Binûn

A'râf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَقَدْ أَخْطَأَ مَنْ آثَرَ لِبَاسَ الشَّعْرِ وَالصُّوفِ عَلَى لِبَاسِ الْقُطْنِ وَالْكِتَّانِ مَعَ وُجُودِ السَّبِيلِ إِلَيْهِ مِنْ حِلِّهِ، وَمَنْ أَكَلَ الْبُقُولَ وَالْعَدَسَ وَاخْتَارَهُ عَلَى خُبْزِ الْبُرِّ، وَمَنْ تَرَكَ أَكْلَ اللَّحْمِ خَوْفًا مِنْ عَارِضِ الشَّهْوَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا نَقْلَ مِثْلِ هَذَا عَنْهُ مُطَوَّلًا. وَالطَّيِّبَاتُ: الْمُسْتَلَذَّاتُ مِنَ الطَّعَامِ وَقِيلَ: هُوَ اسْمٌ عَامٌّ لِمَا طَابَ كَسْبًا وَمَطْعَمًا. قَوْلُهُ:

Helal yoldan elde etme imkânı varken pamuk ve keten giymek yerine kıl ve yün giymeyi tercih eden, buğday ekmeği yerine bakliyat ve mercimek yiyip bunu üstün tutan ve şehvet arızası korkusuyla et yemeyi terk eden kimse kesinlikle hata etmiştir. Biz bundan önce kendisinden buna benzer bir nakli uzun uzadıya aktarmıştık. Tayyibât (temiz ve leziz şeyler): Yiyeceklerin lezzetli olanlarıdır; kazanç ve yiyecek bakımından hoş ve helal olan her şey için genel bir isim olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın:

قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ: أَنَّهَا لَهُمْ بِالْأَصَالَةِ وَإِنْ شَارَكَهُمُ الْكُفَّارُ فِيهَا مَا دَامُوا فِي الْحَيَاةِ خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ: مُخْتَصَّةً بِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُشَارِكُهُمْ فِيهَا الْكُفَّارُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ «خَالِصَةٌ» بِالرَّفْعِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَلَا يَجُوزُ الْوَقْفُ عَلَى الدُّنْيَا، لِأَنَّ مَا بَعْدَهَا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ آمَنُوا حَالٌ مِنْهُ بِتَقْدِيرِ: قُلْ: هِيَ ثَابِتَةٌ

{ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: «Onlar dünya hayatında inananlar içindir...»” buyruğu; kâfirler hayatta oldukları müddetçe bunlara ortak olsalar bile, asıl itibarıyla müminlere ait olduğunu ifade eder. { خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “...kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur” buyruğu da; kıyamet gününde kâfirlerin kendilerine ortak olamayacağı şekilde sadece onlara tahsis edileceğini bildirir. Nâfi‘, haber üstüne haber olmak üzere bu kelimeyi ref ile { خَالِصَةٌ } şeklinde okumuştur ki bu, İbn Abbâs'ın da kıraatidir. Diğerleri ise hâl olarak nasb ile okumuşlardır. Ebû Alî el-Fârisî şöyle demiştir: { الدُّنْيَا } üzerinde durmak (vakıf yapmak) caiz değildir; çünkü kendisinden sonrası { لِلَّذِينَ آمَنُوا } ifadesine taalluk etmekte olup, takdiri şöyledir: “De ki: O [nimetler], kıyamet gününde kendilerine tahsis edilmiş bir halde

لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي حَالِ خُلُوصِهَا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أَيْ: مِثْلُ هَذَا التَّفْصِيلِ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى التَّحْلِيلِ وَالتَّحْرِيمِ. قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ جَمْعُ فَاحِشَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ أَيْ مَا أُعْلِنَ مِنْهَا وَمَا أُسِرَّ، وَقِيلَ: هِيَ خَاصَّةٌ بِفَوَاحِشِ الزِّنَا وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ، وَالْإِثْمُ يَتَنَاوَلُ كُلَّ مَعْصِيَةٍ يَتَسَبَّبُ عَنْهَا الْإِثْمُ وَقِيلَ هُوَ الْخَمْرُ خَاصَّةً، وَمِنْهُ قَوْلُ الشاعر:

dünya hayatında inananlar için sabittir.” Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için ayetleri işte böyle açıklıyoruz” buyruğu; helal kılma ve haram kılmayı içeren ayetleri bu şekilde detaylıca açıklıyoruz, demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ } “De ki: «Rabbim ancak hayasızlıkları haram kılmıştır...»” buyruğundaki “el-Fevâhiş”, “fâhişe”nin çoğuludur ve tefsiri daha önce geçmişti. { مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ } “...açık olanını da gizli olanını da” yani açığa vurulanını da gizli tutulanını da haram kılmıştır. Bunun sadece zinanın çirkinliklerine mahsus olduğu da söylenmiştir ancak bunun tutar bir yönü yoktur. “el-İsm” (günah) kelimesi ise günaha yol açan her isyanı kapsar; özellikle şarap (içki) olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü bu kabildendir:

شربت الإثم حتّى ضلّ عقلي ... كذلك الإثم تذهب بالعقول

Günahı (şarabı) içtim, sonunda aklım kayboldu / Zaten günah (şarap) akılları böyle giderir.

ومثله قول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü de bunun gibidir:

نشرب الْإِثْمَ بِالصُّوَاعِ جِهَارًا

Biz günahı (şarabı) uluorta kadehle içeriz...

............... ..

............... ..

وَقَدْ أَنْكَرَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَنْ جَعَلَ الْإِثْمَ خَاصًّا بِالْخَمْرِ. قَالَ النَّحَّاسُ: فَأَمَّا أَنْ يَكُونَ الْإِثْمُ الخمر فلا يعرف ذلك، وحقيقة أَنَّهُ جَمِيعُ الْمَعَاصِي، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

İlim ehlinden bir grup, “ism” kelimesini sadece şaraba has kılanları reddetmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: “İsmin şarap olmasına gelince, böyle bir şey [lügatte asıl olarak] bilinmez. Doğrusu ise onun bütün günahlar olduğudur; nitekim şair şöyle demiştir:

إِنِّي وَجَدْتُ الْأَمْرَ أَرْشَدُهُ ... تَقْوَى الْإِلَهِ وَشَرُّهُ الْإِثْمُ

Gördüm ki işlerin en doğrusu / Allah'tan sakınmaktır, en kötüsü ise günahtır.”

قَالَ الْفَرَّاءُ: الْإِثْمُ مَا دُونُ الْحَقِّ وَالِاسْتِطَالَةُ عَلَى النَّاسِ. انْتَهَى. وَلَيْسَ فِي إِطْلَاقِ الْإِثْمِ عَلَى الْخَمْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى اخْتِصَاصِهِ بِهِ، فَهُوَ أَحَدُ الْمَعَاصِي الَّتِي يَصْدُقُ عَلَيْهَا. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَقَدْ يُسَمَّى الْخَمْرُ إِثْمًا، وَأَنْشَدَ:

el-Ferrâ şöyle demiştir: “İsm (günah), hakkın dışındaki her şey ve insanlara haksızca üstünlük taslamaktır.” [el-Ferrâ'nın sözü] bitti. İsmin şaraba ıtlak edilmesinde, onun sadece şaraba mahsus olduğunu gösteren bir delil yoktur; zira şarap, ismin kendisine uyduğu günahlardan yalnızca biridir. es-Sıhâh'ta şöyle denilmiştir: “Bazen şaraba da ism denir” ve şu beyti inşâd etmiştir:

شَرِبْتُ الْإِثْمَ.. الْبَيْتَ وَكَذَا أَنْشَدَهُ الْهَرَوِيُّ قَبْلَهُ في غريبه. قَوْلُهُ: وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ أَيِ: الظُّلْمُ الْمُجَاوِزُ لِلْحَدِّ، وَأَفْرَدَهُ بِالذِّكْرِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِيمَا قَبْلَهُ لِكَوْنِهِ ذَنْبًا عَظِيمًا كَقَوْلِهِ: وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً أي: وأن تجعلوا الله شَرِيكًا لَمْ يُنَزِّلْ عَلَيْكُمْ بِهِ حُجَّةً. وَالْمُرَادُ التَّهَكُّمُ بِالْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُنَزِّلُ بُرْهَانًا بِأَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ شَرِيكًا لَهُ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ بِحَقِيقَتِهِ وَأَنَّ اللَّهَ قَالَهُ، وَهَذَا مِثْلُ مَا كَانُوا يَنْسُبُونَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ التَّحْلِيلَاتِ وَالتَّحْرِيمَاتِ الَّتِي لَمْ يَأْذَنْ بِهَا.

“Günahı (şarabı) içtim...” beyti. Aynı şekilde el-Herevî de bundan önce Garîb'inde bu beyti inşâd etmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “...ve haksız yere taşkınlık yapmayı” buyruğu; haddi aşan zulüm demektir. Daha öncekilerin kapsamına girmesine rağmen bunun ayrıca zikredilmesi, büyük bir günah olmasındandır; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ } “...hayasızlıktan, kötülükten ve azgınlıktan nehyeder.” { وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً } “...hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah'a ortak koşmanızı...” buyruğu; hakkında size hiçbir hüccet indirmediği bir şeyi Allah'a ortak kılmanızı [haram kılmıştır], demektir. Buradaki maksat müşriklerle alay etmektir; çünkü Allah, başkasının Kendisine ortak olacağına dair asla bir delil indirmez. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “...ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi [de haram kılmıştır]” buyruğu da; hakikatini ve Allah'ın bunu söylediğini bilmediğiniz şeyleri [söylemenizi haram kılmıştır] demektir. Bu da onların izin vermediği helal kılma ve haram kılmaları Allah Teâlâ'ya nispet etmeleri gibidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَمُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَغَيْرُهُمْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النِّسَاءَ كُنَّ يَطُفْنَ عُرَاةً إِلَّا أَنْ تَجْعَلَ الْمَرْأَةُ عَلَى فَرْجِهَا خِرْقَةً وَتَقُولُ:

İbn Ebî Şeybe, Müslim, Nesâî ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Kadınlar, edep yerlerine bir bez parçası koyup şöyle söyleyen kadın müstesna, çıplak olarak tavaf ederlerdi:

الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ... وَمَا بَدَا مِنْهُ فَلَا أُحِلُّهُ

“Bugün onun bir kısmı yahut tamamı açılır / Açılan kısmını ise helal kılmam.”

فَنَزَلَتْ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرِّجَالً يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالزِّينَةِ. وَالزِّينَةُ: اللِّبَاسُ وَمَا يُوَارِي السَّوْءَةَ وَمَا سِوَى ذلك من جيد البزّ وَالْمَتَاعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَدِيٍّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ

[Bunun üzerine] { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte zinetinizi takının” [ayeti] indi. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh bu ayet hakkında ondan [İbn Abbâs'tan] şöyle dediğini rivayet etmiştir: Erkekler Beyt'i çıplak tavaf ederlerdi; Allah da onlara zineti emretti. Zinet; elbise, avret yerini örten şeyler ve bundan başka güzel kumaş ve giysilerdir. İbn Adî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah

الله ﷺ: «خُذُوا زِينَةَ الصَّلَاةِ، قَالُوا: وَمَا زِينَةُ الصَّلَاةِ؟ قَالَ: الْبَسُوا نِعَالَكُمْ فَصَلُّوا فِيهَا» . وَأَخْرَجَ الْعُقَيْلِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِ اللَّهِ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ: «صَلُّوا فِي نِعَالِكُمْ» . وَالْأَحَادِيثُ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الصَّلَاةِ فِي النَّعْلِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَأَمَّا كَوْنُ ذَلِكَ هُوَ تَفْسِيرُ الْآيَةِ كَمَا رُوِيَ فِي هَذَيْنِ الْحَدِيثَيْنِ فَلَا أَدْرِي كَيْفَ إِسْنَادُهُمَا. وَقَدْ وَرَدَ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ لَيْسَ عَلَى عَاتِقِهِ مِنْهُ شَيْءٌ، وَهُوَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَحَلَّ اللَّهُ الْأَكْلَ وَالشُّرْبَ مَا لَمْ يَكُنْ سَرَفًا أَوْ مَخِيلَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ قَالَ: فِي الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، مِنْ طَرِيقِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَتَصَدَّقُوا وَالْبَسُوا فِي غَيْرِ مَخِيلَةٍ وَلَا سَرَفٍ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُحِبُّ أَنْ يَرَى أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَى عَبْدِهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُمْ عُرَاةٌ يُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ فَأُمِرُوا بِالثِّيَابِ أَنْ يَلْبَسُوهَا قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ قَالَ: يَنْتَفِعُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا لَا يَتْبَعُهُمْ فِيهَا مَأْثَمٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الضَّحَّاكِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا قَالَ: الْمُشْرِكُونَ يُشَارِكُونَ الْمُؤْمِنِينَ فِي زَهْرَةِ الدُّنْيَا وَهِيَ خَالِصَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْمُشْرِكِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قَالَ: الْوَدَكُ وَاللَّحْمُ وَالسَّمْنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُحَرِّمُونَ أَشْيَاءَ أَحَلَّهَا اللَّهُ مِنَ الثِّيَابِ وَغَيْرِهَا، وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا وهو هَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا يَعْنِي: شَارَكَ الْمُسْلِمُونَ الْكُفَّارَ فِي الطَّيِّبَاتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَأَكَلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ طَعَامِهَا وَلَبِسُوا مِنْ جِيَادِ ثِيَابِهَا وَنَكَحُوا مِنْ صَالِحِي نِسَائِهَا، ثُمَّ يُخْلِصُ اللَّهُ الطَّيِّبَاتِ فِي الْآخِرَةِ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ لِلْمُشْرِكِينَ فِيهَا شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا ظَهَرَ مِنْهَا: الْعُرْيَةُ، وَمَا بَطَنَ: الزِّنَا، وَكَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا ظَهَرَ مِنْهَا:

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Namazın zinetini takının.» Onlar: «Namazın zineti nedir?» dediler. O da: «Ayakkabılarınızı giyin ve onların içinde namaz kılın» buyurdu. el-Ukaylî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir, Enes'ten; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte zinetinizi takının” kavli hakkında şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Ayakkabılarınızla namaz kılın.» Ayakkabıyla namaz kılmanın meşruiyetine dair hadisler pek çoktur; ancak bu iki hadiste rivayet edildiği üzere ayetin tefsirinin bu olmasına gelince, isnadlarının nasıl olduğunu bilmiyorum. Kişinin, omzunda hiçbir şey bulunmaksızın tek bir elbise içinde namaz kılması nehyedilmiştir ve bu, Ebû Hüreyre hadisinden Sahîhayn ve diğer eserlerde mevcuttur. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şu‘ab'da Beyhakî İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Allah, israf veya kibir olmadığı sürece yemeyi ve içmeyi helal kılmıştır.” İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ } “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez” buyruğu hakkında ondan [İbn Abbâs'tan]: “Yiyecekte ve içecekte [israf edenleri]” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Mâce, İbn Merdeveyh ve Şu‘ab'da Beyhakî; Amr b. Şuayb kanalıyla babasından, o da dedesinden; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kibir ve israfa kaçmaksızın yiyiniz, içiniz, sadaka veriniz ve giyiniz; zira Allah Teâlâ kulunun üzerinde nimetinin eserini görmeyi sever.» Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Kureyş, Kâbe'yi ıslık çalarak ve el çırparak çıplak tavaf ederdi. Bunun üzerine Allah: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ } “De ki: Allah'ın zinetini kim haram kıldı?” ayetini indirdi ve onlara giysileri giymeleri emredildi. { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “De ki: O, dünya hayatında inananlar içindir, kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur” ayeti hakkında da şöyle dedi: “Dünyada ondan faydalanırlar, kıyamet gününde ise onlar için bundan dolayı hiçbir günah yoktur.” Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh ed-Dahhâk'tan: { قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Müşrikler dünya süsünde müminlere ortak olurlar; kıyamet gününde ise o, müşriklere değil sadece müminlere mahsustur.” Ebü'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan: { وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } “...ve temiz rızıkları” hakkında: “Erimiş iç yağı, et ve tereyağıdır” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Câhiliye ehli, elbiselerden ve diğer şeylerden Allah'ın helal kıldığı bazı şeyleri haram kılarlardı; Allah'ın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَحَلالًا } “De ki: «Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızıktan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?»” kavli işte budur. Bunun üzerine Allah: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “De ki: «Allah'ın, kulları için çıkardığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır? De ki: Onlar dünya hayatında inananlar içindir...»” ayetini indirdi; yani Müslümanlar dünya hayatında temiz rızıklarda kâfirlere ortak oldular; temiz yemeklerinden yediler, kaliteli elbiselerinden giydiler ve saliha kadınlarıyla evlendiler; sonra Allah ahirette temiz şeyleri sadece iman edenlere tahsis eder, müşriklerin onda hiçbir payı yoktur. Ebü'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “{ مَا ظَهَرَ مِنْهَا } açık olanı: Çıplaklıktır; { وَمَا بَطَنَ } gizli olanı ise: Zinadır. Onlar Beyt'i çıplak tavaf ederlerdi.” İbn Cerîr Mücâhid'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “{ مَا ظَهَرَ مِنْهَا } açık olanı:

طَوَافُ الْجَاهِلِيَّةِ عُرَاةً، وَمَا بَطَنَ: الزِّنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ:

Câhiliye ehlinin çıplak tavaf etmesidir; { وَمَا بَطَنَ } gizli olanı ise: Zinadır.” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh es-Süddî'den Cenâb-ı Hakk'ın:

وَالْإِثْمَ قَالَ: الْمَعْصِيَةُ وَالْبَغْيَ قَالَ: أَنْ يَبْغِيَ عَلَى النَّاسِ بِغَيْرِ حَقٍّ.

{ وَالْإِثْمَ } “...günahı...” kavli hakkında: “İsyandır”, { وَالْبَغْيَ } “...azgınlığı da...” kavli hakkında da: “İnsanlara haksız yere taşkınlık yapmasıdır” dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٣٤ الى ٣٩]

[A'râf Suresi (7), 34-39. Ayetler]

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨)

{ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ (٣٤) يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٥) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٦) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ (٣٧) قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ (٣٨) } “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiğinde ne bir an geri kalırlar ne de öne geçerler. (34) Ey Âdemoğulları! Size içinizden ayetlerimi anlatan elçiler geldiğinde, kim sakınır ve kendini düzeltirse onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (35) Ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar ise işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (36) Allah'a yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Onlara kitaptan payları erişir. Nihayet canlarını alacak elçilerimiz onlara geldiğinde: «Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?» derler. Onlar: «Bizi bırakıp kayboldular» derler ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler. (37) [Allah] buyurur: «Sizden önce geçmiş cin ve insan topluluklarıyla birlikte ateşe girin!» Her ümmet girdikçe kardeşine (kendi yolundaki diğer ümmete) lanet eder. Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca, sonrakiler öncekiler için: «Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır; onlara ateşten kat kat azap ver!» derler. [Allah]: «Her biri için kat kat [azap] vardır, fakat siz bilmezsiniz» buyurur. (38)”

وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩)

{ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٣٩) } “Öncekileri de sonrakilerine: ‘Sizin bize karşı bir üstünlüğünüz yoktur. O hâlde kazandıklarınıza karşılık azabı tadın!’ der. (39)”

قَوْلُهُ: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ أَيْ: وَقْتٌ مُعَيَّنٌ مَحْدُودٌ يَنْزِلُ فِيهِ عَذَابُهُمْ مِنَ اللَّهِ أَوْ يُمِيتُهُمْ فِيهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنَ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، وَالضَّمِيرُ فِي أَجَلُهُمْ لِكُلِّ أُمَّةٍ، أَيْ: إِذَا جَاءَ أَجَلُ كُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ كَانَ مَا قَدَّرَهُ عَلَيْهِمْ وَاقِعًا فِي ذَلِكَ الْأَجَلِ لَا يَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ عَنْهُ سَاعَةً.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ } “Her ümmetin bir eceli vardır” buyruğu; Allah tarafından azaplarının indiği yahut onları öldürdüğü belirlenmiş muayyen bir vakit vardır, demektir. Ayetin bu iki durumun tamamından daha genel bir anlama hamledilmesi de caizdir. { أَجَلُهُمْ } kelimesindeki zamir “her ümmet”e aittir; yani ümmetlerden her birinin eceli geldiğinde, onlar hakkında takdir edilen şey o ecel vaktinde vuku bulur; ne ondan bir an geri kalırlar ne de bir an öne geçerler.

قَالَ أَبُو السُّعُودِ مَا مَعْنَاهُ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَلا يَسْتَقْدِمُونَ عَطْفٌ عَلَى يَسْتَأْخِرُونَ لَكِنْ لَا لِبَيَانِ انْتِفَاءِ التَّقَدُّمِ مَعَ إِمْكَانِهِ فِي نَفْسِهِ كَالتَّأَخُّرِ بَلْ لِلْمُبَالَغَةِ فِي انْتِفَاءِ التَّأَخُّرِ بِنَظْمِهِ فِي سِلْكِ الْمُسْتَحِيلِ عَقْلًا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَجِيءِ: الدُّنُوُّ بِحَيْثُ يُمْكِنُ التَّقَدُّمُ فِي الْجُمْلَةِ كَمَجِيءِ الْيَوْمِ الَّذِي ضُرِبَ لِهَلَاكِهِمْ سَاعَةً مِنْهُ وَلَيْسَ بِذَاكَ. وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ «آجَالُهُمْ» بِالْجَمْعِ، وَخَصَّ السَّاعَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَقَلُّ أَسْمَاءِ الْأَوْقَاتِ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ بِالْآيَةِ الْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَيِّتٍ يَمُوتُ بِأَجَلِهِ وَإِنْ كَانَ مَوْتُهُ بِالْقَتْلِ أَوْ التَّرَدِّي أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَالْبَحْثُ فِي ذَلِكَ طَوِيلٌ جِدًّا، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ . قوله: يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ الْآيَةَ، إِنْ: هِيَ الشَّرْطِيَّةُ وَمَا: زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَلِهَذَا لَزِمَتِ الْفِعْلَ النُّونُ الْمُؤَكِّدَةُ، وَالْقَصَصُ قَدْ تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ وَالْمَعْنَى: إِنْ أَتَاكُمْ رُسُلٌ كَائِنُونَ مِنْكُمْ يُخْبِرُونَكُمْ بِأَحْكَامِي وَيُبَيِّنُونَهَا لَكُمْ فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ أَيِ: اتَّقَى مَعَاصِيَ اللَّهِ وَأَصْلَحَ حَالَ نَفْسِهِ بِاتِّبَاعِ الرُّسُلِ، وَإِجَابَتِهِمْ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ هِيَ الْجَوَابُ لِلشَّرْطِ الْأَوَّلِ وَقِيلَ: جَوَابُهُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ: إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَأَطِيعُوهُمْ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَبِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا الَّتِي يَقُصُّهَا عَلَيْهِمْ رُسُلُنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْ إِجَابَتِهَا وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهَا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِتَكْذِيبِ الْآيَاتِ وَالرُّسُلِ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمُكَذِّبِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ أَيْ: مِمَّا كَتَبَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ وَقِيلَ: يَنَالُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ بِقَدْرِ كُفْرِهِمْ وَقِيلَ: الْكِتَابُ هُنَا القرآن لأن عذاب الكفار مذكور فيها وَقِيلَ: هُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ. قَوْلُهُ: حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا أَيْ: إِلَى غَايَةٍ هِيَ هَذِهِ، وَجُمْلَةُ يَتَوَفَّوْنَهُمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. وَالْمُرَادُ بِالرُّسُلِ هُنَا: مَلَكُ الْمَوْتِ وَأَعْوَانُهُ وَقِيلَ: حَتَّى هُنَا: هِيَ الَّتِي لِلِابْتِدَاءِ، وَلَكِنْ لَا يَخْفَى أَنَّ كَوْنَهَا لِابْتِدَاءِ الْكَلَامِ بَعْدَهَا لَا يُنَافِي كَوْنَهَا غَايَةً لِمَا قَبْلَهَا، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ: أَيْنَ الْآلِهَةُ الَّتِي كُنْتُمْ تَدْعُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَتَعْبُدُونَهَا، وَجُمْلَةُ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا اسْتِئْنَافِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ وَقَعَتْ هِيَ جَوَابًا عَنْهُ، أَيْ: ذَهَبُوا عَنَّا وَغَابُوا فلا ندري أين هم؟

Ebüssuûd özetle şöyle demiştir: { وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } buyruğu, { يَسْتَأْخِرُونَ } ifadesi üzerine matuftur; ancak bu, gecikme gibi kendi zatında mümkün olan bir öne geçişin bulunmadığını beyan etmek için değil, bilakis [ecelin gecikmesini] aklen muhal olanın zümresine katarak gecikmenin imkânsızlığını mübalağalı şekilde vurgulamak içindir. Bir görüşe göre de: [Ecelin] gelmesinden maksat, helakleri için belirlenen günün bir saati gibi toptan bir öne geçmenin mümkün olabileceği şekilde yaklaşmasıdır; fakat bu [görüş] isabetli değildir. İbn Sîrîn, çoğul olarak «آجَالُهُمْ» (ecelleri) şeklinde okumuştur. Saat kelimesinin tahsis edilerek zikredilmesi ise vakit isimlerinin en kısası olmasındandır. Cumhur, bu ayeti her ölenin -ölümü cinayetle, [yüksekten] yuvarlanıp düşmeyle yahut benzeri bir yolla olsa dahi- kendi eceliyle öldüğüne delil getirmiştir. Bu husustaki tartışma oldukça uzundur. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de bu ayet gibidir: { مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ } “Hiçbir ümmet, ecelini ne öne alabilir ne de erteleyebilir.” Cenâb-ı Hakk'ın: { يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } “Ey Âdemoğulları! Size geldiğinde...” ayetindeki { إِنْ } şart edatıdır, { مَا } ise tekit için zâiddir. Bu sebeple fiile tekit nûnu bitişmesi zorunlu olmuştur. Kasas (kıssalar/anlatma) kelimesinin manası daha önce geçmişti. Anlam şudur: Eğer içinizden size hükümlerimi haber veren ve bunları size açıklayan peygamberler gelirse; { فَمَنِ اتَّقى وَأَصْلَحَ } “artık kim sakınır ve [halini] düzeltirse” yani kim Allah'ın masiyetlerinden sakınır ve peygamberlere uyup onlara icabet ederek nefsini ıslah ederse, { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir”. Bu şart cümlesi, birinci şartın cevabıdır. Bir görüşe göre ise cevabı kelamın delalet ettiği manadır; yani: İçinizden size ayetlerimi anlatan peygamberler gelirse onlara itaat edin, demektir. Birinci görüş daha evladır ve ez-Zeccâc da bunu söylemiştir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar” yani elçilerimizin kendilerine anlattığı ayetlerimizi yalanlayanlar { وَاسْتَكْبَرُوا } “ve kibirlenenler” yani o ayetlere icabet etmekten ve içindekilerle amel etmekten büyüklük taslayanlar [var ya], { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “işte onlar ateş halkıdır, orada ebedî kalıcıdırlar”; ayetleri ve elçileri yalanlayarak küfre düşmeleri sebebiyle oradan asla çıkmazlar. { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir?” yani ondan daha zalim kimse yoktur. Bunun tahkiki daha önce geçmişti. { أُولئِكَ } “İşte onlar” buyruğu ile yalanlayan ve büyüklük taslayanlara işaret edilmektedir. { يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan kendilerine düşen nasip onlara erişir” yani Allah'ın hayır ve şerden kendileri için yazdığı şeyler onlara ulaşır. Bir görüşe göre: Küfürleri miktarınca azaptan nasipleri onlara erişir. Bir görüşe göre: Buradaki Kitap Kur'an'dır; zira kâfirlerin azabı onda zikredilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise o Levh-i Mahfûz'dur. Cenâb-ı Hakk'ın: { حَتَّى إِذا جاءَتْهُمْ رُسُلُنا } “Nihayet elçilerimiz onlara geldiğinde...” kavli, yani şu nihayete kadar [böyle devam eder], demektir. { يَتَوَفَّوْنَهُمْ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. Buradaki elçilerden maksat, ölüm meleği ve yardımcılarıdır. Bir görüşe göre buradaki { حَتَّى } ibtida (başlangıç) harfidir; ancak kendisinden sonraki cümlenin başlangıcı olmasının, öncesi için bir gaye (nihayet) bildirmesine mâni olmadığı açıktır. { أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız nerede?” buyruğundaki istifham, azarlama ve kınama (takrî' ve tevhîb) içindir; yani: Allah'ı bırakıp da dua ettiğiniz ve ibadet ettiğiniz ilahlar nerede? demektir. { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “«Bizden uzaklaşıp kayboldular» dediler” cümlesi, takdirî bir suale cevap olarak gelen istînâfiyye (bağımsız başlangıç) cümlesidir; yani: Bizden çekip gittiler ve kayboldular, dolayısıyla nerede olduklarını bilmiyoruz, demektir.

وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ أَيْ أَقَرُّوا بِالْكُفْرِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. قَوْلُهُ: قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ الْقَائِلُ: هو الله ﷿، وفِي بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ: مَعَ أُمَمٍ وَقِيلَ: هِيَ عَلَى بَابِهَا، وَالْمَعْنَى: ادْخُلُوا فِي جُمْلَتِهِمْ وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ مَالِكٍ خَازِنِ النَّارِ، وَالْمُرَادُ بِالْأُمَمِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ: هُمُ الْكُفَّارُ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ لَعَنَتْ أُخْتَها أَيِ الْأُمَّةَ الْأُخْرَى الَّتِي سَبَقَتْهَا إِلَى النَّارِ، وَجُعِلَتْ أُخْتًا لَهَا بِاعْتِبَارِ الدِّينِ، أَوِ الضَّلَالَةِ، أَوِ الْكَوْنِ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها

{ وَشَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ } “ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik ederler” yani küfürlerini bizzat kendi aleyhlerine itiraf ederler. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ } “[Allah] buyurur: «Sizden önce geçmiş ümmetlerle birlikte girin...»” kavlinde söyleyen: Allah Azze ve Celle'dir. Buradaki { فِي } edatı “beraberinde / ile birlikte” manasındadır, yani “ümmetlerle birlikte” demektir. Kendi asli manasında olduğu da söylenmiştir; mana: “onların arasına girin” demektir. Cehennemin bekçisi Mâlik'in sözü olduğu da söylenmiştir. Kendilerinden önce geçmiş cin ve insan topluluklarından maksat: Geçmiş ümmetlerden bu iki taifenin kâfirleridir. { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ } Geçmiş ümmetlerden herhangi biri girdikçe, { لَعَنَتْ أُخْتَها } “kardeşine (kendi yolundaki diğer ümmete) lanet eder”; yani kendisinden önce cehenneme girmiş olan diğer ümmete lanet eder. Din, sapıklık veya cehennemde bulunma ortaklığı bakımından ona “kız kardeş / benzer” denilmiştir. { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها } “Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca...”

أَيْ: تَدَارَكُوا، وَالتَّدَارُكُ: التَّلَاحُقُ وَالتَّتَابُعُ وَالِاجْتِمَاعُ فِي النَّارِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «تَدَارَكُوا» عَلَى الْأَصْلِ مِنْ دُونِ إِدْغَامٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «حَتَّى إِذَا أَدْرَكُوا» أَيْ: أَدْرَكَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَرُوِيَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو أَنَّهُ قَرَأَ بِقَطْعِ أَلِفِ الْوَصْلِ، فَكَأَنَّهُ سَكَتَ عَلَى إِذَا لِلتَّذَكُّرِ، فَلَمَّا طَالَ سُكُوتُهُ قَطَعَ أَلِفَ الْوَصْلِ كَالْمُبْتَدِئِ بِهَا، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Yani peş peşe ulaştılar; tedâruk: Birbirine yetişmek, art arda gelmek ve cehennemde bir araya toplanmaktır. el-A‘meş, idğamsız olarak aslı üzere { تَدَارَكُوا } şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd ise { حَتَّى إِذَا أَدْرَكُوا } şeklinde okumuştur; yani “biri diğerine yetiştiğinde” demektir. Ebû Amr'dan ise vasıl hemzesini kat' ile (açıkça) okuduğu rivayet edilmiştir; sanki o, hatırlamak amacıyla { إِذَا } üzerinde duraklamış, duraklaması uzayınca da kelimeye yeni başlıyormuş gibi vasıl elifini kat' hemzesi olarak okumuştur. Bu, şairin şu sözü gibidir:

يَا نفس صبرا كلّ حيّ لاق ... وَكُلُّ اثْنَيْنِ إِلَى افْتِرَاقِ

“Ey nefis sabret, her canlı [eceline] kavuşacaktır / Ve her iki kişi ayrılmaya mahkûmdur.”

قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ: أَيْ: أُخْرَاهُمْ دُخُولًا لِأُولَاهُمْ دُخُولًا، وَقِيلَ: أُخْرَاهُمْ: أَيْ: سَفَلَتُهُمْ وَأَتْبَاعُهُمْ لِأُولاهُمْ لِرُؤَسَائِهِمْ وَكِبَارِهِمْ، وَهَذَا أَوْلَى كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَإِنَّ الْمُضِلِّينَ هُمُ الرُّؤَسَاءُ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ أَنَّهُمْ أَضَلُّوهُمْ لِأَنَّهُمْ تَبِعُوهُمْ وَاقْتَدَوْا بِدِينِهِمْ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَيَصِحُّ الْوَجْهُ الْأَوَّلُ، لِأَنَّ أُخْرَاهُمْ تَبِعَتْ دِينَ أُولَاهُمْ، قَوْلُهُ: فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ الضِّعْفُ: الزَّائِدُ عَلَى مِثْلِهِ مَرَّةً أَوْ مَرَّاتٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً وَقِيلَ الضِّعْفُ هُنَا الْأَفَاعِي وَالْحَيَّاتُ، وَجُمْلَةُ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ اسْتِئْنَافِيَّةٌ جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ وَالْمَعْنَى لِكُلِّ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ ضِعْفٌ مِنَ الْعَذَابِ، أَيِ: الطَّائِفَةِ الْأُولَى، وَالطَّائِفَةِ الْأُخْرَى وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ بِمَا لِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ الْعَذَابِ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ أَيْ: قَالَ السَّابِقُونَ لِلَّاحِقِينَ، أَوِ الْمَتْبُوعُونَ لِلتَّابِعِينَ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَحْنُ سَوَاءٌ فِي الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَاسْتِحْقَاقِ عَذَابِهِ فَذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ كَمَا ذُقْنَاهُ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ مِنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَالْكَفْرِ بِهِ.

{ قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ } “Sonrakiler öncekiler için derler ki:” yani girişte sonra olanlar, girişte önce olanlar hakkında derler. Şöyle de denilmiştir: “Uhrâhum” yani halk tabakası ve tâbiler, “ûlâhum” yani liderleri ve ileri gelenleri hakkında derler. { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا } “Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır” ifadesinin delalet ettiği üzere bu görüş daha uygundur; zira saptıranlar liderlerdir. Kendilerinden sonra onların dinine uyup tabi oldukları için onları saptırdıklarının kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde birinci vecih de sahih olur, çünkü sonrakiler öncekilerin dinine tabi olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } “onlara ateşten kat kat azap ver” buyruğunda geçen “zı‘f”: Kendi misline bir veya birkaç kat eklenen fazlalıktır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: { رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً } “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!” Buradaki “zı‘f”ın engerekler ve yılanlar olduğu da söylenmiştir. { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “[Allah] buyurur: «Her biri için kat kat [azap] vardır...»” cümlesi, takdirî bir soruya cevap olarak gelen müstakil (istînâfiyye) bir cümledir. Mana: Sizden her taife yani önceki taife ve sonraki taife için azaptan kat kat vardır; { وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } “fakat siz bilmezsiniz” yani her bir türe ait azabın ne olduğunu bilmezsiniz. { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ } “Öncekiler de sonrakilere derler ki:” yani önce gelenler sonra gelenlere yahut uyulanlar tabi olanlara: { فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “«Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur»” bilakis Allah'ı inkâr etmekte ve O'nun azabını hak etmekte hepimiz eşitiz; { فَذُوقُوا الْعَذابَ } “o halde azabı tadın” yani bizim tattığımız gibi cehennem azabını siz de tadın, { بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } “kazandıklarınıza karşılık” yani Allah'a isyan ve küfür nevinden işledikleriniz sebebiyle.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ:

İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, Hatîb ve İbnü'n-Neccâr Ebü'd-Derdâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

تَذَاكَرْنَا زِيَادَةَ الْعُمُرِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقُلْنَا: مَنْ وَصَلَ رَحِمَهُ أُنْسِئَ فِي أَجَلِهِ فَقَالَ: إِنَّهُ لَيْسَ بِزَائِدٍ فِي عُمُرِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ وَلَكِنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ لَهُ الذَّرِّيَّةُ الصَّالِحَةُ، فَيَدْعُونَ اللَّهَ مِنْ بَعْدِهِ فَيَبْلُغُهُ ذَلِكَ، فَذَلِكَ الَّذِي يُنْسَأُ فِي أَجَلِهِ. وَفِي لَفْظٍ: فَيَلْحَقُهُ دُعَاؤُهُمْ فِي قَبْرِهِ، فَذَلِكَ زِيَادَةُ الْعُمُرِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ يَنْبَغِي أَنْ يُكْشَفَ عَنْ إِسْنَادِهِ فَفِيهِ نَكَارَةٌ، وَقَدْ جَاءَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا بِخِلَافِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ قَالَ: كَانَ الْحَسَنُ يَقُولُ: مَا أَحْمَقَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ أَطِلْ عُمُرَهُ، وَاللَّهُ يَقُولُ: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جرير وابن المنذر من طريق

Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda ömrün uzamasını müzakere ettik de: “Kim akrabalık bağlarını gözetirse eceli ertelenir” dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz bu onun ömrünü artırmaz. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman bir an bile ne geri kalırlar ne de öne geçerler” buyurmuştur. Fakat kişinin salih bir nesli olur da onun vefatından sonra Allah'a dua ederler ve bu dua ona ulaşır; işte ecelin ertelenmesi/uzatılması budur.» Bir rivayette ise: «Kabirdeyken onların duası ona ulaşır; işte ömrün uzaması budur» [şeklindedir]. Bu hadisin isnadının araştırılması gerekir; zira metninde bir münkerlik (illet) vardır. Nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda bunun hilafına sahih hadisler vârit olmuştur. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Ebî Arûbe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hasan[-ı Basrî] şöyle derdi: “Şu topluluğa şaşarım, ne kadar da akılsızlar! ‘Allahım, onun ömrünü uzat’ derler; oysa Allah Teâlâ: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiği zaman bir an bile ne geri kalırlar ne de öne geçerler” buyurmaktadır.” Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ... kanalıyla rivayet etmişlerdir:

الزُّهْرِيِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيِّبِ قَالَ: لَمَّا طُعِنَ عُمَرُ قَالَ كَعْبٌ: لَوْ دَعَا اللَّهَ لَأَخَّرَ فِي أَجَلِهِ، فَقِيلَ لَهُ: أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ فَقَالَ كَعْبٌ: وَقَدْ قَالَ اللَّهُ: وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ . وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ قَالَ: مَا قُدِّرَ لَهُمْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: مِنَ الْأَعْمَالِ مَنْ عَمِلَ خَيْرًا جُزِيَ بِهِ وَمَنْ عَمِلَ شَرًّا جُزِيَ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: نَصِيبُهُمْ مِنَ الشَّقَاوَةِ وَالسَّعَادَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا سَبَقَ مِنَ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: رِزْقُهُ وَأَجَلُهُ وَعَمَلُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: مِنَ الْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: قَدْ خَلَتْ قَالَ: قَدْ مَضَتْ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها قال: كلما دخلت أَهْلُ مِلَّةٍ لَعَنُوا أَصْحَابَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، يَلْعَنُ الْمُشْرِكُونَ الْمُشْرِكِينَ، وَالْيَهُودُ الْيَهُودَ، وَالنَّصَارَى النَّصَارَى، وَالصَّابِئُونَ الصَّابِئِينَ، وَالْمَجُوسُ الْمَجُوسَ، تَلْعَنُ الْآخِرَةُ الْأُولَى حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ الَّذِينَ كَانُوا فِي آخِرِ الزَّمَانِ لِأُولاهُمْ الَّذِينَ شَرَعُوا لَهُمْ ذَلِكَ الدِّينَ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ وَقَدْ ضَلَلْتُمْ كَمَا ضَلَلْنَا.

ez-Zührî'den, o da İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet etmiştir: Ömer hançerlendiğinde Kâ‘b: “Eğer Allah'a dua etseydi, kesinlikle onun ecelini ertelerdi” dedi. Ona: “Allah: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } «Ecelleri geldiğinde ne bir an geri kalırlar ne de öne geçerler» buyurmadı mı?” denilince Kâ‘b: “Allah: { وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتابٍ } «Yaşayan birine ömür verilmesi de onun ömründen eksiltilmesi de mutlaka bir kitaptadır» da buyurmuştur” dedi. Firyâbî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan: { أُولئِكَ يَنالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتابِ } “Onlara kitaptan payları erişir” ayeti hakkında: “Kendileri için takdir edilen hayır ve şerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bu ayet hakkında ondan: “Amellerdendir; kim hayır işlerse onunla mükâfatlandırılır, kim de şer işlerse onunla cezalandırılır” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh yine ondan: “Şakavet ve saadetten nasipleridir” dediğini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den bu ayet hakkında: “Kitapta önceden takdir edilenlerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Muhammed b. Kâ‘b'dan bu ayet hakkında: “Rızkı, eceli ve amelidir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Ebû Sâlih'ten bu ayet hakkında: “Azaptan [paylarıdır]” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd Hasan'dan da aynısını rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh es-Süddî'den: { قَدْ خَلَتْ } “...geçmiş...” kavli hakkında: “Geçip gitmiştir” dediğini; { كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } “Her ümmet girdikçe kardeşine lanet eder” hakkında da şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bir dinin mensupları girdikçe, o din üzere olan yoldaşlarına lanet ederler; müşrikler müşriklere, Yahudiler Yahudilere, Hristiyanlar Hristiyanlara, Sâbiîler Sâbiîlere, Mecûsîler Mecûsîlere lanet eder; sonrakiler öncekilere lanet eder. { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ } ‘Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca sonrakiler’ yani ahir zamanda olanlar, { لِأُولاهُمْ } ‘öncekilere’ yani kendilerine bu dini vazeden öncülerine derler ki: { رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } ‘Rabbimiz! Bizi saptıranlar işte bunlardır; onlara ateşten kat kat azap ver!’ [Allah]: { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ } ‘[Allah]: Her biri için kat kat [azap] vardır buyurur’ yani öncekiler için de sonrakiler için de. { وَقالَتْ أُولاهُمْ لِأُخْراهُمْ فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } ‘Öncekiler de sonrakilere: Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur derler’; biz saptığımız gibi siz de saptınız.”

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: عَذاباً ضِعْفاً قَالَ: مُضَاعَفًا قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ قَالَ: مُضَاعَفٌ، وَفِي قَوْلِهِ: فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ قال: تخفيف من العذاب.

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Mücâhid'den: { عَذاباً ضِعْفاً } “kat kat bir azap” kavli hakkında: “Katlanmış olarak” dediğini; { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ } “[Allah]: Her biri için kat kat [azap] vardır buyurur” hakkında: “Katlanmıştır” dediğini; { فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ } “Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur” kavli hakkında da: “Azaptan bir hafifletilme [yoktur]” dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]

[A'râf Suresi (7), 40-43. Ayetler]

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ (٤٠) لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٤١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٤٢) وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللَّهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٤٣) } “Şüphesiz ayetlerimizi yalanlayanlar ve onlara karşı büyüklük taslayanlar var ya, onlara gök kapıları açılmayacak ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir. Biz suçluları işte böyle cezalandırırız. (40) Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinden de [ateşten] örtüler vardır. Biz zalimleri işte böyle cezalandırırız. (41) İman edip salih amel işleyenlere gelince -ki Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz- işte onlar cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (42) Onların göğüslerindeki kini söküp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akar ve şöyle derler: «Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun. Eğer Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz doğru yolu bulamazdık. Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir.» Onlara: «İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur!» diye seslenilir. (43)”

قَوْلُهُ لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ لِكَوْنِ تَأْنِيثِ الْجَمْعِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ فَجَازَ تَذْكِيرُهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى التَّأْنِيثِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تُفْتَحُ بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَا تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ لِأَرْوَاحِهِمْ إِذَا مَاتُوا، وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَأَنَّهُ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مَا جَاءَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا انْتَهَوْا بِرُوحِ الكافر إلى السماء

Cenâb-ı Hakk'ın; { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “Onlara gök kapıları açılmaz” buyruğunda; İbn Abbâs, Hamza ve el-Kisâî, çoğulun müennesliği hakiki olmadığı ve dolayısıyla müzekker kılınması caiz olduğu için [fiili] ya harfiyle (müzekker olarak) okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise müennes kabul ederek te harfiyle okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî [fiili] şeddesiz (تُفْتَحُ / tüftehu şeklinde) okumuşlardır. Geriye kalanlar ise şeddeli (تُفَتَّحُ / tüfettahu şeklinde) okumuşlardır. Bunun anlamı şudur: Öldükleri zaman ruhlarına gök kapıları açılmaz. Nitekim sahih hadislerde geçen şu husus da bu anlama ve ayetten muradın bu olduğuna delalet etmiştir: Melekler kâfirin ruhunu alıp dünya semasına ulaştıklarında...

الدُّنْيَا يَسْتَفْتِحُونَ فَلَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَقِيلَ: لَا تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ لِأَدْعِيَتِهِمْ إِذَا دَعَوْا، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالنَّخَعِيُّ وَقِيلَ لِأَعْمَالِهِمْ، أَيْ: لَا تُقْبَلُ، بَلْ تُرَدُّ عَلَيْهِمْ فَيُضْرَبُ بِهَا فِي وُجُوهِهِمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُونَهَا، لِأَنَّ الْجَنَّةَ فِي السَّمَاءِ، فَيَكُونُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْعَطْفُ لِجُمْلَةِ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ مِنْ عَطْفِ التَّفْسِيرِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى مَا يَعُمُّ الْأَرْوَاحَ وَالدُّعَاءَ وَالْأَعْمَالَ، وَلَا يُنَافِيهِ وُرُودُ مَا وَرَدَ مِنْ أَنَّهَا لَا تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ لِوَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى فَتْحِهَا لِغَيْرِهِ مِمَّا يَدْخُلُ تَحْتَ عُمُومِ الْآيَةِ. قَوْلُهُ وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ أَيْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ الْمُكَذِّبِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَلِهَذَا عَلَّقَهُ بِالْمُسْتَحِيلِ، فَقَالَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ وَهُوَ لَا يَلِجُ أَبَدًا، وَخُصَّ الْجَمَلُ بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِ يُضْرَبُ بِهِ الْمَثَلُ فِي كِبَرِ الذَّاتِ، وَخُصَّ سَمُّ الْخِيَاطِ، وَهُوَ ثُقْبُ الْإِبْرَةِ بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِ غَايَةً فِي الضِّيقِ، وَالْجَمَلُ الذَّكَرُ مِنَ الْإِبِلِ وَالْجَمْعُ جمال وأجمال وجمالات، وإنما يسمى جَمَلًا إِذَا أَرْبَعَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْجَمَلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُشَدَّدَةً، وَهُوَ حَبْلُ السَّفِينَةِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْقَلْسُ وَهُوَ حِبَالٌ مَجْمُوعَةٌ قَالَهُ ثَعْلَبٌ وَقِيلَ الْحَبْلُ الْغَلِيظُ مِنَ الْقُنَّبِ، وَقِيلَ الْحَبَلُ الَّذِي يُصْعَدُ بِهِ فِي النَّخْلِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْجَمَلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ: وَهُوَ الْقَلْسُ أَيْضًا. وَقَرَأَ أبو السمال الْجَمَلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْمِيمِ. وَقُرِئَ أَيْضًا بِضَمِّهِمَا. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ «حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ الْأَصْغَرُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ» وَقُرِئَ فِي سَمِّ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ، وَالسَّمِّ: كُلُّ ثُقْبٍ لَطِيفٍ، وَمِنْهُ ثُقْبُ الْإِبْرَةِ، وَالْخِيَاطُ مَا يُخَاطُ بِهِ، يُقَالُ خِيَاطٌ وَمَخِيطٌ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ الْفَظِيعِ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ، أَيْ: جِنْسَ مَنْ أَجْرَمَ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ. وَالْمِهَادُ: الْفِرَاشُ، وَالْغَوَاشِ: جُمَعُ غَاشِيَةٍ، أَيْ:

kapının açılmasını isterler, ancak onlara gök kapıları açılmaz. Şöyle de denilmiştir: Dua ettiklerinde dualarına gök kapıları açılmaz; bunu Mücâhid ve en-Nehaî söylemiştir. Amellerine [açılmaz] denilmiştir; yani amelleri kabul olunmaz, bilakis yüzlerine çarpılarak geri çevrilir. Bir görüşe göre de anlamı şudur: Girmeleri için cennet kapıları kendilerine açılmaz; çünkü cennet semadadır. Bu görüşe göre { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } cümlesinin atfı tefsirî atıf olur. Ayetin ruhları, duayı ve amelleri kapsayacak şekilde genel bir manaya hamledilmesine hiçbir engel yoktur; bunlardan biri için gök kapılarının açılmayacağına dair rivayetlerin gelmiş olması da buna aykırı değildir, zira bu durum ayetin umumuna dahil olan diğerleri için kapıların açılacağını göstermez. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “ve deve iğne deliğinden geçmedikçe cennete giremeyeceklerdir” buyruğu; bu yalanlayan ve büyüklük taslayan kâfirlerin hiçbir surette cennete giremeyeceklerini ifade eder. Bundan dolayı bunu imkânsız bir şarta bağlayarak { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } “deve iğne deliğinden geçmedikçe” buyurmuştur; halbuki deve asla oradan geçemez. Cüsse büyüklüğünde darbımesel yapıldığı için özellikle deve zikredilmiştir; darlıkta son nokta olduğu için de özellikle iğne deliği anlamına gelen “semmü'l-hıyât” zikredilmiştir. “el-Cemel”, devenin erkeğidir; çoğulu cimâl, ecmâl ve cemâlâttır; deve ancak dördüncü yılına girdiğinde “cemel” diye adlandırılır. İbn Abbâs bu kelimeyi cîm harfinin zammı ve mîm harfinin fethalı şeddesiyle { الْجُمَّلُ } şeklinde okumuştur ki bu, gemi halatı olup kendisine “kals” denilen ve birbirine sarılmış iplerden oluşan urattır; bunu Sa‘leb söylemiştir. Kendirden yapılmış kalın ip olduğu da söylenmiştir; hurma ağacına tırmanmak için kullanılan urgan olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr ise cîm'in zammı ve mîm'in şeddesiz haliyle { الْجُمَلُ } şeklinde okumuştur; bu da yine aynı urattır. Ebü's-Semmâl ise cîm'in zammı ve mîm'in sükûnuyla { الْجُمْلُ } şeklinde okumuştur. Her iki harfin zammıyla { الْجُمُلُ } şeklinde de okunmuştur. Abdullah b. Mes‘ûd ise { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ الْأَصْغَرُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ } şeklinde okumuştur. { فِي سَمِّ } lafzı üç hareke ile de okunmuştur (semm, simm, sümm). “es-Semm”: Her ince ve dar deliktir; iğne deliği de bunlardandır. “el-Hıyât” ise kendisiyle dikiş dikilen alettir (iğnedir); hem hıyât hem de mahît denir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “Biz suçluları işte böyle cezalandırırız” yani bu korkunç cezanın benzeriyle suçluları, yani suç işleyenlerin cinsini cezalandırırız; bunun tahkiki daha önce geçmişti. “el-Mihâd”: Döşektir. “el-Gavâş” ise “gâşiye”nin çoğuludur; yani:

نِيرَانٌ تَغْشَاهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ كَالْأَغْطِيَةِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ نَجْزِي مَنِ اتَّصَفَ بِصِفَةِ الظُّلْمِ. قَوْلُهُ لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها أَيْ: لَا نُكَلِّفُ الْعِبَادَ إِلَّا بِمَا يَدْخُلُ تَحْتَ وُسْعِهِمْ وَيَقْدِرُونَ عَلَيْهِ، وَلَا نُكَلِّفُهُمْ مَا لَا يَدْخُلُ تَحْتَ وُسْعِهِمْ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ، وَمِثْلُهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ تُكَلَّفُ بِالْفَوْقِيَّةِ وَرَفْعِ نَفْسٍ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أُولئِكَ إِلَى الْمَوْصُولِ، وَخَبَرُهُ أَصْحابُ الْجَنَّةِ والجملة خبر الموصول، وجملة وهُمْ فِيها خالِدُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَوْلُهُ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا يُنْعِمُ اللَّهُ بِهِ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ، أَنْ يَنْزِعَ اللَّهُ مَا في قلوبهم من الغلّ على بعضهم بعضا حَتَّى تَصْفُوَ قُلُوبُهُمْ وَيَوَدُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَإِنَّ الْغِلَّ لَوْ بَقِيَ فِي صُدُورِهِمْ كَمَا كَانَ فِي الدُّنْيَا لَكَانَ فِي ذَلِكَ تَنْغِيصٌ لِنَعِيمِ الْجَنَّةِ، لِأَنَّ الْمُتَشَاحِنِينَ لَا يَطِيبُ لِأَحَدِهِمْ عَيْشٌ مَعَ وُجُودِ الْآخَرِ، وَالْغِلُّ: الْحِقْدُ الْكَامِنُ فِي الصُّدُورِ وَقِيلَ: نَزْعُ الْغِلِّ فِي الْجَنَّةِ أَنْ لَا يَحْسُدَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي تُفَاضِلُ الْمَنَازِلِ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا أَيْ: لِهَذَا الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ، وَهُوَ الْخُلُودُ فِي الْجَنَّةِ ونزع الغلّ من صدورهم، والهداية لِهَذَا هِيَ الْهِدَايَةُ لِسَبَبِهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِإِسْقَاطِ الْوَاوِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِثْبَاتِهَا، وما كنا نطيق أن نهتدي لهذا الْأَمْرِ لَوْلَا هِدَايَةُ اللَّهِ لَنَا، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ أَوْ حَالِيَّةٌ، وَجَوَابُ لَوْلَا مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ، أَيْ: لَوْلَا هِدَايَةُ اللَّهِ لَنَا مَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ. قَوْلُهُ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ

...örtüler gibi üstlerini kaplayan ateşlerdir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “İşte zalimleri böyle cezalandırırız” yani zulüm sıfatıyla nitelenen kimseleri işte böylesi büyük bir ceza ile cezalandırırız. Cenâb-ı Hakk'ın { لَا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” buyruğu; yani kullara ancak güçleri dahilinde olan ve güç yetirebilecekleri şeyleri yükleriz, güçleri dahilinde olmayan şeyleri onlara yüklemeyiz, demektir. Bu cümle mübteda (özne) ile haber (yüklem) arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). { لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا مَا آتَاهَا } “Allah, hiçbir kimseye ona verdiğinden başkasını yüklemez” ayeti de böyledir. el-A‘meş [fiili] üstten iki noktalı harfle [yani 'tâ' ile meçhul olarak] tükellefü ve { نَفْسٌ } [kelimesini] merfû olarak [nefsün şeklinde] okumuştur. { أُولئِكَ } [buyruğundaki] işaret ismi ism-i mevsûle racidir, haberi ise { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “cennetliklerdir” ifadesidir. Bu cümle de ism-i mevsûlün haberidir. { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar orada ebedî kalacaklardır” cümlesi ise hâl konumunda nasb mahallindedir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerindeki kini söküp atmışızdır” buyruğu, Allah'ın cennet ehline bahşettiği nimetlerdendir; [bu da] kalpleri arınsın ve birbirlerini sevsinler diye Allah'ın onların kalplerinden birbirlerine karşı olan kini söküp atmasıdır. Şayet kin, dünyada olduğu gibi onların göğüslerinde kalsaydı, bu durum cennet nimetini kederlendirirdi. Çünkü birbirine düşman olan kimselerden hiçbiri diğerinin varlığında huzurlu bir hayat süremez. el-Gıll (الْغِلّ), göğüslerde gizlenen kindir. Cennette kinin sökülüp atılmasının, derecelerin farklılığında birbirlerine haset etmemeleri olduğu da söylenmiştir. { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Ve şöyle derler: Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun” yani cennette ebedî kalmak ve göğüslerinden kinin sökülüp atılması şeklindeki bu büyük mükâfata [eriştiren Allah'a hamdolsun]. 'Buna hidâyet etmesi' ise, dünyadaki iman ve salih amel gibi bunun sebebine hidâyet etmesidir. { وَما كُنَّا لِنَهْتَدِيَ } “O bizi eriştirmeseydi biz doğru yolu bulamazdık” buyruğunu İbn Âmir vâv'sız olarak [mâ künnâ şeklinde], diğer kıraat imamları ise vâv'ı ispat ederek okumuşlardır. Allah'ın bize hidâyeti olmasaydı biz bu işe hidayet bulmaya güç yetiremezdik. Bu cümle müste'nefe (başlangıç cümlesi) veya hâl cümlesidir. { لَوْلَا }'nın cevabı mahzuftur (hazfedilmiştir), öncesi ona delalet etmektedir; yani 'şayet Allah'ın bize hidayeti olmasaydı biz hidayet bulamazdık' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın { لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِ } “Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir” buyruğuna gelince...

اللَّامُ لَامُ الْقَسَمِ، قَالُوا هَذَا: لَمَّا وَصَلُوا إِلَى مَا وَصَلُوا إِلَيْهِ مِنَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ اغْتِبَاطًا بِمَا صَارُوا فِيهِ بِسَبَبِ مَا تَقَدَّمَ مِنْهُمْ، مِنْ تَصْدِيقِ الرُّسُلِ وَظُهُورِ صِدْقِ مَا أَخْبَرُوهُمْ بِهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَنَّ جَزَاءَ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ هُوَ هَذَا الَّذِي صَارُوا فِيهِ. قَوْلُهُ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ وَقَعَ النِّدَاءُ لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، فَقِيلَ لَهُمْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا: أَيْ: وَرِثْتُمْ مَنَازِلَهَا بِعَمَلِكُمْ.

{ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Andolsun Rabbimizin elçileri hakkı getirmişlerdir” kavlindeki lâm, kasem lâmıdır. Onlar bu sözü; eriştikleri bu büyük mükâfata ulaştıklarında, daha önce peygamberleri tasdik etmeleri sebebiyle kavuştukları durumdan sevinç duyarak ve onların dünyada kendilerine haber verdikleri iman ve salih amelin karşılığının işte bu içine girdikleri nimetler olduğunun doğruluğu ortaya çıkınca söylemişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlara: «İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur!» diye seslenilir” buyruğu; iman edip salih ameller işleyen bu kimselere nida vaki olur ve onlara: “İşte yaptıklarınıza karşılık konaklarına vâris kılındığınız cennet budur” denilir.

قَالَ فِي الْكَشَّافِ: بِسَبَبِ أَعْمَالِكُمْ لَا بِالتَّفَضُّلِ كَمَا تَقُولُهُ الْمُبْطِلَةُ انْتَهَى.

el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Bâtıl ehlinin söylediği gibi lütuf ve ihsanla değil, amelleriniz sebebiyledir.” [Zemahşerî'nin sözü] bitti.

أَقُولُ: يَا مِسْكِينُ! هَذَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيمَا صَحَّ عَنْهُ «سَدِّدُوا وَقَارِبُوا وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ يَدْخُلَ أَحَدٌ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ، قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ» ، وَالتَّصْرِيحُ بِسَبَبٍ لَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ سَبَبٍ آخَرَ، وَلَوْلَا التَّفَضُّلُ مِنَ اللَّهِ ﷾ عَلَى الْعَامِلِ بِإِقْدَارِهِ عَلَى الْعَمَلِ لَمْ يَكُنْ عَمَلٌ أَصْلًا، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ التَّفَضُّلُ إِلَّا بِهَذَا الْإِقْدَارِ لَكَانَ الْقَائِلُونَ بِهِ مُحِقَّةً لَا مُبْطِلَةً، وَفِي التَّنْزِيلِ ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ .

Ben de derim ki: Ey zavallı! Bunu bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden sahih olarak rivayet edilen şu hadiste söylemiştir: «Doğru olun, orta yolu tutun ve bilin ki hiç kimse cennete ameliyle giremez. Onlar: Sen de mi ya Resûlallah? dediler. O da: Allah beni rahmetiyle bürümedikçe ben de [giremem] buyurdu.» Bir sebebin açıkça belirtilmesi, başka bir sebebin nefyedilmesini gerektirmez. Üstelik Allah Azze ve Celle'nin amel edene amele güç yetirmesini sağlamak suretiyle lütfu olmasaydı, esasen hiçbir amel vücut bulamazdı. Lütuf sadece bu güç yetirmeyi sağlamaktan ibaret olsaydı bile, bunu söyleyenler bâtıl ehli değil hak ehli olurlardı. Nitekim Kur'ân'da: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “İşte bu fazl (lütuf), Allah'tandır” ve yine: { فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ } “Onları Kendi katından bir rahmet ve lütuf içine sokacaktır” buyrulmaktadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ يَعْنِي لَا يَصْعَدُ إِلَى اللَّهِ مِنْ عَمَلِهِمْ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan: { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ } “onlara gök kapıları açılmayacak” kavli hakkında: “Onların amelinden hiçbir şey Allah'a yükselmez” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ لِعَمَلٍ وَلَا لِدُعَاءٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: لَا تُفَتَّحُ لِأَرْوَاحِهِمْ، وَهِيَ تُفَتَّحُ لِأَرْوَاحِ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ قَالَ: ذُو الْقَوَائِمِ فِي سَمِّ الْخِياطِ قَالَ: فِي خَرْتِ الْإِبْرَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ قَالَ: زَوْجُ النَّاقَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ الْجُمَّلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ وَقَالَ:

“Onlara amel için de dua için de [gök kapıları] açılmaz.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh yine ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Ruhlarına kapılar açılmaz; müminlerin ruhlarına ise açılır.” İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir yine ondan: { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ } “deve geçmedikçe” kavli hakkında: “Dört ayaklı olan [deve]”, { فِي سَمِّ الْخِياطِ } “iğne deliğinden” kavli hakkında ise: “İğnenin deliğinden” dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Kebîr'de ve Ebü'ş-Şeyh İbn Mes‘ûd'dan: { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ } “deve geçmedikçe” kavli hakkında: “Dişi devenin eşi” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh muhtelif tarîklerle İbn Abbâs'tan, onun cîm harfinin zammı ve mîm harfinin şeddesiyle { الْجُمَّلُ } şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

هُوَ الْحَبْلُ الْغَلِيظُ أَوْ هُوَ مِنْ حِبَالِ السُّفُنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ سَمِّ الْخِيَاطِ فَقَالَ:

“O, kalın halattır yahut gemi halatlarındandır.” Abd b. Humeyd İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre kendisine iğne deliği hakkında sorulmuş, o da şöyle demiştir:

الْجَمَلُ فِي ثُقْبِ الْإِبْرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْمِهَادُ: الْفِرَاشُ، وَالْغَوَاشِ: اللُّحُفُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: فِينَا- وَاللَّهِ أَهْلَ بَدْرٍ- نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

“Devenin iğne deliğine [girmesidir].” İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Mihâd: Döşektir, gavâş ise yorganlardır.” İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh Muhammed b. Kâ‘b'dan da bunun mislini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Vallahi bu: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } ‘Onların göğüslerindeki kini söküp atmışızdır’ ayeti bizim, yani Bedir ehli hakkında inmiştir.” Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:

«كُلُّ أَهْلِ النَّارِ يَرَى مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ يَقُولُ لَوْ هَدَانَا اللَّهُ فَيَكُونُ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ، وَكُلُّ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَرَى مَنْزِلَهُ مِنَ النَّارِ فَيَقُولُ لَوْلَا أَنَّ هُدَانَا اللَّهُ فَهَذَا شُكْرُهُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالدَّارِمِيُّ وَمُسْلِمٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ:

«Cehennemliklerin her biri cennetteki yerini görür ve “Keşke Allah bize hidayet etseydi” der; bu da onlar için bir hasret (pişmanlık) olur. Cennetliklerin her biri de cehennemdeki yerini görür ve “Eğer Allah bize hidayet etmeseydi...” der; işte bu da onların şükrüdür.» İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Dârimî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh Ebû Saîd ve Ebû Hüreyre'den; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in:

وَنُودُوا: أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ قَالَ: «نُودُوا: أَنْ صِحُّوا فَلَا تسقموا، وانعموا

{ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlara: ‘Yapmakta olduklarınıza karşılık size miras verilen cennet işte budur!’ diye seslenilir” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: «Onlara şöyle nida edilir: ‘Sürekli sağlıklı kalın, asla hastalanmayın; nimet ve refah içinde olun,

فَلَا تَبْأَسُوا، وَشِبُّوا فَلَا تَهْرَمُوا، وَاخْلُدُوا فَلَا تموتوا» .

asla sıkıntı çekmeyin; genç kalın, asla ihtiyarlamayın; ebedî yaşayın, asla ölmeyin!»

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٤ الى ٤٩]

[A'râf Suresi (7), 44-49. Ayetler]

وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨)

{ وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ (٤٤) الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ (٤٥) وَبَيْنَهُما حِجابٌ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيماهُمْ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ (٤٦) وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٧) وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ (٤٨) } “Cennet ehli cehennem ehline: «Biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» diye seslenirler. Onlar: «Evet» derler. Bunun üzerine aralarında bir çağırıcı: «Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!» diye seslenir. (44) Onlar ki Allah yolundan alıkoyarlar, onu eğriltmek isterler ve onlar ahireti inkâr edenlerdir. (45) İkisi arasında bir perde vardır ve A'râf üzerinde herkesi simalarından tanıyan adamlar vardır. Cennet ehline: «Size selam olsun!» diye seslenirler; kendileri henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi ummaktadırlar. (46) Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiğinde ise: «Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!» derler. (47) A'râf ehli, simalarından tanıdıkları adamlara seslenerek derler ki: «Topladığınız mallar ve büyüklük taslamanız size hiçbir fayda sağlamadı!» (48)”

أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩)

{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) } “«Allah onları hiçbir rahmete erdirmeyecek diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara denilir ki:] Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.» (49)”

مُنَادَاةُ أَصْحَابِ الْجَنَّةِ لِأَصْحَابِ النَّارِ لَمْ تَكُنْ لِقَصْدِ الْإِخْبَارِ لَهُمْ بِمَا نَادَوْهُمْ بِهِ، بَلْ لقصد تبكيتهم وإيقاع الحسرة في قلوبهم، وأَنْ قَدْ وَجَدْنا هُوَ نَفْسُ النِّدَاءِ، أَيْ: إِنَّا قَدْ وَصَلْنَا إِلَى مَا وَعَدَنَا اللَّهُ بِهِ مِنَ النَّعِيمِ فَهَلْ وَصَلْتُمْ إِلَى مَا وَعَدَكُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَالِاسْتِفْهَامُ هُوَ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ وَعَدَ الثَّانِي لِكَوْنِ الْوَعْدِ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ بِخُصُوصِهِمْ، بَلْ لِكُلِّ النَّاسِ كَالْبَعْثِ وَالْحِسَابِ وَالْعِقَابِ، وَقِيلَ: حُذِفَ لِإِسْقَاطِ الْكُفَّارِ عَنْ رُتْبَةِ التَّشْرِيفِ بِالْخِطَابِ عِنْدَ الْوَعْدِ قالُوا نَعَمْ أَيْ: وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَالْكِسَائِيُّ نَعِمْ بِكَسْرِ الْعَيْنِ. قَالَ مَكِّيٌّ: مَنْ قَالَ نَعِمْ بِكَسْرِ الْعَيْنِ فَكَأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ نَعَمِ الَّتِي هي جَوَابٌ وَبَيْنَ نَعِمِ الَّتِي هِيَ اسْمٌ لِلْبَقَرِ وَالْغَنَمِ وَالْإِبِلِ، وَالْمُؤَذِّنُ: الْمُنَادِي، أَيْ: فَنَادَى مُنَادٍ بَيْنَهُمْ، أَيْ:

Cennet ehlinin cehennem ehline seslenişi, onlara seslendikleri şeyi sırf haber vermek maksadıyla değil, bilakis onları susturup azarlamak ve kalplerine hasret düşürmek maksadıyladır. { أَنْ قَدْ وَجَدْنا } nidanın bizzat kendisidir; yani: “Biz Allah'ın bize vadettiği nimete eriştik; siz de Allah'ın size vadettiği elem verici azaba eriştiniz mi?” demektir. Buradaki soru azarlama ve kınama içindir. İkinci “va‘ade” fiilinin mef'ûlü (tümleci), bu vaadin sırf onlara özel olmayıp dirilme, hesap ve ceza gibi bütün insanları kapsamasından dolayı hazfedilmiştir. Bir görüşe göre de vaad esnasında kâfirleri hitapla şereflendirilme mertebesinden düşürmek için hazfedilmiştir. { قالُوا نَعَمْ } “«Evet» derler” yani Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk, [derler]. el-A‘meş ve el-Kisâî ‘ayn harfinin kesresiyle “ne‘im” şeklinde okumuşlardır. Mekkî şöyle demiştir: ‘Ayn'ın kesresiyle “ne‘im” diyen kimse, sanki cevap olan “ne‘am” ile sığır, davar ve develerin adı olan “en‘âm/ne‘am” arasını ayırmak istemiştir. “el-Müezzin”: Çağırıcıdır; yani aralarında bir münâdî seslendi:

بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ قِيلَ: هُوَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْبَزِّيُّ بِتَشْدِيدِ أَنْ وَهُوَ الْأَصْلُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ عَلَى أَنَّهَا الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ أَوِ الْمُفَسِّرَةِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنْ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، وَجُمْلَةُ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ صِفَةٌ لِلظَّالِمِينَ، ويجوز الرفع والنصب على إضمارهم، أَوْ أَعْنِي. وَالصَّدُّ: الْمَنْعُ، أَيْ: يَمْنَعُونَ النَّاسَ عَنْ سُلُوكِ سَبِيلِ الْحَقِّ وَيَبْغُونَها عِوَجاً أَيْ: يَطْلُبُونَ اعْوِجَاجَهَا، أَيْ: يُنَفِّرُونَ النَّاسَ عَنْهَا وَيَقْدَحُونَ فِي اسْتِقَامَتِهَا بِقَوْلِهِمْ: إِنَّهَا غَيْرُ حَقٍّ وَإِنَّ الحق ما هم فِيهِ، وَالْعِوَجُ بِالْكَسْرِ فِي الْمَعَانِي وَالْأَعْيَانِ مَا لَمْ يَكُنْ مُنْتَصِبًا، وَبِالْفَتْحِ مَا كَانَ فِي الْمُنْتَصِبِ كَالرُّمْحِ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. قَوْلُهُ وَبَيْنَهُما حِجابٌ أَيْ: بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ أَوْ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَالْحِجَابُ: هُوَ السُّورُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ قَوْلُهُ وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ الْأَعْرَافُ: جَمْعُ عُرْفٍ، وَهِيَ شُرُفَاتُ السُّورِ الْمَضْرُوبِ بَيْنَهُمْ، وَمِنْهُ عُرْفُ الْفَرَسِ وَعُرْفُ الدِّيكِ وَالْأَعْرَافُ فِي اللُّغَةِ: الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، وَهَذَا الْكَلَامُ خَارِجٌ مَخْرَجَ الْمَدْحِ كَمَا فِي قَوْلِهِ رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ .

yani iki fırka arasında [seslendi]. Bunun meleklerden biri olduğu söylenmiştir: { أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Allah'ın laneti zalimlerin üzerine olsun!” İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve el-Bezzî asıl olan şedde ile { أَنَّ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise muhaffefe veya tefsîriyye olmak üzere şeddesiz okumuşlardır. el-A‘meş ise takdîrî bir “kavl” (söz) üzerine hemzenin kesresiyle { إِنَّ } okumuştur. { الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Onlar ki Allah yolundan alıkoyarlar” cümlesi, zalimlerin sıfatıdır; gizli bir “hüm” (onlar) veya “a‘nî” (kastediyorum) takdiriyle merfû ve mansub olması da caizdir. Sadd: Engellemektir; yani insanları hak yola girmekten alıkoyarlar; { وَيَبْغُونَها عِوَجاً } “onu eğriltmek isterler” yani onun eğriliğini ararlar, insanları ondan nefret ettirirler ve: “O hak değildir, hak olan ancak bizim üzerinde bulunduğumuzdur” diyerek onun dosdoğruluğuna dil uzatırlar. ‘Ivec (kesre ile): Dikilip durmayan somut varlıklarda ve manalarda kullanılır; ‘Avec (fetha ile) ise mızrak gibi dikili duran nesnelerdeki eğriliktir. { وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كافِرُونَ } “ve onlar ahireti inkâr edenlerdir” cümlesi hâl olarak mahallen mansuptur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَبَيْنَهُما حِجابٌ } “İkisi arasında bir perde vardır” buyruğu; iki fırka arasında yahut cennet ile cehennem arasında demektir. Hicâb ise Allah Teâlâ'nın: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “Aralarına bir sur çekilir” kavlinde zikredilen surdur. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “ve A'râf üzerinde adamlar vardır” buyruğundaki “el-A‘râf”: “Urf”un çoğuludur; aralarına çekilen surun burçları (yüksek kısımları)dır; atın yelesi (urfu'l-feras) ve horozun ibiği (urfu'd-dîk) de bu köktendir. Lügatte A'râf: Yüksek yer demektir. Buradaki ifade: { رِجالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Öyle adamlar ki ne bir ticaret ne de bir alışveriş onları Allah'ı anmaktan alıkoymaz” ayetinde olduğu gibi övgü sadedinde gelmiştir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: هُمُ الشُّهَدَاءُ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَشُرَحْبِيلُ بْنُ سَعْدٍ وَقِيلَ: هُمْ فُضَلَاءُ الْمُؤْمِنِينَ فَرَغُوا مِنْ شُغْلِ أَنْفُسِهِمْ وَتَفَرَّغُوا لِمُطَالَعَةِ أَحْوَالِ النَّاسِ، ذكره مجاهد وقيل:

İlim ehli, A‘râf ehlinin kimler olduğu hususunda ihtilaf etmiştir: Onların şehitler olduğu söylenmiştir; bunu el-Kuşeyrî ve Şurahbîl b. Sa‘d zikretmiştir. Bir diğer görüşe göre onlar, kendi nefislerinin telaşından kurtulup insanların hâllerini müşahede etmeye koyulmuş faziletli müminlerdir; bunu Mücâhid zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir:

هُمْ قَوْمُ أَنْبِيَاءُ، ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ، قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَحُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقِيلَ: هُمُ الْعَبَّاسُ وَحَمْزَةُ وَعَلِيٌّ وَجَعْفَرٌ الطَّيَّارُ يَعْرِفُونَ مُحِبِّيهِمْ بِبَيَاضِ الْوُجُوهِ، وَمُبْغِضِيهِمْ بِسَوَادِهَا، حُكِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: هُمْ عُدُولُ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ عَلَى النَّاسِ بِأَعْمَالِهِمْ وَهُمْ فِي كُلِّ أُمَّةٍ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ النَّحَّاسُ وَقِيلَ: هُمْ أَوْلَادُ الزِّنَا، رُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقِيلَ: هُمْ ملائكة موكولون بِهَذَا السُّورِ يُمَيِّزُونَ الْكَافِرِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَبْلَ إِدْخَالِهِمُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ ذَكَرَهُ أَبُو مِجْلَزٍ، وَجُمْلَةُ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ صفة الرجال. وَالسِّيمَا: الْعَلَامَةُ أَيْ: يَعْرِفُونَ كُلًّا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ بِعَلَامَاتِهِمْ كَبَيَاضِ الْوُجُوهِ وَسَوَادِهَا، أَوْ مَوَاضِعِ الْوُضُوءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ عَلَامَةٍ يَجْعَلُهَا الله لكل فرق فِي ذَلِكَ الْمَوْقِفِ، يَعْرِفُ رِجَالُ الْأَعْرَافِ بِهَا السُّعَدَاءَ مِنَ الْأَشْقِيَاءِ وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَيْ: نَادَى رِجَالُ الْأَعْرَافِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ حِينَ رَأَوْهُمْ أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ أَيْ: نَادَوْهُمْ بِقَوْلِهِمْ: سَلَامٌ عليكم تحية وَإِكْرَامًا وَتَبْشِيرًا، أَوْ أَخْبَرُوهُمْ بِسَلَامَتِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ. قَوْلُهُ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ

Onlar nebilerden oluşan bir topluluktur; bunu ez-Zeccâc zikretmiştir. Onların sevapları ve günahları eşit olan kimseler olduğu söylenmiştir; bunu İbn Mes‘ûd, Huzeyfe b. el-Yemân, İbn Abbâs, eş-Şa‘bî, ed-Dahhâk ve Sa‘îd b. Cübeyr söylemiştir. Onların; kendilerini sevenleri yüzlerinin beyazlığından, kendilerine buğzedenleri ise yüzlerinin siyahlığından tanıyan Abbâs, Hamza, Ali ve Ca‘fer et-Tayyâr olduğu da söylenmiştir; bu rivayet İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Onların, kıyamet gününde insanların amellerine şahitlik eden ve her ümmette bulunan adaletli şahitler olduğu söylenmiştir ki en-Nehhâs bu görüşü tercih etmiştir. Onların zina çocukları olduğu da söylenmiş ve bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Onların, cehennem ve cennete sokulmadan önce kâfirleri müminlerden ayırt etmek üzere bu surda görevlendirilmiş melekler olduğu da söylenmiştir; bunu Ebû Miclez zikretmiştir. { يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ } “hepsini simalarından tanırlar” cümlesi “rical” kelimesinin sıfatıdır. Sîmâ: Alamettir; yani gerek cennet gerekse cehennem ehlinden her birini, yüzlerin beyazlığı ve siyahlığı gibi alametleriyle veya müminlerdeki abdest izleriyle yahut o durak yerinde Allah'ın her fırka için koyduğu ve A'râf adamlarının bahtiyarları bedbahtlardan kendisiyle ayırt ettiği bir alametle tanırlar. { وَنادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Cennet ehline seslendiler” yani A'râf adamları cennet ehlini gördüklerinde onlara şöyle seslendiler: { أَنْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun!” Yani bir selamlama, ikram ve müjdeleme olarak onlara: “Selamün aleyküm” diye seslendiler yahut kendilerine azaptan yana esenlikte olduklarını haber verdiler. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “onlar henüz oraya girmemişlerdir fakat ummaktadırlar”

أَيْ:

buyruğu;

لَمْ يَدْخُلِ الْجَنَّةَ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا وَقِيلَ: مَعْنَى يَطْمَعُونَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ يدخلونها وذلك معروف عند أهل اللغة، أي: طَمِعَ بِمَعْنَى عَلِمِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ. وَهَذَا الْقَوْلُ أَعْنِي كَوْنَهُمْ أَهْلَ الْأَعْرَافِ مَرْوِيٌّ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ: هُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ، أَيْ: أَنَّ أَهْلَ الْأَعْرَافِ قَالُوا لَهُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ حَالَ كَوْنِ أَهْلِ الْجَنَّةِ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَالْحَالُ أَنَّهُمْ يَطْمَعُونَ فِي دُخُولِهَا. قَوْلُهُ وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ أَيْ: إِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُ أَهْلِ الْأَعْرَافِ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ، أَيْ:

A'râf ehli cennete henüz girmemişlerdir, ancak oraya girmeyi ummaktadırlar, demektir. { يَطْمَعُونَ } “umarlar” ifadesinin anlamının “oraya gireceklerini bilirler” şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu durum lügat ehli nezdinde bilinmektedir; yani طَمِعَ (umdu) kelimesi عَلِمَ (bildi) manasındadır; bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Onların A'râf ehli olduğu yönündeki bu görüş, aralarında İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd'un da bulunduğu bir topluluktan rivayet edilmiştir. Ebû Miclez ise şöyle demiştir: Onlar cennet ehlidir; yani cennet ehli henüz oraya girmemişken ve girmeyi umarlarken A'râf ehli onlara “Selamün aleyküm” demiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” buyruğu; A'râf ehlinin gözleri cehennem ehli tarafına,

جِهَةَ أَصْحَابِ، وَأَصْلُ مَعْنَى تِلْقاءَ جِهَةُ اللِّقَاءِ، وَهِيَ: جِهَةُ الْمُقَابَلَةِ وَلَمْ يَأْتِ مَصْدَرٌ عَلَى تِفْعَالٍ بِكَسْرِ أَوَّلِهِ غَيْرُ مَصْدَرَيْنِ، أَحَدُهُمَا: هَذَا، وَالْآخَرُ: تِبْيَانٌ، وَمَا عَدَاهُمَا بِالْفَتْحِ قالُوا أَيْ قَالَ أَهْلُ الْأَعْرَافِ رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ لَا يَجْعَلَهُمْ مِنْهُمْ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا مِنَ الْكُفَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ أَيْ: بِعَلَامَاتِهِمْ قالُوا بَدَلٌ مِنْ نَادَى مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ الَّذِي كُنْتُمْ تَجْمَعُونَ لِلصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَالِاسْتِفْهَامُ: لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، قَوْلُهُ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ.

yani [cehennem] ashabının yönüne [çevrildiği zaman demektir]. تِلْقاءَ (doğru/yön) kelimesinin asıl anlamı karşılaşma yönüdür ki bu da yüz yüze gelme cihetidir. Arapçada ilk harfi kesreli olan تِفْعَال vezninde sadece iki masdar gelmiştir: Biri bu kelime, diğeri ise تِبْيَان (açıklamak) kelimesidir; bunların dışındakiler fethalıdır. { قالُوا } “dediler” yani A'râf ehli dedi ki: { رَبَّنا لَا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Ey Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” Allah'tan kendilerini onlardan kılmamasını dilediler. { وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا } “A'râf ehli... birtakım adamlara seslendi” yani kâfirlerden birtakım adamlara [seslendi], { يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ } “onları simalarından tanıyorlardı” yani alametlerinden [tanıyorlardı]. { قالُوا } “dediler” kelimesi نَادَى fiilinden bedeldir: { مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ } “Topladığınız şeyler size hiçbir fayda sağlamadı” yani Allah yolundan alıkoymak için bir araya getirdiğiniz topluluğunuz veya mallarınız [fayda vermedi]. Soru azarlama ve kınama içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve kibirlenmeniz de [fayda vermedi]” buyruğundaki

مَا مَصْدَرِيَّةٌ: أَيْ وَمَا أَغْنَى عَنْكُمُ اسْتِكْبَارُكُمْ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ هَذَا مِنْ كَلَامِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ، أَيْ: قَالُوا لِلْكُفَّارِ مُشِيرِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ الذي صَارُوا إِلَى الْجَنَّةِ هَذِهِ الْمَقَالَةَ. وَقَدْ كَانَ الْكُفَّارُ يُقْسِمُونَ فِي الدُّنْيَا عِنْدَ رُؤْيَتِهِمْ لِضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِهَذَا الْقَسَمِ، وَهَذَا تَبْكِيتٌ لِلْكُفَّارِ وَتَحْسِيرٌ لَهُمْ.

مَا harfi masdariyyedir: Yani “büyüklük taslamanız da size fayda vermedi.” { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “'Allah bunları hiçbir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” Bu, A'râf ehlinin sözlerindendir; yani kâfirlere, cennete varmış olan Müslümanlara işaret ederek bu sözü söylemişlerdir. Kâfirler dünyada iken zayıf Müslümanları gördüklerinde bu şekilde yemin ederlerdi. Bu söz, kâfirleri susturmak ve onları derin bir pişmanlığa sevk etmek içindir.

قَوْلُهُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ هَذَا تَمَامُ كَلَامِ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ، أَيْ: قَالُوا لِلْمُسْلِمِينَ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ، فَقَدِ انْتَفَى عَنْكُمُ الْخَوْفُ وَالْحُزْنُ بَعْدَ الدُّخُولِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ «أَدْخِلُوا» بِكَسْرِ الْخَاءِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Girin cennete! Artık size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de” buyruğu, A'râf ehlinin sözünün tamamıdır; yani Müslümanlara: “Girin cennete! Artık girdikten sonra sizden korku ve hüzün kalkmıştır” demişlerdir. Talha b. Musarrif hâ harfinin kesresiyle { أَدْخِلُوا } şeklinde okumuştur.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أَنْ قَدْ وَجَدْنا مَا وَعَدَنا رَبُّنا حَقًّا } “Rabbimizin bize vadettiğini hak bulduk” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

مِنَ النَّعِيمِ وَالْكَرَامَةِ فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالَ: مِنَ الْخِزْيِ وَالْهَوَانِ وَالْعَذَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا وَقَفَ عَلَى قَلِيبِ بَدْرٍ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ

Nimetten ve ikramdan yana [hak bulduk]. { فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا } “Siz de Rabbinizin vadettiğini hak buldunuz mu?” [kavli hakkında ise] şöyle demiştir: Rezillikten, aşağılanmaktan ve azaptan yana [hak buldunuz mu?] İbn Ebî Şeybe, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusunun başında durduğunda bu ayeti okumuştur. Yine rivayet edilmiştir ki:

ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَبَيْنَهُما حِجابٌ قَالَ: هُوَ السُّورُ وَهُوَ الْأَعْرَافُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْأَعْرَافَ لِأَنَّ أَصْحَابَهُ يَعْرِفُونَ النَّاسَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den { وَبَيْنَهُما حِجابٌ } “İkisi arasında bir perde vardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: O, surdur ve o da A'râf'tır; ona A'râf denilmesi ise ancak ehlinin insanları tanımasından (ya‘rifûn) dolayıdır. Sa‘îd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, Huzeyfe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

الْأَعْرَافُ: سُورٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَعْرَافُ: هُوَ الشَّيْءُ الْمُشْرِفُ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: الْأَعْرَافُ: سُورٌ لَهُ عُرْفٌ كَعُرْفِ الدِّيكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الْأَعْرَافُ: جِبَالٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فَهُمْ عَلَى أَعْرَافِهَا، يَقُولُ: عَلَى ذُرَاهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا تَلٌّ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حُبِسَ عَلَيْهِ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الذُّنُوبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: زَعَمُوا أَنَّهُ الصِّرَاطُ.

A'râf: Cennet ile cehennem arasında bir surdur. Abdürrezzâk, Sa‘îd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ba‘s ve'n-Nüşûr'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: A'râf, yüksek olan şeydir. Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh ondan şöyle rivayet etmişlerdir: A'râf, horozun ibiği gibi tepesi/yelesi olan bir surdur. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Sa‘îd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: A'râf, cennet ile cehennem arasındaki dağlardır; onlar da o dağların a'râfı yani zirveleri üzerindedirler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre A'râf; cennet ile cehennem arasında bir tepedir ki günahkârlardan birtakım insanlar orada alıkonulmuştur. İbn Ebî Hâtim, İbn Cüreyc'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Onun Sırat olduğunu ileri sürmüşlerdir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ قَوْمٌ كَانَتْ لَهُمْ أَعْمَالٌ أَنْجَاهُمُ اللَّهُ بِهَا مِنَ النَّارِ، وَهُمْ آخِرُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ، قَدْ عَرَفُوا أَهْلَ الْجَنَّةِ وَأَهْلَ النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُمْ مَنِ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَسَيِّئَاتُهُمْ يَقِفُونَ عَلَى الصِّرَاطِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ حُذَيْفَةَ نَحْوَهُ. وَكَذَا أَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بن عمرو ابن جَرِيرٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ؟ فَقَالَ: «هُمْ آخِرُ مَنْ يُفْصَلُ بَيْنَهُمْ مِنَ الْعِبَادِ، فَإِذَا فَرَغَ رَبُّ الْعَالَمِينَ مِنَ الْفَصْلِ بَيْنَ الْعِبَادِ قَالَ: أَنْتُمْ قَوْمٌ أَخْرَجَتْكُمْ حَسَنَاتُكُمْ مِنَ النَّارِ وَلَمْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ، فَأَنْتُمْ عُتَقَائِي، فَارْعَوْا مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ شِئْتُمْ» . قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا مُرْسَلٌ حَسَنٌ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ حُذَيْفَةَ أَرَاهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُجْمَعُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُؤْمَرُ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ، وَيُؤْمَرُ بِأَهْلِ النَّارِ إِلَى النَّارِ، ثُمَّ يُقَالُ لِأَصْحَابِ الْأَعْرَافِ: مَا تَنْتَظِرُونَ؟ قَالُوا: نَنْتَظِرُ أَمْرَكَ، فَيُقَالُ لَهُمْ: إِنَّ حَسَنَاتِكُمْ تَجَاوَزَتْ بِكُمُ النَّارَ أَنْ تَدْخُلُوهَا وَحَالَتْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ خَطَايَاكُمْ فَادْخُلُوا بِمَغْفِرَتِي وَرَحْمَتِي» .

İbn Cerîr, Huzeyfe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: A'râf ehli, Allah'ın kendisi sebebiyle onları cehennemden kurtardığı amelleri bulunan ve cennete en son girecek olan bir topluluktur; cennet ehlini de cehennem ehlini de tanımışlardır. İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd'dan onların sevapları ve günahları eşit olan kimseler olup Sırat üzerinde duracaklarını rivayet etmiştir. İbn Cerîr, Huzeyfe'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Aynı şekilde Abdürrezzâk, Sa‘îd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh de ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Câbir b. Abdillâh'tan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ebû Zür‘a b. Amr b. Cerîr'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e A'râf ehli soruldu; buyurdu ki: «Onlar, kullar arasında haklarında en son hüküm verilecek kimselerdir. Âlemlerin Rabbi kullar arasındaki hükmü bitirince şöyle buyurur: Sizler, hasenatınızın sizi cehennemden çıkardığı fakat henüz cennete giremediğiniz bir topluluksunuz; sizler benim azatlılarımsınız, cennetin dilediğiniz yerinde yayılın (nimetlenin).» İbn Kesîr: “Bu, mürsel-hasen bir rivayettir” demiştir. Beyhakî el-Ba‘s'ta Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre —öyle sanıyorum ki şöyle dedi—: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Kıyamet günü insanlar toplanır; cennet ehline cennete gitmeleri emredilir, cehennem ehline de cehenneme gitmeleri emredilir. Sonra A'râf ehline: 'Siz ne bekliyorsunuz?' denilir. Onlar: 'Senin emrini bekliyoruz' derler. Bunun üzerine onlara: 'İyilikleriniz cehenneme girmenize engel oldu; günahlarınız ise sizinle cennet arasına girdi. Haydi, mağfiretim ve rahmetimle [cennete] girin!' denilir.»

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ مَنِيعٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُزَنِيِّ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ؟ فَقَالَ:

Sa‘îd b. Mansûr, İbn Menî‘, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ba‘s'ta Beyhakî, Abdurrahman el-Müzenî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e A'râf ehli soruldu, şöyle buyurdu:

«هُمْ قَوْمٌ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي مَعْصِيَةِ آبَائِهِمْ، فَمَنَعَهُمْ مِنَ النَّارِ قَتْلُهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَمَنْعَهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ مَعْصِيَتُهُمْ آبَاءَهُمْ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ الْحَارِثُ بْنُ أَبِي أُسَامَةَ فِي مُسْنَدِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الْهِلَالِيِّ عَنْ أَبِيهِ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ رَجُلٍ مَنْ مُزَيْنَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ قَالَ: سَلَّمَتْ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ أَنْ يَدْخُلُوهَا حِينَ سَلَّمَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ:

«Onlar, babalarına isyan ederek Allah yolunda öldürülen bir topluluktur; Allah yolunda öldürülmeleri onları cehennemden alıkoymuş, babalarına isyan etmeleri ise onları cennetten menetmiştir.» Taberânî ve İbn Merdûye zayıf bir senetle Ebû Sa‘îd el-Hudrî'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye ve el-Ba‘s'ta Beyhakî, Ebû Hüreyre'den merfû olarak yine benzerini rivayet etmişlerdir. Hâris b. Ebî Üsâme Müsned'inde, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Abdullah b. Mâlik el-Hilâlî'den, o da babasından merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Müzeyne kabilesinden bir adamdan merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr'dan { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } “onlar henüz oraya girmemişlerdir fakat ummaktadırlar” kavli hakkında sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmiştir: Melekler onlara selam vermişlerdir; melekler selam verdiği esnada onlar henüz cennete girmemişlerdi ve girmeyi umuyorlardı. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ يَعْرِفُونَ النَّاسَ بِسِيمَاهُمْ، أَهْلَ النَّارِ بِسَوَادِ وُجُوهِهِمْ، وَأَهْلَ الْجَنَّةِ ببياض وجوههم،

A'râf ehli insanları simalarından tanırlar; cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından, cennet ehlini ise yüzlerinin beyazlığından tanırlar.

فَإِذَا مَرُّوا بِزُمْرَةٍ يُذْهَبُ بِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ قَالُوا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَإِذَا مَرُّوا بِزُمْرَةٍ يُذْهَبُ بِهَا إِلَى النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا قَالَ: فِي النَّارِ. يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ قَالَ اللَّهُ لِأَهْلِ التَّكَبُّرِ: أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ يَعْنِي أَصْحَابَ الْأَعْرَافِ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ.

Cennete götürülen bir zümreye uğradıklarında “Size selam olsun” derler; cehenneme götürülen bir zümreye uğradıklarında ise “Ey Rabbimiz! Bizi zalimler topluluğu ile beraber kılma!” derler. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَنادى أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالًا } “A'râf ehli birtakım adamlara seslendi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Cehennemdeki [adamlara seslendi]. { يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيماهُمْ قالُوا مَا أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ } “Onları simalarından tanıyarak dediler ki: 'Topladığınız şeyler ve kibirlenmeniz size hiçbir fayda sağlamadı.'” Allah kibirlenenlere şöyle buyurur: { أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ } “'Allah bunları hiçbir rahmete eriştirmez' diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?” —yani A'râf ehlini kastederek— { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Girin cennete! Artık size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٠ الى ٥٤]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 50-54]

وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)

{ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤) } “Cehennem ehli cennet ehline: 'Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden akıtın!' diye seslenirler. Onlar da: 'Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır' derler. (50) Onlar ki dinlerini eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı onları aldattı. İşte onlar, bugüne kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz. (51) Andolsun ki onlara, inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olarak tam bir ilim üzere açıkladığımız bir kitap getirdik. (52) Onlar onun tevilinden (haber verdiği sonucundan) başkasını mı bekliyorlar? Onun tevili geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: 'Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Acaba bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etseler yahut [dünyaya] geri döndürülsek de işlemiş olduğumuz amellerden başkasını yapsak?' Gerçekten onlar kendilerini hüsrana uğratmışlardır ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur. (53) Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi gündüze bürüyüp örten —ki o onu süratle kovalar— güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş kılan Allah'tır. İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir. (54)”

قَوْلُهُ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ الْإِفَاضَةُ: التَّوْسِعَةُ يُقَالُ: أَفَاضَ عَلَيْهِ نِعَمَهُ، طَلَبُوا مِنْهُمْ أَنْ يُوَاسُوهُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَاءِ أَوْ بِشَيْءٍ مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنْ غَيْرِهِ مِنَ الْأَشْرِبَةِ أَوِ الْأَطْعِمَةِ، فَأَجَابُوا بِقَوْلِهِمْ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما أَيِ: الْمَاءَ وَمَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنْ غَيْرِهِ عَلَى الْكافِرِينَ فَلَا نُوَاسِيكُمْ بِشَيْءٍ مِمَّا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وَقِيلَ:

Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ } “Bize biraz sudan akıtın” buyruğundaki İfâda: Genişletmek, bolca dökmektir; “nimetlerini onun üzerine bolca döktü/akıttı” denilir. Kendilerine biraz sudan veya Allah'ın rızık olarak verdiği diğer içecek veya yiyeceklerden ikram etmelerini istediler. Onlar da: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما } “Şüphesiz Allah ikisini de... haram kılmıştır” yani suyu ve Allah'ın rızık olarak verdiği diğer şeyleri { عَلَى الْكافِرِينَ } “kâfirlere” haram kılmıştır; dolayısıyla Allah'ın size haram kıldığı hiçbir şeyle size ikramda bulunamayız, diye cevap verdiler. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ هَذَا النِّدَاءَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ كَانَ بَعْدَ دُخُولِ أَهْلِ الْأَعْرَافِ الْجَنَّةَ، وَجُمْلَةُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً فِي مَحَلِّ جَرٍّ صِفَةُ الْكَافِرِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تفسير اللهو واللعب والغرور. قَوْلُهُ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ أَيْ نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا الْكَافُ: نَعْتُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، وَمَا: مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ: نِسْيَانًا كَنِسْيَانِهِمْ لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا. قَوْلُهُ: وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا نَسُوا، أَيْ: كَمَا نَسُوا، وَكَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ، أَيْ: يُنْكِرُونَهَا، وَاللَّامُ فِي وَلَقَدْ جِئْناهُمْ جَوَابُ الْقَسَمِ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ:

Cehennem ehlinin bu seslenişi A'râf ehli cennete girdikten sonra olmuştur. { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } “Onlar ki dinlerini eğlence ve oyun edindiler” cümlesi cer mahallinde olup kâfirlerin sıfatıdır. Lehvi, oyunu ve aldanmayı ifade eden lafızların tefsiri daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } “Bugün onları unuturuz” buyruğu; yani onları cehennemde bırakırız, { كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } “onların bugüne kavuşacaklarını unuttukları gibi” [demektir]. Kâf harfi, mahzuf bir masdarın sıfatıdır; mâ ise masdariyyedir; yani “onların bu günlerine kavuşmayı unuttukları gibi bir unutuşla [onları cehennemde bırakırız]” demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ } “ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi” buyruğu, مَا نَسُوا ifadesine matuftur; yani “unuttukları gibi ve ayetlerimizi inkâr edegeldikleri gibi” demektir. { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ } “Andolsun ki onlara getirdik” ayetindeki lâm harfi kasemin cevabıdır. Kitap ile kastedilen ise:

الْجِنْسُ، إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ لِلْكُفَّارِ جَمِيعًا، وَإِنْ كَانَ لِلْمُعَاصِرِينَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَالتَّفْصِيلُ التَّبْيِينُ، وعَلى عِلْمٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: عَالِمِينَ حَالَ كَوْنِهِ هُدىً لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةً لَهُمْ. قال الكسائي والفراء: ويجوز هُدىً وَرَحْمَةً لَهُمْ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ هُدىً وَرَحْمَةً بِالْخَفْضِ عَلَى النَّعْتِ لِكِتَابٍ. قَوْلُهُ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ بِالْهَمْزِ مِنْ آلَ، وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ يُخْفُونَ الْهَمْزَةَ. وَالنَّظَرُ: الِانْتِظَارُ، أَيْ: هَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مَا وُعِدُوا بِهِ فِي الْكِتَابِ مِنَ الْعِقَابِ الَّذِي يَؤُولُ الْأَمْرُ إِلَيْهِ وَقِيلَ تَأْوِيلُهُ: جَزَاؤُهُ وَقِيلَ عَاقِبَتُهُ. وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ. وَيَوْمَ: ظَرْفٌ لِيَقُولَ، أَيْ: يَوْمَ

Şayet zamir bütün kâfirlere aitse cinstir; şayet Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarına aitse kitap ile kastedilen Kur'an'dır. Tafsîl: Açıklamaktır. { عَلى عِلْمٍ } “bir ilim üzere” ifadesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani müminler için { هُدىً وَرَحْمَةً } bir hidayet ve bir rahmet olduğu halde bilerek [açıkladık demektir]. el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: { هُدىً وَرَحْمَةً } kelimelerinin “kitâb” kelimesine sıfat kılınarak kesre ile okunması da caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } “Onlar onun tevilinden başkasını mı bekliyorlar?” buyruğunda yer alan تَأْوِيلُهُ kelimesi hemze ile آلَ fiilindendir; Medine ehli ise hemzeyi teshil ederek/gizleyerek okurlar. Nazar: Beklemektir; yani Kitap'ta kendilerine vadedilen ve işin varacağı yer olan azaptan başkasını mı bekliyorlar? Tevilin; onun karşılığı/cezası olduğu veya akıbeti olduğu da söylenmiştir; anlamlar birbirine yakındır. { يَوْمَ } “o gün” kelimesi { يَقُولُ } fiilinin zarfıdır; yani

يَأْتِي تَأْوِيلُهُ، وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ أَيْ: تَرَكُوهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ تَأْوِيلُهُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ الَّذِي أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ بِهِ إِلَيْنَا فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ اسْتِفْهَامٌ مِنْهُمْ، وَمَعْنَاهُ التَّمَنِّي فَيَشْفَعُوا لَنا مَنْصُوبٌ لِكَوْنِهِ جَوَابًا لِلِاسْتِفْهَامِ. قَوْلُهُ أَوْ نُرَدُّ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَعْنَى أَوْ هَلْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: نُرَدُّ: عَطْفٌ عَلَى الْمَعْنَى، أَيْ: هَلْ يَشْفَعُ لَنَا أَحَدٌ أَوْ نُرَدُّ.

onun tevili geldiği gün —ki o kıyamet günüdür— { يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ } “daha önce onu unutmuş olanlar derler ki” yani tevili gelmeden önce onu terk etmiş olanlar derler ki: { قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ } “Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti” yani Allah'ın kendisiyle bize gönderdiği [hakkı getirmişlerdi]. { فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ } “Acaba bizim için şefaatçiler var mı?” ifadesi onlardan bir istifham olup temenni anlamındadır. { فَيَشْفَعُوا لَنا } “bize şefaat etseler” ifadesi istifhamın cevabı olduğu için mansuptur. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوْ نُرَدُّ } “yahut geri döndürülsek” buyruğu hakkında el-Ferrâ şöyle demiştir: Mana; “yahut dünyaya geri döndürülür müyüz ki { فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } işlemiş olduğumuz amellerden başkasını yapsak?” şeklindedir. ez-Zeccâc ise: “{ نُرَدُّ }, manaya matuftur; yani bize şefaat edecek biri var mı yahut geri döndürülür müyüz?” demiştir.

وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ بِنَصْبِهِمَا، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İbn Ebî İshâk, İmruülkays'ın şu sözünde olduğu gibi her iki fiili de nasb ile { أَوْ نُرَدَّ فَنَعْمَلَ } şeklinde okumuştur:

فَقُلْتُ لَهُ: لَا تَبْكِ عَيْنُكَ، إِنَّمَا ... نُحَاوِلُ مُلْكًا أَوْ نَمُوتُ فَنُعْذَرَا

Ona dedim ki: Ağlamasın gözün, biz ancak... ya bir mülk elde etmeye çalışırız yahut mazur görülerek ölürüz.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ بِرَفْعِهِمَا، وَمَعْنَى الْآيَةِ: هَلْ لَنَا شُفَعَاءُ يُخَلِّصُونَا مِمَّا نَحْنُ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ، أَوْ هَلْ نُرَدُّ إِلَى الدُّنْيَا فَنَعْمَلَ صَالِحًا غَيْرَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنَ الْمَعَاصِي قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ أي: لن يَنْتَفِعُوا بِهَا فَكَانَتْ أَنْفُسُهُمْ بَلَاءً عَلَيْهِمْ وَمِحْنَةً، فَكَأَنَّهُمْ خَسِرُوهَا كَمَا يَخْسَرُ التَّاجِرُ رَأْسَ مَالِهِ وَقِيلَ: خَسِرُوا النَّعِيمَ وَحَظَّ الْأَنْفُسِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ أَيِ: افْتِرَاؤُهُمْ أَوِ الَّذِي كَانُوا يَفْتَرُونَهُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ بَطَلَ كَذِبُهُمُ الَّذِي كَانُوا يَقُولُونَهُ فِي الدُّنْيَا أَوْ غَابَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا لِلَّهِ، فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ وَلَا حَضَرَ مَعَهُمْ. قَوْلُهُ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ هَذَا نَوْعٌ مِنْ بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ وَجَلِيلِ قَدْرَتِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْإِيجَادِ الَّذِي يُوجِبُ عَلَى الْعِبَادِ تَوْحِيدَهُ وَعِبَادَتَهُ. وَأَصْلُ سِتَّةَ سِدْسَةُ أُبْدِلَتِ التَّاءُ مِنْ أَحَدِ السِّينَيْنِ وَأُدْغِمَ فِيهَا الدَّالُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا: أَنَّكَ تَقُولُ فِي التَّصْغِيرِ: سُدَيْسَةُ، وفي الجمع: أسداس، وتقول: جاء فلان سَادِسًا. وَالْيَوْمُ: مِنْ طُلُوعِ الشَّمْسِ إِلَى غُرُوبِهَا، قِيلَ: هَذِهِ الْأَيَّامُ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا وَقِيلَ: مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، وَهَذِهِ الْأَيَّامُ السِّتُّ أَوَّلُهَا: الْأَحَدُ، وَآخِرُهَا: الْجُمُعَةُ، وَهُوَ سُبْحَانُهُ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِهَا فِي لَحْظَةٍ وَاحِدَةٍ، يَقُولُ لَهَا كَوْنِي فَتَكُونُ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُعَلِّمَ عِبَادَهُ الرِّفْقَ وَالتَّأَنِّيَ فِي الْأُمُورِ، أَوْ خَلَقَهَا فِي سِتَّةِ أيام لكون شَيْءٍ عِنْدَهُ أَجَلًا، وَفِي آيَةٍ أُخْرَى وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ . قَوْلُهُ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: قَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَعْنَى هَذَا عَلَى أَرْبَعَةَ عَشَرَ قَوْلًا، وَأَحَقُّهَا وَأَوْلَاهَا بِالصَّوَابِ:

el-Hasan ise her ikisini de ref ile okumuştur. Ayetin manası şudur: Bizi içinde bulunduğumuz azaptan kurtaracak şefaatçilerimiz var mı yahut dünyaya geri döndürülür müyüz ki işlediğimiz günahlardan başka salih ameller işleyelim? { قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “Gerçekten onlar kendilerini hüsrana uğratmışlardır” yani kendilerinden faydalanamamışlar, nefisleri onlar için bir bela ve imtihan olmuş, böylece tüccarın anaparasını kaybetmesi gibi kendilerini kaybetmişlerdir. Nimeti ve nefislerinin nasibini kaybettikleri de söylenmiştir. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri şeyler de kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur” yani onların iftiraları yahut iftira edip durdukları şeyler [kaybolmuştur]. Mana şudur: Dünyada söyledikleri yalanlar boşa çıkmış yahut Allah'a ortak koştukları şeyler gözlerinden kaybolup gitmiştir; ne onlara bir fayda sağlamış ne de yanlarında hazır bulunmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” buyruğu; Allah'ın eşsiz sanatının, yüce kudretinin ve kulların O'nu birlemesini ve O'na ibadet etmesini gerektiren yaratmadaki tekliğinin bir türüdür. سِتَّةِ (altı) kelimesinin aslı سِدْسَةُ olup sîn harflerinden birinin yerine tâ getirilmiş ve dâl harfi ona idğam edilmiştir. Bunun delili, ism-i tasgîrinde سُدَيْسَةُ, çoğulunda ise أَسْدَاسٌ demendir; nitekim “falanca altıncı (سَادِسًا) olarak geldi” dersin. Gün: Güneşin doğuşundan batışına kadar olan süredir. Bu günlerin dünya günlerinden olduğu söylenmiştir; ahiret günlerinden olduğu da söylenmiştir. Bu altı günün ilki pazar, sonuncusu ise cumadır. O Sübhânehu ve Teâlâ onları tek bir anda yaratmaya da kâdirdir; onlara “Ol” der ve derhal olurlar; lâkin kullarına işlerde yumuşaklığı, ağırbaşlılığı ve teenniyi öğretmek istemiştir yahut katındaki her şeyin bir eceli olması sebebiyle onları altı günde yaratmıştır. Başka bir ayette şöyle buyurur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “Andolsun biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı.” Cenâb-ı Hakk'ın: { ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “sonra Arş'a istiva etti” buyruğunun manası hakkında âlimler on dört farklı görüşe ayrılmışlardır. Bunların en doğrusu ve hakikate en layık olanı:

مَذْهَبُ السَّلَفِ الصَّالِحِ أنه استوى سبحانه عليه بلا كيف عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ مَعَ تَنَزُّهِهِ عَمَّا لَا يَجُوزُ عَلَيْهِ، وَالِاسْتِوَاءُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: هُوَ الْعُلُوُّ وَالِاسْتِقْرَارُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: اسْتَوَى عَلَى ظَهْرِ دَابَّتِهِ، أَيِ: اسْتَقَرَّ، وَاسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ، أَيْ: صَعِدَ، وَاسْتَوَى، أَيِ: اسْتَوْلَى وَظَهَرَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Selef-i Sâlihîn'in mezhebidir: O da Sübhânehu ve Teâlâ'nın, zâtına caiz olmayan şeylerden münezzeh olmakla birlikte, keyfiyetsiz olarak ve şanına yaraşır şekilde Arş'a istiva etmiş olmasıdır. İstiva Arap dilinde: Yücelmek ve yerleşmektir. el-Cevherî şöyle demiştir: “Bineğinin sırtına istiva etti” yani yerleşti; “semaya istiva etti” yani yükseldi; “istiva etti” yani hükümran oldu ve galip geldi; nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:

قَدِ اسْتَوَى بِشْرٌ عَلَى الْعِرَاقِ ... مِنْ غَيْرِ سَيْفٍ وَدَمٍ مُهْرَاقِ

Bişr, kılıçsız ve dökülen bir kan olmadan... Irak'a istiva etti (hâkim oldu).

وَاسْتَوَى الرجل، أي: انتهى شبابه، واستوى، أي: اتّسق وَاعْتَدَلَ. وَحُكِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّ مَعْنَى (استوى) هنا: علا، ومثله قول الشاعر:

“Adam istiva etti” yani gençliği kemale erdi; “istiva etti” yani intizam buldu ve dengelendi demektir. Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre buradaki (istiva) kelimesinin anlamı: Yüceldi (alâ) demektir; nitekim şairin şu sözü de bunun gibidir:

فأوردتهم ماء بفيفاء قفرة ... وَقَدْ حَلَّقَ النَّجْمُ الْيَمَانِيُّ فَاسْتَوَى

Onları ıssız bir çöldeki suya indirdim... Yemen Yıldızı (Süheyl) yükselip istiva etmişken (tepeye çıkmışken).

أَيْ عَلَا وَارْتَفَعَ. وَالْعَرْشُ: قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: هُوَ سَرِيرُ الْمَلِكِ. وَيُطْلَقُ الْعَرْشُ عَلَى مَعَانٍ أُخَرَ مِنْهَا عَرْشُ

Yani yüceldi ve yükseldi demektir. Arş (الْعَرْش) kelimesine gelince; el-Cevherî şöyle demiştir: O, hükümdarın tahtıdır. Arş kelimesi başka anlamlarda da kullanılır; bunlardan biri ... arşıdır:

الْبَيْتِ: سَقْفُهُ، وَعَرْشُ الْبِئْرِ: طَيُّهَا بِالْخَشَبِ، وَعَرْشُ السِّمَاكِ: أَرْبَعَةُ كَوَاكِبَ صِغَارٌ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْمُلْكِ وَالسُّلْطَانِ وَالْعِزِّ وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

tavanıdır (arşu'l-beyt). Kuyunun arşı: İçinin ahşapla örülmesidir. Semâk yıldızının arşı: Dört küçük yıldızdır. Mülk, saltanat ve izzet anlamında da kullanılır; nitekim Züheyr'in şu sözü bu kabildendir:

تَدَارَكْتُمَا عَبْسًا وقد ثلّ عرشها ... وذبيان إذ زلّت بأقدامها النَّعْلُ

Abs kabilesinin tahtı/gücü çökmüşken ve Zübyân'ın ayaklarından nalları kaymışken ikinize yetiştiniz.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

إِنْ يَقْتُلُوكَ فَقَدْ ثَلَلْتُ عُرُوشُهُمْ ... بعتيبة بن الحرث بْنِ شِهَابِ

Eğer seni öldürürlerse, ben de Uteybe b. el-Hâris b. Şihâb ile onların tahtlarını/şereflerini yerle bir etmişimdir.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

رَأَوْا عَرْشِي تَثَلَّمَ جَانِبَاهُ ... فَلَمَّا أَنْ تَثَلَّمَ أَفْرَدُونِي

Gördüler ki arşımın (hükümranlığımın) iki yanı çatladı... Çatlayınca da beni yalnız bıraktılar.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ صِفَةُ عَرْشِ الرَّحْمَنِ وَإِحَاطَتِهِ بالسموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَمَا عَلَيْهِمَا، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا. قَوْلُهُ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ أَيْ: يَجْعَلُ اللَّيْلَ كَالْغِشَاءِ لِلنَّهَارِ فَيُغَطِّي بِظُلْمَتِهِ ضِيَاءَهُ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُغَشِّي بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: أَغْشَى يُغْشِي، وَغَشَّى يُغَشِّي، وَالتَّغْشِيَةُ فِي الْأَصْلِ: إِلْبَاسُ الشَّيْءِ الشَّيْءَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُغْشِي اللَّيْلَ بِالنَّهَارِ اكْتِفَاءً بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ عَنِ الْآخَرِ كَقَوْلِهِ تعالى سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ . وَقَرَأَ حُمَيْدُ بْنُ قَيْسٍ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ عَلَى إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى اللَّيْلِ، وَمَحَلُّ هَذِهِ الْجُمْلَةِ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مُغْشِيًا اللَّيْلَ النَّهَارَ، وَهَكَذَا قَوْلُهُ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً حَالٌ مِنَ اللَّيْلِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِ اللَّيْلِ طَالِبًا لِلنَّهَارِ طَلَبًا حَثِيثًا لَا يَفْتُرُ عَنْهُ بِحَالٍ، وَحَثِيثًا صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: يَطْلُبُهُ طَلَبًا حَثِيثًا أَوْ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ يَطْلُبُ. وَالْحَثُّ:

Sahih hadislerde Rahmân'ın Arş'ının sıfatı, gökleri, yeri, ikisinin arasındakileri ve üzerindekileri kuşatıcılığı sabit olmuştur ve burada kastedilen de odur. Cenâb-ı Hakk'ın: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } “geceyi gündüze bürüyüp örten” buyruğu; geceyi gündüz için bir örtü gibi kılıp karanlığıyla onun aydınlığını örter, demektir. Âsım, Hamza ve el-Kisâî şedde ile { يُغَشِّي } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır ki ikisi de birer lügattir; أَغْشَى يُغْشِي ve غَشَّى يُغَشِّي denilir. Tağşiye aslen: Bir şeye başka bir şeyi giydirmektir. Allah Teâlâ'nın: { سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan koruyan elbiseler” kavlinde olduğu gibi iki durumdan birini diğeri yerine kâfi görerek bu ayette “gündüzü de geceye bürüyüp örten” ifadesini zikretmemiştir. Humeyd b. Kays fiili geceye isnat ederek { يُغْشِي اللَّيْلُ النَّهارَ } şeklinde okumuştur. Bu cümlenin mahalli hâl olarak nasptır; takdiri şöyledir: “Geceyi gündüze bürüyüp örter olduğu halde Arş'a istiva etti.” Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } “ki o onu süratle kovalar” buyruğu da geceden bir hâldir; yani gece hiçbir şekilde gevşemeksizin gündüzü süratli bir taleple talep eder olduğu halde [demektir]. { حَثِيثاً } kelimesi mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “onu süratli bir taleple talep eder” yahut يَطْلُبُ fiilinin fâilinden hâldir. el-Hass:

الِاسْتِعْجَالُ وَالسُّرْعَةُ، يُقَالُ: وَلَّى حَثِيثًا، أَيْ: مُسْرِعًا. قَوْلُهُ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ قال الأخفش: معطوف على السموات، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ بِرَفْعِهَا كُلِّهَا عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرِ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْأَوَّلِ: وَخَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ حَالَ كَوْنِهَا مُسَخَّرَاتٍ، وَعَلَى الثَّانِي: الْإِخْبَارُ عَنْ هَذِهِ بِالتَّسْخِيرِ.

Acele etmek ve sürattir; وَلَّى حَثِيثًا denilir ki “hızlıca arkasını dönüp gitti” demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ } “güneşi, ayı ve yıldızları da emrine boyun eğmiş kılan” buyruğu hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir: { السَّماواتِ } kelimesine matuftur. İbn Âmir ise mübteda ve haber olmak üzere hepsini merfû olarak okumuştur. Birinciye göre mana: “Güneşi, ayı ve yıldızları emre amade kılınmış olarak yarattı”; ikinciye göre ise: “Bunların boyun eğdirilmiş olduğunu haber vermektir.”

قَوْلُهُ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ إِخْبَارٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ لِعِبَادِهِ بِأَنَّهُمَا لَهُ، وَالْخَلْقُ: الْمَخْلُوقُ، وَالْأَمْرُ: كَلَامُهُ، وَهُوَ كُنْ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ . أَوِ الْمُرَادُ بِالْأَمْرِ مَا يَأْمُرُ بِهِ عَلَى التَّفْصِيلِ، أَوِ التَّصَرُّفُ فِي مَخْلُوقَاتِهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ سبحانه في هذه الآية خلق السموات والأرض في ذلك الأمد اليسير، ثم ذكره اسْتِوَاءَهُ عَلَى عَرْشِهِ وَتَسْخِيرَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَأَنَّ لَهُ الْخَلْقَ وَالْأَمْرَ. قَالَ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ أَيْ: كَثُرَتْ بَرَكَتُهُ وَاتَّسَعَتْ، وَمِنْهُ بُورِكَ الشَّيْءُ وَبُورِكَ فِيهِ، كَذَا قَالَ ابْنُ عَرَفَةَ. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ فِي تَبارَكَ مَعْنَاهُ: تَعَالَى وَتَعَاظَمَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ رَبُّ الْعالَمِينَ فِي الْفَاتِحَةِ مُسْتَكْمَلًا.

Cenâb-ı Hakk'ın: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } “İyi bilin ki yaratma da emir de O'na aittir” buyruğu, kullarına her ikisinin de sadece Kendisine ait olduğunu bildiren bir haberdir. Halk: Yaratılanlardır; emir ise O'nun kelamıdır ki o da: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman sözümüz ona sadece 'Ol' dememizdir, o da hemen oluverir” kavlindeki كُنْ (Ol) emridir. Yahut emir ile kastedilen ayrıntılı olarak buyurduğu emirleridir veya yarattıkları üzerindeki tasarrufudur. Sübhânehu ve Teâlâ bu ayette göklerin ve yerin o kısa sürede yaratılışını, ardından Arş'a istivasını, güneşin, ayın ve yıldızların boyun eğdirilişini, yaratmanın da emrin de Kendisine ait olduğunu zikredince: { تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir” buyurmuştur; yani O'nun bereketi çoğalmış ve genişlemiştir; “bir şey bereketlendi ve onda bereket kılındı” ifadesi de bu köktendir; İbn Arefe böyle demiştir. el-Ezherî تَبارَكَ kelimesinin anlamı hakkında: “Yüceldi ve büyüklük kazandı” demiştir. { رَبُّ الْعالَمِينَ } ifadesinin eksiksiz tefsiri Fâtiha Suresi'nde daha önce geçmişti.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الآية قَالَ: يُنَادِي الرَّجُلُ أَخَاهُ فَيَقُولُ: يَا أَخِي أَغِثْنِي فَإِنِّي قَدِ احْتَرَقْتُ، فَأَفِضْ عَلَيَّ مِنَ الْمَاءِ، فَيُقَالُ: أَجِبْهُ، فَيَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن السدي في قوله أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قال:

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } “Cehennem ehli cennet ehline seslenir...” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kişi [cennetteki mümin] kardeşine seslenip: “Ey kardeşim! Bana yardım et, zira ben yandım; üzerime biraz su akıt!” der. Bunun üzerine [cennettekine]: “Ona cevap ver!” denilir. O da: { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır” der. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Bize biraz sudan veya Allah'ın size verdiği rızıktan akıtın” buyruğu hakkında [es-Süddî] şöyle demiştir:

مِنَ الطَّعَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَسْتَسْقُونَهُمْ وَيَسْتَطْعِمُونَهُمْ، وَفِي قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ قَالَ: طَعَامُ الْجَنَّةِ وَشَرَابُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا يَقُولُ: نَتْرُكُهُمْ فِي النَّارِ كَمَا تَرَكُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ قَالَ: نُؤَخِّرُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ قَالَ: عَاقِبَتَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ جَزَاؤُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ قَالَ: مَا كَانُوا يُكَذِّبُونَ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ قَالَ: كُلُّ يَوْمٍ مِقْدَارُهُ أَلْفُ سَنَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ فِي قَوْلِهِ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ الْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ، وَالِاسْتِوَاءُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْإِقْرَارُ بِهِ إِيمَانٌ، والجحود به كُفْرٌ. وَأَخْرَجَ اللَّالْكَائِيُّ عَنْ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلًا سَأَلَهُ كَيْفَ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ؟ فَقَالَ:

Yiyecekten [akıtın/verin demektir]. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Onlardan su ve yiyecek isterler. { إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ } “Şüphesiz Allah, bunları kâfirlere haram kılmıştır” kavli hakkında ise: Cennetin yiyeceğini ve içeceğini [haram kılmıştır], demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Yani onların bu günlerine kavuşmayı terk ettikleri gibi biz de onları cehennemde bırakırız. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } kavli hakkında: “Onları [azapta] geciktiririz/bırakırız” dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } kavli hakkında: “Onun akıbetini [bekliyorlar]” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } hakkında: “Onun cezası/karşılığı geldiği gün” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ } hakkında: “Kıyamet günüdür” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } hakkında: “Dünyada yalanlayageldikleri şeyler” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Her bir günün miktarı bin yıldır. İbn Merdûye, Ümmü Seleme'den { اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Keyfiyet akılla kavranamaz, istiva ise meçhul değildir; O'nu ikrar etmek iman, O'nu inkâr etmek ise küfürdür. el-Lâlekâî, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre bir adam ona: “Nasıl istiva etti?” diye sormuş, o da şöyle demiştir:

الْكَيْفُ غَيْرُ مَعْقُولٍ وَالِاسْتِوَاءُ مِنْهُ غَيْرُ مَجْهُولٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ وَاجِبٌ، وَالسُّؤَالُ عَنْهُ بِدَعَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي كِتَابِ الدُّعَاءِ وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ: أَنَا ضَامِنٌ لِمَنْ قَرَأَ هَذِهِ الْعِشْرِينَ آيَةً فِي كُلِّ لَيْلَةٍ أَنْ يَعْصِمَهُ اللَّهُ مِنْ كُلِّ سُلْطَانٍ ظَالِمٍ، وَمِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ، وَمِنْ كل سبع ضار، ومن كل لص عاد: آيَةَ الْكُرْسِيِّ، وَثَلَاثَ آيَاتٍ مِنَ الْأَعْرَافِ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وعشرا من أوّل الصافات، وثلاث آيات من الرحمن. أولها يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وخاتمة الحشر. وأخرج أبو الشيخ بن عُبَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْزُوقٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ عِنْدَ نَوْمِهِ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ الْآيَةَ، بَسَطَ عَلَيْهِ مَلَكٌ جَنَاحَهُ حتى يصبح وقد عوفي مِنَ السَّرَقِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُحَمَّدِ ابن قَيْسٍ صَاحِبِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ: مَرِضَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ فَجَاءَهُ زُمْرَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ يَعُودُونَهُ، فَقَرَأَ رَجُلٌ مِنْهُمْ إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ الْآيَةَ كُلَّهَا، وَقَدْ أَصْمَتَ الرَّجُلُ فَتَحَرَّكَ ثُمَّ اسْتَوَى جَالِسًا، ثُمَّ سَجَدَ يَوْمَهُ وَلَيْلَتَهُ حَتَّى كَانَ مِنَ الْغَدِ مِنَ السَّاعَةِ الَّتِي سَجَدَ فِيهَا، قَالَ لَهُ أَهْلُهُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَاكَ. قَالَ: بُعِثَ إِلَى نَفْسِي مَلَكٌ يَتَوَفَّاهَا، فَلَمَّا قَرَأَ صَاحِبُكُمُ الْآيَةَ الَّتِي قَرَأَ سَجَدَ الْمَلَكُ وَسَجَدْتُ بِسُجُودِهِ، فَهَذَا حِينَ رَفَعَ رَأْسَهُ، ثُمَّ مَالَ فَقَضَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن السدي في قوله: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ قَالَ: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ فَيَذْهَبُ بِضَوْئِهِ وَيَطْلُبُهُ سَرِيعًا حَتَّى يُدْرِكَهُ.

Keyfiyet akılla kavranamaz, O'nun istivası ise meçhul değildir; O'na iman etmek vacip, O'nun hakkında soru sormak ise bidattir. İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'd-Duâ'da ve Hatîb Târîh'inde Hasan b. Ali'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Her gece şu yirmi ayeti okuyan kimseyi Allah'ın her zalim sultandan, her azgın şeytandan, her yırtıcı canavardan ve her haddi aşan hırsızdan koruyacağına kefilim: Âyetü'l-Kürsî, A'râf Suresi'nden { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ayetiyle başlayan üç ayet, Sâffât Suresi'nin başından on ayet, Rahmân Suresi'nden ilki { يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } olan üç ayet ve Haşr Suresi'nin sonu. Ebü'ş-Şeyh, Ubeyd b. Ebî Merzûk'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kim uyuyacağı vakit { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ayetini okursa, sabaha kadar bir melek kanadını onun üzerine gerer ve hırsızlıktan korunmuş olur. Ebü'ş-Şeyh, Ömer b. Abdilazîz'in arkadaşı Muhammed b. Kays'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Medine ehlinden bir adam hastalandı; arkadaşlarından bir grup onu ziyarete geldi. İçlerinden bir adam { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ayetinin tamamını okudu; adam ise susmuş kalmıştı. Derken kımıldadı, sonra doğrulup oturdu; ardından o gününü ve gecesini ertesi gün secdeye kapandığı aynı saate kadar secdede geçirdi. Ailesi ona: “Sana afiyet veren Allah'a hamdolsun” dedi. Adam: “Ruhumu kabzetmek üzere bir melek gönderilmişti. Arkadaşınız okuduğu o ayeti okuyunca melek secdeye kapandı, ben de onun secdesiyle beraber secde ettim; işte başını yeni kaldırdı” dedi; sonra yan tarafına yıkılıp vefat etti. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Geceyi gündüze bürür de onun ışığını giderir; ona yetişinceye kadar onu süratle kovalar.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: يَلْبَسُ اللَّيْلُ النَّهَارَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَثِيثاً قَالَ: سَرِيعًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ فِي قَوْلِهِ: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ قَالَ: الْخَلْقُ:

İbn Ebî Hâtim, Katâde'den: “Gece gündüze bürünür/giydirilir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { حَثِيثاً } kavli hakkında: “Hızlıca” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süfyân b. Uyeyne'den { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Halk:

مَا دُونَ الْعَرْشِ، وَالْأَمْرُ: مَا فَوْقَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ قَالَ: الخلق هو المخلوق، والأمر هو الكلام.

Arş'ın altındakilerdir; emir ise bunun ötesindekilerdir. İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî yine ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Halk yaratılmış olandır (mahlûktur), emir ise kelâmdır.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٥ الى ٥٨]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 55-58]

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)

{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. (55) Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korku ve ümitle dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır. (56) Rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O'dur. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya su indirir ve onunla her türlü meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki ibret alırsınız. (57) Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise ancak kıt ve faydasız bir şey çıkar. İşte şükreden bir kavim için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız. (58)”

أَمَرَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالدُّعَاءِ، وَقَيَّدَ ذَلِكَ بِكَوْنِ الدَّاعِي مُتَضَرِّعًا بِدُعَائِهِ مُخْفِيًا لَهُ، وَانْتِصَابُ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُتَضَرِّعِينَ بِالدُّعَاءِ مُخْفِينَ لَهُ، أَوْ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ: ادْعُوهُ دُعَاءَ تَضَرُّعٍ وَدُعَاءَ خُفْيَةٍ، وَالتَّضَرُّعُ: مِنَ الضَّرَاعَةِ، وَهِيَ الذِّلَّةُ وَالْخُشُوعُ وَالِاسْتِكَانَةُ، وَالْخُفْيَةُ: الْإِسْرَارُ بِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَقْطَعُ لِعِرْقِ الرِّيَاءِ، وَأَحْسَمُ لِبَابِ مَا يُخَالِفُ الْإِخْلَاصَ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ أَيِ:

Allah Sübhânehu onlara dua etmeyi emretmiş ve bunu, dua edenin duasında yalvarıp yakarması ve duasını gizli yapması şartına bağlamıştır. { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } lafızlarının nasb hali hâl konumundadır; yani “duada yalvarıp yakararak ve onu gizleyerek” demektir yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani “O'na yalvarış duası ve gizlilik duası ile dua edin” demektir. Tedarru‘: Zillet, huşû ve boyun eğmek anlamına gelen darâat kökündendir. Hufye: Duayı gizlemektir; zira bu, riya damarını daha çok keser ve ihlasa aykırı olan şeylerin kapısını daha kesin bir biçimde kapatır. Sonra bunu: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyruğuyla gerekçelendirmiştir; yani:

الْمُجَاوِزِينَ لِمَا أُمِرُوا بِهِ فِي الدُّعَاءِ وَفِي كُلِّ شَيْءٍ، فَمَنْ جَاوَزَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فَقَدِ اعْتَدَى، وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ، وَتَدْخُلُ الْمُجَاوَزَةُ فِي الدُّعَاءِ فِي هَذَا الْعُمُومِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا. وَمِنَ الِاعْتِدَاءِ فِي الدُّعَاءِ أَنْ يَسْأَلَ الدَّاعِي مَا لَيْسَ لَهُ، كَالْخُلُودِ فِي الدُّنْيَا، أَوْ إِدْرَاكِ مَا هو محال في نفسه، أو يطلب الْوُصُولِ إِلَى مَنَازِلِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْآخِرَةِ، أَوْ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالدُّعَاءِ صَارِخًا بِهِ. قَوْلُهُ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها نَهَاهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا، وَمِنْهُ قَتْلُ النَّاسِ، وَتَخْرِيبُ مَنَازِلِهِمْ، وَقَطْعُ أَشْجَارِهِمْ وَتَغْوِيرُ أَنْهَارِهِمْ. وَمِنَ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ: الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَالْوُقُوعُ فِي مَعَاصِيهِ، وَمَعْنَى:

Gerek duada gerekse her şeyde kendilerine emredilen sınırı aşanları [sevmez]. Kim herhangi bir hususta Allah'ın kendisine emrettiği sınırı aşarsa haddi aşmış olur; Allah ise haddi aşanları sevmez. Duada haddi aşmak da öncelikli olarak bu umumî ifadenin kapsamına girer. Duada haddi aşmaktan biri; dua edenin, dünyada ebedî kalmak veya bizzat imkânsız olan bir şeye erişmek yahut ahirette peygamberlerin makamlarına ulaşmayı istemek gibi hakkı olmayan bir şeyi istemesi ya da duasında sesini feryat ederek yükseltmesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğunda Allah Sübhânehu, az olsun çok olsun yeryüzünde herhangi bir şekilde fesat çıkarmayı onlara yasaklamıştır. İnsanları öldürmek, evlerini yıkmak, ağaçlarını kesmek ve nehirlerini kurutmak bu kabildendir. Allah'ı inkâr etmek ve O'na isyan etmek de yeryüzünde fesat çıkarmaktandır. Anlamı şudur:

بَعْدَ إِصْلاحِها: بَعْدَ أَنْ أَصْلَحَهَا اللَّهُ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَتَقْرِيرِ الشرائع. قوله وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إعرابها يَحْتَمِلُ الْوَجْهَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَفِيهِ: أَنَّهُ يُشْرَعُ لِلدَّاعِي أَنْ يَكُونَ عِنْدَ دُعَائِهِ خَائِفًا وَجِلًا طَامِعًا فِي إِجَابَةِ اللَّهِ لِدُعَائِهِ، فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ عِنْدَ الدُّعَاءِ جَامِعًا بَيْنَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ ظَفِرَ بِمَطْلُوبِهِ. وَالْخَوْفُ: الِانْزِعَاجُ مِنَ الْمَضَارِّ الَّتِي لَا يُؤْمَنُ مِنْ وُقُوعِهَا، وَالطَّمَعُ: توقع حصول الأمور المحبوبة.

{ بَعْدَ إِصْلاحِها }: Allah'ın peygamberler göndererek, kitaplar indirerek ve şeriatları yerleştirerek orayı ıslah etmesinden sonra [fesat çıkarmayın demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “O'na korku ve ümitle dua edin” buyruğunun irabı, { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } ifadesinde geçen iki ihtimali de taşır. Bu ifadede, dua edenin dua anında korku ve çekingenlik içinde bulunmasının ve Allah'ın duasına icabet edeceğine dair ümit beslemesinin meşru olduğuna delil vardır; zira kişi dua ederken korku ile ümidi bir araya getirirse matlubuna nail olur. Havf: Başa gelmesinden emin olunamayan zararlardan dolayı duyulan tedirginliktir; Tama‘: Sevilen şeylerin gerçekleşmesini beklemektir.

قوله إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ رَحْمَتَهُ قَرِيبَةٌ مِنْ عِبَادِهِ الْمُحْسِنِينَ بِأَيِّ نَوْعٍ مِنَ الْأَنْوَاعِ كَانَ إِحْسَانُهُمْ، وَفِي هَذَا تَرْغِيبٌ لِلْعِبَادِ إِلَى الْخَيْرِ وَتَنْشِيطٌ لَهُمْ، فَإِنَّ قُرْبَ هَذِهِ الرَّحْمَةِ الَّتِي يَكُونُ بِهَا الْفَوْزُ بِكُلِّ مَطْلَبٍ مَقْصُودٌ لِكُلِّ عَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ.

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” buyruğu; Allah Sübhânehu'nun, iyilikleri hangi türden olursa olsun ihsan sahibi kullarına rahmetinin yakın olduğunu bildirmesidir. Bunda kulların hayra teşvik edilmesi ve gayrete getirilmesi vardır; zira her bir matluba nail olmayı sağlayan bu rahmetin yakınlığı, Allah'ın kullarından her bir kulun asıl gayesidir.