

yani Allah'ın size emrettiği her ahdi yerine getirin demektir. Bu makamda Resûlü'nün O'nun emriyle size okuduğu şeyler de size emrettikleri cümlesindendir. Bununla yaratılmışlar arasında olsa dahi her türlü ahdin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü Yüce Allah Kur'an'daki pek çok ayette ahde vefayı emrettiği için, bu durum ahdin O'na izafe edilmesini caiz kılmıştır. { ذلِكُمْ } buyruğu ile yapılan işaret,

إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَصَّاكُمْ بِهِ

daha önce zikredilen hususlara yöneliktir. { وَصَّاكُمْ بِهِ } [kavli],

أَمَرَكُمْ بِهِ أَمْرًا مُؤَكَّدًا لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

'size onu pekiştirilmiş bir emirle emretti' demektir. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”

فَتَتَّعِظُونَ بِذَلِكَ. قَوْلُهُ: وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً أنّ

[ifadesi], böylece bununla öğüt alasınız [demektir]. Yüce Allah'ın: { وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً } “Ve şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur” kavlindeki { أنّ } lafzı

فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: وَاتْلُ أَنَّ هَذَا صِرَاطِي، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَفْضًا أَيْ وَصَّاكُمْ بِهِ، وَبِأَنَّ هَذَا. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ: إِنَّ التَّقْدِيرَ: وَلِأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ:

nasb konumundadır; yani 'Bu benim yolumdur diye oku' demektir; bunu Ferrâ ve Kisâî söylemiştir. Ferrâ: 'Hafd (cer) konumunda olması da caizdir; yani size onu ve şüphesiz bunun [dosdoğru yolum olduğunu] vasiyet etti/emretti demektir' demiştir. Halîl ve Sîbeveyh ise takdirin, Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: 'Ve bu benim dosdoğru yolum olduğu için' şeklinde olduğunu söylemişlerdir:

وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ . وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَنَّ هَذَا بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِي ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ صِرَاطِي. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ وَإِنْ هَذَا صِرَاطِي بِالتَّخْفِيفِ عَلَى تَقْدِيرِ ضمير الشأن. وقرأ الأعمش وهذا صِرَاطِي وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكُمْ وَفِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ وَالصِّرَاطُ: الطَّرِيقُ، وَهُوَ طَرِيقُ دِينِ الْإِسْلَامِ، وَنَصْبُ مَسْتَقِيمًا عَلَى الْحَالِ، وَالْمُسْتَقِيمُ الْمُسْتَوِي الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِاتِّبَاعِهِ وَنَهَاهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ سَائِرِ السُّبُلِ، أَيِ: الْأَدْيَانِ الْمُتَبَايِنَةِ طُرُقُهَا فَتَفَرَّقَ بِكُمْ أَيْ تَمِيلَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ أَيْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمِ الَّذِي هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذِهِ السُّبُلُ تَعُمُّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ وَالْمَجُوسِيَّةَ وَسَائِرَ أَهْلِ الْمِلَلِ وَأَهْلِ الْبِدَعِ وَالضَّلَالَاتِ مِنْ أَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالشُّذُوذِ فِي الْفُرُوعِ وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنْ أَهْلِ التَّعَمُّقِ فِي الْجَدَلِ وَالْخَوْضِ فِي الْكَلَامِ.

{ وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ } “Mescitler şüphesiz Allah'ındır”. A'meş, Hamza ve Kisâî { وَأَنَّ هَذَا } ibaresini hemzenin kesresiyle istisnâf (başlangıç) olarak okumuşlardır; takdiri de şöyledir: 'Bu ayetlerde zikredilenler benim yolumdur.' İbn Ebî İshak ve Ya'kûb şan zamiri takdiriyle tahfif ile { وَإِنْ هَذَا صِرَاطِي } şeklinde okumuşlardır. A'meş { وَهَذَا صِرَاطِي } şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında { وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكُمْ }, Übeyy'in mushafında ise { وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ } şeklindedir. Sırat, yoldur ve o İslâm dininin yoludur. 'Müstekîmen' kelimesinin nasbı hâl iledir. Müstakîm ise içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru olandır. Sonra onlara bu yola uymalarını emretmiş ve diğer yollara yani yolları birbirinden farklı dinlere uymalarını yasaklamıştır. { فَتَفَرَّقَ بِكُمْ } yani sizi saptırıp ayırır; { عَنْ سَبِيلِهِ } yani Allah'ın dosdoğru yolu olan İslâm dininden [ayırır]. İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu yollar Yahudiliği, Hristiyanlığı, Mecusiliği ve diğer din mensuplarını, hevâ ehlinden bidat ve dalalet ehlini, füruatta şaz görüşlere sapanları ve cedelde aşırıya gidip kelâm tartışmalarına dalan kimseleri kapsar.'

هَذِهِ كُلُّهَا عُرْضَةٌ لِلزَّلَلِ وَمَظِنَّةٌ لِسُوءِ الْمُعْتَقَدِ، وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى مَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ وَصَّاكُمْ بِهِ أَيْ: أَكَّدَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةَ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ مَا نَهَاكُمْ عَنْهُ.

Bunların hepsi ayak kaymasına maruz ve inanç bozukluğunun kuvvetle muhtemel olduğu yerlerdir. { ذلِكُمْ } ile yapılan işaret daha önce geçene yöneliktir; o mübteda, haberi ise { وَصَّاكُمْ بِهِ } kavlidir; yani 'Size yasakladığı şeylerden sakınasınız diye { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } bunu size pekiştirerek emretti' demektir.

وَقَدْ أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عن عبادة ابن الصَّامِتِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيُّكُمْ يُبَايِعُنِي عَلَى هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ؟ ثُمَّ تَلَا قُلْ تَعالَوْا إِلَى ثَلَاثِ آيَاتٍ، ثُمَّ قَالَ: فَمَنْ وَفَّى بِهِنَّ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنِ انْتَقَصَ مِنْهُنَّ شَيْئًا فَأَدْرَكَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا كَانَتْ عُقُوبَتَهُ، وَمَنْ أَخَّرَهُ إِلَى الْآخِرَةِ كَانَ أَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ أَخَذَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الضَّرِيسِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ قَالَ: أَوَّلُ مَا أُنْزِلَ فِي التَّوْرَاةِ عَشْرُ آيَاتٍ، وَهِيَ الْعَشْرُ الَّتِي أُنْزِلَتْ مِنْ آخِرِ الْأَنْعَامِ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ إِلَى آخِرِهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشيخ عن عبيد الله ابن عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ قَالَ: سَمِعَ كَعْبٌ رَجُلًا يَقْرَأُ: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً فَقَالَ كَعْبٌ: وَالَّذِي نَفْسُ كَعْبٍ بِيَدِهِ إِنَّهَا لَأَوَّلُ آيَةٍ فِي التَّوْرَاةِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ انْتَهَى. قُلْتُ: هِيَ الْوَصَايَا الْعَشْرُ الَّتِي فِي التَّوْرَاةِ، وَأَوَّلُهَا أَنَا الرَّبُّ إِلَهُكَ الَّذِي أَخْرَجَكَ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ مِنْ بَيْتِ الْعُبُودِيَّةِ لَا يَكُنْ لَكَ إِلَهٌ آخَرُ غَيْرِي. وَمِنْهَا:

Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İçinizden kim bu üç ayet üzerine bana biat eder?» Sonra { قُلْ تَعالَوْا } ayetinden itibaren üç ayeti okudu ve ardından şöyle buyurdu: «Kim bunlara tam uyarsa onun mükâfatı Allah'a aittir. Kim de bunlardan bir şeyi eksiltir de Allah onu dünyada yakalarsa bu onun cezası olur. Kimi de ahirete ertelerse onun durumu Allah'a kalmıştır; dilerse onu cezalandırır, dilerse onu bağışlar». İbn Ebî Şeybe, İbnü'd-Dureys ve İbnü'l-Münzir, Ka'bü'l-Ahbâr'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle dedi: 'Tevrat'ta ilk indirilen şey on ayettir; onlar da En'âm suresinin sonlarından indirilen { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ayetinden ayetlerin sonuna kadar olan on ayettir.' Ebü'ş-Şeyh, Ubeydullah b. Abdillâh b. Adiy b. el-Hıyâr'dan rivayet etti: O şöyle dedi: Ka'b bir adamın: { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً } okuduğunu işitti. Bunun üzerine Ka'b dedi ki: 'Ka'b'ın canı elinde olana yemin ederim ki, bu Tevrat'taki ilk ayettir: Bismillâhirrahmânirrahîm. { قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ } ayetlerin sonuna kadar.' (Bitti). Ben derim ki: Bunlar Tevrat'taki On Emir'dir; ilki de şudur: 'Seni Mısır diyarından, kölelik evinden çıkaran Rabbin olan Tanrı benim; benden başka ilahın olmayacak.' Bunlardan bir kısmı da şöyledir:

أَكْرِمْ أَبَاكَ وَأُمَّكَ لِيَطُولَ عُمُرُكَ فِي الْأَرْضِ الَّتِي يُعْطِيكَ الرَّبُّ إِلَهُكَ، لَا تَقْتُلْ، لَا تَزْنِ، لَا تَسْرِقْ، لَا تشهد على قريبك شهادة زور، ولا تشته بنت قَرِيبِكَ، وَلَا تَشْتَهِ امْرَأَةَ قَرِيبِكَ وَلَا عَبْدَهُ وَلَا أَمَتَهُ وَلَا ثَوْرَهُ وَلَا حِمَارَهُ وَلَا شَيْئًا مِمَّا لِقَرِيبِكَ، فَلَعَلَّ مُرَادُ كَعْبِ الْأَحْبَارِ هَذَا وَلِلْيَهُودِ بِهَذِهِ الْوَصَايَا عِنَايَةٌ عَظِيمَةٌ وَقَدْ كَتَبَهَا أَهْلُ الزَّبُورِ فِي آخِرِ زَبُورِهِمْ، وَأَهْلُ الْإِنْجِيلِ فِي أَوَّلِ إِنْجِيلِهِمْ. وَهِيَ مَكْتُوبَةٌ فِي لَوْحَيْنِ، وَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالسَّبْتِ. وأخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ عن قَتَادَةَ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ قَالَ: مِنْ خَشْيَةِ الْفَاقَةِ، قَالَ: وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَقْتُلُ أَحَدُهُمُ ابْنَتَهُ مَخَافَةَ الْفَاقَةِ عَلَيْهَا وَالسَّبْيِ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما

'Rabbin olan Allah'ın sana vereceği toprakta ömrün uzun olsun diye anne ve babana hürmet et; öldürme; zina etme; hırsızlık yapma; yakınına karşı yalancı şahitlikte bulunma; yakınının kızına göz dikme; yakınının karısına, kölesine, cariyesine, öküzüne, eşeğine ve yakınına ait hiçbir şeye göz dikme!' Muhtemelen Kâ'b el-Ahbâr'ın kastettiği budur. Yahudilerin bu emirlere (vasiyetlere) büyük bir ihtimamı vardır. Zebur ehli bunu Zebur'larının sonunda, İncil ehli de İncil'lerinin başında yazmışlardır. Bunlar iki levhada yazılıdır ve biz bunlardan Sebt (cumartesi) günüyle ilgili olan kısmı aktarmadık. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre Katâde, { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ } “yoksulluk yüzünden çocuklarınızı öldürmeyin” ayeti hakkında: 'Fakirlik korkusundan' demiştir. [Devamla] şöyle demiştir: 'Cahiliye ehli, yoksulluğa düşmesi ve esir edilmesi korkusuyla kız çocuğunu öldürürdü.' { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما } “Kötülüklerin...”

ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ قَالَ: سِرَّهَا وَعَلَانِيَتَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ قَالَ: خَشْيَةَ الْفَقْرِ وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يَرَوْنَ بِالزِّنَا بَأْسًا فِي السِّرِّ وَيَسْتَقْبِحُونَهُ فِي الْعَلَانِيَةِ، فَحَرَّمَ اللَّهُ الزِّنَا فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً قَالَ:

{ ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “kötülüklerin açığına da gizlisine de” kavli hakkında ise: 'Gizlisine de açığına da' demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ } “yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” kavli hakkında: 'Fakirlik korkusundan' dediğini rivayet etmişlerdir. { وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” kavli hakkında ise şöyle dedi: 'Onlar Cahiliyede gizli zinayı sakıncalı görmez, açığını ise çirkin sayarlardı. Allah da zinayı gizlisiyle ve açığıyla haram kıldı.' Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

اعْلَمُوا أَنَّ السَّبِيلَ سَبِيلٌ وَاحِدٌ جَمَاعَةُ الْهُدَى وَمَصِيرُهُ الْجَنَّةُ، وَأَنَّ إِبْلِيسَ اشْتَرَعَ سُبُلًا مُتَفَرِّقَةً جَمَاعَةَ الضَّلَالَةِ وَمَصِيرُهَا النَّارُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبَزَّارُ وَالنِّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «خَطَّ رَسُولُ الله ﷺ خَطَّا بِيَدِهِ ثُمَّ قَالَ: هَذَا سَبِيلُ اللَّهِ مُسْتَقِيمًا، ثُمَّ خَطَّ خُطُوطًا عَنْ يَمِينِ ذَلِكَ الْخَطِّ وَعَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ قَالَ: وَهَذِهِ السُّبُلُ لَيْسَ مِنْهَا سَبِيلٌ إِلَّا عَلَيْهِ شَيْطَانٌ يَدْعُو إِلَيْهِ، ثُمَّ قَرَأَ وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ.

'Bilin ki yol tektir; o hidayet cemaatidir ve varış yeri Cennettir. İblis ise ayrılmış fırkalar hâlinde yollar ortaya koymuştur; o dalalet cemaatidir ve varış yeri Ateştir.' Ahmed, Abd b. Humeyd, Bezzâr, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle bir çizgi çizdi, sonra: 'Bu, Allah'ın dosdoğru yoludur' buyurdu. Sonra o çizginin sağına ve soluna çizgiler çizdi ve: 'Bunlar da yollardır; bu yollardan hiçbir yol yoktur ki başında ona çağıran bir şeytan bulunmasın' buyurdu. Sonra da: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” ayetini okudu.»

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ: مَا الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ؟ قال: تركنا محمد ﷺ فِي أَدْنَاهُ وَطَرَفُهُ الْجَنَّةُ، وَعَنْ يَمِينِهِ جَوَادٌ وَعَنْ شِمَالِهِ جَوَادٌ، وَثَمَّ رِجَالٌ يَدْعُونَ مَنْ مَرَّ بِهِمْ، فَمَنْ أَخَذَ فِي تِلْكَ الْجَوَادِ انْتَهَتْ بِهِ إِلَى النَّارِ، وَمَنْ أَخَذَ عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ انْتَهَى بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ قال: الضّلالات.

Ahmed, İbn Mâce ve İbn Merdeveyh, Câbir'in hadisinden bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir: Bir adam ona: 'Sırat-ı müstakîm nedir?' diye sordu. O şöyle dedi: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bizi onun en başında bıraktı, onun sonu ise Cennettir. Sağında ana yollar, solunda da ana yollar vardır; orada yanlarından geçenleri çağıran adamlar bulunur. Kim o ana yollara girerse onlar onu ateşe götürür. Kim de sırat-ı müstakîm üzere devam ederse o onu Cennete götürür.' Sonra İbn Mes'ûd: { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ } ayetini okudu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ } kavli hakkında: 'Dalaletlerdir' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٤ الى ١٥٧]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 154-157]

ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧)

{ ثُمَّ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (١٥٤) وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٥٥) أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ (١٥٦) أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْها سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ بِما كانُوا يَصْدِفُونَ (١٥٧) } “Sonra iyilik eden kimseye nimetimizi tamamlamak, her şeyi açıklamak ve bir hidayet ve rahmet olmak üzere Mûsâ'ya Kitab'ı verdik; tâ ki Rablerine kavuşacaklarına inansınlar. (154) Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır; öyleyse ona uyun ve sakının ki size merhamet edilsin. (155) 'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik' demeyesiniz diye, (156) Yahut 'Eğer bize de Kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye [onu indirdik]. İşte size Rabbinizden açık bir delil, bir hidayet ve bir rahmet geldi. Artık Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimizden yüz çevirenleri, yüz çevirmelerinden ötürü azabın en kötüsüyle cezalandıracağız. (157)”

هَذَا الْكَلَامُ مَسُوقٌ لِتَقْرِيرِ التَّوْصِيَةِ الَّتِي وَصَّى اللَّهُ عِبَادَهُ بِهَا، وَقَدِ اسْتُشْكِلَ الْعَطْفُ بِثُمَّ مَعَ كَوْنِ قِصَّةِ مُوسَى وَإِيتَائِهِ الْكِتَابَ قَبْلَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَهُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ فَقِيلَ: إِنَّ ثُمَّ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْوَاوِ وَقِيلَ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: ثُمَّ كُنَّا قَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ قَبْلَ إِنْزَالِنَا الْقُرْآنَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Bu söz, Allah'ın kullarına emrettiği tavsiyeyi pekiştirmek için getirilmiştir. Mûsâ'nın kıssası ve kendisine Kitab'ın verilmesi, matûfun aleyh olan daha önceki: { ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } buyruğundan önce olmasına rağmen 'sümme' (ثم) ile atfedilmiş olması müşkil görülmüştür. Bu sebeple buradaki 'sümme'nin 'vav' anlamında olduğu söylenmiştir. Kelâmın takdirinin: 'Sonra Kur'an'ı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirmeden önce Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ، ثُمَّ أَتْلُ إِيتَاءَ مُوسَى الْكِتَابَ، وَقِيلَ: إِنَّ التَّوْصِيَةَ الْمَعْطُوفَ عَلَيْهَا قَدِيمَةٌ لَمْ يَزَلْ كُلُّ نَبِيٍّ يُوصِي بِهَا أُمَّتَهُ وَقِيلَ: إِنَّ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي فِي الْإِخْبَارِ كَمَا تَقُولُ: بَلَغَنِي مَا صَنَعْتَ الْيَوْمَ ثُمَّ مَا صَنَعْتَ بِالْأَمْسِ أَعْجَبُ. قَوْلُهُ: تَماماً مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ أو مصدر، وعَلَى الَّذِي أَحْسَنَ قُرِئَ بِالرَّفْعِ وَهِيَ قِرَاءَةُ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ وَابْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، فَيَكُونُ رَفْعُ أَحْسَنَ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ: أَيْ عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ، وَمِنْهُ مَا حَكَى سِيبَوَيْهِ عَنِ الْخَلِيلِ أَنَّهُ سَمِعَ: مَا أَنَا بِالَّذِي قَائِلٌ لَكَ شَيْئًا. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ أَنْ يَكُونَ اسْمًا نَعْتًا لِلَّذِي، وَهَذَا مُحَالٌ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ لِأَنَّهُ نَعَتٌ لِلِاسْمِ

Mananın: 'Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım, sonra da Mûsâ'ya Kitab'ın verilmesini okuyayım' şeklinde olduğu söylenmiştir. Kendisine atıf yapılan tavsiyenin kadim olduğu ve her peygamberin ümmetine bunu vasiyet edegeldiği de söylenmiştir. Ayrıca 'sümme' edatının haber vermede terâhî (dereceleme) için olduğu da söylenmiştir; nitekim: 'Bugün yaptığın bana ulaştı; sonra dün yaptığın ise daha şaşırtıcıdır' dersin. [Allah'ın] { تَماماً } kavli mef'ûlün lieclih veya masdardır. { عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } kavli merfû olarak okunmuştur ki bu Yahyâ b. Ya'mer ve İbn Ebî İshak'ın kıraatidir; bu durumda 'ahsene'nin ref'i takdiri bir mübtedaya göre olur, yani: { عَلَى الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ } takdirindedir. Sîbeveyh'in Halîl'den işittiğini naklettiği: 'Mâ ene bi'llezî kâilün leke şey'en' sözü de bu kabildendir. Diğerleri ise Basralılara göre mazi bir fiil olmak üzere mansub okumuşlardır. Ferrâ ve Kisâî ise 'ellezî' için sıfat olan bir isim olmasını caiz görmüşlerdir; ancak bu Basralılara göre imkânsızdır, çünkü bir ismin sıfatı,

قَبْلَ أَنْ يَتِمَّ، وَالْمَعْنَى عِنْدَهُمْ تَمَامًا عَلَى مَنْ أَحْسَنَ قَبُولَهُ وَالْقِيَامَ بِهِ كَائِنًا مَنْ كَانَ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ «تَمَامًا عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا» وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ فِيهِمْ مُحْسِنٌ وَغَيْرُ مُحْسِنٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الْمُحْسِنِينَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَعْطَيْنَا مُوسَى التَّوْرَاةَ زِيَادَةً عَلَى مَا كَانَ يُحْسِنُهُ مُوسَى مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ قَبْلَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ بِهِ اللَّهُ ﷿ إِلَى مُوسَى مِنَ الرِّسَالَةِ وَغَيْرِهَا، وَقِيلَ: تَمَامًا عَلَى إِحْسَانِ مُوسَى بِطَاعَةِ اللَّهِ ﷿، قَالَهُ الْفَرَّاءُ. قَوْلُهُ: وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ مَعْطُوفٌ عَلَى تَمَامًا، أَيْ:

tamamlanmadan önce gelemez. Onlara göre mana: 'Kim olursa olsun onu güzelce kabul edip gereğini yerine getiren kimseye bir tamamlık olmak üzere' demektir. İbn Mes'ûd'un 'ihsanda bulunan kimselere bir tamamlık olmak üzere' (تَمَامًا عَلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا) şeklinde okuması da bunu desteklemektedir. Hasan demiştir ki: 'Aralarında iyilik yapan da yapmayan da vardı; Allah da Kitab'ı iyilik yapanlara bir tamamlık olmak üzere indirdi.' Şöyle de denilmiştir: Mana; Mûsâ'ya, Tevrat indirilmeden önce Allah'ın kendisine öğrettiği ve Mûsâ'nın da güzelce yaptığı şeylere bir ilave olmak üzere Tevrat'ı verdik demektir. Bir görüşe göre de mana: Allah azze ve celle'nin peygamberlik ve diğer hususlarda Mûsâ'ya yaptığı ihsana bir tamamlık olmak üzere demektir. Ferrâ'nın belirttiğine göre de; Mûsâ'nın Allah azze ve celle'ye itaatindeki ihsanına bir tamamlık olmak üzere demektir. [Allah'ın] { وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ } buyruğu { تَماماً } üzerine matûftur; yani:

وَلِأَجْلِ تَفْصِيلِ كُلِّ شَيْءٍ، وَكَذَا هُدىً وَرَحْمَةً مَعْطُوفَتَانِ عَلَيْهِ: أَيْ: وَلِلْهُدَى وَالرَّحْمَةِ، وَالضَّمِيرُ فِي لَعَلَّهُمْ رَاجِعٌ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِذِكْرِ مُوسَى، وَالْبَاءُ فِي بِلِقاءِ مُتَعَلِّقَةٌ بِيُؤْمِنُونَ. قَوْلُهُ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ الْإِشَارَةُ إِلَى الْقُرْآنِ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ كِتَابٌ، وَأَنْزَلْنَاهُ صِفَةٌ لِكِتَابٍ، وَمُبَارَكٌ صِفَةٌ أُخْرَى لَهُ، وَتَقْدِيمُ صِفَةِ الْإِنْزَالِ لِكَوْنِ الْإِنْكَارِ مُتَعَلِّقًا بِهَا، وَالْمُبَارَكُ: كَثِيرُ الْبَرَكَةِ لِمَا هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَيْهِ مِنَ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَالدِّينِيَّةِ فَاتَّبِعُوهُ فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَكَانَ مُشْتَمِلًا عَلَى الْبَرَكَةِ، كَانَ اتِّبَاعُهُ مُتَحَتِّمًا عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا مُخَالَفَتَهُ وَالتَّكْذِيبَ بِمَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ إِنْ قَبِلْتُمُوهُ وَلَمْ تُخَالِفُوهُ تُرْحَمُونَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَأَنْ فِي أَنْ تَقُولُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ الْكُوفِيُّونَ: لِئَلَّا تَقُولُوا. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: كَرَاهَةَ أَنْ تَقُولُوا: وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ: الْمَعْنَى: فَاتَّقُوا أَنْ تَقُولُوا يَا أَهْلَ مَكَّةَ إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ: أَيِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَلَمْ يَنْزِلْ عَلَيْنَا كِتَابٌ وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ أَيْ عَنْ تِلَاوَةِ كُتُبِهِمْ بِلُغَاتِهِمْ لَغافِلِينَ أَيْ: لَا نَدْرِي مَا فِيهَا، وَمُرَادُهُمْ إِثْبَاتُ نُزُولِ الْكِتَابَيْنِ مَعَ الِاعْتِذَارِ عَنِ اتِّبَاعِ مَا فِيهِمَا بِعَدَمِ الدِّرَايَةِ مِنْهُمْ وَالْغَفْلَةِ عَنْ مَعْنَاهُمَا. قَوْلُهُ: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ مَعْطُوفٌ عَلَى تَقُولُوا أَيْ: أَوْ أَنْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ كَمَا أُنْزِلَ عَلَى الطَّائِفَتَيْنِ مِنْ قَبِلْنَا لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ إِلَى الْحَقِّ الَّذِي طَلَبَهُ اللَّهُ، فَإِنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَالْمَعْذِرَةَ مِنْهُمْ مُنْدَفِعَةٌ بِإِرْسَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ إِلَيْهِمْ، وَإِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ: فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ: كِتَابٌ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى نَبِيِّكُمْ، وَهُوَ مِنْكُمْ يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ، فَلَا تَعْتَذِرُوا بِالْأَعْذَارِ الْبَاطِلَةِ وَتُعَلِّلُوا أَنْفُسَكُمْ بِالْعِلَلِ السَّاقِطَةِ، فَقَدْ أَسْفَرَ الصُّبْحُ لِذِي عَيْنَيْنِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ مَعْطُوفٌ عَلَى بَيِّنَةٌ أَيْ جَاءَكُمُ الْبَيِّنَةُ الْوَاضِحَةُ وَالْهُدَى الَّذِي يَهْتَدِي بِهِ كُلُّ مِنْ لَهُ رَغْبَةٌ فِي الِاهْتِدَاءِ، وَرَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ يَدْخُلُ فِيهَا كُلُّ مَنْ يَطْلُبُهَا وَيُرِيدُ حُصُولَهَا، وَلَكِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِالتَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ وَالصُّدُوفِ عَنْهَا، أَيِ: الِانْصِرَافِ عَنْهَا، وَصَرْفِ مَنْ أَرَادَ الْإِقْبَالَ إِلَيْهَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ الَّتِي هِيَ رَحْمَةٌ وَهُدًى لِلنَّاسِ وَصَدَفَ عَنْها فَضَلَّ بِانْصِرَافِهِ عَنْهَا، وَأَضَلَّ بِصَرْفِ غَيْرِهِ عَنِ الْإِقْبَالِ إِلَيْهَا سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ أَيِ الْعَذَابَ السيئ- بِ سَبَبِ مَا كانُوا يَصْدِفُونَ وَقِيلَ مَعْنَى صَدَفَ: أَعْرَضَ، وَيَصْدِفُونَ: يُعْرِضُونَ، وَهُوَ مُقَارِبٌ لِمَعْنَى الصَّرْفِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى هَذَا اللَّفْظِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي فَمَنْ أَظْلَمُ: لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: إِنْكَارِ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ أَظْلَمَ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا، مَعَ مَا يُفِيدُهُ ذَلِكَ مِنَ التَّبْكِيتِ لَهُمْ.

'her şeyi açıklamak için' demektir. Aynı şekilde { هُدىً وَرَحْمَةً } kelimeleri de onun üzerine matûftur; yani: 'hidayet ve rahmet olmak üzere' demektir. { لَعَلَّهُمْ } kelimesindeki zamir, Mûsâ'nın zikredilmesiyle delalet edilen İsrâiloğullarına racidir. { بِلِقاءِ } lafzındaki 'bâ' harf-i cerri { يُؤْمِنُونَ } fiiline müteallıktır. [Allah'ın] şu buyruğu: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } İşaret Kur'an'adır. İşaret ismi mübteda, haberi ise { كِتابٌ } kelimesidir. { أَنْزَلْناهُ } 'kitab' için sıfattır; { مُبارَكٌ } ise onun bir diğer sıfatıdır. İnzal sıfatının öne alınması, inkârın onunla ilgili olmasındandır. Mübarek; içerdiği dünyevî ve dinî faydalar sebebiyle bereketi çok olan demektir. { فَاتَّبِعُوهُ } zira o Allah katından olunca ve bereketi barındırınca ona uymak size farz oldu. { وَاتَّقُوا } ona muhalefet etmekten ve içindekileri yalanlamaktan sakının. { لَعَلَّكُمْ } eğer onu kabul eder ve ona muhalefet etmezseniz { تُرْحَمُونَ } Yüce Allah'ın rahmetiyle merhamet olunasınız diye. { أَنْ تَقُولُوا } kavlindeki 'en' nasb mahallindedir. Kûfeliler: 'Demeyesiniz diye' (لِئَلَّا تَقُولُوا) manasındadır demişlerdir. Basralılar: 'Demenizden hoşlanılmadığı için' (كَرَاهَةَ أَنْ تَقُولُوا) manasındadır demişlerdir. Ferrâ ve Kisâî şöyle demiştir: Mana; 'Ey Mekke ehli! { إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ } yani Tevrat ve İncil { عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } ki onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır, 'bize ise bir kitap inmedi' { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ } yani onların kendi dillerindeki kitaplarını okumalarından { لَغافِلِينَ } 'kesinlikle habersizdik, yani içindekilerin ne olduğunu bilmiyorduk' demenizden sakının' şeklindedir. Onların maksadı, iki Kitab'ın indirildiğini ikrar etmekle birlikte, bunları bilemediklerini ve manalarından habersiz olduklarını öne sürerek içindekilere uymaktan mazeret beyan etmektir. [Allah'ın] şu buyruğu: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ } kavli { تَقُولُوا } üzerine matûftur; yani 'Yahut bizden önceki iki topluluğa indirildiği gibi bize de Kitap indirilseydi { لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } Allah'ın talep ettiği hakka onlardan daha çok ulaşırdık demeyesiniz diye'. Onların bu sözü ve mazereti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine gönderilmesi ve ona Kur'an'ın indirilmesiyle ortadan kalkmıştır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: { فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } yani Allah'ın peygamberinize indirdiği ve ey Arap topluluğu sizin aranızdan olan bir Kitap gelmiştir; artık batıl mazeretlere sarılmayın ve kendinizi asılsız gerekçelerle oyalamayın; zira iki gözü olana sabah aydınlanmıştır. { وَهُدىً وَرَحْمَةٌ } kavli { بَيِّنَةٌ } üzerine matûftur; yani size apaçık bir hüccet, hidayete erme arzusu olan herkesin kendisiyle hidayet bulacağı bir rehber ve onu talep edip gerçekleşmesini isteyen herkesin içine gireceği Allah'tan bir rahmet gelmiştir. Ancak siz Allah'ın ayetlerini yalanlamakla ve onlardan yüz çevirmekle —yani onlardan geri durmakla ve ona yönelmek isteyen kimseyi de çevirmekle— kendinize zulmettiniz. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ } insanlar için rahmet ve hidayet olan Allah'ın ayetlerini yalanlayandan { وَصَدَفَ عَنْها } ve onlardan yüz çevirip hem kendisi geri durarak sapan hem de başkasını ona yönelmekten alıkoyarak saptırandan daha zalim kimdir? { سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آياتِنا سُوءَ الْعَذابِ } yani kötü azapla cezalandıracağız; { بِما كانُوا يَصْدِفُونَ } yüz çevirmeleri sebebiyle. 'Sadafe'nin yüz çevirdi, 'yasdifûne'nin ise yüz çevirirler anlamına geldiği de söylenmiştir ki bu da çevirme (sarf) manasına yakındır; bu lafzın tahkiki daha önce geçmişti. { فَمَنْ أَظْلَمُ } kavlindeki istifham inkârîdir; yani Allah'ın ayetlerini yalanlayıp onlardan yüz çeviren kimseden daha zalim birinin olmasının inkârıdır; bununla birlikte bu ifade onlar için bir azarlama ve kınama taşımaktadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } kavli hakkında:

قَالَ: عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الْمُحْسِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَخْرٍ تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ قَالَ: تَمَامًا لِمَا كَانَ قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ زَيْدٍ قَالَ: تَمَامًا لِنِعْمَتِهِ عَلَيْهِمْ وَإِحْسَانِهِ إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ قال: هو القرآن الذي أنزل اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا يَقُولُ: فَاتَّبِعُوا مَا أَحَلَّ اللَّهُ فِيهِ وَاتَّقُوا مَا حَرَّمَ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا قَالَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، خَافَ أَنْ تَقُولَهُ قُرَيْشٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ قَالَ: تِلَاوَتِهِمْ.

'İhsan sahibi müminlere [bir tamamlık olmak üzere]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Ebû Sahr'dan { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } kavli hakkında: 'Allah'ın ihsan etmiş olduğu şeyleri tamamlamak üzere' dediğini rivayet etmiştir. Yine İbn Zeyd'den: 'Onlara olan nimetini ve onlara ihsanını tamamlamak üzere' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den { وَهذا كِتابٌ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'O, Allah'ın Muhammed'e indirdiği Kur'an'dır.' { فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا } kavli hakkında ise: 'Onda Allah'ın helal kıldığına uyun ve haram kıldığından sakının' demektedir. Bunlar Mücâhid'den { عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا } kavli hakkında: 'Kureyş'in söylemesinden endişe ettiği Yahudiler ve Hristiyanlardır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır.' { وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ } kavli hakkında ise: 'Onların tilavetlerinden [habersizdik]' demiştir.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ قَالَ: هَذَا قَوْلُ كُفَّارِ الْعَرَبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ يَقُولُ: قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ حِينَ لَمْ يَعْرِفُوا دِرَاسَةَ الطَّائِفَتَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله:

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } kavli hakkında: 'Bu, Arap kâfirlerinin sözüdür' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Süddî'den { فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar iki fırkanın okumasını bilmedikleri zaman, size apaçık Arapça bir lisanla açık bir delil gelmiştir' demektedir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan [Allah'ın] şu buyruğu hakkında:

صَدَفَ عَنْها قَالَ: أَعْرَضَ عَنْهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: يَصْدِفُونَ قَالَ:

{ صَدَفَ عَنْها } kavli hakkında: 'Ondan yüz çevirdi' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan { يَصْدِفُونَ } kavli hakkında:

يعرضون.

'Yüz çevirirler' dediğini rivayet etmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : آية ١٥٨]

[En'âm Suresi (6), Ayet 158]

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨)

{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٥٨) } “Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez. De ki: 'Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz!' (158)”

أَيْ: لَمَّا أَقَمْنَا عَلَيْهِمُ الْحُجَّةَ وَأَنْزَلْنَا الْكِتَابَ عَلَى رَسُولِنَا الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ، فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ ذَلِكَ وَلَمْ يَرْجِعُوا بِهِ عَنْ غِوَايَتِهِمْ فَمَا بَقِيَ بَعْدَ هَذَا إِلَّا أَنَّهُمْ يَنْظُرُونَ أَيْ: يَنْتَظِرُونَ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَيْ: مَلَائِكَةُ الْمَوْتِ لَقَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَعِنْدَ ذَلِكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ يَا مُحَمَّدُ كَمَا اقْتَرَحُوهُ بقوله: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ بِإِهْلَاكِهِمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى:

Yani: Biz onlara hücceti ikame edip kendilerine gönderilen Elçimize Kitab'ı indirdiğimizde bu onlara fayda vermeyip bununla azgınlıklarından vazgeçmeyince, bundan sonra artık onların ancak beklemeleri kalmıştır; yani { أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } canlarını almak için ölüm meleklerinin gelmesini beklemektedirler; işte o zaman daha önce iman etmemiş bir kimseye imanı fayda vermez; { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } yahut ey Muhammed, onların: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا } “Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?” sözleriyle teklif ettikleri gibi Rabbinin [gelmesini bekliyorlar]. Bunun manasının; yahut onları helak etmek üzere Rabbinin emrinin gelmesi olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

أَوْ يَأْتِيَ كُلُّ آيَاتِ رَبِّكَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ الَّذِي لَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ حذف المضاف كثيرا كقوله: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ

Mana; { أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “yahut Rabbinin bazı ayetlerinin gelmesi” buyruğunun delaletiyle 'yahut Rabbinin bütün ayetlerinin gelmesi' demektir. Bunun, tevilini ancak Allah'ın bildiği müteşâbihâttan olduğu da söylenmiştir. Kur'an'da muzâfın hazfedilmesi pek çok yerde geçmektedir; nitekim [Allah'ın] şu buyruğunda olduğu gibi: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ }

وقوله: وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ أَيْ حُبَّ الْعِجْلِ وَقِيلَ: إِتْيَانُ اللَّهِ: مَجِيئُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِفَصْلِ الْقَضَاءِ بَيْنَ خَلْقِهِ كَقَوْلِهِ:

“O kasabaya sor” ve şu buyruğunda olduğu gibi: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “Kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” yani buzağının sevgisi [içirildi]. Allah'ın gelmesinin; O'nun kıyamet gününde kulları arasında hüküm vermek için gelmesi olduğu da söylenmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur:

وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا . قَوْلُهُ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ. قَرَأَ ابْنُ عُمَرَ وَابْنُ الزُّبَيْرِ يَوْمَ تَأْتِي بِالْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ. قَالَ الْمُبَرِّدَ: التَّأْنِيثُ عَلَى الْمُجَاوَرَةِ لِمُؤَنَّثٍ لَا عَلَى الْأَصْلِ وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

{ وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin ve saf saf melekler geldiği zaman”. [Allah'ın] şu buyruğu: { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } İbn Ömer ve İbnü'z-Zübeyr üstteki tâ (ye yerine te) ile 'yevme te'tî' (يَوْمَ تَأْتِي) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise alttaki yâ ile okumuşlardır. Müberred şöyle demiştir: 'Müennes kılınması lafzın aslından ötürü değil, müennese komşuluk (mücâveret) sebebiyledir.' Cerîr'in şu beyti de bu kabildendir:

لَمَّا أَتَى خَبَرُ الزُّبَيْرِ تَوَاضَعَتْ ... سُورُ الْمَدِينَةِ وَالْجِبَالُ الْخُشَّعُ

Zübeyr'in haberi geldiğinde ... Şehrin surları ve huşû içindeki dağlar boyun eğdi.

وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ «لَا تَنْفَعُ» : بِالْفَوْقِيَّةِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: إِنَّ هَذَا غَلَطٌ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ. وَقَدْ قَالَ النَّاسُ فِي هَذَا شَيْءٌ دَقِيقٌ مِنَ النَّحْوِ ذَكَرَهُ نِفْطَوَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِيمَانَ وَالنَّفْسَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُشْتَمِلٌ عَلَى الْآخَرِ، فَأَنَّثَ الْإِيمَانَ إِذْ هُوَ مِنَ النَّفْسِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُؤَنَّثَ الْإِيمَانُ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَمَا يُذْكَرُ الْمَصْدَرُ الْمُؤَنَّثُ مِثْلَ فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ. ومعنى يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي الآيات

İbn Sîrîn ise [yâ yerine üstteki tâ ile] { لَا تَنْفَعُ } şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "Bu, İbn Sîrîn'den [nakledilen] bir hatadır." İnsanlar bu hususta, Niftaveyh'in zikrettiği nahve dair ince bir izahta bulunmuşlardır. Şöyle ki: İman ve nefisten her biri diğerini içermektedir; dolayısıyla iman nefisten [sadır] olduğu için müennes kılınmıştır. Nehhâs şöyle demiştir: "Bunun başka bir yönü daha vardır ki o da; { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelir de...” [ayetinde] müennes masdarın müzekker kılındığı gibi, imanın da masdar olması sebebiyle müennes kılınmasıdır." { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } “Rabbinin bazı alametleri geldiği gün” ifadesinin anlamı; [müşriklerin] ayetlerin geldiği gün...

الَّتِي اقْتَرَحُوهَا، وَهِيَ الَّتِي تَضْطَرُّهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها أَوْ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ فَيَدْخُلُ فِيهِ مَا يَنْتَظِرُونَهُ وَقِيلَ: هِيَ الْآيَاتُ الَّتِي هِيَ عَلَامَاتُ الْقِيَامَةِ الْمَذْكُورَةُ فِي الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَهِيَ الَّتِي إِذَا جَاءَتْ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا. قَوْلُهُ: لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ إِتْيَانِ بَعْضِ الْآيَاتِ، فَأَمَّا الَّتِي قَدْ كَانَتْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ بَعْضِ الْآيَاتِ فَإِيمَانُهَا يَنْفَعُهَا، وَجُمْلَةُ لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ على أنها صفة نفسها. قَوْلُهُ: أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً مَعْطُوفٌ عَلَى آمَنَتْ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا عِنْدَ حُضُورِ الْآيَاتِ مُتَّصِفَةً بِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ، أَوْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَكِنْ لَمْ تَكْسِبْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا، فَحَصَلَ مِنْ هَذَا أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ إِلَّا الْجَمْعُ بَيْنَ الْإِيمَانِ مِنْ قَبْلِ مَجِيءِ بَعْضِ الْآيَاتِ مَعَ كَسْبِ الْخَيْرِ فِي الْإِيمَانِ، فَمَنْ آمَنَ مِنْ قَبْلُ فَقَطْ وَلَمْ يَكْسِبْ خَيْرًا فِي إِيمَانِهِ أَوْ كَسَبَ خَيْرًا وَلَمْ يُؤْمِنْ فَإِنَّ ذَلِكَ غَيْرُ نَافِعِهِ، وَهَذَا التَّرْكِيبُ هُوَ كَقَوْلِكَ: لَا أُعْطِي رَجُلًا الْيَوْمَ أَتَانِي لَمْ يَأْتِنِي بِالْأَمْسِ أَوْ لَمْ يَمْدَحْنِي فِي إِتْيَانِهِ إِلَيَّ بِالْأَمْسِ، فَإِنَّ الْمُسْتَفَادَ مِنْ هَذَا أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْعَطَاءَ إِلَّا رَجُلٌ أَتَاهُ بِالْأَمْسِ وَمَدَحَهُ فِي إِتْيَانِهِ إِلَيْهِ بِالْأَمْسِ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: انْتَظِرُوا مَا تُرِيدُونَ إِتْيَانَهُ إِنَّا مُنْتَظِرُونَ لَهُ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ وَوَعِيدٌ عَظِيمٌ، وَهُوَ يُقَوِّي مَا قِيلَ فِي تَفْسِيرِ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ أَنَّهَا الْآيَاتُ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا مِنْ إِتْيَانِ الْمَلَائِكَةِ وَإِتْيَانِ الْعَذَابِ لَهُمْ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ.

kendi teklif ettikleri ayetlerin geldiği gündür ki, [o gün] { لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها } “hiçbir kimseye imanı fayda vermez”. Yahut bundan daha genel olan şeylerdir; dolayısıyla bekledikleri şeyler de buna dahil olur. Bunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan hadislerde zikredilen kıyamet alametleri olan ayetler olduğu da söylenmiştir; zira onlar geldiğinde artık hiçbir nefse imanı fayda vermez. [Allah'ın] { لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } “daha önce iman etmemiş olan” buyruğu; yani bu ayetlerin bazısı gelmeden önce [iman etmemiş olan] demektir. Ayetlerin bazısı gelmeden önce iman etmiş olan kimseye gelince, onun imanı kendisine fayda verir. { لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ } cümlesi nefis kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. [Allah'ın] { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “veya imanında bir hayır kazanmamış” buyruğu { آمَنَتْ } üzerine matûftur. Manası şudur: Ayetlerin vuku bulduğu anda daha önce iman etmemiş olma vasfını taşıyan kimseye imanı fayda vermeyeceği gibi; daha önce iman etmiş olup da imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye de [imanı] fayda vermez. Bundan şu sonuç çıkar: Ancak ayetlerin bazısı gelmeden önceki iman ile birlikte o imanda hayır kazanmayı bir arada bulundurmak fayda verir. Dolayısıyla sadece önceden iman edip de imanında hiçbir hayır kazanmamış olan kimseye yahut hayır kazanıp da iman etmemiş olan kimseye bu fayda vermez. Bu yapı senin: 'Dün bana gelmemiş olan yahut dün bana geldiğinde beni övmemiş olan bir adama bugün hiçbir şey vermem' demen gibidir; zira bundan anlaşılan, bahşişi ancak dün kendisine gelip de bu gelişinde kendisini öven adamın hak ettiğidir. Sonra Yüce Allah Resûlü'ne onlara şöyle demesini emretmiştir: Gelmesini istediğiniz şeyi { انْتَظِرُوا } bekleyin, { إِنَّا مُنْتَظِرُونَ } şüphesiz biz de onu beklemekteyiz. Bu şiddetli bir tehdit ve büyük bir gözdağıdır; bu da { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } kavlinin tefsirinde söylenen; bunların daha önce açıklandığı üzere meleklerin gelmesi ve Allah tarafından kendilerine azabın gelmesi şeklinde teklif ettikleri ayetler olduğu görüşünü güçlendirmektedir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

عِنْدَ الْمَوْتِ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ قَالَ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ فِي مَسْنَدِهِ وَالتِّرْمِذِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ قَالَ: طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: غَرِيبٌ. وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ عَدِيٍّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَوْقُوفًا. فَإِذَا ثَبَتَ رَفْعُ هَذَا التَّفْسِيرِ النَّبَوِيِّ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ لَا قَادِحَ فِيهِ فَهُوَ وَاجِبُ التَّقْدِيمِ لَهُ مُتَحَتِّمُ الْأَخْذِ بِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

'Ölüm esnasında [meleklerin gelmesini]', { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } kavli hakkında ise: 'Kıyamet gününde [Rabbinin gelmesini]' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den ayetin tefsirinde bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den { أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ } kavli hakkında: 'Kıyamet gününde buluttan gölgeler içinde [gelmesini]' dediğini rivayet etmiştir. Ahmed, Abd b. Humeyd kendi müsnedinde, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Saîd el-Hudrî'den; o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den { يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ } kavli hakkında: «Güneşin batıdan doğmasıdır» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Tirmizî: 'Garibtir' demiştir. İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd bunu Ebû Saîd'den mevkûf olarak rivayet etmişlerdir. Taberânî, İbn Adiy ve İbn Merdeveyh bunu Ebû Hüreyre'nin hadisinden merfû olarak rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Nuaym b. Hammâd ve Taberânî bunu İbn Mes'ûd'dan mevkûf olarak rivayet etmişlerdir. Bu nebevî tefsirin merfû oluşu tenkide mahal bırakmayacak sahih bir vecihle sabit olunca, onu öne almak vacip ve kabul etmek kesin bir zorunluluk olur. Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'den sabit olan şu rivayet de bunu desteklemektedir: O şöyle demiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا، فَإِذَا طَلَعَتْ وَرَآهَا النَّاسُ آمَنُوا أَجْمَعُونَ، فَذَلِكَ حِين لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا، ثُمَّ قَرَأَ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً يَقُولُ: كَسَبَتْ فِي تَصْدِيقِهَا عَمَلًا صَالِحًا هَؤُلَاءِ أَهْلُ الْقِبْلَةِ، وَإِنْ كَانَتْ مُصَدِّقَةً لَمْ تَعْمَلْ قَبْلَ ذَلِكَ خَيْرًا فَعَمِلَتْ بَعْدَ أَنْ رَأَتِ الْآيَةَ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهَا، وَإِنْ عَمِلَتْ قَبْلَ الْآيَةِ خَيْرًا، ثُمَّ عَمِلَتْ بَعْدَ الْآيَةِ خَيْرًا قبل منها. وأخرج ابن أبي حاتم أبو الشَّيْخِ عَنْ مُقَاتِلٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قَالَ: يَعْنِي الْمُسْلِمَ الَّذِي لَمْ يَعْمَلُ فِي إِيمَانِهِ خَيْرًا وَكَانَ

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup da insanlar onu gördüklerinde hepsi toptan iman ederler; işte o an hiçbir nefse imanı fayda vermeyeceği andır.» Sonra ayeti okudu. Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve diğerleri Ebû Zer'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan merfû olarak yine benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Tasdikinde salih amel işlemiş olan demektir; bunlar kıble ehlidir. Şayet tasdik edip de bundan önce bir hayır işlememişse, ayeti gördükten sonra amel etse dahi bu ondan kabul edilmez. Şayet ayetten önce bir hayır işlemişse, sonra ayetten sonra da bir hayır işlerse bu ondan kabul edilir.' İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mukâtil'den { أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'İmanında hiçbir hayır işlememiş olan ve'

قَبْلَ الْآيَةِ مُقِيمًا عَلَى الْكَبَائِرِ. وَالْآيَاتُ الَّتِي هِيَ عَلَامَاتُ الْقِيَامَةِ قَدْ وَرَدَتِ الْأَحَادِيثُ الْمُتَكَاثِرَةُ فِي بَيَانِهَا وَتَعْدَادِهَا، وَهِيَ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ السّنّة.

ayetten önce büyük günahlar üzerinde ısrar eden Müslümanı kastediyor.' Kıyamet alametleri olan ayetlerin beyanı ve sayımı hakkında pek çok hadis varit olmuştur ve bunlar Sünnet kitaplarında zikredilmiştir.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٠]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 159-160]

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠)

{ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (١٥٩) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٦٠) } “Dinlerini parça parça edip fırka fırka olanlarla senin hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, yapmakta oldukları şeyleri kendilerine bildirecektir. (159) Kim bir iyilikle gelirse, ona bunun on katı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, ancak onun misliyle cezalandırılır ve onlara haksızlık edilmez. (160)”

قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «فَارَقُوا دِينَهُمْ» وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَيْ تَرَكُوا دِينَهُمْ وَخَرَجُوا عَنْهُ.

Hamza ve Kisâî «فَارَقُوا دِينَهُمْ» şeklinde okumuşlardır ki bu Ali b. Ebî Tâlib'in kıraatidir; yani 'dinlerini terk edip ondan çıktılar' demektir.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: فَرَّقُوا بِالتَّشْدِيدِ إِلَّا النَّخَعِيَّ فَإِنَّهُ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ جَعَلُوا دِينَهُمْ مُتَفَرِّقًا، فَأَخَذُوا بِبَعْضِهِ وَتَرَكُوا بَعْضَهُ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَقَدْ وَرَدَ فِي مَعْنَى هَذَا فِي الْيَهُودِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Diğerleri ise şeddeli olarak { فَرَّقُوا } şeklinde okumuşlardır; ancak Nehaî tahfif ile okumuştur. Manası şudur: Onlar dinlerini parça parça kıldılar; bir kısmını alıp bir kısmını terk ettiler. Onlardan kastın Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu söylenmiştir. Nitekim Yahudiler hakkında bu manada Yüce Allah'ın şu buyruğu varit olmuştur:

وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ عَبَدَ بَعْضُهُمُ الصَّنَمَ وَبَعْضُهُمُ الْمَلَائِكَةَ وَقِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ وَكُلِّ مَنِ ابْتَدَعَ وَجَاءَ بِمَا لَمْ يَأْمُرْ بِهِ اللَّهُ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ لِأَنَّ اللَّفْظَ يُفِيدُ الْعُمُومَ فَيَدْخُلُ فِيهِ طَوَائِفُ أَهْلِ الْكِتَابِ وَطَوَائِفُ الْمُشْرِكِينَ وَغَيْرُهُمْ مِمَّنِ ابْتَدَعَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَمَعْنَى شِيَعًا: فِرَقًا وَأَحْزَابًا، فَتَصْدُقُ عَلَى كُلِّ قَوْمٍ كَانَ أَمْرُهُمْ فِي الدِّينِ وَاحِدًا مُجْتَمِعًا، ثُمَّ اتَّبَعَ كُلُّ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ رَأْيَ كَبِيرٍ مِنْ كُبَرَائِهِمْ يُخَالِفُ الصَّوَابَ، وَيُبَايِنُ الْحَقَّ لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ أَيْ لَسْتَ مِنْ تَفَرُّقِهِمْ، أَوْ مِنَ السُّؤَالِ عَنْ سَبَبِ تَفَرُّقِهِمْ وَالْبَحْثِ عَنْ مُوجِبِ تَحَزُّبِهِمْ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، فَلَا يَلْزَمُكَ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ وَلَا تُخَاطَبُ بِهِ إِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ، وهو مثل قوله ﷺ: «مَنْ غَشَّنَا فَلَيْسَ مِنَّا» أَيْ نَحْنُ بُرَآءُ مِنْهُ، وَمَوْضِعُ فِي شَيْءٍ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ: أَيْ لَسْتَ مِنْ عِقَابِهِمْ فِي شَيْءٍ، وَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْإِنْذَارُ، ثُمَّ سَلَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ فَهُوَ مُجَازٍ لَهُمْ بِمَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ، وَالْحَصْرُ بِإِنَّمَا: هُوَ فِي حُكْمِ التَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهُ وَالتَّأْكِيدِ لَهُ ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُنَبِّئُهُمْ أَيْ يُخْبِرُهُمْ بِمَا ينزله بهم من المجازاة بِما كانُوا يعملونه مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي تُخَالِفُ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ لَهُمْ وَأَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ جُمْلَةِ مَا هُوَ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. قَوْلُهُ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها لَمَّا تَوَعَّدَ سُبْحَانَهُ الْمُخَالِفِينَ لَهُ بِمَا تَوَعَّدَ بَيَّنَ عَقِبَ ذَلِكَ مِقْدَارَ جَزَاءِ الْعَامِلِينَ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ الْمُمْتَثِلِينَ لِمَا شَرَعَهُ لَهُمْ بِأَنَّ مَنْ جَاءَ بِحَسَنَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ فَلَهُ مِنَ الْجَزَاءِ عَشْرُ حَسَنَاتٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ أَمْثَالُهَا، فَأُقِيمَتِ الصِّفَةُ مَقَامَ الْمَوْصُوفِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: حَسُنَ التَّأْنِيثُ فِي عَشْرِ أَمْثَالِهَا لَمَّا كَانَ الْأَمْثَالُ مُضَافًا إِلَى مُؤَنَّثٍ، نَحْو ذَهَبَتْ بَعْضُ أَصَابِعِهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْأَعْمَشُ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها بِرَفْعِهِمَا.

{ وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kendilerine Kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler”. Onlardan kastın müşrikler olduğu, bazısının puta, bazısının meleklere taptığı da söylenmiştir. Ayetin bütün kâfirler ve bidat çıkarıp Allah'ın emretmediği şeyleri getiren herkes hakkında genel olduğu da söylenmiştir; doğru olan da budur, çünkü lafız umum ifade eder; dolayısıyla Ehl-i Kitap fırkaları, müşrik fırkaları ve İslâm ehlinden bidat çıkaran diğer kimseler buna dahil olur. { شِيَعاً } kelimesinin manası: Fırkalar ve gruplar demektir. Dolayısıyla din konusundaki durumları tek ve birleşik iken, sonradan her bir grubu önderlerinden birinin doğruya aykırı ve haktan uzak görüşüne uymuş olan her topluluk için geçerlidir. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } yani onların ayrılıklarından veya ayrılıklarının sebebini sormaktan ve fırkalaşmalarının gerekçesini araştırmaktan hiçbir şekilde sorumlu değilsin; bundan dolayı sana hiçbir şey gerekmez ve sen bununla muhatap tutulmazsın; sana düşen ancak tebliğdir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bizi aldatan bizden değildir» yani 'biz ondan uzağız' buyruğu gibidir. { فِي شَيْءٍ } ibaresinin yeri hâl olarak nasbdır. Ferrâ: 'Bu muzâfın hazfi üzeredir; yani onların cezasından hiçbir şeyle yükümlü değilsin, sana düşen ancak uyarmaktır' demiştir. Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّما أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ } buyruğu ile onu teselli etmiştir; zira dilediğinin gerektirdiği şekilde onları cezalandıracak olan O'dur. 'İnnemâ' ile yapılan hasr, öncesinin gerekçelendirilmesi ve pekiştirilmesi hükmündedir. { ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ } sonra O kıyamet gününde onlara indireceği ceza ile { بِما كانُوا } işledikleri amelleri haber verecektir; yani Allah'ın kendileri için meşru kıldığı ve farz kıldığı şeylere muhalif olarak { يَفْعَلُونَ } yapmakta oldukları şeyleri bildirecektir. Bu ayet, kılıç ayetiyle neshedilenler cümlesindendir. [Allah'ın] şu buyruğu: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } Yüce Allah kendisine muhalefet edenleri tehdit ettiği şeyle tehdit edince, bunun hemen ardından O'nun emrettiklerini yapan ve O'nun kendileri için meşru kıldıklarına uyanların mükâfatının miktarını beyan ederek; kim iyiliklerden bir tek iyilik getirirse onun için mükâfat olarak on iyilik olduğunu bildirmiştir. Takdiri: 'Ona onun benzeri on iyilik vardır' şeklindedir; böylece sıfat mevsufun yerine geçirilmiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Emsâl kelimesi müennese muzâf olunca 'aşru emsâlihâ' şeklinde müennes kılınması güzel olmuştur; nitekim 'zehebet ba'du asâbi'ıhî' (parmaklarının bir kısmı gitti) denilmesi gibidir.' Hasan, Saîd b. Cübeyr ve A'meş ise her iki kelimenin ref'i ile { فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } şeklinde okumuşlardır.