Binûn

En'âm Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدْ ثَبَتَ هَذَا التَّضْعِيفُ فِي السُّنَّةِ بِأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ، وَهَذَا التَّضْعِيفُ هُوَ أَقَلُّ مَا يَسْتَحِقُّهُ عَامِلُ الْحَسَنَةِ.

Bu katlama Sünnette pek çok hadisle sabit olmuştur. Bu katlama, iyilik yapanın hak ettiği [karşılığın] en azıdır.

وَقَدْ وَرَدَتِ الزِّيَادَةُ عَلَى هَذَا عُمُومًا وَخُصُوصًا، فَفِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ .

Bunun üzerine fazlalık genel ve özel olarak varit olmuştur. Kur'an'da [Allah'ın] şu buyruğu gibi: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } “yedi başak bitiren bir tohumun durumu gibidir”.

وَوَرَدَ فِي بَعْضِ الْحَسَنَاتِ أَنَّ فَاعِلَهَا يُجَازَى عَلَيْهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَوَرَدَ فِي السُّنَّةِ الْمُطَهَّرَةِ تَضْعِيفُ الْجَزَاءِ إِلَى أُلُوفٍ مُؤَلَّفَةٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا تَحْقِيقَ هَذَا فِي مَوْضِعَيْنِ مِنْ هَذَا التَّفْسِيرِ، فَلْيُرْجَعْ إِلَيْهِمَا وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ مِنَ الْأَعْمَالِ

Bazı iyilikler hakkında, onu yapan kimsenin hesapsızca mükâfatlandırılacağı vârit olmuştur. Tertemiz Sünnet'te ise mükâfatın kat kat katlanarak binlerce kata ulaşacağı vârit olmuştur. Biz bu konunun tahkikini bu tefsirin iki yerinde daha önce sunmuştuk; oraya müracaat edilsin. [Kötü] amellerden { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ } “Kim de bir kötülükle gelirse...”

السَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها مِنْ دُونِ زِيَادَةٍ عَلَيْهَا، عَلَى قَدْرِهَا فِي الْخِفَّةِ وَالْعِظَمِ، فَالْمُشْرِكُ يُجَازَى عَلَى سَيِّئَةِ الشِّرْكِ بِخُلُودِهِ فِي النَّارِ، وَفَاعِلُ الْمَعْصِيَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُجَازَى عَلَيْهَا بِمِثْلِهَا مِمَّا وَرَدَ تَقْدِيرُهُ مِنَ الْعُقُوبَاتِ، كَمَا وَرَدَ بِذَلِكَ كَثِيرٌ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّ مَنْ عَمِلَ كَذَا فَعَلَيْهِ كَذَا، وَمَا لَمْ يَرِدْ لِعُقُوبَتِهِ تَقْدِيرٌ مِنْ الذُّنُوبِ فَعَلَيْنَا أَنْ نَقُولَ: يُجَازِيهِ اللَّهُ بِمِثْلِهِ وَإِنْ لَمْ نَقِفْ عَلَى حَقِيقَةِ مَا يُجَازَى بِهِ، وَهَذَا إِنْ لَمْ يَتُبْ، أَمَّا إِذَا تَابَ أَوْ غَلَبَتْ حَسَنَاتُهُ سَيِّئَاتِهِ، أَوْ تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ، وَتَفَضَّلَ عَلَيْهِ بِمَغْفِرَتِهِ، فَلَا مُجَازَاةَ، وَأَدِلَّةُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مُصَرِّحَةٌ بِهَذَا تَصْرِيحًا لَا يَبْقَى بَعْدَهُ رَيْبٌ لِمُرْتَابٍ، وَهُمْ أَيْ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ لَا يُظْلَمُونَ بِنَقْصِ ثَوَابِ حَسَنَاتِ الْمُحْسِنِينَ، وَلَا بِزِيَادَةِ عُقُوبَاتِ الْمُسِيئِينَ.

kötülük [getiren kimse] { فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “ancak misliyle cezalandırılır” yani hafiflik ve büyüklükteki miktarına göre, üzerine hiçbir ilave yapılmaksızın [cezalandırılır]. Şirk koşan kimse, şirk kötülüğünden dolayı cehennemde ebedi kalmakla cezalandırılır. Müslümanlardan günah işleyen kimse ise buna benzer olarak cezaların takdir edilen miktarıyla cezalandırılır; nitekim 'Kim şöyle yaparsa ona şu vardır' şeklinde açıkça belirten pek çok hadiste bu varit olmuştur. Cezası takdir edilmemiş olan günahlara gelince; biz, Allah'ın ne ile cezalandıracağının hakikatine vakıf olmasak bile 'Allah onu benzeriyle cezalandırır' demeliyiz. Bu durum tövbe etmediği takdirdedir. Şayet tövbe ederse veya iyilikleri kötülüklerine galip gelirse yahut Allah onu rahmetiyle kuşatıp mağfiretiyle ona lütufta bulunursa ceza yoktur. Kitap ve Sünnetin delilleri bunu, şüphe eden hiçbir kimse için ardında şüphe bırakmayacak derecede açıkça belirtmektedir. { وَهُمْ } yani iyilik getirenler ve kötülük getirenler { لَا يُظْلَمُونَ } “onlara haksızlık edilmez”; iyilik yapanların iyiliklerinin sevabı eksiltilmez ve kötülük yapanların cezaları artırılmaz.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: اخْتَلَفَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ مُحَمَّدٌ ﷺ فَتَفَرَّقُوا، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ أُنْزِلَ عَلَيْهِ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ النَّحَّاسُ عَنْهُ فِي نَاسِخِهِ إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ قَالَ: الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى تَرَكُوا الْإِسْلَامَ وَالدِّينَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ وَكانُوا شِيَعاً فِرَقًا أَحْزَابًا مُخْتَلِفَةً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ ثُمَّ نسخها قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ وَكانُوا شِيَعاً قَالَ: مِلَلًا شَتَّى. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ الْآيَةَ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce Yahudiler ve Hristiyanlar ihtilafa düştüler ve fırkalara ayrıldılar. Muhammed gönderilince ona { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } “Dinlerini parça parça edip...” ayeti indirildi.' Nahhâs, en-Nâsih adlı eserinde ondan { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: 'Yahudiler ve Hristiyanlar İslam'ı ve emrolundukları dini terk ettiler, { وَكانُوا شِيَعاً } farklı fırkalar ve hizipler oldular. { لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } Mekke'de inmiştir, sonra bunu { قاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerle savaşın” [ayeti] neshetmiştir.' Ebû'ş-Şeyh ondan { وَكانُوا شِيَعاً } hakkında: 'Çeşitli milletler/dinler' dediğini rivayet etmiştir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye; Ebû Hureyre'den [Allah'ın] { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

هُمْ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالشِّيرَازِيُّ فِي الْأَلْقَابِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْآيَةِ قَالَ: «هُمْ أَهْلُ الْبِدَعِ والأهواء من هذه الأمة» ، وفي إسناده عباد بْنُ كَثِيرٍ، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ، وَلَمْ يَرْفَعْهُ غَيْرُهُ، وَمَنْ عَدَاهُ وَقَفُوهُ عَلَى أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمُ الْحَرُورِيَّةُ، وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالنَّحَّاسُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي غَالِبٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا، وَلَا يَصِحُّ رَفْعُهُ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ شَاهِينَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَأَبُو نَصْرٍ السِّجْزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لعائشة: «يا عائش إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دَيْنَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا هُمْ أَصْحَابُ الْبِدَعِ وَأَصْحَابُ الْأَهْوَاءِ وَأَصْحَابُ الضَّلَالَةِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَيْسَتْ لَهُمْ تَوْبَةٌ، يَا عَائِشَةُ إِنَّ لِكُلِّ صَاحِبِ ذَنْبٍ تَوْبَةً غَيْرَ أَصْحَابِ الْبِدَعِ وَأَصْحَابِ الْأَهْوَاءِ لَيْسَ لَهُمْ تَوْبَةٌ، وَهُمْ مِنِّي بُرَآءُ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هُوَ غَرِيبٌ، وَلَا يَصِحُّ رَفْعُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حَسَنَةٌ؟ قَالَ: «نَعَمْ أَفْضَلُ الْحَسَنَاتِ» ، وَهَذَا مُرْسَلٌ وَلَا نَدْرِي كَيْفَ إِسْنَادُهُ إِلَى سَعِيدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ. قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلَهُ أَيْضًا. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَى أَنَّهَا قَدْ ثَبَتَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ بِمُضَاعَفَةِ الْحَسَنَةِ إِلَى عَشْرِ أَمْثَالِهَا، فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا، وَوَرَدَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ فِي الزِّيَادَةِ عَلَى هَذَا الْمِقْدَارِ، وَفَضْلُ اللَّهِ وَاسِعٌ، وَعَطَاؤُهُ جمّ.

[...onlar] bu ümmettendir. Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, Taberânî, el-Elkâb'da Şîrâzî ve İbn Merdûye ondan [Ebû Hureyre'den], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayet hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Onlar, bu ümmetin bidat ve hevâ ehlidir.» Bunun isnadında Abbâd b. Kesîr vardır ve o metrûku'l-hadistir (hadisleri terk edilmiştir). Bunu ondan başka merfu olarak rivayet eden olmamıştır; onun dışındakiler ise bunu Ebû Hureyre'de mevkuf kılmışlardır (sahabe sözü olarak rivayet etmişlerdir). Abd b. Humeyd, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Umâme'den ayet hakkında: 'Onlar Harûriyye'dir (Haricilerdir)' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Nahhâs ve İbn Merdûye de bunu Ebû Gâlib kanalıyla Ebû Umâme'den merfu olarak rivayet etmişlerdir, ancak merfu olması sahih değildir. Hakîm et-Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Şâhîn, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym, el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ömer'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye şöyle buyurmuştur: «Ey Âiş! Şüphesiz 'dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar', bu ümmetten olan bidat ehli, hevâ ehli ve dalalet ehlidir. Onlar için tövbe yoktur. Ey Âişe! Kuşkusuz her günah sahibinin bir tövbesi vardır; ancak bidat ehli ile hevâ ehli müstesnadır, onlar için tövbe yoktur ve onlar benden uzaktırlar.» İbn Kesîr şöyle demiştir: 'Bu gariptir ve merfu olması sahih değildir.' Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilik getirirse ona bundan on katı vardır” ayeti indiğinde Müslümanlardan bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! 'Lâ ilâhe illallâh' da bir iyilik midir?' dedi. O da: «Evet, iyiliklerin en faziletlisidir» buyurdu. Bu mürseldir ve isnadının Saîd'e nasıl ulaştığını bilmiyoruz. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbn Mes'ûd'dan { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ } ayeti hakkında 'O, Lâ ilâhe illallâh'tır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan da aynısını rivayet etmiştir. Ebû'ş-Şeyh de Ebû Hureyre'den aynısını rivayet etmiştir. Hasenenin (iyiliğin) on katına katlanacağına dair sahih hadislerin sabit olduğuna daha önce işaret etmiştik; bu sebeple onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. Bu miktarın üzerine fazlasının verileceğine dair de pek çok hadis varit olmuştur. Allah'ın lütfu geniştir ve ihsanı pek boldur.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 161-163]

قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣)

{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٦١) قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيايَ وَمَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٦٢) لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (١٦٣) } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni doğru yola, dosdoğru dine, şirkten uzak olan İbrahim'in dinine iletti. O müşriklerden değildi.' (161) De ki: 'Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.' (162) 'O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.' (163)”

لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْكُفَّارَ تَفَرَّقُوا فِرَقًا وَتَحَزَّبُوا أَحْزَابًا أمر رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي أَيْ أَرْشَدَنِي بِمَا أَوْحَاهُ إِلَيَّ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ مِلَّةُ إبراهيم ﵇، ودِيناً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ كَمَا قَالَ قُطْرُبٌ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ هَدَانِي كَمَا قَالَ الْأَخْفَشُ وَقِيلَ: مُنْتَصِبٌ بِفِعْلٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ هَدَانِي، لِأَنَّ مَعْنَاهُ عَرَّفَنِي، أَيْ: عَرَّفَنِي دِينًا وَقِيلَ: إِنَّهُ بَدَلٌ مِنْ مَحَلِّ إِلَى صِرَاطٍ، لِأَنَّ مَعْنَاهُ هَدَانِي صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: اتَّبِعُوا دِينًا. قَوْلُهُ:

Allah Teâlâ kâfirlerin fırkalara ayrıldığını ve hiziplere bölündüğünü beyan edince Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara şöyle demesini emretti: { إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي } yani bana vahyettiği şeyle beni { إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } doğru yola irşad etti ki o, İbrahim aleyhisselâm'ın dinidir. { دِيناً } kelimesi, Kutrub'un dediği gibi hâl olarak veya Ahfeş'in dediği gibi 'hedânî'nin mef'ûlü olarak mansuptur. 'Hedânî'nin delalet ettiği bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir; zira bunun anlamı 'bana tanıttı' yani 'bana bir din tanıttı' demektir. Yine bunun { إِلى صِراطٍ } ibaresinin mahallinden bedel olduğu da söylenmiştir; çünkü anlamı 'hedânî sırâtan müstakîmâ' (beni doğru yola iletti) şeklindedir, nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَيَهْدِيَكُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “ve sizi doğru bir yola iletsin” buyruğu böyledir. Gizli bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir; sanki 'bir dine uyun' denilmiş gibidir. [Allah'ın] şu buyruğu:

قِيَماً قَرَأَهُ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَالتَّخْفِيفِ وَفَتْحِ الْيَاءِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَكَسْرِ الْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ، وَهُمَا لُغَتَانِ: وَمَعْنَاهُ الدِّينُ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي لَا عِوَجَ فِيهِ، وَهُوَ صِفَةٌ لِدِينًا، وُصِفَ بِهِ مَعَ كَوْنِهِ مَصْدَرًا، مُبَالَغَةً، وَانْتِصَابُ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ عَلَى أَنَّهَا عَطْفُ بَيَانٍ لِدِينًا، وَيَجُوزُ نَصْبُهَا بِتَقْدِيرِ أَعْنِي، وحَنِيفاً مُنْتَصِبٌ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِإِضْمَارِ أَعْنِي. وَالْحَنِيفُ: الْمَائِلُ إِلَى الْحَقِّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبِ مَعْطُوفٍ عَلَى حَنِيفًا، أَوْ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا. قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ صَلاتِي أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ عَقِبَ أَمْرِهِ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ بِالْمَقَالَةِ السَّابِقَةِ قِيلَ: وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ مَا تَضَمَّنَهُ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ إِشَارَةٌ إِلَى أُصُولِ الدِّينِ، وَهَذَا إِلَى فُرُوعِهَا. وَالْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ: جِنْسُهَا فَيَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ أَنْوَاعِهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهَا هُنَا: صَلَاةُ اللَّيْلِ، وَقِيلَ: صَلَاةُ الْعِيدِ. وَالنُّسُكُ: جَمْعُ نَسِيكَةٍ، وَهِيَ الذَّبِيحَةُ كَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ، أَيْ: ذَبِيحَتِي فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: دِينِي. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: عِبَادَتِي مِنْ قَوْلِهِمْ:

{ قِيَماً } ibaresini Kûfeliler ve İbn Âmir, kaf harfinin kesresi, şeddesiz [ya] ve yâ harfinin fethasıyla [kıyemen] okumuşlardır. Geriye kalanlar ise kaf harfinin fethası ve şeddeli yâ harfinin kesresiyle [kayyimen] okumuşlardır; bunlar iki lügattir. Anlamı ise, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru dindir. Bu, { دِيناً } kelimesinin sıfatıdır; mastar olmasına rağmen mübalağa için onunla sıfatlanmıştır. { مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } kelimesinin nasbı, { دِيناً } için atf-ı beyan olması sebebiyledir; 'a'nî' (yani) takdiriyle mansup olması da caizdir. { حَنِيفاً } kelimesi ise Zeccâc'ın belirttiğine göre İbrahim'den hâl olarak mansuptur. Ali b. Süleyman ise: 'A'nî takdiriyle mansuptur' demiştir. Hanîf: Hakka yönelendir; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } ibaresi { حَنِيفاً } kelimesine matuf olarak nasb mahallindedir veya öncesini pekiştiren bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). [Allah'ın] { قُلْ إِنَّ صَلاتِي } buyruğu: Allah Teâlâ ona önceki sözü onlara söylemesini emrettikten hemen sonra bu sözü söylemesini emretmiştir. Denildi ki: Bunun sebebi, ilk sözün ihtiva ettiği şeylerin dinin asıllarına (usûlü'd-dîn), bunun ise onun füruuna işaret etmesidir. Namazdan kastedilen onun cinsidir; dolayısıyla bütün nevileri buna girer. Burada kastedilenin gece namazı olduğu da söylenmiştir, bayram namazı olduğu da söylenmiştir. Nüsuk (النُّسُكُ): Nesîke'nin çoğuludur, o da kurban edilen hayvandır (zebîha). Mücâhid, Dahhâk, Saîd b. Cübeyr ve başkaları böyle demişlerdir; yani 'hac ve umredeki kurbanımdır.' Hasan: 'Dinimdir' demiştir. Zeccâc: 'İbadetimdir' demiştir; nitekim onların şu sözünden gelir:

نَسَكَ فُلَانٌ هُوَ نَاسِكٌ: إِذَا تَعَبَّدَ، وَبِهِ قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَمَحْيايَ وَمَماتِي أَيْ: مَا أَعْمَلُهُ فِي حَيَاتِي وَمَمَاتِي مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَمِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ فِي الْمَمَاتِ الْوَصِيَّةُ بِالصَّدَقَاتِ وَأَنْوَاعِ الْقُرُبَاتِ وقيل: نفس الحياة ونفس الموت لِلَّهِ. وقرأ الْحَسَنُ نُسْكِي بِسُكُونِ السِّينِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مَحْيَايْ بِسُكُونِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، لِئَلَّا يَجْتَمِعَ سَاكِنَانِ قَالَ النَّحَّاسُ: لَمْ يُجِزْهُ، أَيِ السُّكُونَ أَحَدٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ إِلَّا يُونُسُ، وَإِنَّمَا أَجَازَهُ لِأَنَّ الْمَدَّةَ الَّتِي فِي الْأَلِفِ تَقُومُ مَقَامَ الْحَرَكَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ وَعَاصِمٌ الْجَحْدَرِيُّ مَحْيَى مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ وَهِيَ لُغَةُ عُلْيَا مُضَرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :

'Neseke fülânün hüve nâsikün' ibadete yöneldiği zaman söylenir; ilim ehlinden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. { وَمَحْيايَ وَمَماتِي } yani hayatımda ve ölümümde yaptığım hayır amelleridir. Ölümdeki hayır amellerinden biri de sadakaları ve yakınlaştırıcı amellerin çeşitlerini vasiyet etmektir. Bizzat hayatın kendisi ve bizzat ölümün kendisi Allah içindir, diye de söylenmiştir. Hasan { نُسُكِي } kelimesini sin harfinin sükûnu ile [nüskî] şeklinde okumuştur. Geriye kalanlar ise zammesi ile [nüsükî] okumuşlardır. Medineliler { مَحْيايَ } kelimesini yâ harfinin sükûnu ile [mahyây] okumuşlardır. Geriye kalanlar ise iki sakinin yan yana gelmemesi için fethasıyla [mahyâye] okumuşlardır. Nahhâs şöyle demiştir: 'Nahivcilerden Yûnus dışında hiç kimse sükûna izin vermemiştir; o da ancak eliftiki meddin hareke yerine geçmesi sebebiyle buna cevaz vermiştir.' İbn Ebî İshak, Îsâ b. Ömer ve Âsım el-Cahderî elifsiz olarak 'mahyeye' şeklinde okumuşlardır; bu, Yukarı Mudar kabilesinin lügatidir. Şairin şu sözü de bundandır:

سَبَقُوا هَوَيَّ وَأَعْنَقُوا لِهَوَاهُمُ ... فَتُخُرِّمُوا وَلِكُلِّ جَنْبٍ مَصْرَعُ

Onlar hevesimi geçip kendi arzularına doğru koştular ... helak olup gittiler, her yan için bir yere seriliş vardır.

لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ أَيْ خَالِصًا لَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِيهِ، وَالْإِشَارَةُ بِذلِكَ إِلَى مَا أَفَادَهُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ مِنَ الْإِخْلَاصِ فِي الطَّاعَةِ وَجَعْلِهَا لِلَّهِ وَحْدَهُ. قَوْلُهُ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ أي أوّل

{ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah içindir” yani O'na ihlasla özgülenmiş olup bu hususta hiçbir ortağı yoktur. [Ayetin devamındaki] { بِذلِكَ } “bununla” ifadesiyle yapılan işaret; { لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah içindir, O'nun hiçbir ortağı yoktur” ifadesinin itaatte ihlaslı olma ve itaati yalnızca Allah'a has kılma hususunda ifade ettiği manayadır. O'nun: { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } “Ve ben Müslümanların ilkiyim” buyruğu ise; yani ilk...

مُسْلِمِي أُمَّتِهِ وَقِيلَ: أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعِينَ، لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ مُتَأَخِّرًا فِي الرِّسَالَةِ فَهُوَ أَوَّلُهُمْ فِي الْخَلْقِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ الْآيَةَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ:

ümmetinin Müslümanıdır. Bütün Müslümanların ilkidir de denilmiştir; zira peygamberlikte sonra gelse bile yaratılışta onların ilkidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden de, Nuh'tan da...” ayeti de bundandır. Birincisi daha uygundur. İbn Cerîr et-Taberî şöyle demiştir:

اسْتَدَلَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ الشَّافِعِيُّ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ افْتِتَاحِ الصَّلَاةِ بِهَذَا الذِّكْرِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِهِ نَبِيَّهُ وَأَنْزَلَهُ فِي كِتَابِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثَ عَلِيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ قَالَ: «وجهت وجهي للذي فطر السّموات وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ» إِلَى قَوْلِهِ: «وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ» قُلْتُ: هَذَا هُوَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مُطَوَّلًا. وَهُوَ أَحَدُ التَّوَجُّهَاتِ الْوَارِدَةِ، وَلَكِنَّهُ مُقَيَّدٌ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ كَمَا فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ، وَأَصَحُّ التَّوَجُّهَاتِ الَّذِي كَانَ يُلَازِمُهُ النبي ﷺ وَيُرْشِدُ إِلَيْهِ هُوَ «اللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ» إِلَى آخِرِهِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي شَرْحِنَا لِلْمُنْتَقَى بِمَا لَا يَحْتَاجُ إِلَى زيادة عليه هنا.

Şâfiî bu ayeti, namaza bu zikirle başlamanın meşruiyetine delil getirmiştir; çünkü Allah bunu peygamberine emretmiş ve Kitabında indirmiştir. Sonra Ali'nin şu hadisini zikretmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaza kalktığı zaman şöyle derdi: «Yüzümü, hanîf olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben müşriklerden değilim...» [hadisin sonundaki] «ve ben Müslümanların ilkiyim» sözüne kadar. Derim ki: Bu hadis Sahîh-i Müslim'de uzunca geçmektedir. Bu, varit olan yöneliş (iftitah) dualarından biridir; ancak sahih rivayetlerde geçtiği üzere gece namazına mahsustur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in devam ettiği ve [okunmasını] irşad ettiği yöneliş dualarının en sahihi ise: «Allah'ım! Benimle günahlarımın arasını uzaklaştır...» hadisidir ve sonuna kadardır. Biz bunu el-Müntekâ şerhimizde burada üzerine ilaveye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıkladık.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُقَاتِلِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ صَلاتِي قَالَ: يَعْنِي الْمَفْرُوضَةَ وَنُسُكِي يَعْنِي الْحَجَّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَنُسُكِي قَالَ: ذَبِيحَتِي. وَأَخْرَجَا أَيْضًا عَنْ قَتَادَةَ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي قَالَ: حَجِّي وَذَبِيحَتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَنُسُكِي قل: ذَبِيحَتِي فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَنُسُكِي قَالَ: ضَحِيَّتِي. وَفِي قَوْلِهِ: وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ قَالَ: مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا فَاطِمَةُ! قُومِي فَاشْهَدِي أُضْحِيَّتَكَ فَإِنَّهُ يُغْفَرُ لَكِ بِأَوَّلِ قَطْرَةٍ تَقْطُرُ مِنْ دَمِهَا كُلَّ ذَنْبٍ عَمِلْتِهِ، وَقُولِي: إِنَّ صَلَاتِي إِلَى وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ، قَلَتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا لَكَ وَلِأَهْلِ بَيْتِكَ خَاصَّةً- فَأَهْلُ ذَلِكَ أَنْتُمْ- أَمْ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةً؟ قَالَ: لَا، بَلْ للمسلمين عامة» .

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den [Allah'ın] { إِنَّ صَلاتِي } buyruğu hakkında: 'Farz namazı kastediyor', { وَنُسُكِي } hakkında: 'Haccı kastediyor' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den { وَنُسُكِي } hakkında: 'Kurbanımdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İkisi ayrıca Katâde'den { إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي } hakkında: 'Haccım ve kurbanımdır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh; Mücâhid'den [Allah'ın] { وَنُسُكِي } buyruğu hakkında: 'Hac ve umredeki kurbanımdır' dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Katâde'den [Allah'ın] { وَنُسُكِي } buyruğu hakkında: 'Kurbanımdır', { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ } buyruğu hakkında ise: 'Bu ümmetten' dediğini rivayet etmişlerdir. Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve Beyhakî; İmrân b. Husayn'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ey Fâtıma! Kalk ve kurbanının yanında bulun; çünkü onun kanından damlayan ilk damlayla işlediğin her günah bağışlanır. Ve şöyle de: 'İnne salâtî...' { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ }'e kadar.» [İmrân] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bu sana ve senin ehl-i beytine mi hastır -ki siz buna layıksınız- yoksa genel olarak Müslümanlar için midir?' Resûlullah: «Hayır, bilakis genel olarak Müslümanlar içindir» buyurdu.

[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٥]

[En'âm Suresi (6), Ayetler 164-165]

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥)

{ قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (١٦٤) وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٥) } “De ki: 'O her şeyin Rabbi iken, ben Allah'tan başka bir rab mi arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; O, hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size haber verecektir.' (164) O, sizi yeryüzünün halifeleri kılan ve verdiği şeylerle sizi sınamak için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılandır. Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (165)”

الِاسْتِفْهَامُ فِي أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا للإنكار، وهو جواب على المشركين لما دَعَوْهُ إِلَى عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، أَيْ: كَيْفَ أَبْغِي غَيْرَ اللَّهِ رَبَّا مُسْتَقِلَّا وَأَتْرُكُ عِبَادَةَ اللَّهِ أَوْ شَرِيكًا لِلَّهِ فَأَعْبُدَهُمَا مَعًا، وَالْحَالُ أَنَّهُ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ، وَالَّذِي تَدْعُونَنِي إِلَى عِبَادَتِهِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ هُوَ مَرْبُوبٌ لَهُ مَخْلُوقٌ مِثْلِي لَا يَقْدِرُ عَلَى نَفْعٍ وَلَا ضُرٍّ، وَفِي هَذَا الْكَلَامِ مِنَ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ لَهُمْ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ، وَغَيْرَ: مَنْصُوبٍ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ، وَرَبًّا: تَمْيِيزٌ أَوْ مَفْعُولٌ ثَانٍ عَلَى جَعْلِ الْفِعْلِ نَاصِبًا لِمَفْعُولَيْنِ قَوْلُهُ: وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها أَيْ لَا يُؤَاخَذُ مِمَّا أَتَتْ مِنَ الذَّنْبِ وَارْتَكَبَتْ مِنَ الْمَعْصِيَةِ سِوَاهَا، فَكُلُّ كَسْبِهَا لِلشَّرِّ عَلَيْهَا لَا يَتَعَدَّاهَا إِلَى غَيْرِهَا، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى:

{ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا } ibaresindeki soru inkâr içindir; müşriklerin onu Allah'tan başkasına ibadete davet etmelerine bir cevaptır. Yani: O her şeyin Rabbi olduğu halde, ben Allah'a ibadeti bırakıp müstakil bir rab olarak Allah'tan başkasını mı arayayım yahut ikisine birden ibadet etmek üzere Allah'a bir ortak mı edineyim? Oysa sizin beni kendisine ibadete çağırdığınız şey de O'nun tarafından terbiye edilen, benim gibi yaratılmış ve ne fayda vermeye ne de zarar vermeye gücü yetmeyen varlıklar cümlesindendir. Bu sözde onlara karşı ölçülemez derecede bir azarlama ve kınama vardır. { غَيْرَ } kelimesi kendisinden sonraki fiille mansuptur. { رَبًّا } kelimesi ise temyizdir veya fiilin iki mef'ûl alması kabul edildiğinde ikinci mef'ûldür. [Allah'ın] { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } buyruğu; yani işlediği günahtan ve irtikâp ettiği isyandan ötürü kendisinden başkası hesaba çekilmez. Onun kötülük adına kazandığı her şey kendi aleyhinedir, başkasına geçmez. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:

لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ وقوله: لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى. قَوْلُهُ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى أَصْلُ الْوِزْرِ: الثِّقْلُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ وهو هنا: الذنب

{ لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] lehine, yüklendiği [şer] de aleyhinedir” ve [Allah Teâlâ'nın]: { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes çabasının karşılığını alsın diye” buyruğu [gibidir]. [Allah Teâlâ'nın] { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } “Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü yüklenmez” buyruğuna gelince; Vizr (وِزْر) kelimesinin asıl anlamı 'ağırlık'tır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَوَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ } “Ve senin yükünü senden indirmedik mi?” buyruğunda da [bu manadadır]. Buradaki anlamı ise günahtır.

وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ: وُزِرَ يُوزَرُ، وَوَزَرَ يَزِرُ وِزْرًا، وَيَجُوزُ إِزْرًا، وَفِيهِ رَدٌّ لِمَا كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَاهِلِيَّةُ مِنْ مُؤَاخَذَةِ الْقَرِيبِ بِذَنْبِ قَرِيبِهِ، وَالْوَاحِدِ مِنَ الْقَبِيلَةِ بِذَنْبِ الْآخَرِ وَقَدْ قِيلَ:

{ وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ } “ve onlar günahlarını sırtlarında taşırlar” [ayetinde olduğu gibi]. Ahfeş: 'Vüzira yûzeru ve vezara yeziru vizran denir, izran demek de caizdir' demiştir. Bunda, Câhiliye ehlinin akrabayı akrabasının günahıyla ve kabileden birini diğerinin günahıyla sorumlu tutma adetlerine bir reddiye vardır. Denildi ki:

إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي الْآخِرَةِ وَكَذَلِكَ الَّتِي قَبْلَهَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَهْلَكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ؟ قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ» . وَالْأَوْلَى: حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا، أَعْنِي: الْعُمُومَ وَمَا وَرَدَ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ بِذَنْبِ الْغَيْرِ كَالدِّيَةِ الَّتِي تَحْمِلُهَا الْعَاقِلَةُ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَيَكُونُ فِي حُكْمِ الْمُخَصَّصِ بِهَذَا الْعُمُومِ وَيُقِرُّ فِي مَوْضِعِهِ وَلَا يُعَارِضُ هَذِهِ الْآيَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ فَإِنَّ الْمُرَادَ بِالْأَثْقَالِ الَّتِي مَعَ أَثْقَالِهِمْ هِيَ أَثْقَالُ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ . ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ فِي الدُّنْيَا، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَظْهَرُ حَقُّ الْمُحِقِّينَ وَبَاطِلُ الْمُبْطِلِينَ. قَوْلُهُ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ خَلَائِفُ: جَمْعُ خَلِيفَةٍ، أَيْ: جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَالْقُرُونِ السالفة، قال الشّمّاخ:

Bu ayetle kastedilen ahirettedir; önceki ayet de böyledir, zira Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının” buyurmuştur. Zeyneb bnt. Cahş'ın şu sözü de bunun gibidir: «Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salih kimseler varken helak olur muyuz? [Resûlullah]: 'Evet, kötülük çoğaldığı zaman' buyurdu.» Evla olan ise ayeti zahirine yani umumi manasına hamletmektir. Akilenin yüklendiği diyet ve benzeri hususlarda başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulmaya dair varit olan şeyler ise bu umumi hükmü tahsis edici niteliktedir ve kendi yerinde sabit kabul edilir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ } “Onlar mutlaka kendi yüklerini ve kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklardır” buyruğu bu ayetle çelişmez; zira kendi yükleriyle beraber olan yüklerden kasıt, diğer ayette belirtildiği gibi saptırdıkları kimselerin yükleridir: { لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَمِنْ أَوْزارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını taşımaları için...”. { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ } Sonra kıyamet gününde dönüşünüz Rabbinizedir; { فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } dünyada hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size bildirecektir. İşte o zaman hak üzere olanların hakkı, batıl üzere olanların ise batılı ortaya çıkacaktır. [Allah'ın] şu buyruğu: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } Halâif (خَلَائِفُ): Halîfe'nin çoğuludur; yani sizi geçmiş ümmetlerin ve önceki asırların halefleri kıldı. Şemmâh şöyle demiştir:

تصيبهم وَتُخْطِئُنِي الْمَنَايَا ... وَأَخْلُفُ فِي رُبُوعٍ عَنْ رُبُوعِ

Ölümler onlara isabet eder, beni ise teğet geçer ... ve ben yurtlarda nice yurtların yerine kalırım.

أَوِ الْمُرَادُ أَنَّهُ يُخْلِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، أَوْ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ الْإِنْسَانِيَّ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ فِي الْخَلْقِ، وَالرِّزْقِ، وَالْقُوَّةِ، وَالْفَضْلِ، وَالْعِلْمِ، وَدَرَجَاتٍ: مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: إِلَى دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ أَيْ لِيَخْتَبِرَكُمْ فِيمَا آتَاكُمْ مِنْ تِلْكَ الْأُمُورِ، أَوْ لِيَبْتَلِيَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ كَقَوْلِهِ تعالى: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً ثُمَّ خَوَّفَهُمْ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ فَإِنَّهُ وَإِنْ كَانَ فِي الْآخِرَةِ فَكُلُّ آتٍ قَرِيبٌ كَمَا قَالَ: وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ ثُمَّ رَغَّبَ مَنْ يَسْتَحِقُّ التَّرْغِيبَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ: وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ.

Veya kastedilen, onların birbirlerinin yerine geçmeleridir ya da bu insan türünün Allah'ın yeryüzündeki halifeleri olmasıdır. { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } yaratılışta, rızıkta, kuvvette, fazilette ve ilimde [kiminizi kiminizden derecelerle üstün kıldı]. { دَرَجاتٍ } kelimesi cer edatının düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansuptur; yani 'derecelere kadar'. { لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتاكُمْ } yani o şeylerden size verdikleri hususunda sizi sınamak için veya Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً } “ve sizi birbiriniz için bir imtihan kıldık” buyruğu gibi kiminizi kiminizle imtihan etmek için [üstün kıldı]. Sonra onları korkutarak şöyle buyurdu: { إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقابِ } çünkü ahirette olsa bile her gelecek olan yakındır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ } “Kıyametin kopması ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır”. Sonra Müslümanlardan buna layık olan kimseleri teşvik ederek şöyle buyurdu: { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } yani bağışlaması ve merhameti çok olandır.

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ قَالَ: لَا يُؤَاخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي في قوله: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ قَالَ: أَهْلَكَ الْقُرُونَ الْأُولَى فَاسْتَخْلَفَنَا فِيهَا بَعْدَهُمْ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ قَالَ: فِي الرّزق.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre, O, { وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ } “Hiçbir günahkâr [başka bir günahkârın] günahını yüklenmez” âyeti hakkında şöyle demiştir: “Hiç kimse bir başkasının günahı sebebiyle muaheze olunmaz (hesaba çekilmez).” İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre, o, { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ } “Sizi [yeryüzünde] halifeler kılan O'dur” âyeti hakkında: “Önceki nesilleri helak etti ve onlardan sonra bizi onların yerine halef kıldı”; { وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “[ve] kiminizi kiminizden derecelerle üstün kıldı” âyeti hakkında da: “Rızık hususunda [üstün kıldı]” demiştir.