وَقَدِ اخْتَلَفَ أَئِمَّةُ اللُّغَةِ وَالْإِعْرَابِ فِي وَجْهِ تَذْكِيرِ خَبَرِ رَحْمَةَ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ قَرِيبٌ وَلَمْ يَقُلْ قَرِيبَةٌ، فَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الرَّحْمَةَ مُؤَوَّلَةٌ بِالرَّحِمِ لِكَوْنِهَا بِمَعْنَى الْعَفْوِ وَالْغُفْرَانِ، وَرَجَّحَ هَذَا التَّأْوِيلَ النَّحَّاسُ. وَقَالَ النضر ابن شُمَيْلٍ: الرَّحْمَةُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى التَّرَحُّمِ، وَحَقُّ الْمَصْدَرِ التَّذْكِيرُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ: أَرَادَ بِالرَّحْمَةِ هُنَا الْمَطَرَ، وَتَذْكِيرُ بَعْضِ الْمُؤَنَّثِ جَائِزٌ، وَأَنْشَدَ:
Dil ve irab âlimleri, { قَرِيبٌ } deyip "karîbetün" (قَرِيبَةٌ) demeyerek Allah'ın rahmetinin haberinin müzekker kılınmasının gerekçesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: Rahmet, af ve mağfiret manasında olduğu için rahim (bağışlama) anlamıyla tevil edilmiştir. Bu tevili en-Nehhâs da tercih etmiştir. Nadr b. Şümeyl ise şöyle demiştir: Rahmet, merhamet etme anlamında bir mastardır; mastarın hakkı ise müzekker kılınmaktır. el-Ahfeş Saîd de şöyle demiştir: Burada rahmet ile yağmuru kastetmiştir; bazı müennes lafızların müzekker kılınması ise caizdir. Ve şu şiiri okumuştur:
فَلَا مُزْنَةَ وَدَقَتْ وَدْقَهَا ... وَلَا أَرْضَ أَبَقَلَ أَبْقَالُهَا
"Ne yağmur bırakan bir bulut yağmurunu yağdırdı... Ne de bir yer yeşilliklerini yeşertti."
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تَذْكِيرُ قَرِيبٌ عَلَى تَذْكِيرِ الْمَكَانِ، أَيْ: مَكَانٌ قَرِيبٌ. قَالَ عَلِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ الْأَخْفَشُ:
Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: { قَرِيبٌ } kelimesinin müzekker kılınması mekânın müzekker oluşuna göredir; yani: "yakın bir mekân" [demektir]. Ali b. Süleyman el-Ahfeş şöyle demiştir:
وَهَذَا خَطَّأٌ، وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ لَكَانَ قَرِيبٌ مَنْصُوبًا كَمَا تَقُولُ: إِنَّ زَيْدًا قَرِيبًا مِنْكَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الْقَرِيبَ إِذَا كَانَ بِمَعْنَى الْمَسَافَةِ فَيُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَإِنْ كَانَ بِمَعْنَى النَّسَبِ فَيُؤَنَّثُ بِلَا اخْتِلَافٍ بَيْنَهُمْ. وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: يُقَالُ فِي النَّسَبِ قَرِيبَةُ فُلَانٍ، وَفِي غَيْرِ النَّسَبِ يَجُوزُ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ فَيُقَالُ: دَارُكَ عَنَّا قَرِيبٌ وَفُلَانَةٌ مِنَّا قَرِيبٌ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً ومنه قول امرئ القيس:
"Bu yanlıştır; şayet onun dediği gibi olsaydı, tıpkı senin: 'Şüphesiz Zeyd sana yakındır (قَرِيبًا)' demen gibi, { قَرِيبٌ } lafzı mansub olurdu." Ferrâ ise şöyle demiştir: "Karîb" (قَرِيب) kelimesi mesafe manasında olduğunda hem müzekker hem müennes kılınabilir; şayet soy/nesep manasında olursa aralarında ihtilaf olmaksızın müennes kılınır. Ferrâ'dan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Soy ve hısımlıkta "falancanın yakınıdır (قَرِيبَةُ فُلَانٍ)" denilir, soy dışındaki durumlarda ise müzekker ve müennes kılınması caizdir; nitekim: "Evin bize yakındır (دَارُكَ عَنَّا قَرِيبٌ)" ve "Falanca kadın bize yakındır (فُلَانَةٌ مِنَّا قَرِيبٌ)" denir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } “Ne bilirsin, belki de o saat yakındır” buyurmuştur. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:
له الويل إن أمسى وَلَا أُمُّ هَاشِمٍ ... قَرِيبٌ وَلَا الْبَسْبَاسَةُ ابْنَةُ يَشْكُرَا
"Akşam olduğunda ne Ümmü Hâşim yakınında olursa ne de Yeşkür kızı Besbâse, vay onun haline!"
وَرَوِيَ عَنِ الزَّجَّاجِ أَنَّهُ خَطَّأَ الْفَرَّاءَ فِيمَا قَالَهُ وَقَالَ: إِنَّ سَبِيلَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ أَنْ يَجْرِيَا عَلَى أَفْعَالِهِمَا وَقِيلَ:
Zeccâc'dan, Ferrâ'nın bu söylediğini hatalı bulduğu ve şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Müzekker ve müennesin yolu, fiillerine göre cereyan etmeleridir." Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُ لَمَّا كَانَ تَأْنِيثُ الرَّحْمَةِ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ جَازَ فِي خَبَرِهَا التَّذْكِيرُ، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الْجَوْهَرِيُّ. قَوْلُهُ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ
Rahmet kelimesinin müennesliği hakiki olmayınca (mecazi müennes olunca), haberinin müzekker kılınması caiz olmuştur. Cevherî bu anlamı zikretmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “O, rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderendir” buyruğu, O'nun: { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } buyruğu üzerine matuftur.
يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نِعْمَةٍ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَثُبُوتِ إِلَاهِيَّتِهِ. وَرِيَاحٌ: جَمْعُ رِيحٍ، وَأَصْلُ رِيحٍ:
[Bu ayet], O'nun vahdaniyetine ve ilahlığının sübutuna delalet etmesiyle birlikte, kullarına lütfettiği nimetlerden bir nimetin zikrini içermektedir. "Riyâh" (رِيَاح), "rîh" (رِيح) kelimesinin çoğuludur; "rîh" kelimesinin aslı ise:
رُوحٌ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْحَرَمَيْنِ وَأَبُو عَمْرٍو نُشُرًا بِضَمِّ النُّونِ وَالشِّينِ جَمْعُ نَاشِرٍ عَلَى مَعْنَى النَّسَبِ: أَيْ ذَاتِ نُشُرٍ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَابْنُ عَامِرٍ نُشْرًا بِضَمِّ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّين مِنْ نَشَرَ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ نَشْرًا بِفَتْحِ النُّونِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَمَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ يَرْجِعُ إِلَى النَّشْرِ الَّذِي هُوَ خِلَافَ الطَّيِّ فَكَأَنَّ الرِّيحَ مَعَ سُكُونِهَا كَانَتْ مَطْوِيَّةً ثُمَّ تُرْسَلُ مِنْ طَيِّهَا فَتَصِيرُ كَالْمُنْفَتِحَةِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ مُتَفَرِّقَةٌ فِي وُجُوهِهَا عَلَى مَعْنَى نَنْشُرُهَا هَاهُنَا وَهَاهُنَا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ بُشْراً بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ جَمْعُ بَشِيرٍ، أَيِ: الرِّيَاحُ تُبَشِّرُ بِالْمَطَرِ، ومثله قوله تعالى وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ . قَوْلُهُ بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَرَادَ بِالرَّحْمَةِ هُنَا الْمَطَرَ، أَيْ: قُدَّامَ رَحْمَتِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ يُرْسِلُ الرِّيَاحَ نَاشِرَاتٍ أَوْ مُبَشِّرَاتٍ بَيْنَ يَدَيِ الْمَطَرِ. قَوْلُهُ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا أَقَلَّ فُلَانٌ الشَّيْءُ: حَمَلَهُ وَرَفَعَهُ، وَالسَّحَابُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، وَالْمَعْنَى: حَتَّى إِذَا حَمَلَتِ الرِّيَاحُ سَحَابًا ثِقَالًا بِالْمَاءِ الَّذِي صَارَتْ تَحْمِلُهُ سُقْناهُ أَيِ: السَّحَابَ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ أَيْ: مُجْدِبٍ لَيْسَ فِيهِ نَبَاتٌ، يُقَالُ: سُقْتُهُ لِبَلَدِ كَذَا وَإِلَى بَلَدِ كَذَا وَقِيلَ: اللَّامُ هُنَا لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ: لِأَجْلِ بَلَدٍ مَيِّتٍ، وَالْبَلَدُ: هُوَ الْمَوْضِعُ الْعَامِرُ مِنَ الْأَرْضِ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ أَيْ: بِالْبَلَدِ الَّذِي سُقْنَاهُ لِأَجْلِهِ أَوْ بِالسَّحَابِ، أَيْ: أَنْزَلْنَا بِالسَّحَابِ الْمَاءَ الَّذِي تَحْمِلُهُ أَوْ بِالرِّيحِ، أَيْ: فَأَنْزَلْنَا بِالرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ بَيْنَ يَدَيِ الْمَطَرِ الْمَاءَ وَقِيلَ إِنَّ الْبَاءَ هُنَا بِمَعْنَى مِنْ، أَيْ:
"Rûh"tur (رُوح). Haremeyn ehli (Mekke ve Medine kıraat imamları) ile Ebû Amr, nûn ve şîn harflerinin zammesiyle { نُشُرًا } şeklinde okumuşlardır ki bu, nesep manası üzere "nâşir" (نَاشِر) kelimesinin çoğuludur; yani: dağıtıcı özelliği olan [rüzgârlar] demektir. Hasan, Katâde ve İbn Âmir ise nûn harfinin zammesi ve şîn harfinin sükûnuyla "neşere" (نَشَرَ) kökünden { نُشْرًا } şeklinde okumuşlardır. A'meş, Hamza ve Kisâî ise mastar olarak nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnuyla { نَشْرًا } şeklinde okumuşlardır; bu kıraatte kelimenin hâl konumunda bir mastar olması da caizdir. Bu kıraatlerin anlamı, dürmenin zıddı olan "neşr" (yayma/dağıtma) kavramına döner; sanki rüzgâr durgunluğu esnasında dürülmüş vaziyetteydi de sonra dürülmüş hâlinden salıverilip açılmış gibi olur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bunun manası, "onları şuraya ve buraya yayıyoruz" anlamında, yönlerine doğru dağılmış olmalarıdır. Âsım ise tek noktalı bâ harfi ve şîn harfinin sükûnuyla "beşîr" (بَشِير) kelimesinin çoğulu olarak { بُشْراً } şeklinde okumuştur; yani: rüzgârlar yağmuru müjdeler demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir” buyruğu da bunun gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } ifadesinde rahmet ile burada yağmur kastedilmiştir; yani: rahmetinin önünde demektir. Anlamı şudur: Allah Sübhânehu, rüzgârları yağmurun önü sıra yayıcılar veya müjdeciler olarak gönderir. Cenâb-ı Hakk'ın: { حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالًا } “Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiği zaman” buyruğunda; bir kimse bir şeyi "ekalle" (أَقَلَّ) ettiğinde, onu taşımış ve kaldırmış olur. "Sahâb" (سَحَاب) kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Anlamı şudur: Rüzgârlar, taşır hale geldikleri su ile ağırlaşmış bulutları yüklendiği zaman { سُقْناهُ } “onu sevk ederiz”; yani bulutu, { لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “ölü bir beldeye” yani kurak ve içinde bitki bulunmayan bir yere sevk ederiz. "Onu falanca belde için sevk ettim" (سُقْتُهُ لِبَلَدِ كَذَا) ve "falanca beldeye sevk ettim" (إِلَى بَلَدِ كَذَا) denilir. Buradaki lâm harfinin illet lâmı olduğu da söylenmiştir; yani: "ölü bir belde için/sebebiyle" demektir. "Beled" ise yeryüzünün mamur olan yeridir. { فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ } “Böylece oraya suyu indiririz”; yani onun için sevk ettiğimiz o beldeye indiririz yahut bulut ile indiririz; yani bulut vasıtasıyla taşıdığı suyu indiririz yahut rüzgâr ile indiririz; yani yağmurun önünde gönderilen rüzgâr vasıtasıyla suyu indiririz demektir. Buradaki bâ harfinin "min" (مِنْ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani:
فَأَنْزَلْنَا مِنْهُ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ أَيْ: بِالْمَاءِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ أَيْ: مِنْ جَمِيعِ أَنْوَاعِهَا. قَوْلُهُ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْإِخْرَاجِ، وَهُوَ إِخْرَاجُ الثَّمَرَاتِ نُخْرِجُ الْمَوْتَى مِنَ القبور يوم حشرهم لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
{ فَأَنْزَلْنَا مِنْهُ الْمَاءَ } “Böylece onunla suyu indirdik” { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “ve onunla çıkardık”; yani su ile, { مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “her türlü meyveden”; yani onların bütün çeşitlerinden [çıkardık]. Cenâb-ı Hakk'ın: { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” buyruğu; yani işte bu çıkarma gibi -ki o da meyvelerin çıkarılmasıdır- haşir günlerinde ölüleri kabirlerden [böylece] çıkaracağız. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”
أَيْ: تَتَذَكَّرُونَ فَتَعْلَمُونَ بِعَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَبَدِيعِ صَنْعَتِهِ، وَأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى بَعْثِكُمْ كَمَا قَدَرَ عَلَى إِخْرَاجِ الثَّمَرَاتِ الَّتِي تُشَاهِدُونَهَا. قَوْلُهُ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ أَيِ: التُّرْبَةُ الطَّيِّبَةُ يَخْرُجُ نَبَاتُهَا بِإِذْنِ اللَّهِ وَتَيْسِيرِهِ إِخْرَاجًا حَسَنًا تَامًّا وَافِيًا وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً أَيْ: وَالتُّرْبَةُ الْخَبِيثَةُ لَا يَخْرُجُ نَبَاتُهَا إِلَّا نَكِدًا، أَيْ: لَا خَيْرَ فِيهِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ نَكِداً بِسُكُونِ الْكَافِ. وَقَرَأَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ نَكَدًا بِفَتْحِ الْكَافِ: أَيْ ذَا نَكَدٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ نَكِداً بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْكَافِ. وَقُرِئَ يُخْرِجُ أَيْ يُخْرِجُهُ الْبَلَدُ قيل: معنى الْآيَةِ التَّشْبِيهُ، شَبَّهَ تَعَالَى السَّرِيعَ الْفَهْمِ بِالْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَالْبَلِيدَ بِالْبَلَدِ الْخَبِيثِ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ وَقِيلَ: هَذَا مَثَلٌ لِلْقُلُوبِ، فَشَبَّهَ الْقَلْبَ الْقَابِلَ لِلْوَعْظِ بِالْبَلَدِ الطَّيِّبِ، وَالنَّائِي عَنْهُ بِالْبَلَدِ الْخَبِيثِ، قَالَهُ الْحَسَنُ وَقِيلَ: هُوَ مَثَلٌ لِقَلْبِ الْمُؤْمِنِ وَالْمُنَافِقِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَقِيلَ: هُوَ مَثَلٌ لِلطَّيِّبِ وَالْخَبِيثِ مِنْ بَنِي آدَمَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ التَّصْرِيفِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ اللَّهَ وَيَعْتَرِفُونَ بِنِعْمَتِهِ.
“Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”; yani düşünüp öğüt alırsınız da Allah'ın yüce kudretini ve eşsiz sanatını, ayrıca gözlerinizle gördüğünüz meyveleri çıkarmaya güç yetirdiği gibi sizi de yeniden diriltmeye güç yetireceğini bilirsiniz. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel beldenin bitkisi, Rabbinin izniyle çıkar” buyruğu; yani güzel ve verimli toprağın bitkisi, Allah'ın izni ve kolaylaştırmasıyla güzel, tam ve eksiksiz bir şekilde çıkar demektir. { وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً } “Kötü olandan ise çorak ve faydasız olandan başkası çıkmaz”; yani verimsiz ve kötü toprağın bitkisi ise ancak kıt, zahmetli ve faydasız çıkar; yani onda hiçbir hayır olmaz. Talha b. Musarrif, kâf harfinin sükûnuyla { نَكْداً } şeklinde okumuştur. İbnü'l-Ka'kâ' ise kâf harfinin fethasıyla { نَكَدًا } şeklinde okumuştur; yani: zahmet ve meşakkat sahibi demektir. Diğer kıraat imamları ise nûn harfinin fethası ve kâf harfinin kesresiyle { نَكِداً } şeklinde okumuşlardır. { يُخْرِجُ } şeklinde de okunmuştur ki; yani "o belde onu çıkarır" demektir. Şöyle denilmiştir: Ayetin manası teşbihtir; Allah Teâlâ anlayışı hızlı olan kimseyi güzel beldeye, kıt anlayışlı kimseyi de çorak/kötü beldeye benzetmiştir. Bunu en-Nehhâs zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, kalpler için bir meseldir; vaazı ve öğüdü kabul eden kalbi güzel beldeye, ondan uzak duran kalbi ise çorak/kötü beldeye benzetmiştir. Bunu Hasan[-ı Basrî] söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, mümin ile münafığın kalbi için bir meseldir. Bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, Âdemoğullarından iyi olan ile kötü olan kimseler için bir meseldir. Bunu Mücâhid söylemiştir. { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ } “İşte şükreden bir topluluk için ayetleri böyle türlü türlü açıklarız”; yani Allah'a şükreden ve O'nun nimetini itiraf eden bir kavim için ayetleri işte böyle türlü türlü açıklarız.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً قَالَ: السِّرُّ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ فِي الدُّعَاءِ وَلَا فِي غَيْرِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: التَّضَرُّعُ: عَلَانِيَةٌ، وَالْخُفْيَةُ: سِرٌّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً يَعْنِي:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } buyruğu hakkında: "Gizlice [dua edin]" demiştir. { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } buyruğu hakkında da: "Duada da başka şeyde de [haddi aşanları sevmez]" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Tazarru; açıktan, hufye ise gizlicedir." İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } buyruğu hakkında şöyle demiştir: Yani,
مُسْتَكِينًا، وَخُفْيَةً: يَعْنِي فِي خَفْضٍ وَسُكُونٍ فِي حَاجَاتِكُمْ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ يَقُولُ: لَا تَدْعُوا عَلَى الْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ بِالشَّرِّ: اللَّهُمَّ اخْزِهِ وَالْعَنْهُ وَنَحْوَ ذَلِكَ فَإِنَّ ذَلِكَ عُدْوَانٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ قَالَ: لَا تَسْأَلُوا مَنَازِلَ الْأَنْبِيَاءِ.
"Boyun bükerek; { وَخُفْيَةً } yani dünya ve ahiret işlerine dair ihtiyaçlarınızda alçak sesle ve sükûnet içinde [dua edin]. { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } buyruğuyla ise: Mümin erkek ve mümin kadına: 'Allah'ım, onu rezil et, ona lanet et' ve benzeri şekillerde kötülükle beddua etmeyin; zira bu, haddi aşmaktır, demektedir." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } buyruğu hakkında: "Peygamberlerin makamlarını istemeyin" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَجْتَهِدُونَ فِي الدُّعَاءِ وَمَا يُسْمَعُ لَهُمْ صَوْتٌ إِنْ كَانَ إِلَّا هَمْسًا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَبِّهِمْ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ عَبْدًا صَالِحًا فَرَضِيَ قَوْلَهُ فَقَالَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ صَالِحٍ فِي قَوْلِهِ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها قال: بعد ما أَصْلَحَهَا الْأَنْبِيَاءُ وَأَصْحَابُهُمْ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي سِنَانٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَحْلَلْتُ حَلَالِي وَحَرَّمْتُ حَرَامِي وَحَدَّدْتُ حُدُودِي فَلَا تُفْسِدُوهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً قَالَ: خَوْفًا مِنْهُ، وَطَمَعًا لما عنده إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَهُوَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يُرْسِلُ الرِّيحَ فَيَأْتِي بِالسَّحَابِ مِنْ بَيْنِ الْخَافِقَيْنِ- طَرَفِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ حَيْثُ يَلْتَقِيَانِ- فَيُخْرِجُهُ مِنْ ثَمَّ، ثُمَّ يَنْشُرُهُ فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ، ثُمَّ يَفْتَحُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ فَيَسِيلُ الْمَاءُ عَلَى السَّحَابِ، ثُمَّ يُمْطِرُ السَّحَابُ بَعْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ قَالَ: يَسْتَبْشِرُ بِهَا النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ قَالَ: هُوَ الْمَطَرُ، وَفِي قَوْلِهِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى قَالَ: كَذَلِكَ تَخْرُجُونَ، وَكَذَلِكَ النُّشُورُ كَمَا يَخْرُجُ الزَّرْعُ بِالْمَاءِ. وَأَخْرَجَ
İbnü'l-Mübârek, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Müslümanlar duada bütün güçleriyle gayret gösterirlerdi de kendilerinden hiçbir ses işitilmezdi; bu, ancak kendileri ile Rableri arasında fısıltıdan ibaretti. Bu da Allah'ın: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } buyurmasındandır; nitekim Allah salih bir kulu zikredip onun sözünden razı olmuş ve: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } buyurmuştur." İbn Ebî Hâtim'in İbn Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o, { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } buyruğu hakkında: "Peygamberler ve onların ashabı orayı ıslah ettikten sonra [fesat çıkarmayın]" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Sinân'dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında: "[Allah şöyle buyurmuştur:] Helalimi helal kıldım, haramımı haram kıldım ve sınırlarımı belirledim; artık onları bozmayın" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } buyruğu hakkında: "O'ndan korkarak ve O'nun katındakileri ümit ederek [dua edin]" demiştir. { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } buyruğu hakkında ise: "Yani müminlere [yakındır]; kim de Allah'a iman etmezse o fesatçılardandır" demiştir. İbn Cüreyc, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah rüzgârı gönderir; o da bulutu iki ufuk arasından -gök ile yerin birleştiği taraftan- getirip oradan çıkarır, sonra onu dilediği gibi gökte yayıp döşer. Ardından göğün kapılarını açar ve su bulutun üzerine akar, bundan sonra da bulut yağmur yağdırır." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } buyruğu hakkında: "İnsanlar onunla müjdelenirler" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } buyruğu hakkında: "O, yağmurdur" demiştir. { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } buyruğu hakkında ise: "Siz de işte böyle çıkarılacaksınız; ekinlerin su ile çıkması gibi yeniden diriliş de böyledir" demiştir. Yine rivayet edildiğine göre,
ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى قَالَ: إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُخْرِجَ الْمَوْتَى أَمْطَرَ السَّمَاءَ حَتَّى يُشَقِّقَ عَنْهُمُ الْأَرْضَ، ثُمَّ يُرْسِلُ الْأَرْوَاحَ فَيَهْوِي كُلُّ رُوحٍ إِلَى جَسَدِهِ، فَكَذَلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَى بِالْمَطَرِ كَإِحْيَائِهِ الْأَرْضَ، وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ الْآيَةَ قَالَ: هُوَ مَثَلٌ ضَرَبَهُ الله للمؤمن، يقول:
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Allah ölüleri çıkarmak istediği zaman, üzerlerindeki yeri yarıncaya kadar gökten yağmur yağdırır, sonra ruhları gönderir; her ruh kendi cesedine uçar. İşte Allah'ın yeryüzünü dirilttiği gibi ölüleri de yağmurla diriltmesi böyledir." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ } ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın mümin için verdiği bir misaldir; şöyle buyurmaktadır:
هو طيب، عمله طَيِّبٌ، كَمَا أَنَّ الْبَلَدَ الطَّيِّبَ ثَمَرُهَا طَيِّبٌ وَالَّذِي خَبُثَ ضُرِبَ مَثَلًا لِلْكَافِرِ كَالْبَلَدِ السَّبَخَةِ الْمَالِحَةِ الَّتِي لَا تَخْرُجُ مِنْهَا الْبَرَكَةُ، فَالْكَافِرُ هُوَ الْخَبِيثُ وَعَمَلُهُ خَبِيثٌ، وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التابعين.
O temizdir, ameli de temizdir; tıpkı güzel beldenin meyvesinin güzel olduğu gibi. Kötü olan ise kâfir için verilmiş bir misaldir; bereket çıkmayan çorak ve tuzlu arazi gibidir. Kâfir de kötüdür, ameli de kötüdür." Tâbiînden bir topluluktan da bunun benzeri rivayet edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 59-64]
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣)
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٢) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum.' (59) Kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.' (60) [Nûh] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.' (61) 'Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah katından sizin bilmediklerinizi biliyorum.' (62) 'Sizi uyarması, sakınmanız ve böylece merhamete nail olmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine mi şaştınız?' (63)”
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)
{ فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤) } “Bunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla birlikte olanları kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Çünkü onlar [kalp gözleri] körleşmiş bir kavimdi. (64)”
لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ كَمَالَ قُدْرَتِهِ وَبَدِيعَ صَنْعَتهِ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ ذَكَرَ هُنَا أَقَاصِيصَ الْأُمَمِ وَمَا فِيهَا مِنْ تَحْذِيرِ الْكُفَّارِ وَوَعِيدِهِمْ، لِتَنْبِيهِ هَذِهِ الْأُمَّةِ عَلَى الصَّوَابِ، وَأَنْ لَا يَقْتَدُوا بِمَنْ خَالَفَ الْحَقَّ مِنَ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ. وَاللَّامُ:
Allah Sübhânehu önceki ayetlerde kudretinin kemalini ve eşsiz sanatını açıklayınca, burada da bu ümmeti doğruya yöneltmek ve geçmiş ümmetlerden hakka muhalefet edenlerin izinden gitmemelerini sağlamak amacıyla kâfirleri sakındırma ve tehdit etmeyi içeren ümmetlerin kıssalarını zikretti. [Âyetteki] lâm harfi:
جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ. وَهُوَ أَوَّلُ الرُّسُلِ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ بَعْدَ آدَمَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ نُوحٍ فِي آلِ عِمْرَانَ فَأَغْنَى عَنِ الْإِعَادَةِ هُنَا، وَمَا قِيلَ مِنْ أَنَّ إِدْرِيسَ قَبْلَ نُوحٍ، فَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: إِنَّهُ وَهْمٌ. قَالَ الْمَازِرِيُّ: فَإِنْ صَحَّ مَا ذَكَرَهُ الْمُؤَرِّخُونَ كَانَ مَحْمُولًا عَلَى أَنَّ إِدْرِيسَ كَانَ نبيا غير مرسل، وجملة فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ اسْتِئْنَافِيَّةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ. قَوْلُهُ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ الْعِلَّةِ لِقَوْلِهِ اعْبُدُوا أَيِ: اعْبُدُوهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ إِلَهٌ غَيْرُهُ، حَتَّى يَسْتَحِقَّ مِنْكُمْ أَنْ يَكُونَ مَعْبُودًا. قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ بِرَفْعِ غَيْرِهِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِإِلَهٍ عَلَى الْمَوْضِعِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِالْخَفْضِ فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ عَلَى اللَّفْظِ. وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ النَّصْبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ: يَعْنِي: مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِيَّاهُ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: مَا أَعْرِفُ الْجَرَّ وَلَا النَّصْبَ، وَيَرُدُّهُ أَنَّ بَعْضَ بَنِي أَسَدٍ يَنْصِبُونَ غَيْرَ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ :
Mahzuf bir yeminin cevabıdır. Nûh, Âdem'den sonra yeryüzü ehline gönderilen peygamberlerin ilkidir. Nûh'un zikri Âl-i İmrân'da geçmişti; dolayısıyla burada tekrar edilmesine gerek kalmamıştır. İdrîs'in Nûh'tan önce olduğuna dair söylenen söze gelince; İbnü'l-Arabî bunun bir vehim olduğunu söylemiştir. el-Mâzerî ise şöyle demiştir: Eğer tarihçilerin zikrettiği şey doğru ise bu, İdrîs'in [şeriat tebliğ eden] bir resul değil, yalnızca bir nebi olduğu şeklinde yorumlanır. { فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } cümlesi takdirî bir sorunun cevabı olan istînâfiyye cümlesidir. Cenâb-ı Hakk'ın: { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğu, { اعْبُدُوا } “kulluk edin” emrinin gerekçesi hükmündedir; yani: O'ndan başka ibadete layık olacak hiçbir ilahınız bulunmadığı için O'na kulluk edin demektir. Nâfi', Ebû Amr, Âsım, Hamza, İbn Kesîr ve İbn Âmir, irab mahalline göre { إِلَهٍ } kelimesinin sıfatı olarak { غَيْرُهُ } kelimesini ref ile okumuşlardır. Kisâî ise Kur'an'ın tamamında lafza tabi kılarak cer ile [gayrihî] okumuştur. Ferrâ ve Kisâî, istisna üzere nasb ile okunmasını da caiz görmüşlerdir; yani: "Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur (إِلَّا إِيَّاهُ)" anlamındadır. Ebû Amr ise: "Ben ne cer ne de nasb kıraatini bilirim" demiştir. Ancak Benî Esed'den bazılarının "gayr" kelimesini her durumda mansub kılmaları bunu reddeder. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
لَمْ يَمْنَعِ الشُّرْبَ مِنْهَا غَيْرَ أَنْ نَطَقَتْ ... حَمَامَةٌ فِي غصون ذات أوقال
"Ondan içmeyi engelleyen hiçbir şey olmadı; dalları meyveli ağaçlar üzerindeki bir güvercinin ötmesi müstesna."
وَجُمْلَةُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ جُمْلَةٌ مُتَضَمِّنَةٌ لِتَعْلِيلِ الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ، أَيْ: إِنْ لم تعبدوه
{ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben, sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum” cümlesi ise ibadet emrinin illetini/gerekçesini içeren bir cümledir; yani şayet O'na ibadet etmezseniz...
فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَوْ عَذَابَ يَوْمِ الطُّوفَانِ. قَوْلُهُ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ جُمْلَةٌ اسْتِئْنَافِيَّةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْمَلَأُ: أَشْرَافُ الْقَوْمِ وَرُؤَسَاؤُهُمْ وَقِيلَ: هُمُ الرِّجَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ، وَالضَّلَالُ: الْعُدُولُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ وَالذَّهَابُ عَنْهُ، أَيْ: إِنَّا لَنَرَاكَ فِي دُعَائِكَ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ فِي ضَلَالٍ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَجُمْلَةُ قالَ يَا قَوْمِ اسْتِئْنَافِيَّةٌ أَيْضًا جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ كَمَا تَزْعُمُونَ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ لِسَوْقِ الْخَيْرِ إِلَيْكُمْ وَدَفْعِ الشَّرِّ عَنْكُمْ، نَفَى عَنْ نَفْسِهِ الضَّلَالَةَ، وَأَثْبَتَ لَهَا مَا هُوَ أَعْلَى مَنْصِبًا وَأَشْرَفُ رِفْعَةً وَهُوَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْهِمْ، وَجُمْلَةُ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا صِفَةٌ لِرَسُولٍ، أَوْ هِيَ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِحَالِ الرَّسُولِ. وَالرِّسَالَاتُ: مَا أَرْسَلَهُ اللَّهُ بِهِ إِلَيْهِمْ مِمَّا أَوْحَاهُ إِلَيْهِ وَأَنْصَحُ لَكُمْ عَطْفٌ عَلَى أُبَلِّغُكُمْ يُقَالُ: نَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ، وَفِي زِيَادَةِ اللَّامِ: دَلَالَةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي إِمْحَاضِ النصح. قال الْأَصْمَعِيُّ: النَّاصِحُ: الْخَالِصُ مِنَ الْغِلِّ، وَكُلُّ شَيْءٍ خَلَصَ فَقَدْ نَصَحَ، فَمَعْنَى أَنْصَحُ هُنَا: أُخْلِصُ النِّيَّةَ لَكُمْ عَنْ شَوَائِبِ الْفَسَادِ، وَالِاسْمُ: النَّصِيحَةُ، وَجُمْلَةُ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا مُقَرِّرَةٌ لِرِسَالَتِهِ وَمُبَيِّنَةٌ لِمَزِيدِ عِلْمِهِ، وَأَنَّهُ يَخْتَصُّ بِعِلْمِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي لَا يَعْلَمُونَهَا بِإِخْبَارِ اللَّهِ لَهُ بِذَلِكَ. قَوْلُهُ أَوَعَجِبْتُمْ فُتِحَتْ الْوَاوُ لِكَوْنِهَا الْعَاطِفَةَ وَدَخَلَتْ عَلَيْهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ. وَالْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مُقَدَّرٌ: كَأَنَّهُ قِيلَ: اسْتَبْعَدْتُمْ وَعَجِبْتُمْ أَوْ أَكَذَّبْتُمْ وَعَجِبْتُمْ أَوْ أَنْكَرْتُمْ وَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ: وَحْيٌ وَمَوْعِظَةٌ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ أَيْ: عَلَى لِسَانِ رَجُلٍ مِنْكُمْ تَعْرِفُونَهُ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَلَى لِسَانِ مَنْ لَا تَعْرِفُونَهُ أَوْ لَا تَعْرِفُونَ لُغَتَهُ، وَقِيلَ عَلَى بِمَعْنَى مَعَ، أَيْ:
"Ben sizin adınıza kıyamet gününün azabından yahut tufan gününün azabından korkarım" [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden ileri gelenler dediler ki” buyruğu, takdirî bir sorunun cevabı olan istînâfiyye bir cümledir. "Mele'"; kavmin ileri gelenleri ve reisleridir. Erkekler olduğu da söylenmiştir; bunun açıklaması el-Bakara'da geçmişti. "Dalâl" ise; hak yoldan sapmak ve ondan uzaklaşmaktır. Yani: "Biz seni yalnızca Allah'a ibadet etmeye çağırmanda hak yoldan sapmış bir halde görüyoruz" [dediler]. { قالَ يَا قَوْمِ } cümlesi de yine takdirî bir sorunun cevabı olan istînâfiyye bir cümledir: Sizin iddia ettiğiniz gibi { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } “Bende hiçbir sapıklık yoktur”, { وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “fakat ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim”; O beni size hayrı ulaştırmak ve şerri sizden savmak için gönderdi. Böylece kendisinden sapıklığı nefyetmiş ve makamca daha üstün ve şerefçe daha yüce olan şeyi, yani kendisinin onlara Allah'ın bir elçisi olduğunu ispat etmiştir. { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } “Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum” cümlesi, { رَسُولٌ } kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir yahut elçinin durumunu beyan eden istînâfiyye bir cümledir. "Risâlât"; Allah'ın kendisine vahyettiklerinden ibaret olup kendisiyle onları gönderdiği vahiylerdir. { وَأَنْصَحُ لَكُمْ } “ve size öğüt veriyorum” ifadesi, { أُبَلِّغُكُمْ } üzerine matuftur. "Ona nasihat etti" manasında hem نَصَحْتُهُ hem de نَصَحْتُ لَهُ denilir. Lâm harfinin fazladan getirilmesinde, samimi nasihatin katıksız sunulmasında mübalağa manası vardır. Asmaî şöyle demiştir: "Nâsih" (nasihat eden); hile ve kinden arınmış olandır. Arı ve duru olan her şeye "nasaha" denir. Buradaki { أَنْصَحُ } ifadesinin anlamı: Sizin için niyetimi her türlü fesat şaibesinden arındırıyorum [demektir]. İsim hali ise "nasihat"tır. { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “ve Allah katından sizin bilmediklerinizi biliyorum” cümlesi, önceki cümleye matuftur; onun elçiliğini pekiştirmekte ve ilminin fazlalığını, Allah'ın kendisine bildirmesiyle onların bilmediği şeylerin bilgisine hususi olarak sahip olduğunu açıklamaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَعَجِبْتُمْ } “Şaştınız mı?” ifadesinde vâv harfi atıf harfi olduğu için fethalı kılınmış ve onları kınamak (inkârî soru) üzere başına istifham hemzesi dahil olmuştur. Matufun aleyh takdirîdir; sanki şöyle denilmiştir: "Uzak gördünüz de mi şaştınız?" yahut "Yalanladınız da mı şaştınız?" yahut "İnkâr ettiniz de mi { أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } Rabbinizden size bir vahiy ve öğüt gelmesine şaştınız?" { عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden bir adam vasıtasıyla”; yani tanıdığınız, içinizden bir adamın diliyle [gelmesine mi şaştınız]? Bu, tanımadığınız yahut dilini bilmediğiniz bir kimsenin diliyle gelmiş değildir. Buradaki { عَلَى } edatının "beraberinde" (مَعَ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani:
مَعَ رَجُلٍ مِنْكُمْ لِأَجْلِ يُنْذِرَكُمْ بِهِ وَلِتَتَّقُوا مَا يُخَالِفُهُ وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ بِسَبَبِ مَا يُفِيدُهُ الْإِنْذَارُ لَكُمْ وَالتَّقْوَى مِنْكُمْ مِنَ التَّعَرُّضِ لِرَحْمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَكُمْ وَرِضْوَانِهِ عَنْكُمْ فَكَذَّبُوهُ أَيْ فَبَعْدَ ذَلِكَ كَذَّبُوهُ وَلَمْ يَعْمَلُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْإِنْذَارِ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ الْمُسْتَقِرِّينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَمَرُّوا عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يَرْجِعُوا إِلَى التَّوْبَةِ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ عِلَّةٌ لِقَوْلِهِ وَأَغْرَقْنَا أَيْ: أَغْرَقْنَا الْمُكَذِّبِينَ لِكَوْنِهِمْ عُمْيَ الْقُلُوبِ لَا تنجح فِيهِمُ الْمَوْعِظَةُ وَلَا يُفِيدُهُمُ التَّذْكِيرُ.
"Onunla sizi uyarması için içinizden bir adam ile [gelmesine mi şaştınız]?" { وَلِتَتَّقُوا } “ve sakınmanız için” yani ona muhalefet etmekten sakınmanız için; { وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “ve böylece merhamete nail olmanız için” yani uyarının size ve takvanın da sizden temin ettiği vesileyle Allah Sübhânehu'nun rahmetine ve O'nun rızasına nail olasınız diye [gelmiştir]. { فَكَذَّبُوهُ } “Bunun üzerine onu yalanladılar”; yani bundan sonra onu yalanladılar ve getirdiği uyarı ile amel etmediler. { فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ } “Biz de onu ve beraberindekileri kurtardık”; yani ona iman eden ve onunla birlikte { فِي الْفُلْكِ } “gemide” yerleşmiş olanları kurtardık. { وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk”; yani bu inkârda ısrar eden ve tövbeye dönmeyen kimseleri boğduk. { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } “Çünkü onlar körleşmiş bir kavimdi” cümlesi { وَأَغْرَقْنَا } fiilinin gerekçesidir; yani yalanlayanları kalpleri kör olduğu, kendilerine vaazın fayda vermediği ve hatırlatmanın tesir etmediği için boğduk demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَوَّلُ نَبِيٍّ أُرْسِلَ نُوحٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ نُوحٌ ﵇ نُوْحًا لِطُولِ مَا نَاحَ عَلَى نَفْسِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ، كُلُّهُمْ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْحَقِّ.
İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Gönderilen ilk peygamber Nûh'tur.» İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Yezîd er-Rakkâşî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh aleyhisselâm'a, kendi nefsi üzerine çokça feryat edip ağlamasından (nâha) dolayı Nûh adı verilmiştir." İbnü'l-Münzir de İkrime'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem ile Nûh arasında on asır vardı; hepsi de hak olan bir şeriat üzere idiler."
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ قَالَ: الْمَلَأُ يَعْنِي الْأَشْرَافَ مِنَ قومه. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ يَقُولُ: بَيَانٌ مِنْ رَبِّكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ قَالَ: كُفَّارًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ قال: عن الحقّ.
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mele', kavminin ileri gelenleri ve şereflileri demektir." Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğu hakkında: "Rabbinizden bir açıklama [gelmesi] demektedir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } buyruğu hakkında: "Kâfir kimselerdi" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ } buyruğu hakkında: "Hakka karşı [kör idiler]" demiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٥ الى ٧٢]
[A'râf Suresi (7), Ayet 65-72]
وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩)
{ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ (٦٥) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٦٦) قالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفاهَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٧) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ ناصِحٌ أَمِينٌ (٦٨) أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٦٩) } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Hâlâ sakınmayacak mısınız?' (65) Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: 'Biz seni muhakkak bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve kesinlikle senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz.' (66) [Hûd] dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir beyinsizlik yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.' (67) 'Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm.' (68) 'Sizi uyarması için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir öğüt gelmesine mi şaştınız? Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra onların yerine geçirdi ve yaratılışta cüssece sizi onlardan üstün kıldı. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz.' (69)”
قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٧٠) قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ (٧١) فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ (٧٢) } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım diye mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' (70) [Hûd] dedi ki: 'Artık üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap hak olmuştur. Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği, yalnızca sizin ve atalarınızın taktığı [kuru] isimler hususunda mı benimle tartışıyorsunuz? O halde bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.' (71) Bunun üzerine onu ve beraberindekileri katımızdan bir rahmetle kurtardık; ayetlerimizi yalanlayanların ve iman etmemiş olanların ise kökünü kazıdık. (72)”
قَوْلُهُ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً أَيْ: وَأَرْسَلَنَا إِلَى قَوْمِ عَادٍ أَخَاهُمْ، أَيْ: وَاحِدًا مِنْ قَبِيلَتِهِمْ أَوْ صَاحِبَهُمْ وسمّاه أَخًا لِكَوْنِهِ ابْنَ آدَمَ مِثْلَهُمْ، وَعَادٌ هُوَ مِنْ وَلَدِ سَامِ بْنِ نُوحٍ. قِيلَ: هُوَ عَادُ بْنُ عُوصِ بْنِ إِرَمَ بْنِ شَالِخَ ابن أَرْفَخْشَذَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَهُودٌ هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحِ بْنِ الْخُلُودِ بن عوص بن إرم بن شالخ بن أرفخشذ ابن سام بن نوح، وهُوداً عطف بيان. قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ. قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا قَرِيبًا، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَلا تَتَّقُونَ لِلْإِنْكَارِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ أَيْضًا تَفْسِيرُ الْمَلَأِ، وَالسَّفَاهَةُ: الْخِفَّةُ وَالْحُمْقُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ فِي الْبَقَرَةِ، نَسَبُوهُ إِلَى الْخِفَّةِ وَالطَّيْشِ، وَلَمْ يَكْتَفُوا بِذَلِكَ حَتَّى قَالُوا إِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ مُؤَكِّدِينَ لِظَنِّهِمْ كَذِبَهُ فِيمَا ادَّعَاهُ مِنَ الرِّسَالَةِ، ثُمَّ أَجَابَ عَلَيْهِمْ بِنَفْيِ السَّفَاهَةِ عَنْهُ، وَاسْتَدْرَكَ مِنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى هَذَا قَرِيبًا، وَكَذَلِكَ سَبَقَ تَفْسِيرُ أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَتَقَدَّمَ مَعْنَى النَّاصِحِ، وَالْأَمِينُ: الْمَعْرُوفُ بِالْأَمَانَةِ، وَسَبَقَ أَيْضًا تَفْسِيرُ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ فِي قِصَّةِ نُوحٍ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ الْقِصَّةِ. قَوْلُهُ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ أذكرهم نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَهِيَ: أَنَّهُ جَعَلَهُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ، أَيْ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” buyruğu; yani Âd kavmine de kabilelerinden birini yahut arkadaşlarını gönderdik demektir. Tıpkı kendileri gibi bir Âdemoğlu olması hasebiyle onu "kardeş" olarak isimlendirmiştir. Âd, Nûh'un oğlu Sâm'ın soyundandır. Onun Âd b. Ûs b. İrem b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh olduğu söylenmiştir. Hûd ise; Abdullah b. Rebâh b. el-Hulûd b. Ûs b. İrem b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'un oğludur. { هُوداً } kelimesi atf-ı beyândır. { قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } buyruğunun tefsiri az önce geçmişti. { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmayacak mısınız?” ifadesindeki istifham kınama/inkâr içindir. "Mele'" kelimesinin tefsiri de daha önce geçmişti. "Sefâhet"; hafifmeşreplik ve ahmaklıktır. Bunun açıklaması da el-Bakara'da geçmişti. Onu hafiflik ve taşkınlıkla itham ettiler; bununla da yetinmeyip iddia ettiği peygamberlik hususunda onun yalan söylediğine dair zanlarını tekit ederek { إِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “ve kesinlikle senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz” dediler. Bunun üzerine [Hûd], kendisinden sefahati nefyederek cevap verdi ve Âlemlerin Rabbi'nin elçisi olduğunu belirterek sözü tashih etti. Bunun anlamının açıklaması da az önce geçmişti. Aynı şekilde { أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } buyruğunun tefsiri ve "nâsih" kelimesinin manası da geçmişti. "Emîn"; güvenilirliği ile bilinen kimsedir. { أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ } ayetinin tefsiri de bu kıssadan önceki Nûh kıssasında geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O sizi, Nûh kavminden sonra onların yerine geçirdi” buyruğunda onlara Allah'ın kendileri üzerindeki nimetlerinden birini hatırlatmıştır ki o da onları Nûh kavminden sonra halifeler kılmış olmasıdır; yani:
جَعَلَهُمْ سُكَّانَ الْأَرْضِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا، أَوْ جَعَلَهُمْ مُلُوكًا، وَإِذْ مَنْصُوبٌ بِاذْكُرْ وَجَعَلَ الذِّكْرَ لِلْوَقْتِ. وَالْمُرَادُ:
Onları bulundukları yeryüzünün sakinleri kılmış yahut hükümdarlar yapmıştır. { إِذْ } kelimesi { اذْكُرُوا } fiili ile mansubdur ve hatırlamayı vakte bağlamıştır. Kastedilen ise:
مَا كَانَ فِيهِ مِنَ الِاسْتِخْلَافِ عَلَى الْأَرْضِ لِقَصْدِ الْمُبَالَغَةِ، لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا كَانَ وَقْتُهُ مُسْتَحِقًّا لِلذِّكْرِ، فَهُوَ مُسْتَحِقٌّ لَهُ بالأولى وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً أَيْ: طُولًا فِي الْخَلْقِ وَعِظَمَ جِسْمٍ زِيَادَةً عَلَى مَا كَانَ عَلَيْهِ آبَاؤُهُمْ فِي الْأَبْدَانِ. وَقَدْ وَرَدَ عَنِ السَّلَفِ حِكَايَاتٌ عَنْ عِظَمِ أَجْرَامِ قَوْمِ عَادٍ. قَوْلُهُ فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ الْآلَاءُ:
Mübalağa kastıyla yeryüzünde halife kılınma durumunun o vakit içindeki hâlidir; zira bir şeyin vakti hatırlanmaya layıksa, o şey öncelikle hatırlanmaya layıktır. { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “ve yaratılışta cüssece sizi onlardan üstün kıldı”; yani bedenleri bakımından atalarının sahip olduğundan daha fazla boy ve cüsse büyüklüğü verdi. Selef-i salihînden Âd kavminin cüsselerinin büyüklüğüne dair rivayetler gelmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın” buyruğundaki "âlâ":
جَمْعُ إِلًى وَمِنْ جُمْلَتِهَا نِعْمَةُ الِاسْتِخْلَافِ فِي الْأَرْضِ، وَالْبَسْطَةُ فِي الْخَلْقِ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِمْ، وَكَرَّرَ التَّذْكِيرَ لِزِيَادَةِ التَّقْرِيرِ، وَالْآلَاءُ: النِّعَمُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنْ تَذَكَّرْتُمْ ذَلِكَ لِأَنَّ الذِّكْرَ لِلنِّعْمَةِ سَبَبٌ بَاعِثٌ عَلَى شُكْرِهَا، وَمِنْ شَكَرَ فَقَدْ أَفْلَحَ. قَوْلُهُ قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ هَذَا اسْتِنْكَارٌ مِنْهُمْ لدعائه إلى
"İly" (إِلًى) kelimesinin çoğuludur. Yeryüzünde halife kılınma nimeti, yaratılıştaki boy ve cüsse üstünlüğü ve onlara lütfettiği diğer nimetler bunun kapsamındadır. Hatırlatmayı pekiştirmek için tekit amacıyla tekrar etmiştir. "Âlâ", nimetler demektir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa eresiniz”; şayet bunu hatırlarsanız [kurtulursunuz], çünkü nimeti hatırlamak ona şükretmeye sevk eden bir sebeptir; kim de şükrederse muhakkak kurtuluşa ermiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالُوا أَجِئْتَنا لِنَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ } “Dediler ki: 'Sen bize, yalnızca tek olan Allah'a kulluk edelim... diye mi geldin?'” buyruğu, onun kendilerini davet ettiği şeye karşı
عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ مَعْبُودَاتِهِمُ الَّتِي جَعَلُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مُسْتَنْكَرًا عِنْدَهُمْ لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا آبَاءَهُمْ عَلَى خِلَافِ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا أَيْ: نَتْرُكُ الَّذِي كَانُوا يَعْبُدُونَهُ، وَهَذَا دَاخِلٌ فِي جُمْلَةِ مَا اسْتَنْكَرُوهُ. قَوْلُهُ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ هَذَا اسْتِعْجَالٌ مِنْهُمْ لِلْعَذَابِ الَّذِي كَانَ هُودٌ يَعِدُهُمْ بِهِ، لِشِدَّةِ تَمَرُّدِهِمْ عَلَى اللَّهِ وَنُكُوصِهِمْ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَبُعْدِهِمْ عَنِ اتِّبَاعِ الصَّوَابِ، فَأَجَابَهُمْ بِقَوْلِهِ: قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ جَعَلَ مَا هُوَ مُتَوَقَّعٌ كَالْوَاقِعِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ، كَمَا ذَكَرَهُ أَئِمَّةُ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ، وَقِيلَ: مَعْنَى وَقَعَ وَجَبَ، وَالرِّجْسُ: الْعَذَابُ، وَقِيلَ: هُوَ هُنَا الرَّيْنُ عَلَى الْقَلْبِ بِزِيَادَةِ الْكُفْرِ، ثُمَّ اسْتَنْكَرَ عَلَيْهِمْ مَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُجَادَلَةِ، فَقَالَ أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ يَعْنِي: أَسْمَاءَ الْأَصْنَامِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا جَعَلَهَا أَسْمَاءً، لِأَنَّ مُسَمَّيَاتِهَا لَا حَقِيقَةَ لَهَا بَلْ تَسْمِيَتُهَا بِالْآلِهَةِ بَاطِلَةٌ، فَكَأَنَّهَا مَعْدُومَةٌ لَمْ تُوجَدْ بَلِ الْمَوْجُودُ أَسْمَاؤُهَا فَقَطْ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ أَيْ: سَمَّيْتُمْ بِهَا مَعْبُودَاتِكُمْ مِنْ جِهَةِ أَنْفُسِكُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ وَلَا حَقِيقَةَ لِذَلِكَ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ أَيْ: مِنْ حُجَّةٍ تَحْتَجُّونَ بِهَا عَلَى مَا تَدَّعُونَهُ لَهَا مِنَ الدَّعَاوَى الْبَاطِلَةِ ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ بِأَشَدِّ وَعِيدٍ فَقَالَ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ أَيْ: فَانْتَظِرُوا مَا طَلَبْتُمُوهُ مِنَ الْعَذَابِ فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ لَهُ، وَهُوَ وَاقِعٌ بِكُمْ لَا مَحَالَةَ وَنَازِلٌ عَلَيْكُمْ بِلَا شَكٍّ ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ نَجَّى هُودًا وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ النَّازِلِ بِمَنْ كَفَرَ بِهِ وَلَمْ يَقْبَلْ رِسَالَتَهُ، وَأَنَّهُ قَطَعَ دَابِرَ الْقَوْمِ الْمُكَذِّبِينَ، أَيِ: اسْتَأْصَلَهُمْ جَمِيعًا. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ، وَجُمْلَةُ وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى كَذَّبُوا، أَيِ: اسْتَأْصَلْنَا هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ الْجَامِعِينَ بَيْنَ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِنَا وَعَدَمِ الْإِيمَانِ.
Allah'a ortak koştukları kendi ilahlarını bırakıp yalnızca tek olan Allah'a kulluk etme çağrısına karşı gösterdikleri bir inkârdır. Bu hususun onlara çirkin gelmesi, atalarını onun kendilerini davet ettiği şeyin aksine bir inanç üzerinde bulmuş olmalarındandır. { وَنَذَرَ مَا كانَ يَعْبُدُ آباؤُنا } “ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakalım [diye mi geldin?]”; yani onların ibadet ettiklerini terk mi edelim dediler. Bu da inkâr ettikleri şeylerin kapsamına dahildir. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” buyruğu; Allah'a karşı azgınlıklarının şiddetinden, hak yoldan yüz çevirmelerinden ve doğruya uymaktan uzaklıklarından ötürü Hûd'un kendilerini tehdit ettiği azabın bir an önce gelmesini istemeleridir. Bunun üzerine Hûd onlara şöyle cevap vermiştir: { قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ } “Artık üzerinize Rabbinizden bir azap ve bir gazap hak olmuştur”; meânî ve beyân âlimlerinin zikrettiği gibi gerçekleşmesinin kesinliğine dikkat çekmek amacıyla gerçekleşmesi beklenen şeyi gerçekleşmiş gibi kılmıştır. { وَقَعَ } fiilinin "vacip oldu/hak oldu" manasında olduğu da söylenmiştir. "Rics"; azaptır. Burada küfrün artması sebebiyle kalbin mühürlenmesi/kararması olduğu da söylenmiştir. Sonra onlardan sâdır olan tartışmayı kınayarak şöyle demiştir: { أَتُجادِلُونَنِي فِي أَسْماءٍ } “[Kuru] isimler hususunda mı benimle tartışıyorsunuz?”; yani ibadet ettikleri putların isimleri hakkında [mı tartışıyorsunuz]? İsim verilen bu nesnelerin hakikatte hiçbir ilahlık vasfı bulunmadığı, aksine onlara ilah adının verilmesi bâtıl olduğu için onları sadece "isimler" olarak nitelemiştir; sanki onlar hiç yokmuş, sadece kuru isimleri mevcutmuş gibidir. { سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ } “Yalnızca sizin ve atalarınızın taktığı”; yani hiçbir hakikati olmaksızın siz ve atalarınız kendi kafanızdan ibadet ettiğiniz şeylere bu isimleri verdiniz. { مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Haklarında Allah'ın hiçbir delil indirmediği”; yani onlar hakkında ileri sürdüğünüz bâtıl iddialara dair dayanabileceğiniz hiçbir hüccet indirmediği [isimler hakkında mı tartışıyorsunuz]? Ardından onları en şiddetli tehditle uyararak şöyle demiştir: { فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ } “O halde bekleyin; şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim”; yani talep ettiğiniz o azabı bekleyin, ben de sizinle birlikte onun gelmesini bekleyenlerdenim; o azap muhakkak başınıza gelecek ve şüphesiz üzerinize inecektir. Sonra Allah Sübhânehu, Hûd'u ve beraberindeki müminleri, O'nu inkâr edip elçiliğini kabul etmeyenlerin başına inen azaptan kurtardığını ve yalanlayan kavmin kökünü kazıdığını, yani hepsini helak ettiğini haber vermiştir. Bunun anlamının tahkiki daha önce geçmişti. { وَما كانُوا مُؤْمِنِينَ } “ve iman etmemişlerdi” cümlesi { كَذَّبُوا } fiili üzerine matuftur; yani hem ayetlerimizi yalanlama hem de iman etmeme vasfını kendinde toplayan bu kavmin kökünü kazıdık [demektir].
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً قَالَ: لَيْسَ بِأَخِيهِمْ فِي الدِّينِ، وَلَكِنَّهُ أَخُوهُمْ فِي النَّسَبِ لِأَنَّهُ مِنْهُمْ فَلِذَلِكَ جُعِلَ أَخَاهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ خَيْثَمٍ قَالَ:
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِلى عادٍ أَخاهُمْ هُوداً } buyruğu hakkında şöyle demiştir: "O, dinde onların kardeşi değildi; fakat nesepte onların kardeşiydi, çünkü onlardandı; işte bundan dolayı onların kardeşi kılınmıştır." İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî' b. Haysem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
كَانَتْ عَادٌ مَا بَيْنَ الْيَمَنِ إِلَى الشَّامِ مِثْلَ الذَّرِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ وَهْبٍ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ مِنْ عَادٍ سِتِّينَ ذِرَاعًا بِذِرَاعِهِمْ، وَكَانَ هَامَةُ الرَّجُلِ مِثْلَ الْقُبَّةِ الْعَظِيمَةِ، وَكَانَ عَيْنُ الرَّجُلِ لَتُفْرِخُ فِيهَا السِّبَاعُ، وَكَذَلِكَ مَنَاخِرُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُمْ كَانُوا اثْنَيْ عَشَر ذِرَاعًا طُولًا. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنِ ابْنِ عباس قال: كان الرجل منهم ثمانين بَاعًا، وَكَانَتِ الْبُرَّةُ فِيهِمْ كَكُلْيَةِ الْبَقَرَةِ، وَالرُّمَّانَةُ الْوَاحِدَةُ يَقْعُدُ فِي قِشْرِهَا عَشَرَةُ نَفَرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً قَالَ: شِدَّةً. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: إِنْ كَانَ الرَّجُلُ مِنْ قَوْمِ عَادٍ لَيَتَّخِذُ الْمِصْرَاعَ مِنَ الْحِجَارَةِ لَوِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ خَمْسُمِائَةٍ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ لَمْ يَسْتَطِيعُوا أَنْ يُقِلُّوهُ ، وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمْ لَيُدْخِلُ قَدَمَهُ فِي الْأَرْضِ فَتَدْخُلُ فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ آلاءَ اللَّهِ قَالَ: نِعَمَ اللَّهِ، وَفِي قَوْلِهِ رِجْسٌ قَالَ: سُخْطٌ.
"Âd kavmi Yemen ile Şam arasında karıncalar gibi [çok] idi." İbn Asâkir'in Vehb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Âd kavminden bir adam, kendi arşınlarıyla altmış arşın boyundaydı; adamın başı büyük bir kubbe gibiydi; adamın göz yuvasında ve burun deliklerinde yırtıcı hayvanlar yavrulardı." Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bize onların boyca on iki arşın oldukları zikredildi." Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Onlardan bir adam seksen kulaç boyundaydı; onlardaki bir buğday tanesi sığır böbreği gibiydi ve tek bir narın kabuğunda on kişi oturabilirdi." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } buyruğu hakkında: "Kuvvet ve cüssece [üstün kıldı]" demiştir. Abdullah b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Âd kavminden bir adam taştan öyle bir kapı kanadı yapardı ki, bu ümmetten beş yüz kişi toplansa onu yerinden kaldıramazdı; onlardan biri ayağını yere bassa ayağı toprağa gömülürdü." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { آلاءَ اللَّهِ } buyruğu hakkında: "Allah'ın nimetleri", { رِجْسٌ } buyruğu hakkında ise: "Öfke ve azap" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ قَالَ: لَمَّا أَرْسَلَ اللَّهُ الرِّيحَ عَلَى عَادٍ اعْتَزَلَ هُودٌ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي حَظِيرَةٍ مَا يصيبهم
İbn Asâkir'in rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Allah Teâlâ Âd kavminin üzerine rüzgârı gönderdiğinde, Hûd ve beraberindeki müminler bir korunağa çekildiler; kendilerine isabet etmiyordu
مِنَ الرِّيحِ إِلَّا مَا تَلِينُ عَلَيْهِ الْجُلُودُ وَتَلْتَذُّ بِهِ الْأَنْفُسُ، وَإِنَّهَا لَتَمُرُّ بِالْعَادِيِّ فَتَحْمِلُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَتَدْمَغُهُ بِالْحِجَارَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن زيد فِي قَوْلِهِ وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا قَالَ:
derileri yumuşatan ve nefislerin lezzet aldığı kadarı isabet ediyordu. Rüzgâr ise Âd kavminden birine uğradığında onu yer ile gök arasında havaya kaldırıyor ve taşlarla beynini eziyordu. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o, { وَقَطَعْنا دابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا } buyruğu hakkında şöyle demiştir:
اسْتَأْصَلْنَاهُمْ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قال: قبر هود يحضر موت فِي كَثِيبٍ أَحْمَرَ عِنْدَ رَأْسِهِ سِدْرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاتِكَةِ قَالَ: قُبْلَةَ مَسْجِدِ دِمَشْقَ قُبِرَ هُودٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ عُمْرُ هُودٍ أَرْبَعُمِائَةِ سَنَةٍ وَاثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ سَنَةً.
"Köklerini kazıdık." Buhârî Târih'inde, İbn Cerîr ve İbn Asâkir'in Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd'un kabri Hadramut'ta, başucunda sedir ağacı bulunan kızıl bir kum tepesindedir." İbn Asâkir'in Osman b. Ebî'l-Âtike'den rivayet ettiğine göre o: "Hûd, Şam Mescidi'nin kıble tarafında defnedilmiştir" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre o: "Hûd'un ömrü dört yüz yetmiş iki yıldı" demiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٧٣ الى ٧٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 73-79]
وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧)
{ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٣) وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٧٤) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (٧٥) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٧٦) فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقالُوا يَا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧٧) } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi! Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona hiçbir fenalıkla dokunmayın, yoksa sizi can yakıcı bir azap yakalar.' (73) 'Hatırlayın ki O sizi Âd kavminden sonra onların yerine geçirdi ve yeryüzünde yerleştirdi; onun ovalarında saraylar ediniyor, dağları yontup evler yapıyorsunuz. O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın.' (74) Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, hor görülenlerden iman etmiş olan kimselere dediler ki: 'Siz Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?' Onlar da: 'Biz onunla gönderilen her şeye kesinlikle iman edenleriz' dediler. (75) Büyüklük taslayanlar: 'Biz ise sizin iman ettiğiniz şeyi kesinlikle inkâr edenleriz' dediler. (76) Nihayet o dişi deveyi kestiler, Rablerinin emrine karşı gelip azgınlık ettiler ve: 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilmiş elçilerdensen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' dediler. (77)”
فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩)
{ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٧٨) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ (٧٩) } “Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar. (78) Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin mesajını tebliğ ettim ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz' dedi. (79)”
قَوْلُهُ وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، أَيْ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ، وَثَمُودُ:
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” buyruğu daha önce geçene matuftur; yani Semûd kavmine de kardeşlerini gönderdik [demektir]. Semûd:
قَبِيلَةٌ سُمُّوا بِاسْمِ أَبِيهِمْ، وَهُوَ ثَمُودُ بْنُ عَادِ بْنِ إِرَمَ بْنِ شالخ بن أرفخشد بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، وَصَالِحٌ عَطْفُ بَيَانٍ، وَهُوَ صَالِحُ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ أَسْفِ بْنِ مَاشِحِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ حَاذَرَ بْنِ ثَمُودَ، وَامْتِنَاعُ ثَمُودَ مِنَ الصَّرْفِ لِأَنَّهُ جُعِلَ اسَمًا لِلْقَبِيلَةِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَمْ يَنْصَرِفْ لِأَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهُوَ غَلَطٌ لِأَنَّهُ مِنَ الثَّمْدِ، وَهُوَ الْمَاءُ الْقَلِيلُ، وَقَدْ قَرَأَ الْقُرَّاءُ ألا إنّ ثمودا كفروا ربهم عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْحَيِّ، وَكَانَتْ مَسَاكِنُ ثَمُودَ الْحِجْرَ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ إِلَى وَادِي الْقُرَى. قوله قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ: مُعْجِزَةٌ ظَاهِرَةٌ، وَهِيَ إِخْرَاجُ النَّاقَةِ مِنَ الْحَجَرِ الصَّلْدِ، وَجُمْلَةُ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ الْبَيِّنَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَانْتِصَابُ آيَةً: عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهَا مَعْنَى الْإِشَارَةِ، وَفِي إِضَافَةِ النَّاقَةِ إِلَى اللَّهِ تَشْرِيفٌ لَهَا وَتَكْرِيمٌ. قَوْلُهُ فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ أَيْ: دَعُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ، فَهِيَ نَاقَةُ اللَّهِ، وَالْأَرْضُ أَرْضُهُ فَلَا تَمْنَعُوهَا مِمَّا لَيْسَ لَكُمْ وَلَا تَمْلِكُونَهُ وَلا تَمَسُّوها بِشَيْءٍ مِنَ السُّوءِ، أَيْ: لَا تَتَعَرَّضُوا لَهَا بِوَجْهٍ من الوجوه التي تسوؤها. قَوْلُهُ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ هُوَ جَوَابُ النَّهْيِ: أَيْ إِذَا لَمْ تَتْرُكُوا مَسَّهَا بِشَيْءٍ مِنَ السُّوءِ أَخَذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ، أَيْ: شَدِيدُ الْأَلَمِ. قَوْلُهُ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ أَيِ: اسْتَخْلَفَكُمْ فِي الْأَرْضِ أَوْ جَعَلَكُمْ ملوكا فيها، كما تقدّم
[Semûd], atalarının ismiyle adlandırılmış bir kabiledir. O da Nûh oğlu Sâm oğlu Erfahşez oğlu Şâlih oğlu İrem oğlu Âd oğlu Semûd'dur. { صَالِحاً } [kelimesi] atf-ı beyândır; o da Semûd oğlu Hâzer oğlu Ubeyd oğlu Mâşih oğlu Esf oğlu Ubeyd oğlu Sâlih'tir. Semûd [isminin] gayr-i munsarıf olması (tenvin ve kesre almaması), kabile için isim kılınmış olmasındandır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: "A'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isim olduğu için gayr-i munsarıf olmuştur." en-Nehhâs ise şöyle demiştir: "Bu yanlıştır; zira o [kelime], az su anlamına gelen 'semd' (الثَّمْد) kökündendir. Kurrâ ise [bu kelimeyi], bir kabile/topluluk ismi olması hasebiyle { أَلَا إِنَّ ثَمُودَا كَفَرُوا رَبَّهُمْ } “Bilesiniz ki Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr ettiler” şeklinde [munsarıf olarak tenvinle] okumuştur." Semûd kavminin yurtları, Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan Hicr bölgesiydi. Cenâb-ı Hakk'ın: { قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ } “[Sâlih] dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” buyruğunun tefsiri daha önce Nûh kıssasında geçmişti. { قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Şüphesiz size Rabbinizden apaçık bir delil gelmiştir”; yani apaçık bir mucize [gelmiştir] ki o da dişi devenin sert kayadan çıkarılmasıdır. { هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte size bir delil (mucize) olarak Allah'ın şu devesi!” cümlesi, zikredilen delilin (beyyine) açıklamasını içermektedir. { آيَةً } lafzının mansub oluşu hâl olmasından ötürüdür; onda amel eden [âmil] ise işaret manasıdır. Devenin Allah'a izafe edilmesinde ise onu yüceltme ve şereflendirme (teşrif ve tekrim) vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ } “Artık onu bırakın, Allah'ın arzında yesin [otlasın]” buyruğu; yani onu bırakın, Allah'ın arzında yesin. Zira o Allah'ın devesidir, yeryüzü de O'nun arzıdır; dolayısıyla size ait olmayan ve mülkiyetinizde bulunmayan bir şeyden onu engellemeyin [demektir]. { وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ } “ona hiçbir kötülük dokundurmayın”; yani onu üzecek/zarar verecek hiçbir şekilde ona ilişmeyin [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “yoksa sizi acı bir azap yakalar” buyruğu, nehyin (yasaklamanın) cevabıdır; yani şayet ona herhangi bir kötülük dokundurmaktan vazgeçmezseniz sizi elem verici, yani şiddetli acı veren bir azap yakalar [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ } “Hatırlayın ki [Allah] sizi Âd [kavminden] sonra halifeler kıldı” buyruğu; yani sizi yeryüzünde halifeler kıldı yahut daha önce geçtiği üzere orada hükümdarlar yaptı [demektir].
فِي قِصَّةِ هُودٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ: جَعَلَ لَكُمْ فِيهَا مَبَاءَةً، وَهِيَ الْمَنْزِلُ الَّذِي تَسْكُنُونَهُ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً أَيْ: تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولَةِ الْأَرْضِ قُصُورًا، أَوْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ، وَسُهُولُ الْأَرْضِ تُرَابُهَا، يَتَّخِذُونَ مِنْهُ اللَّبِنَ وَالْآجُرَّ وَنَحْوَ ذَلِكَ فَيَبْنُونَ بِهِ الْقُصُورَ وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً أَيْ تَتَّخِذُونَ فِي الْجِبَالِ الَّتِي هِيَ صُخُورٌ بُيُوتًا تَسْكُنُونَ فِيهَا، وَقَدْ كَانُوا لِقُوَّتِهِمْ وَصَلَابَةِ أَبْدَانِهِمْ يَنْحِتُونَ الْجِبَالَ فَيَتَّخِذُونَ فِيهَا كُهُوفًا يَسْكُنُونَ فِيهَا لِأَنَّ الْأَبْنُيَةَ وَالسُّقُوفَ كَانَتْ تَفْنَى قَبْلَ فَنَاءِ أَعْمَارِهِمْ، وَانْتِصَابُ بُيُوتًا عَلَى أَنَّهَا حَالٌ مُقَدَّرَةٌ، أو على أنها مفعول ثان لتنتحون عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى تَتَّخِذُونَ. قَوْلُهُ فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي الْقِصَّةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ. قَوْلُهُ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ الْعَثْيُ وَالْعَثْوُ لُغَتَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ بِمَا يُغْنِي عَنِ الْإِعَادَةِ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ:
Sizi yeryüzünde halifeler kıldı yahut orada hükümdarlar yaptı demektir. { وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde yerleştirdi”; yani sizin için orada barınak, yani ikamet edeceğiniz yurtlar kıldı. { تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً } “Onun ovalarında saraylar ediniyorsunuz”; yani yeryüzünün düzlüklerinden saraylar ediniyorsunuz. Yahut bu cümle { وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } cümlesinin beyanıdır. Yeryüzünün düzlükleri onun toprağıdır; ondan kerpiç, tuğla ve benzerlerini elde edip saraylar inşa ederlerdi. { وَتَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُيُوتاً } “ve dağları yontup evler yapıyorsunuz”; yani kaya olan dağlarda barınacağınız evler yapıyorsunuz. Onlar kuvvetleri ve bedenlerinin sağlamlığı sebebiyle dağları yontarak içlerinde yaşayacakları mağaralar edinirlerdi; çünkü binalar ve tavanlar onların ömürleri bitmeden harap olup yok oluyordu. { بُيُوتاً } kelimesinin nasbı mukadder bir hâl olmasından yahut "ittihâz etmek" (edinmek) manasını tazammun etmesine binaen { تَنْحِتُونَ } fiilinin ikinci mefulü olmasındandır. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ } “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın” buyruğunun tefsiri bundan önceki kıssada geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve yeryüzünde bozguncular olarak taşkınlık yapmayın” buyruğunda geçen "asy" (الْعَثْيُ) ve "asv" (الْعَثْوُ) iki ayrı lügattir; bunun tahkiki el-Bakara'da tekrarına lüzum bırakmayacak şekilde geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki:”
أَيْ: قَالَ الرُّؤَسَاءُ الْمُسْتَكْبِرُونَ مِنْ قَوْمِ صَالِحٍ لِلْمُسْتَضْعَفِينَ الَّذِينَ اسْتَضْعَفَهُمُ المستكبرون، ولِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا بِإِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ بَدَلَ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ، لِأَنَّ في الْمُسْتَضْعَفِينَ مَنْ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ هَذَا عَلَى عَوْدِ ضَمِيرِ مِنْهُمْ إِلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا، فَإِنَ عَادَ إِلَى قَوْمِهِ كَانَ بَدَلَ كُلٍّ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَمَقُولُ الْقَوْلِ: أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالوا هذا على طَرِيقِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ. قَوْلُهُ:
Yani Sâlih'in kavminden büyüklük taslayan reisler, mütekebbirlerin hor görüp zayıf bıraktığı kimselere dediler. { لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ } “onlardan iman etmiş olan kimselere” ifadesi, cer harfinin tekrarıyla { لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } ifadesinden bazın külden bedelidir (bedel-i ba'z); zira zayıf görülenlerin içinde iman etmemiş kimseler de vardı. Bu, { مِنْهُمْ } zamirinin zayıf görülenlere dönmesi durumundadır; şayet kavmine dönerse müstaz'aflardan bedel-i kül olur. Söylenen söz ise şudur: { أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ } “Siz Sâlih'in gerçekten Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu biliyor musunuz?” Bunu alay ve istihza yoluyla söylemişlerdir. Cenâb-ı Hakk'ın:
قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ أَجَابُوهُمْ بِأَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ بِرِسَالَتِهِ، مَعَ كَوْنِ سُؤَالِ الْمُسْتَكْبِرِينَ لَهُمْ إِنَّمَا هُوَ عَنِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ، هَلْ تَعْلَمُونَ بِرِسَالَتِهِ أَمْ لَا؟ مُسَارَعَةً إِلَى إِظْهَارِ مَا لَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ، وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ مُرْسَلًا أَمْرٌ وَاضِحٌ مَكْشُوفٌ لَا يَحْتَاجُ إِلَى السُّؤَالِ عَنْهُ، فَأَجَابُوا تَمَرُّدًا وَعِنَادًا بِقَوْلِهِمْ إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ وَهَذِهِ الْجُمَلُ الْمَعْنَوِيَّةُ يُقَالُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِأَنَّهَا جَوَابَاتٌ عَنْ سُؤَالَاتٍ مَقَدَّرَةٍ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ. قَوْلُهُ فَعَقَرُوا النَّاقَةَ الْعَقْرُ: الْجَرْحُ، وَقِيلَ: قَطْعُ عُضْوٍ يُؤَثِّرُ فِي تَلَفِ النَّفْسِ يُقَالُ: عَقَرَتِ الْفُرْسُ: إِذَا ضُرِبَتْ قَوَائِمُهُ بِالسَّيْفِ، وَقِيلَ أَصْلُ الْعَقْرِ: كَسْرُ عُرْقُوبِ الْبَعِيرِ، ثُمَّ قِيلَ لِلنَّحْرِ عَقْرٌ لِأَنَّ الْعَقْرَ سَبَبُ النَّحْرِ فِي الْغَالِبِ، وَأَسْنَدَ الْعَقْرَ إِلَى الْجَمِيعِ مَعَ كَوْنِ الْعَاقِرِ وَاحِدًا مِنْهُمْ، لِأَنَّهُمْ رَاضُونَ بِذَلِكَ مُوَافِقُونَ عَلَيْهِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَاقِرِ النَّاقَةِ مَا كَانَ اسْمُهُ، فَقِيلَ قِدَارُ بْنُ سَالِفٍ، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ أَيِ: اسْتَكْبَرُوا، يُقَالُ عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا: اسْتَكْبَرَ، وَتَعَتَّى فُلَانٌ: إِذَا لَمْ يُطِعْ، وَاللَّيْلُ الْعَاتِي: الشَّدِيدُ الظلمة وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا مِنَ الْعَذَابِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ هَذَا اسْتِعْجَالٌ مِنْهُمْ لِلنِّقْمَةِ وَطَلَبٌ مِنْهُمْ لِنُزُولِ الْعَذَابِ وَحُلُولِ الْبَلِيَّةِ بِهِمْ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ أَيِ الزَّلْزَلَةُ، يُقَالُ رَجَفَ الشَّيْءُ يَرْجُفُ رُجْفَانًا، وَأَصْلُهُ حَرَكَةٌ مَعَ صَوْتٍ، وَمِنْهُ يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ وَقِيلَ كَانَتْ صَيْحَةً شَدِيدَةً خَلَعَتْ قُلُوبَهُمْ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ أَيْ بَلَدِهِمْ جاثِمِينَ لَاصِقِينَ بِالْأَرْضِ عَلَى رُكَبِهِمْ وَوُجُوهِهِمْ كَمَا يَجْثُمُ الطَّائِرُ، وَأَصْلُ الْجُثُومِ لِلْأَرْنَبِ وَشَبَهِهَا، وَقِيلَ لِلنَّاسِ وَالطَّيْرِ. وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ أَصْبَحُوا فِي دُورِهِمْ مَيِّتِينَ لَا حَرَاكَ بِهِمْ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ صَالِحٌ عِنْدَ اليأس من إجابتهم وَقالَ لهم الْمَقَالَةَ: لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ بَعْدَ مَوْتِهِمْ عَلَى طَرِيقِ الْحِكَايَةِ لِحَالِهِمُ الْمَاضِيَةِ، كَمَا وَقَعَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ التَّكْلِيمِ لِأَهْلِ قَلِيبِ بَدْرٍ بَعْدَ موتهم، أَوْ قَالَهَا لَهُمْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ، وَكَأَنَّهُ كَانَ مُشَاهِدًا لِذَلِكَ فَتَحَسَّرَ عَلَى مَا
{ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ } “Dediler ki: Şüphesiz biz onunla gönderilene inananlarız.” Mütekebbirlerin onlara sorduğu soru sadece onların bilgisine dair olduğu halde —yani «Onun peygamber olarak gönderildiğini biliyor musunuz, bilmiyor musunuz?» diye sormuşlarken— onlar imanlarını açığa vurmakta acele ederek ve onun peygamber olarak gönderilmiş olmasının sorulmaya ihtiyaç bırakmayacak kadar açık ve net bir husus olduğuna dikkat çekmek amacıyla, onun risaletine iman ettiklerini belirterek cevap verdiler. [Bunun üzerine mütekebbirler] bir isyan ve inat olarak { إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Biz de sizin inandığınızı inkâr edenleriz” sözleriyle karşılık verdiler. Manaya dayalı bu cümleler, daha önce açıklandığı üzere takdiri soruların cevapları olduğu için müste'nefe (başlangıç cümlesi) olarak kabul edilir. Cenâb-ı Hakk'ın { فَعَقَرُوا النَّاقَةَ } “Böylece dişi deveyi boğazladılar” buyruğuna gelince: el-Akr (عَقْر), yaralamak demektir. Canın telef olmasına yol açan bir uzvun kesilmesi olduğu da söylenmiştir. Ayaklarına kılıç vurulduğunda Arapçada عَقَرَتِ الْفُرْسُ (atı yaraladı/ayaklarını kesti) denir. Akr kelimesinin aslının devenin aşil kirişini kesmek olduğu, sonrasında boğazlamanın (nahr) da akr olarak adlandırıldığı, çünkü akrın çoğunlukla boğazlamaya sebep olduğu söylenmiştir. Deveyi boğazlayan içlerinden tek bir kişi olduğu halde, akr fiili hepsine isnat edilmiştir; çünkü onlar buna razı olup onaylamışlardır. Deveyi boğazlayan kişinin adı hususunda ihtilaf edilmiş; Kıdâr b. Sâlif olduğu söylenmiş, başka isimler de ileri sürülmüştür. { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinin emrinden çıkıp büyüklük tasladılar”; yani kibirlendiler. Büyüklük taslayıp haddi aştığında عَتَا يَعْتُو عُتُوًّا denir. İtaat etmediğinde تَعَتَّى فُلَانٌ denir. Zifiri karanlık geceye de اللَّيْلُ الْعَاتِي denir. { وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا مِنَ الْعَذَابِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Ve dediler ki: Ey Sâlih! Eğer gönderilen peygamberlerdensen, bizi tehdit ettiğin azabı bize getir!” Bu, onların intikamın [gelmesini] aceleye getirmeleri, azabın inmesini ve belanın başlarına çökmesini talep etmeleridir. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları şiddetli sarsıntı yakaladı”; yani deprem. Bir şey sarsıldığında رَجَفَ الشَّيْءُ يَرْجُفُ رُجْفَانًا denir. Kelimenin aslı ses ile birlikte olan harekettir; { يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ } “O gün sarsan sarsacaktır” ayeti de bundandır. Bunun, kalplerini yerinden söken şiddetli bir sayha (çığlık) olduğu da söylenmiştir. { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ } “ve yurtlarında”, yani beldelerinde { جاثِمِينَ } “diz üstü çökekaldılar”; kuşun yere tünemesi gibi dizleri ve yüzleri üzerine yere yapışıp kaldılar. Cüsûm (جُثُوم) kelimesinin aslı tavşan ve benzeri hayvanlar için kullanılır; insanlar ve kuşlar için de kullanıldığı söylenmiştir. Kastedilen, yurtlarında hareketsiz bir şekilde ölüp kaldıklarıdır. Sâlih, onların iman etmesinden ümit kesince { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “onlardan yüz çevirdi” { وَقالَ } “ve” onlara şu “sözü söyledi”: { لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ } “Andolsun ki ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum; fakat siz nasihat edenleri sevmezsiniz.” Bu sözü onlara ölümlerinden sonra, tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir kuyusundakilerle ölümlerinden sonra konuşmasında olduğu gibi geçmişteki hallerini hikâye kabilinden söylemiş olması muhtemeldir; yahut bunu azap üzerlerine inerken ve kendisi de buna bizzat şahit oluyormuşçasına onların...
فَاتَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ وَالسَّلَامَةِ مِنَ الْعَذَابِ، ثُمَّ أَبَانَ عَنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ لَمْ يَأْلُ جُهْدًا فِي إِبْلَاغِهِمُ الرِّسَالَةَ وَمَحْضِ النُّصْحِ، لَكِنْ أَبَوْا ذَلِكَ فَلَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُ فَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ، وَنَزَلَ بِهِمْ مَا كَذَّبُوا بِهِ وَاسْتَعْجَلُوهُ.
imanı ve azaptan kurtuluşu kaçırmış olmalarına eseflenmiştir. Sonra risaleti tebliğ etmekte ve samimi nasihatte bulunmakta hiçbir çabayı esirgemediğini, fakat onların buna karşı çıkıp kendisinden kabul etmediklerini, bu yüzden azabın üzerlerine hak olduğunu, yalanladıkları ve aceleyle istedikleri azabın başlarına indiğini kendisi hakkında beyan etmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ: قَالَتْ ثَمُودُ لِصَالِحٍ: ائْتِنَا بِآيَةٍ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ، قَالَ: اخْرُجُوا، فَخَرَجُوا إِلَى هَضْبَةٍ من الأرض فإذا هي تَمَخَّضُ الْحَامِلُ، ثُمَّ إِنَّهَا انْفَرَجَتْ فَخَرَجَتِ النَّاقَةُ مِنْ وَسَطِهَا، فَقَالَ لَهُمْ صَالِحٌ:
Abdurrezzâk, Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû't-Tufeyl'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Semûd kavmi Sâlih'e: "Eğer doğrulardan isen bize bir mucize getir" dedi. Sâlih: "Çıkın" dedi. Yeryüzündeki bir tepeye çıktılar; bir de baktılar ki tepe hamile kadının doğum sancısı çekmesi gibi çalkalanıyor; ardından yarıldı ve ortasından dişi deve çıktı. Bunun üzerine Sâlih onlara şöyle dedi:
هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَلَمَّا مَلُّوهَا عَقَرُوهَا فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ صَالِحًا قَالَ لَهُمْ حِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ: تَمَتَّعُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ قَالَ لَهُمْ: آيَةُ هَلَاكِكُمْ أَنْ تُصْبِحَ وُجُوهُكُمْ غَدًا مُصْفَرَّةً، وَتُصْبِحَ الْيَوْمَ الثَّانِي مُحَمَّرَةً، ثُمَّ تُصْبِحَ الْيَوْمَ الثَّالِثَ مُسَوَّدَةً، فَأَصْبَحَتْ كَذَلِكَ، فَلَمَّا كَانَ الْيَوْمُ الثَّالِثُ أَيْقَنُوا بِالْهَلَاكِ فتكفنوا وتحنطوا، ثم أخذتهم الصيحة فأخمدتهم. وَقَالَ عَاقِرُ النَّاقَةِ: لَا أَقْتُلُهَا حَتَّى تَرْضَوْا أَجْمَعِينَ، فَجَعَلُوا يَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ فِي خِدْرِهَا فَيَقُولُونَ:
"Bu, sizin için bir mucize olarak Allah'ın dişi devesidir." Ondan usandıklarında onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih]: "Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp faydalanın" dedi. Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: Sâlih, deveyi kestiklerinde onlara: "Üç gün daha yaşayıp faydalanın" demiş, sonra da onlara şöyle demiştir: "Helakınızın alameti; yarın sabah yüzlerinizin sararması, ikinci gün kızarması, üçüncü gün ise kararmasıdır." Nitekim öyle oldu. Üçüncü gün olunca helak olacaklarına kesin olarak inandılar, kefenlenip kokular süründüler; sonra onları korkunç bir ses yakaladı ve onları cansız yere serdi. Deveyi kesen kişi: "Hepiniz razı olmadıkça onu öldürmem" dedi. Bunun üzerine kadının odasına girip şöyle demeye başladılar:
أَتَرْضِينَ؟ فَتَقُولُ: نَعَمْ، وَالصَّبِيُّ، حَتَّى رَضُوا أَجْمَعُونَ، فَعَقَرَهَا. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الأوسط وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَ الْحِجْرَ قَامَ فَخَطَبَ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ لَا تَسْأَلُوا نَبِيَّكُمْ عَنِ الْآيَاتِ. فَإِنَّ قَوْمَ صَالِحٍ سَأَلُوا نَبِيَّهُمْ أَنْ يَبْعَثَ إِلَيْهِمْ آيَةً فَبَعَثَ اللَّهُ لَهُمُ النَّاقَةَ، فَكَانَتْ تَرِدُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ فَتَشْرَبُ مَاءَهُمْ يَوْمَ وِرْدِهَا وَيَحْتَلِبُونَ مِنْ لَبَنِهَا مِثْلَ الَّذِي كَانُوا يَأْخُذُونَ مِنْ مَائِهَا يَوْمَ غِبِّهَا وَتَصْدُرُ مِنْ هَذَا الْفَجِّ، فَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ فَعَقَرُوهَا، فَوَعَدَهُمُ اللَّهُ الْعَذَابَ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَكَانَ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ غَيْرَ مَكْذُوبٍ، ثُمَّ جَاءَتْهُمُ الصَّيْحَةُ فَأَهْلَكَ اللَّهُ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ تَحْتَ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، إِلَّا رَجُلًا كَانَ فِي حَرَمِ اللَّهِ فَمَنَعَهُ حَرَمُ اللَّهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ هُوَ؟ فَقَالَ: أَبُو رِغَالٍ فَلَمَّا خَرَجَ مِنَ الْحَرَمِ أَصَابَهُ مَا أَصَابَ قَوْمَهُ» .
"Razı mısın?" Kadın: "Evet" diyordu; çocuğa varıncaya kadar [sordular], nihayet hepsi razı oldu ve [o da] deveyi kesti. Ahmed, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî (el-Evsat'ta), Ebû'ş-Şeyh, el-Hâkim (ve bunu sahihlemiştir) ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e konakladığında ayağa kalkıp bir hutbe irat ederek şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Peygamberinizden mucizeler istemeyin. Zira Sâlih'in kavmi peygamberlerinden kendilerine bir mucize göndermesini istediler; Allah da onlara dişi deveyi gönderdi. Deve bu vadiden gelir, su içme gününde onların suyunu içer, onlar da nöbet gününde onun suyundan aldıkları miktarda sütünden sağarlardı; sonra da bu vadiden çıkıp giderdi. Fakat Rablerinin emrinden çıkıp haddi aştılar ve onu kestiler. Bunun üzerine Allah onlara üç gün sonra azap vadetti; bu, Allah'tan yalanlanamayacak bir vaat idi. Sonra onlara korkunç ses geldi ve Allah, yeryüzünün doğusunda ve batısında onlardan kim varsa hepsini helak etti; ancak Allah'ın Harem'inde bulunan bir adam müstesna. Allah'ın Harem'i onu Allah'ın azabından korudu.» Denildi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! O kimdir?" Buyurdu ki: «Ebû Riğâl'dir. Harem'den çıktığında kavminin başına gelen onun da başına geldi.»
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الطُّفَيْلِ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِالْحِجْرِ: «لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُعَذَّبِينَ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا بَاكِينَ فَلَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ» وَأَصْلُ الْحَدِيثِ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ، وَفِي لَفْظٍ لِأَحْمَدَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى تَبُوكَ نَزَلَ بِهِمُ الْحِجْرَ عِنْدَ بُيُوتِ ثَمُودَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ الْمُنْذِرِ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي كَبْشَةَ الْأَنْمَارِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قوله وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ قَالَ: لَا تَعْقِرُوهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً قَالَ: كَانُوا يَنْقُبُونَ فِي الْجِبَالِ الْبُيُوتَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ قَالَ: غَلَوْا فِي الْبَاطِلِ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ: الصَّيْحَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ قَالَ: مَيِّتِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ.
İbn Kesîr: "Bu hadis Müslim'in şartına uygundur" demiştir. İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye de Ebû't-Tufeyl'in hadisinden merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir. Ahmed'in İbn Ömer'in hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'de iken şöyle buyurdu: «Bu azaba uğratılmış kimselerin [yurduna] ancak ağlayarak girin; şayet ağlayamıyorsanız onların başına gelenin sizin de başınıza gelmemesi için yanlarına girmeyin.» Hadisin aslı Sahîhayn'da birden fazla vecihle yer almaktadır. Ahmed'in bu hadisten bir lafzında şöyle denilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'e indiğinde, onlarla birlikte Semûd kavminin evlerinin bulunduğu Hicr'e konaklamıştı. Ahmed ve İbnü'l-Münzir de Ebû Kebşe el-Enmârî'nin hadisinden merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den; { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “ona hiçbir kötülükle dokunmayın” ayeti hakkında: "Onu kesmeyin" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den; { وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً } “dağlardan evler yontuyorsunuz” ayeti hakkında: "Dağları oyup evler yaparlardı" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o; { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “ve Rablerinin emrinden çıkıp haddi aştılar” ayeti hakkında: "Bâtılda taşkınlık ettiler", { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o sarsıntı yakaladı” ayeti hakkında ise: "Korkunç ses [yakaladı]" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o; { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar” ayeti hakkında: "Ölüler olarak [kaldılar]" demiştir. Abd b. Humeyd de Katâde'den benzerini rivayet etmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٠ الى ٨٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 80-84]
وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤)
{ وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ (٨٠) إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (٨١) وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٨٢) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ (٨٣) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٨٤) } “Lût'u da [peygamber gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: «Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı o hayâsızlığı mı yapıyorsunuz? Çünkü siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere varıyorsunuz. Hayır, siz haddi aşan bir kavimsiniz.» Kavminin cevabı ise sadece: «Onları yurdunuzdan çıkarın; çünkü onlar temizlik taslayan insanlarmış!» demekten ibaret oldu. Bunun üzerine biz de onu ve geride kalanlardan olan karısı dışındaki ailesini kurtardık. Ve üzerlerine bir [azap] yağmuru yağdırdık. Bak işte o suçluların sonu nasıl oldu!”
قَوْلُهُ وَلُوطاً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا سَبَقَ، أَيْ: وَأَرْسَلْنَا لُوطًا، أَوْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: وَاذْكُرْ لُوطًا وَقْتَ قَالَ لِقَوْمِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لُوطٌ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِهِمْ: هَذَا أُلِيطَ بِقَلْبِي أَيْ: أُلْصِقَ، قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ وَلُوطاً } “Lût'u da” ifadesi önceki [ifadelere] matuftur; yani: "Lût'u da gönderdik" [demektir] yahut takdir edilen bir fiil ile mansubdur; yani: "Kavmine söylediği vakitte Lût'u da an" [demektir]. Ferrâ şöyle demiştir: Lût [ismi], onların: "Bu kalbime yapıştı (ulîta bi-kalbî)" yani yapıştı sözünden türemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir:
زَعَمَ بَعْضُ النَّحْوِيِّينَ أَنَّ لُوطًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنْ لُطْتُ الْحَوْضَ إِذَا مَلَّسْتُهُ بِالطِّينِ، وَهَذَا غَلَطٌ. لِأَنَّ الْأَسْمَاءَ الْأَعْجَمِيَّةَ لَا تُشْتَقُّ. وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: نُوحٌ وَلُوطٌ أَسْمَاءٌ أَعْجَمِيَّةٌ إِلَّا أَنَّهَا خَفِيفَةٌ، فَلِذَلِكَ صُرِفَتْ، وَلُوطٌ هُوَ ابْنُ هَارَانَ بْنِ تَارِخٍ، فَهُوَ ابْنُ أَخِي إِبْرَاهِيمَ، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أُمَّةٍ تُسَمَّى سَدُومَ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ أَيِ:
Bazı nahivciler, Lût [isminin], havuzu çamurla sıvadığında söylenen "havuzu sıvadım (luttu'l-havda)" ifadesinden türemiş olabileceğini iddia etmişlerdir; ancak bu yanlıştır. Çünkü acemce (Arapça kökenli olmayan) isimler türetilmez. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Nûh ve Lût acemce isimlerdir; ancak hafif [üç harfli ve ortası sâkin] oldukları için munsarif kılınmışlardır (tenvin almışlardır). Lût, Hârân b. Târah'ın oğludur; dolayısıyla İbrâhim'in kardeşinin oğludur. Allah onu Sedûm diye adlandırılan bir topluluğa göndermiştir. { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” yani:
الْخَصْلَةُ الْفَاحِشَةُ الْمُتَمَادِيَةُ فِي الْفُحْشِ وَالْقُبْحِ، قَالَ ذَلِكَ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ وَتَوْبِيخًا لَهُمْ مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ أَيْ: لَمْ يَفْعَلْهَا أَحَدٌ قَبْلَكُمْ، فَإِنَّ اللِّوَاطَ لَمْ يَكُنْ فِي أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ قَبْلَ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ «مِنْ» مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ لِلْعُمُومِ فِي النَّفْيِ، وَإِنَّهُ مُسْتَغْرِقٌ لِمَا دَخَلَ عَلَيْهِ، وَالْجُمْلَةُ مَسُوقَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّكِيرِ عَلَيْهِمْ وَالتَّوْبِيخِ لَهُمْ. قَوْلُهُ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ عَلَى الْخَبَرِ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ مَكْسُورَةٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْمُقْتَضِي لِلتَّوْبِيخِ والتقريع واختار القراءة الأولى أو عُبَيْدٍ وَالْكِسَائِيُّ وَغَيْرُهُمَا، وَاخْتَارَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ الْقِرَاءَةَ الثَّانِيَةَ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةً لِقَوْلِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَكَذَلِكَ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ مَعَ مَزِيدِ الِاسْتِفْهَامِ وَتَكْرِيرِهِ الْمُفِيدِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَانْتِصَابُ شَهْوَةً عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: تَشْتَهُونَهُمْ شَهْوَةً، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ: مُشْتَهِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، أَيْ: لِأَجْلِ الشَّهْوَةِ، وَفِيهِ أَنَّهُ لَا غَرَضَ لَهُمْ بِإِتْيَانِ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ إِلَّا مُجَرَّدُ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ غَرَضٌ يُوَافِقُ الْعَقْلَ، فهم في هذا كالبهائم التي تنزو بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ لِمَا يَتَقَاضَاهَا مِنَ الشَّهْوَةِ مِنْ دُونِ النِّساءِ أَيْ: مُتَجَاوِزِينَ فِي فِعْلِكُمْ هَذَا لِلنِّسَاءِ اللَّاتِي هُنَّ مَحَلٌّ لِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَمَوْضِعٌ لِطَلَبِ اللَّذَّةِ، ثُمَّ أَضْرَبَ عَنِ الْإِنْكَارِ الْمُتَقَدِّمِ إِلَى الْإِخْبَارِ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْرَافِ الَّذِي تَسَبَّبَ عَنْهُ إِتْيَانُ هَذِهِ الْفَاحِشَةِ الْفَظِيعَةِ. قَوْلُهُ وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ الْوَاقِعِينَ فِي هَذِهِ الْفَاحِشَةِ عَلَى مَا أَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ أَيْ: لُوطًا وَأَتْبَاعَهُ مِنْ قَرْيَتِكُمْ أَيْ: مَا كَانَ لَهُمْ جَوَابٌ إِلَّا هَذَا الْقَوْلُ الْمُبَايِنُ لِلْإِنْصَافِ الْمُخَالِفُ لِمَا طَلَبَهُ مِنْهُمْ وَأَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ تَعْلِيلٌ لِمَا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الْإِخْرَاجِ، وَوَصْفُهُمْ بِالتَّطَهُّرِ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَقِيقَتِهِ. وَأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّ هَؤُلَاءِ يَتَنَزَّهُونَ عَنِ الْوُقُوعِ فِي هَذِهِ الْفَاحِشَةِ فَلَا يُسَاكِنُونَا فِي قَرْيَتِنَا، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ السُّخْرِيَةِ وَالِاسْتِهْزَاءِ، ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ أنجى لوطا وأهله المؤمنين له، وَاسْتَثْنَى امْرَأَتَهُ مِنَ الْأَهْلِ لِكَوْنِهَا لَمْ تُؤْمِنْ له، وَمَعْنَى كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ أَنَّهَا كَانَتْ مِنَ الْبَاقِينَ فِي عَذَابِ اللَّهِ، يُقَالُ غَبَرَ الشَّيْءُ: إِذَا مَضَى. وَغَبَرَ: إِذَا بَقِيَ، فَهُوَ مِنَ الأضداد. وحكى
Çirkinlik ve kötülükte had safhada olan hayâsız davranışı [mı yapıyorsunuz?] Bunu onları kınamak ve azarlamak maksadıyla söylemiştir. { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı”; yani sizden önce hiç kimse bunu yapmamıştı; zira livâta bu ümmetten önce hiçbir ümmette vuku bulmamıştı. [Buradaki] "min" (مِنْ) edatı, olumsuzlukta umumiyeti pekiştirmek ve dâhil olduğu kelimeyi bütünüyle kapsamak için zâiddir. Bu cümle, onlara yönelik kınama ve azarlamayı pekiştirmek için getirilmiştir. { إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً } “Çünkü siz şehvetle erkeklere varıyorsunuz” ayetini Nâfi‘ ve Hafs tek kesreli hemze ile haber kipiyle okumuştur. Diğerleri ise azarlama ve kınamayı gerektiren soru şeklinde iki hemze ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd, el-Kisâî ve başkaları birinci kıraati tercih etmiş, Halîl ve Sîbeveyhi ise ikinci kıraati tercih etmiştir. Birinci kıraate göre bu cümle, { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” sözünü açıklayıcı olur. İkinci kıraate göre de kınama ve azarlamada mübalağa ifade eden soru fazlalığı ve tekrarıyla birlikte yine açıklayıcıdır. "Şehveten" (شَهْوَةً) kelimesinin mansub olması masdar (mef'ûl-i mutlak) oluşundandır; yani: "onları tam bir şehvetle arzuluyorsunuz" [demektir]. Hâl makamında masdar olması da caizdir; yani: "şehvet duyarak" [demektir]. Mef'ûlün leh olması da caizdir; yani: "sırf şehvet uğruna" [demektir]. Bunda, bu hayâsızlığı işlemekte akla uygun hiçbir maksatları olmaksızın sırf şehvet tatmininden başka bir gayelerinin bulunmadığına [işaret vardır]; nitekim bu hususta onlar, kendilerini sevk eden şehvet sebebiyle birbiri üzerine sıçrayan hayvanlar gibidirler. { مِنْ دُونِ النِّساءِ } “kadınları bırakıp”; yani bu fiilinizde, şehvetin tatmin yeri ve lezzet arama mahalli olan kadınları bir kenara bırakarak. Sonra önceki kınamadan vazgeçip (idrâb yaparak), bu iğrenç hayâsızlığın işlenmesine sebep olan onların içindeki aşırılığı haber vermeye yönelmiştir. { وَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ } “Kavminin cevabı ise... olmadı”; bu hayâsızlığa düşmüş olan kavminin, Lût'un bunu kınamasına karşı cevabı şundan ibaretti: { إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوهُمْ } “«Onları çıkarın» demekten”; yani Lût'u ve ona tâbi olanları, { مِنْ قَرْيَتِكُمْ } “yurdunuzdan” [çıkarın demekten ibaret oldu]; yani hak ve adaletten tamamen uzak, kendilerinden talep ettiği ve kınadığı şeyin hilafına bu sözden başka bir cevapları olmadı. { إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “çünkü onlar temizlik taslayan insanlarmış!” cümlesi, emrettikleri çıkarma eyleminin gerekçesidir. Onların temizlikle vasıflanması hakikat üzere olabilir; zira onlar, "bunlar bu hayâsızlığa düşmekten sakınıp temiz kalmak istiyorlar, o hâlde yurdumuzda bizimle birlikte oturmasınlar" demek istemişlerdir. Bunu alay ve istihza yoluyla söylemiş olmaları da muhtemeldir. Sonra Allah Sübhânehu, Lût'u ve ona iman eden ailesini kurtardığını haber verdi; karısı ise ona iman etmediği için aile fertlerinden istisna kılındı. { كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “geride kalanlardan oldu” ifadesinin anlamı; Allah'ın azabı içinde kalanlardan oldu demektir. "Gabere'ş-şey'" (غَبَرَ الشَّيْءُ) ifadesi, hem geçtiği hem de kaldığı zaman kullanılır; dolayısıyla bu, zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir.
ابْنُ فَارِسٍ فِي الْمُجْمَلِ عَنْ قَوْمٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: الْمَاضِي عَابِرٌ بِالْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ، وَالْبَاقِي غَابِرٌ بِالْمُعْجَمَةِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:
İbn Fâris, el-Mücmel'de bir topluluktan şunu nakletmiştir: Onlar; "Geçip giden noktasız 'ayın' ile 'âbir' (عَابِر), geride kalan ise noktalı 'gayn' ile 'gâbir'dir (غَابِر)" demişlerdir. Zeccâc ise şöyle demiştir:
مِنَ الْغابِرِينَ أَيْ: مِنَ الْغَائِبِينَ عَنِ النَّجَاةِ. وَقَالَ اَبُو عُبَيْدٍ: الْمَعْنَى مِنَ الْغابِرِينَ أَيْ: مِنَ الْمُعَمَّرِينَ وَكَانَتْ قَدْ هَرِمَتْ، وَأَكْثَرَ أَهْلُ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ الْغَابِرَ: الْبَاقِي. قَوْلُهُ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً قِيلَ: أَمْطَرَ بِمَعْنَى إِرْسَالِ الْمَطَرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَطَرَ فِي الرَّحْمَةِ وَأَمْطَرَ فِي الْعَذَابِ، وَالْمَعْنَى هُنَا: أَنَّ اللَّهَ أَمْطَرَ عَلَيْهِمْ مَطَرًا غَيْرَ مَا يَعْتَادُونَهُ وَهُوَ رَمْيُهُمْ بِالْحِجَارَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ هَذَا خِطَابٌ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، أَوْ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَسَيَأْتِي فِي هُودٍ قِصَّةُ لُوطٍ بِأَبْيَنَ مِمَّا هُنَا.
{ مِنَ الْغابِرِينَ } yani kurtuluştan uzak kalanlardan [demektir]. Ebû Ubeyd ise şöyle demiştir: { مِنَ الْغابِرِينَ } ifadesinin manası; çok yaşayanlardan demektir ve o kadın çok yaşlanmıştı. Ancak dilcilerin çoğu "el-gâbir" (الْغَابِر) kelimesinin "geride kalan" anlamına geldiği görüşündedir. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } “Ve üzerlerine bir yağmur yağdırdık” ifadesi hakkında: "Emtara" (أَمْطَرَ), yağmur göndermek manasındadır, denilmiştir. Ebû Ubeyde ise: "Matara" (مَطَرَ) rahmette, "emtara" (أَمْطَرَ) ise azapta kullanılır demiştir. Buradaki mana ise; Allah'ın onların üzerine alışık olduklarının dışında bir yağmur yağdırmasıdır ki o da şu ayette belirtildiği gibi üzerlerine taş atılmasıdır: { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık” { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ } “Bak işte o suçluların sonu nasıl oldu!” ifadesi, bu hitaba muhatap olmaya elverişli herkese yahut Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Hûd Suresi'nde Lût'un kıssası buradakinden daha açık bir şekilde gelecektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ قَالَ: أَدْبَارَ الرِّجَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا كَانَ بَدْءُ عَمَلِ قَوْمِ لُوطٍ: أَنَّ إِبْلِيسَ جَاءَهُمْ فِي هَيْئَةِ صَبِيٍّ، أَجْمَلَ صَبِيٍّ رَآهُ النَّاسُ، فَدَعَاهُمْ إِلَى نَفْسِهِ فَنَكَحُوهُ ثُمَّ جَسَرُوا عَلَى ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ قَالَ: مِنْ أَدْبَارِ الرِّجَالِ وَمِنْ أَدْبَارِ النِّسَاءِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ قَالَ: مِنَ الْبَاقِينَ فِي عَذَابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ قَالَ: كَانَ قَوْمُ لُوطٍ أَرْبَعَةَ آلَافِ ألف.
İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, Beyhakî (Şuabü'l-Îmân'da) ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ } “O hayâsızlığı mı yapıyorsunuz?” ayeti hakkında: "Erkeklerin arkalarına [yaklaşıyorsunuz]" demiştir. İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Lût kavminin fiilinin başlangıcı şöyle olmuştu: İblis onlara insanların gördüğü en güzel oğlan çocuğu kılığında geldi, onları kendisine çağırdı, onlar da onunla cinsel ilişkide bulundular, sonra da buna cüret ettiler. Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre o; { إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “çünkü onlar temizlik taslayan insanlarmış!” ayeti hakkında: "Erkeklerin ve kadınların arkalarından [ilişkiden temiz dururlar]" demiştir. Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o; { إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ } “geride kalanlardan olan karısı dışındaki” ayeti hakkında: "Allah'ın azabı içinde kalanlardan [oldu]" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Ebî Arûbe'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Lût kavmi dört milyon [kişi] idi.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٨٥ الى ٩٣]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 85-93]
وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩)
{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٨٥) وَلا تتقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (٨٦) وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٧) قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ (٨٨) قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ (٨٩) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksiltmeyin ve düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın. Eğer inananlar iseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Tehdit ederek, Allah'a inananları O'nun yolundan alıkoyarak ve o yolu eğri büğrü göstermek isteyerek öyle her yolun başında oturmayın. Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı. Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın! Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.» Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: «Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka dinimize döneceksiniz!» [Şuayb] dedi ki: «İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir. Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik. Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet, Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın!»”
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: «Andolsun, eğer Şuayb'a uyarsanız o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar siz olursunuz.» Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakaladı da yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar. Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamış gibi oldular. Şuayb'ı yalanlayanlar; asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu. Bunun üzerine [Şuayb] onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: «Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık inkârcı bir kavme nasıl üzüleyim?»”
قَوْلُهُ: وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً مَعْطُوفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، أَيْ: وَأَرْسَلْنَا. ومدين: اسم قبيلة،
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” buyruğu, daha önce geçen ifadeye matuftur; yani: "ve gönderdik" takdirindedir. Medyen ise bir kabile adıdır,
وَقِيلَ: اسْمُ بَلَدٍ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَسُمِّيَتِ الْقَبِيلَةُ بِاسْمِ أَبِيهِمْ: وَهُوَ مَدْيَنُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ كَمَا يُقَالُ بَكْرٌ وَتَمِيمٌ. قَوْلُهُ:
bir şehrin adı olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha evladır. Kabileye babalarının adı verilmiştir; o da Bekr ve Temîm denildiği gibi İbrâhim oğlu Medyen'dir.
أَخاهُمْ شُعَيْباً شُعَيْبٌ: عَطْفُ بَيَانٍ، وَهُوَ شُعَيْبُ بْنُ مِيكَائِيلَ بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَهُ عَطَاءٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ وغيرهما. وقال الشرقيّ بْنُ الْقَطَّامِيِّ: إِنَّهُ شُعَيْبُ بْنُ عَيْفَاءَ بْنِ يوبب بْنِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَزَعَمَ ابْنُ سَمْعَانَ أنه شعيب بن جزي بْنِ يَشْجُبَ بْنِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ شُعَيْبُ ابن صَفْوَانَ بْنِ عَيْفَاءَ بْنِ ثَابِتِ بْنِ مَدْيَنَ بن إبراهيم. قوله: قالَ يا قَوْمِ إِلَى قَوْلِهِ: بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ قَدْ سَبَقَ شَرْحُهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ. قَوْلُهُ: فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ أَمَرَهُمْ بِإِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أَهْلَ مُعَامَلَةٍ بِالْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَكَانُوا لَا يُوَفُّونَهُمَا، وَذَكَرَ الْكَيْلَ الَّذِي هُوَ الْمَصْدَرُ، وَعَطَفَ عَلَيْهِ الْمِيزَانَ الَّذِي هُوَ اسْمٌ لِلْآلَةِ.
{ أَخاهُمْ شُعَيْباً } “kardeşleri Şuayb'ı” ifadesinde Şuayb, atf-ı beyândır. O, Şuayb b. Mîkâîl b. Medyen b. İbrâhim'dir; bunu Atâ, İbn İshâk ve başkaları söylemiştir. Şarkî b. el-Kattâmî ise onun Şuayb b. Ayfâ b. Yevbeb b. Medyen b. İbrâhim olduğunu söylemiştir. İbn Sem'ân ise onun Şuayb b. Cüzey b. Yeşcüb b. Lâvî b. Ya'kûb b. İshâk b. İbrâhim olduğunu ileri sürmüştür. Katâde ise: O, Şuayb b. Safvân b. Ayfâ b. Sâbit b. Medyen b. İbrâhim'dir, demiştir. { قالَ يا قَوْمِ } “Dedi ki: Ey kavmim!” sözünden { بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden açık bir delil gelmiştir” sözüne kadar olan kısmın açıklaması Nûh kıssasında geçmişti. { فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ } “Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın” buyruğunda onlara ölçü ve tartıyı tam yapmalarını emretmiştir; çünkü onlar ölçü ve tartıyla ticaret yapan bir topluluktu ve bunları tam yapmıyorlardı. Burada masdar olan ölçüyü (el-keyl) zikretmiş, alet ismi olan teraziyi (el-mîzân) ise ona matuf kılmıştır.
وَاخْتُلِفَ فِي تَوْجِيهِ ذَلِكَ، فَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكَيْلِ: الْمِكْيَالُ، فَتَنَاسَبَ عَطْفُ الْمِيزَانِ عَلَيْهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمِيزَانِ الْوَزْنُ فَيُنَاسِبُ الْكَيْلَ، وَالْفَاءُ فِي فَأَوْفُوا لِلْعَطْفِ عَلَى اعْبُدُوا. قَوْلُهُ: وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ الْبَخْسُ: النَّقْصُ وَهُوَ يَكُونُ بِالتَّعْيِيبِ لِلسِّلْعَةِ أَوِ التَّزْهِيدِ فِيهَا أَوِ الْمُخَادَعَةِ لِصَاحِبِهَا وَالِاحْتِيَالِ عَلَيْهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِنْ أَكْلِ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَشْياءَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْخَسُونَ النَّاسَ فِي كُلِّ الْأَشْيَاءِ، وَقِيلَ: كَانُوا مَكَّاسِينَ يَمْكِسُونَ كُلَّ مَا دَخَلَ إِلَى أَسْوَاقِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Bunun izahında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre keyl (ölçü) ile kastedilen kiledir (mikyâl/ölçü aleti), dolayısıyla terazinin ona atfedilmesi münasip olmuştur. Diğer bir görüşe göre ise terazi ile kastedilen tartmaktır (vezn), dolayısıyla ölçüye münasip olmuştur. { فَأَوْفُوا } kelimesindeki "fâ" (فَـ), { اعْبُدُوا } “kulluk edin” fiiline atıf içindir. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “insanların eşyalarını eksiltmeyin” buyruğunda geçen "bahs" (الْبَخْس), eksiltmek demektir; bu da mala kusur bulmak, onu değersiz göstermek yahut sahibini aldatıp ona hile yapmakla olur. Bütün bunlar insanların mallarını haksız yoldan yemektir. { أَشْياءَهُمْ } “eşyalarını” ifadesinin zahirinden, onların insanları her şeyde zarara uğratıp haklarını eksilttikleri anlaşılmaktadır. Bir görüşe göre onlar, pazarlarına giren her şeyden haksız vergi kesen haraçcılardı (makkâsûn). Züheyr'in şu beyti de bundandır:
أَفِي كُلِّ أَسْوَاقِ الْعِرَاقِ إِتَاوَةٌ ... وَفِي كُلِّ مَا بَاعَ امْرُؤٌ مَكْسُ دِرْهَمِ
Irak'ın bütün pazarlarında bir vergi mi var... ve bir kimsenin sattığı her şeyde bir dirhem haraç mı var?
قَوْلُهُ: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ قَرِيبًا وَيَدْخُلُ تَحْتَهُ قَلِيلُ الْفَسَادِ وَكَثِيرُهُ وَدَقِيقُهُ وَجَلِيلُهُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ إِلَى الْعَمَلِ بِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ وَتَرْكِ مَا نَهَاهُمْ عَنْهُ، وَالْمُرَادُ بِالْخَيْرِيَّةِ هُنَا: الزِّيَادَةُ الْمُطْلَقَةُ، لِأَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي عَدَمِ إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَفِي بَخْسِ النَّاسِ، وَفِي الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ أَصْلًا.
{ وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها } “düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” buyruğunun tefsiri az önce geçmişti. Azı ve çoğuyla, küçüğü ve büyüğüyle her türlü fesat bunun kapsamına girer. { ذلِكُمْ } “bu” sözüyle işaret edilen şey, onlara emrettiği şeyleri yapmak ve yasakladığı şeyleri terk etmektir. Buradaki hayırlı olmaktan kasıt mutlak üstünlüktür; çünkü ölçü ve tartıyı tam yapmamakta, insanların hakkını eksiltmekte ve yeryüzünde fesat çıkarmakta zaten hiçbir hayır yoktur.
قَوْلُهُ: وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ الصِّرَاطُ: الطَّرِيقُ، أَيْ: لَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ طَرِيقٍ تُوعِدُونَ النَّاسَ بِالْعَذَابِ، قِيلَ: كَانُوا يَقْعُدُونَ فِي الطُّرُقَاتِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى شُعَيْبٍ، فَيَتَوَعَّدُونَ مَنْ أَرَادَ الْمَجِيءَ إِلَيْهِ، وَيَقُولُونَ:
{ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek öyle her yolun başında oturmayın” buyruğunda geçen "sırât" (الصِّرَاطُ), yoldur; yani insanları azapla tehdit ederek her yol üzerinde oturmayın [demektir]. Denildi ki: Şuayb'a ulaştıran yollar üzerinde oturur, onun yanına gelmek isteyen kimseleri tehdit eder ve şöyle derlerdi:
إِنَّهُ كَذَّابٌ فَلَا تَذْهَبْ إِلَيْهِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَفْعَلُهُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْقُعُودُ عَلَى طُرُقِ الدِّينِ وَمَنْعُ مَنْ أَرَادَ سُلُوكَهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ الْقُعُودَ عَلَى الطُّرُقِ حَقِيقَةً، وَيُؤَيِّدُهُ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: النَّهْيُ عَنْ قَطْعِ الطَّرِيقِ وَأَخْذِ السَّلْبِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَشَّارِينَ يَأْخُذُونَ الْجِبَايَةَ فِي الطُّرُقِ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ. وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَقْرَبُهَا إِلَى الصَّوَابِ مَعَ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ النَّهْيِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ.
"O bir yalancıdır, onun yanına gitmeyin"; tıpkı Kureyş'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptığı gibi. Bunu İbn Abbâs, Katâde, Mücâhid, es-Süddî ve başkaları söylemiştir. Bir görüşe göre kastedilen, din yolları üzerinde oturup o yola girmek isteyenlere engel olmaktır; yoksa bizzat maddi yollar üzerinde oturmak değildir; { وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ } “Allah'a inananları O'nun yolundan alıkoyarak” ifadesi de bunu desteklemektedir. Bir diğer görüşe göre ayette kastedilen, yol kesmekten ve insanların eşyalarını gasp etmekten nehyetmektir; nitekim bu onların yaptığı işlerdendi. Bir diğer görüşe göre ise onlar yollarda insanların mallarından vergi/öşür toplayan haraççılardı (aşşârûn); bundan nehyedilmişlerdir. Bu zikredilen görüşlerin tamamına nehyin hamledilmesine bir engel bulunmamakla birlikte, birinci görüş doğruya en yakın olanıdır.
وَجُمْلَةُ تُوعِدُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَكَذَلِكَ مَا عُطِفَ عَلَيْهَا، أَيْ: لَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ طَرِيقٍ مُوعِدِينَ لِأَهْلِهِ صَادِّينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، بَاغِينَ لَهَا عِوَجًا، وَالْمُرَادُ بِالصَّدِّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: صَدُّ النَّاسِ عَنِ الطَّرِيقِ الَّذِي قَعَدُوا عَلَيْهِ وَمَنْعُهُمْ مِنَ الْوُصُولِ إِلَى شُعَيْبٍ، فَإِنَّ سُلُوكَ النَّاسِ فِي ذَلِكَ السَّبِيلِ لِلْوُصُولِ إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ هُوَ سُلُوكُ سَبِيلِ اللَّهِ، ومَنْ آمَنَ بِهِ مَفْعُولُ تَصُدُّونَ، وَالضَّمِيرُ فِي آمَنَ بِهِ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ، أَوْ إِلَى سَبِيلِ الله، أو
{ تُوعِدُونَ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; ona matuf olanlar da böyledir. Yani: "Yol ehlini tehdit ederek, Allah'ın yolundan alıkoyarak ve o yolu eğri büğrü göstermek isteyerek her yolun başında oturmayın" [demektir]. Allah'ın yolundan alıkoymaktan kasıt; insanları oturdukları yoldan alıkoymak ve onların Şuayb'a ulaşmalarına engel olmaktır. Zira insanların Allah'ın peygamberine ulaşmak için o yola girmeleri, Allah'ın yoluna girmektir. { مَنْ آمَنَ بِهِ } ifadesi, { تَصُدُّونَ } fiilinin mef'ûlüdür. { آمَنَ بِهِ } ifadesindeki zamir ise ya Allah'a, ya Allah'ın yoluna, yahut
إِلَى كُلِّ صِرَاطٍ أَوْ إِلَى شُعَيْبٍ، وَتَبْغُونَها عِوَجاً أَيْ: تَطْلُبُونَ سَبِيلَ اللَّهِ أَنْ تَكُونَ مُعْوَجَّةً غَيْرَ مُسْتَقِيمَةٍ، وَقَدْ سَبَقَ الْكَلَامُ عَلَى الْعِوَجِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: كَسْرُ الْعَيْنِ فِي الْمَعَانِي وفتحها في الإجرام وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ أَيْ: وَقْتَ كُنْتُمْ قَلِيلًا عَدَدُكُمْ فَكَثَّرَكُمْ بِالنَّسْلِ وَقِيلَ: كُنْتُمْ فُقَرَاءَ فَأَغْنَاكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَهْلَكَهُمْ وَأَنْزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَاتِ مَا ذَهَبَ بِهِمْ وَمَحَا أَثَرَهُمْ وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لَكُمْ وَطائِفَةٌ مِنْكُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ هَذَا مِنْ بَابِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ الشَّدِيدِ لَهُمْ.
her bir yola yahut Şuayb'a râcidir. { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } “ve o yolu eğri büğrü göstermek isteyerek”; yani Allah'ın yolunun dosdoğru değil de eğri olmasını istiyorsunuz. "Ivec" (الْعِوَج) kelimesi hakkında açıklama daha önce geçmişti. Zeccâc şöyle demiştir: [Ivec kelimesinde] ayın harfinin kesreli olması manevi şeylerdedir; fethalı olması ise somut cisimlerdedir. { وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ } “Hatırlayın ki siz idiniz”; yani sayınız { قَلِيلًا } “az” olduğu vakti [hatırlayın], { فَكَثَّرَكُمْ } “O sizi çoğalttı”; neslinizi artırarak [çoğalttı]. Fakirdiniz de sizi zenginleştirdi, diye de açıklanmıştır. { وَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bozgunculuk yapanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!”; geçmiş ümmetlerden [bozgunculuk yapanların]; zira Allah onları helak etmiş ve üzerlerine onları yok edip izlerini silen cezalar indirmiştir. { وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ } “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmışsa”; Allah'ın sizin için teşri kıldığı hükümlerden size getirdiğim şeylere [inanmış], { وَطائِفَةٌ } “ve bir grup da” [içinizden] { لَمْ يُؤْمِنُوا } “inanmamışsa”, { فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ } “Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır”. Bu, onlara yönelik bir tehdit ve şiddetli bir uyarı kabilindendir.
وَلَيْسَ هُوَ مِنْ بَابِ الْأَمْرِ بِالصَّبْرِ عَلَى الْكُفْرِ. وَحُكْمُ اللَّهِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ: هُوَ نَصْرُ الْمُحِقِّينَ عَلَى الْمُبْطِلِينَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ أَوْ هُوَ أَمْرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنْ أَذَى الْكُفَّارِ حَتَّى يَنْصُرَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ أي: قال الأشراف المستكبرون لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ لَمْ يَكْتَفُوا بِتَرْكِ الْإِيمَانِ وَالتَّمَرُّدِ عَنِ الْإِجَابَةِ إِلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ، بَلْ جَاوَزُوا ذَلِكَ بَغْيًا وَبَطَرًا وَأَشَرًا إِلَى توعد نبيهم ومن آمن به الإخراج مِنْ قَرْيَتِهِمْ أَوْ عَوْدِهِ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ فِي مِلَّتِهِمُ الْكُفْرِيَّةِ، أَيْ: لَا بُدَّ مِنْ أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ: إِمَّا الْإِخْرَاجُ، أَوِ الْعَوْدُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَوْدُ بِمَعْنَى الِابْتِدَاءِ، يُقَالُ: عَادَ إِلَيَّ مِنْ فُلَانٍ مَكْرُوهٌ، أَيْ: صَارَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَبَقَهُ مَكْرُوهٌ قَبْلَ ذَلِكَ، فَلَا يُرَدُّ مَا يُقَالُ: كَيْفَ يَكُونُ شُعَيْبٌ عَلَى مِلَّتِهِمُ الْكُفْرِيَّةِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَبْعَثَهُ اللَّهُ رَسُولًا؟ وَيَحْتَاجُ إِلَى الْجَوَابِ بِتَغْلِيبِ قَوْمِهِ الْمُتَّبِعِينَ لَهُ عَلَيْهِ فِي الْخِطَابِ بِالْعَوْدِ إِلَى مِلَّتِهِمْ، وَجُمْلَةُ قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ، جَوَابٌ عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْهَمْزَةُ: لِإِنْكَارِ وُقُوعِ مَا طَلَبُوهُ مِنَ الْإِخْرَاجِ أَوِ الْعَوْدِ، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ، أَيْ: أَتُعِيدُونَنَا فِي مِلَّتِكُمْ فِي حَالِ كَرَاهَتِنَا لِلْعَوْدِ إِلَيْهَا، أَوْ: أَتُخْرِجُونَنَا مِنْ قَرْيَتِكُمْ فِي حَالِ كَرَاهَتِنَا لِلْخُرُوجِ مِنْهَا، أَوْ في الحال كَرَاهَتِنَا لِلْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، وَالْمَعْنَى: إِنَّهُ لَيْسَ لَكُمْ أَنْ تُكْرِهُونَا عَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ وَلَا يَصِحُّ لَكُمْ ذَلِكَ، فَإِنَّ الْمُكْرَهَ لَا اخْتِيَارَ لَهُ وَلَا تُعَدُّ مُوَافَقَتُهُ مُكْرَهًا: مُوَافَقَةً، وَلَا عَوْدُهُ إِلَى مِلَّتِكُمْ مُكْرَهًا عَوْدًا، وَبِهَذَا التَّقْرِيرِ يَنْدَفِعُ مَا اسْتَشْكَلَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فِي هَذَا الْمَقَامِ، حَتَّى تَسَبَّبَ عَنْ ذَلِكَ تَطْوِيلُ ذُيُولِ الْكَلَامِ قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ الَّتِي هِيَ الشِّرْكُ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها بِالْإِيمَانِ فَلَا يَكُونُ مِنَّا عَوْدٌ إِلَيْهَا أَصْلًا وَما يَكُونُ لَنا أَيْ: مَا يَصِحُّ لَنَا، وَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ نَعُودَ فِيها بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ أَيْ: إِلَّا حَالَ مَشِيئَتِهِ سُبْحَانَهُ، فَإِنَّهُ مَا شَاءَ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ ﷿، قَالَ: وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَكُونُ مِنَّا الْعَوْدُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ ذَلِكَ، فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ هُنَا عَلَى جِهَةِ التَّسْلِيمِ لِلَّهِ ﷿ كَمَا فِي قوله: وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ وَقِيلَ: هُوَ كَقَوْلِهِمْ: لَا أُكَلِّمُكَ حَتَّى يَبِيضَ الْغُرَابُ، وَحَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ، وَالْغُرَابُ لَا يَبِيضُ، وَالْجَمَلُ لَا يَلِجُ، فَهُوَ مِنْ بَابِ التَّعْلِيقِ بِالْمُحَالِ. وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَيْ: أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ فَلَا يَخْرُجُ عَنْهُ مِنْهَا شَيْءٌ، وَعِلْمًا مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها أَيِ:
Yoksa küfre sabretmeyi emretme kabilinden değildir. Allah'ın iki fırka arasında hüküm vermesi ise haklı olanlara batıl ehline karşı yardım etmesidir; Allah Teâlâ'nın: { فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “Artık gözetleyin, biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz” kavli de böyledir. Yahut bu, müminlere, kâfirlerden kendilerine ulaşan eziyetlere karşı Allah onlara yardım edinceye kadar sabretmelerini emretmektir. { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki”; yani kibirlenen eşraf dedi ki: { لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ } “Ey Şuayb! Ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları yurdumuzdan çıkaracağız”. Onlar sadece imanı terk edip davet ettiği şeye icabet etmekten kaçınmakla yetinmediler; aksine haddi aşarak, şımararak ve azgınlaşarak peygamberlerini ve ona inananları yurtlarından çıkarmakla yahut onun ve beraberindekilerin kendi küfür dinlerine dönmesiyle tehdit etmeye kadar vardırdılar; yani bu iki şeyden biri kaçınılmazdır: Ya sürgün ya da [dine] dönüş! Zeccâc şöyle demiştir: Avd (عَوْد) kelimesinin ibtida (başlama, olma) manasında olması caizdir; nitekim daha önce bir kötülük vuku bulmamış olsa bile "Falandan bana bir kötülük döndü (âde)" yani oldu denir. Dolayısıyla: "Şuayb, Allah onu peygamber göndermeden önce onların küfür dini üzere nasıl olabilir ki?" şeklinde bir itiraz vârid olmaz ve onların dinine dönme hitabında Şuayb'a tâbi olan kavminin ona tağlîb edildiği şeklinde bir cevaba ihtiyaç kalmaz. { قالَ أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } “[Şuayb] dedi ki: «İstemesek de mi?»” cümlesi müsteneftir, takdiri bir soruya cevaptır. Hemze, onların talep ettiği çıkarma veya dönme fiilinin vuku bulmasını inkâr/kınama içindir; vâv ise hâliyedir; yani: "Biz ona dönmeyi istemediğimiz hâlde mi bizi dininize döndüreceksiniz?" yahut: "Biz oradan çıkmayı istemediğimiz hâlde mi bizi yurdunuzdan çıkaracaksınız?" veya her iki durumu da istemediğimiz hâlde mi? Manası şudur: Bizi bu iki şeyden birine zorlamaya hakkınız yoktur ve bu sizin için sahih de olmaz; zira zorlanan kimsenin iradesi yoktur, zorlanmış kimsenin muvafakati muvafakat sayılmaz, zorla sizin dininize dönmesi de bir dönüş sayılmaz. Bu izahla, birçok müfessirin bu makamda müşkil gördüğü ve bu yüzden sözü uzatıp durduğu husus bertaraf edilmiş olur. { قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz”; şirk olan dininize, { بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْها } “Allah bizi ondan iman ile kurtardıktan sonra”; artık ona dönmemiz asla mümkün olmaz. { وَما يَكُونُ لَنا } “bizim için olacak şey değildir”; yani hiçbir şekilde { أَنْ نَعُودَ فِيها } “oraya dönmemiz” bizim için geçerli ve doğru olmaz; { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe”; yani ancak O Sübhânehu'nun dilemesi hâlinde [olur]; çünkü O ne dilerse olur, dilemediği de olmaz. Zeccâc şöyle demiştir: Yani ancak Azîz ve Celîl olan Allah'ın dilemesiyle [olur]. Dedi ki: Bu, Ehl-i Sünnet'in kavlidir. Manası şudur: Allah dilemedikçe bizim küfre dönmemiz söz konusu olamaz; dolayısıyla bu istisna münkati'dir. Bir görüşe göre buradaki istisna, Allah Azze ve Celle'ye teslimiyet gösterme kabilindendir; nitekim şu ayette olduğu gibi: { وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ } “Benim başarım ancak Allah iledir”. Bir diğer görüşe göre bu; karga beyazlaşıncaya ve deve iğne deliğinden geçinceye kadar seninle konuşmam sözü gibidir; nitekim karga beyazlaşmaz ve deve iğne deliğinden geçmez; dolayısıyla bu imkânsıza bağlama babındandır. { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; yani O'nun ilmi bilinen her şeyi kuşatmıştır, bunlardan hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz. "İlmen" (عِلْمًا) kelimesi temyiz olarak mansubdur. Bir görüşe göre { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } ifadesinin manası; yani:
الْقَرْيَةِ بَعْدَ أَنْ كرهتم مجاورتنا لهم إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ عَوْدَنَا إِلَيْهَا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا أي: عليه اعتمدنا
şehre [dönmemiz], onların yanında bulunmamızdan hoşlanmadığınız halde? { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Meğerki Allah dilesin” bizim oraya dönmemizi. { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } “Yalnızca Allah'a tevekkül ettik”; yani O'na dayandık
فِي أَنْ يُثَبِّتَنَا عَلَى الْإِيمَانِ، وَيَحُولَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْكُفْرِ وَأَهْلِهِ، وَيُتِمَّ عَلَيْنَا نِعْمَتَهُ، وَيَعْصِمَنَا مِنْ نِقْمَتِهِ. قَوْلُهُ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ الْفُتَاحَةُ: الْحُكُومَةُ، أَيِ احْكُمْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ، دَعَوُا اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، وَلَا يَكُونُ حُكْمُهُ سُبْحَانَهُ إِلَّا بِنَصْرِ الْمُحِقِّينَ عَلَى الْمُبْطِلِينَ كَمَا أَخْبَرَنَا بِهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ، فَكَأَنَّهُمْ طَلَبُوا نُزُولَ العذاب بالكفرين وَحُلُولَ نِقْمَةِ اللَّهِ بِهِمْ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَعْطُوفٌ عَلَى قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ هُمْ أُولَئِكَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونُوا غَيْرَهُمْ مِنْ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ شُعَيْبٌ. وَاللَّامُ فِي لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً مُوَطِّئَةٌ لِجَوَابِ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: دَخَلْتُمْ فِي دِينِهِ وَتَرَكْتُمْ دِينَكُمْ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ سَادُّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَخُسْرَانُهُمْ: هَلَاكُهُمْ أَوْ مَا يَخْسَرُونَهُ بِسَبَبِ إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ وَتَرْكِ التَّطْفِيفِ الَّذِي كَانُوا يُعَامِلُونَ النَّاسَ بِهِ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ أَيِ: الزَّلْزَلَةُ وَقِيلَ: الصَّيْحَةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
bizi iman üzere sabit kılması, bizimle küfür ve ehli arasına engel koyması, üzerimizdeki nimetini tamamlaması ve bizi azabından koruması hususunda. { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ } “Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet, Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın!” buyruğunda geçen "fütâha" (الْفُتَاحَةُ), hüküm vermektir; yani bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet, Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın [demektir]. Allah Sübhânehu'ya aralarında hükmetmesi için dua ettiler; O Sübhânehu'nun hükmü ise Kitabı'nın birçok yerinde bize bildirdiği üzere ancak haklıları batıl ehline karşı muzaffer kılmakla olur. Sanki onlar kâfirlerin üzerine azabın inmesini ve Allah'ın intikamının onların başına gelmesini talep etmiş oldular. { وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki” ifadesi, { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } ifadesine matuftur; bunların öncekilerin aynısı olması muhtemel olduğu gibi, Şuayb'ın kendilerine gönderildiği kâfir taifelerinden başkaları olması da muhtemeldir. { لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً } “eğer Şuayb'a uyarsanız” ifadesindeki "lâm" (لَـ), mahzuf bir yeminin cevabına hazırlık içindir; yani: "onun dinine girer ve kendi dininizi terk ederseniz" [demektir]. { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “o takdirde mutlaka hüsrana uğrayanlar siz olursunuz” ifadesi, şartın cevabı yerine geçen yemin cevabıdır. Onların hüsranı; helak olmaları yahut ölçü ve tartıyı tam yapmaları ve insanlara uyguladıkları eksik tartıp ölçmeyi terk etmeleri sebebiyle kaybedecekleri şeylerdir. { فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “Bunun üzerine onları o sarsıntı yakaladı”; yani deprem [yakaladı]. Korkunç ses olduğu da söylenmiştir; nitekim şu ayette geçtiği gibi:
وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي قِصَّةِ صَالِحٍ.
{ وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ } “Zulmedenleri ise o korkunç ses yakaladı” { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } “yurtlarında diz üstü çöküp kaldılar” ifadesinin tefsiri Sâlih kıssasında geçmişti.
قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةُ مُبَيِّنَةٌ لِمَا حَلَّ بِهِمْ من النعمة، وَالْمَوْصُولُ:
{ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “Şuayb'ı yalanlayanlar, sanki orada hiç oturmamış gibi oldular” cümlesi, başlarına gelen azabı beyan eden müsteneftir. İsmi mevsûl:
مُبْتَدَأٌ، وَكَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا: خَبَرُهُ يُقَالُ: غَنَيْتُ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَمْتُ بِهِ، وَغَنِيَ الْقَوْمُ فِي دَارِهِمْ أَيْ: طَالَ مُقَامُهُمْ فِيهَا، وَالْمَغْنَى: الْمَنْزِلُ وَالْجَمْعُ: الْمَغَانِي. قَالَ حَاتِمٌ الطَّائِيُّ:
mübtedadır; { كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا } ise onun haberidir. Bir yerde ikamet edildiğinde "ganîtü bi'l-mekân" (غَنَيْتُ بِالْمَكَانِ) denir. "Ganiye'l-kavmü fî dârihim" ifadesi ise; onların orada ikametleri uzadı demektir. "el-Mağnâ" (الْمَغْنَى) menzil/konak yeri demektir, çoğulu "el-meğânî"dir (الْمَغَانِي). Hâtim et-Tâî şöyle demiştir:
غَنِينَا زمانا بالتّصعلك والغنى ... كما الدّهر في أيامه العسر واليسر
Bir zaman fakirlikle ve zenginlikle yaşadık... tıpkı zamanın günlerinde zorluk ve kolaylığın bulunması gibi.
كسبنا صروف الدّهر لينا وغلظة ... وكلّا سقاناه بكأسهما الدَّهْرُ
Zamanın iniş çıkışlarını yumuşaklığıyla da sertliğiyle de tecrübe ettik... ve zaman her ikisini de kendi kadehleriyle bize içirdi.
فَمَا زَادَنَا بَغْيًا عَلَى ذِي قَرَابَةٍ ... غنانا ولا أزرى بأحسابنا الْفَقْرُ
Ne zenginliğimiz bir akrabaya karşı azgınlığımızı artırdı... ne de fakirlik soyumuza ve itibarımıza leke sürdü.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا شَعَيْبًا كَأَنْ لَمْ يُقِيمُوا فِي دَارِهِمْ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اسْتَأْصَلَهُمْ بِالْعَذَابِ، وَالْمَوْصُولُ فِي الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا مُبْتَدَأٌ، خَبَرُهُ كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالْأُولَى، مُتَضَمِّنَةٌ لِبَيَانِ خُسْرَانِ الْقَوْمِ الْمُكَذِّبِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ أَيْ: شُعَيْبٌ لَمَّا شَاهَدَ نُزُولَ العذاب بهم وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي الَّتِي أَرْسَلَنِي بِهَا إِلَيْكُمْ وَنَصَحْتُ لَكُمْ بِبَيَانٍ مَا فِيهِ سَلَامَةُ دِينِكُمْ وَدُنْيَاكُمْ فَكَيْفَ آسَى أَيْ: أَحْزَنُ عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ بِاللَّهِ مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِهِمْ مُتَمَرِّدِينَ عَنِ الْإِجَابَةِ أَوِ الْأَسَى: شِدَّةُ الْحُزْنِ، آسَى عَلَى ذَلِكَ: فَهُوَ آسٍ. قَالَ شُعَيْبٌ هَذِهِ الْمَقَالَةَ تَحَسُّرًا عَلَى عَدَمِ إِيمَانِ قَوْمِهِ، ثُمَّ سَلَّا نَفْسَهُ بِأَنَّهُ كَيْفَ يقع منه الأسى على قوم ليس بِأَهْلٍ لِلْحُزْنِ عَلَيْهِمْ لِكَفْرِهِمْ بِاللَّهِ وَعَدَمِ قَبُولِهِمْ لِمَا جَاءَ بِهِ رَسُولُهُ.
Ayetin manası şudur: Şuayb'ı yalanlayanlar yurtlarında sanki hiç ikamet etmemiş gibi oldular; çünkü Allah Sübhânehu onları azapla kökten yok etti. { الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً } ifadesindeki ismi mevsûl mübtedadır, haberi ise { كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ } “asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu” cümlesidir. Bu cümle de ilki gibi yalanlayan kavmin hüsranını açıklamayı içeren müsteneftir. { فَتَوَلَّى عَنْهُمْ } “Bunun üzerine [Şuayb] onlardan yüz çevirdi”; yani üzerlerine azabın indiğini görünce Şuayb onlardan yüz çevirdi, { وَقالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } “ve dedi ki: «Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin elçilik görevlerini tebliğ ettim»”; beni size göndermiş olduğu mesajları [tebliğ ettim], { وَنَصَحْتُ لَكُمْ } “ve size öğüt verdim”; dininizin ve dünyanızın selametinin nerede olduğunu açıklayarak [öğüt verdim], { فَكَيْفَ آسَى } “artık nasıl üzüleyim?”; yani nasıl kederleneyim, { عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ } “inkârcı bir kavme”; Allah'ı inkâr eden, küfürlerinde ısrar eden ve davete icabet etmekten kaçınan [bir kavme]. "el-Esâ" (الْأَسَى) hüznün şiddetidir; buna üzüldüğünde "âsâ alâ zâlike fe-hüve âsin" denir. Şuayb bu sözü kavminin iman etmeyişine eseflenerek söyledi; sonra da Allah'ı inkâr etmeleri ve peygamberinin getirdiklerini kabul etmemeleri sebebiyle kendilerine üzülmeye layık olmayan bir kavme karşı nasıl üzüntü duyabileceğini belirterek nefsini teselli etti.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عِكْرِمَةَ وَالسُّدَّيِّ قَالَا: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيًّا مَرَّتَيْنِ إِلَّا شُعَيْبًا: مَرَّةً إِلَى مَدِينَ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ، وَمَرَّةً إِلَى أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ قَالَ: لَا تَظْلِمُوا النَّاسَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ قَالَ: لَا تَظْلِمُوهُمْ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ قَالَ: كَانُوا يُوعِدُونَ مَنْ أَتَى شعيبا وَأَرَادَ الْإِسْلَامَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ قَالَ: كَانُوا يَجْلِسُونَ في الطريق فيخبرون من أتى عليهم
İbn İshâk ve İbn Asâkir'in İkrime ile es-Süddî'den rivayet ettiğine göre ikisi şöyle demişlerdir: "Allah, Şuayb müstesna hiçbir peygamberi iki defa göndermemiştir: Bir defasında Medyen'e [gönderdi]; onları korkunç bir ses (sayha) yakalayıverdi. Bir defasında da Eyke halkına [gönderdi]; Allah onları gölge gününün azabıyla yakalayıverdi." İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ayeti hakkında: "İnsanlara haksızlık (zulüm) etmeyin" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ayeti hakkında: "Onlara haksızlık etmeyin", { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek her yolun başında oturmayın” ayeti hakkında ise: "Şuayb'a gelip Müslüman olmak isteyen kimseyi tehdit ederlerdi" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “Tehdit ederek her yolun başında oturmayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yol kenarında otururlar ve kendilerine uğrayan kimselere..."
أَنَّ شُعَيْبًا كَذَّابٌ فَلَا يَفْتِنَنَّكُمْ عَنْ دِينِكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ قَالَ: بِكُلِّ سَبِيلِ حَقٍّ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: تَصُدُّونَ أَهْلَهَا وَتَبْغُونَها عِوَجاً قَالَ: تَلْتَمِسُونَ لَهَا الزَّيْغَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ قَالَ: هُوَ الْعَاشِرُ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: تَصُدُّونَ عَنِ الْإِسْلَامِ وَتَبْغُونَها عِوَجاً قَالَ: هَلَاكًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هُمْ الْعِشَارُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَوْ غَيْرِهِ- شَكَّ أَبُو الْعَالِيَةِ- قَالَ: أتى النبي ﷺ لَيْلَةَ أُسَرِيَ بِهِ عَلَى خَشَبَةٍ عَلَى الطَّرِيقِ لَا يَمُرُّ بِهَا ثَوْبٌ إِلَّا شَقَّتْهُ وَلَا شَيْءٌ إِلَّا خَرَقَتْهُ قَالَ: مَا هَذَا يَا جِبْرِيلُ؟ قَالَ: هَذَا مَثَلُ أَقْوَامٍ مِنْ أُمَّتِكَ يَقْعُدُونَ عَلَى الطَّرِيقِ فَيَقْطَعُونَهُ ثُمَّ تَلَا وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها قَالَ: مَا يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَعُودَ فِي شِرْكِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّنا وَاللَّهُ لَا يَشَاءُ الشِّرْكَ، وَلَكِنْ يَقُولُ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ قَدْ عَلِمَ شَيْئًا، فَإِنَّهُ قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْوَقْفِ وَالِابْتِدَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا كُنْتُ أَدْرِي مَا قَوْلُهُ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ حَتَّى سَمِعْتُ ابْنَةَ ذِي يَزَنَ تَقُولُ: تَعَالَ أُفَاتِحُكَ، تَعْنِي أُقَاضِيكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنَا افْتَحْ يَقُولُ: اقْضِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: الْفَتْحُ: الْقَضَاءُ، لُغَةٌ يَمَانِيَةٌ إِذَا قَالَ أَحَدُهُمْ تَعَالَ أُقَاضِيكَ الْقَضَاءَ قَالَ: تَعَالَ أُفَاتِحُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا قَالَ: لَمْ يَعِيشُوا فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَكَيْفَ آسَى قَالَ: أَحْزَنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ قَبْرَانِ لَيْسَ فِيهِ غَيْرُهُمَا، قَبْرُ إِسْمَاعِيلَ وَقَبْرُ شُعَيْبٍ، فَقَبْرُ إِسْمَاعِيلَ فِي الْحِجْرِ، وَقَبْرُ شُعَيْبٍ مُقَابِلَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّ شُعَيْبًا مَاتَ بِمَكَّةَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقُبُورُهُمْ فِي غَرْبِيِّ الْكَعْبَةِ بَيْنَ دَارِ النَّدْوَةِ وَبَيْنَ بَابِ بَنِي سَهْمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: ذَكَرَ لِي يَعْقُوبُ ابن أَبِي مَسْلَمَةَ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا ذَكَرَ شُعَيْبًا قَالَ: ذَاكَ خَطِيبُ الْأَنْبِيَاءِ لِحُسْنِ مُرَاجَعَتِهِ قَوْمَهُ فِيمَا يُرِيدُهُمْ بِهِ، فَلَمَّا كَذَّبُوهُ وَتَوَعَّدُوهُ بِالرَّجْمِ وَالنَّفْيِ مِنْ بِلَادِهِمْ وَعَتَوْا عَلَى اللَّهِ أَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظلة» .
Şuayb'ın bir yalancı olduğunu, dolayısıyla onları dinlerinden saptırmaması gerektiğini söylerlerdi. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o; { بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } “her yolun başında tehdit ederek” ayeti hakkında: "Her hak yolun başında", { وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “ve Allah'ın yolundan alıkoyarak” ayeti hakkında: "Onun ehlini alıkoyarsınız", { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } “ve o yolu eğri büğrü göstermek isteyerek” ayeti hakkında ise: "Onun için eğrilik ararsınız" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o; { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } ayeti hakkında: "Bu [haraç toplayan] âşirdir", { وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } hakkında: "İslam'dan alıkoyarsınız", { وَتَبْغُونَها عِوَجاً } hakkında ise: "Helak [ararsınız]" demiştir. Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayetine göre o: "Onlar haraç toplayanlardır" demiştir. İbn Cerîr'in Ebû'l-Âliye'den, onun Ebû Hüreyre'den veya bir başkasından -Ebû'l-Âliye şüphe etmiştir- rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde yol üzerinde bulunan bir ağaç kütüğüne rastladı; yanından geçen hiçbir elbise yoktu ki onu yırtmasın ve hiçbir şey yoktu ki onu delmesin. «Bu nedir ey Cibrîl?» dedi. Cibrîl: "Bu, ümmetinden yol üzerine oturup yol kesen toplulukların misalidir" dedi ve ardından { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ تُوعِدُونَ } ayetini okudu. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o; { وَما يَكُونُ لَنا أَنْ نَعُودَ فِيها } “bizim oraya dönmemiz olacak şey değildir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah bizi kurtardıktan sonra sizin şirkinize dönmemiz bize yakışmaz; ancak Rabbimiz olan Allah'ın dilemesi müstesnadır. Allah ise şirki dilemez; fakat [Şuayb] demek istiyor ki: Meğerki Allah [ezelde bizim hakkımızda] bir şey bilmiş olsun; çünkü O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Beyhakî (el-Esmâ ve's-Sıfât'ta) ve İbnü'l-Enbârî'nin (el-Vakf ve'l-İbtidâ'da) İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zû Yezen'in kızının birine "Gel seninle müfâteha edeyim" yani muhakeme olayım dediğini işitinceye kadar; { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ } “Ey Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” ayetindeki fethin ne anlama geldiğini bilmiyordum. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o; { رَبَّنَا افْتَحْ } sözü hakkında: "Hükmet" demektedir demiştir. İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayetine göre o şöyle demiştir: "Feth", Yemen lehçesinde hüküm vermektir; onlardan biri diğerine "Gel aramızdaki davayı hükme bağlayalım" diyeceği vakit: "Gel seninle müfâteha edeyim" der. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } “orada hiç oturmamış gibi” ifadesi hakkında: "Orada yaşamamış gibi" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Katâde'den benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { فَكَيْفَ آسَى } “artık nasıl üzüleyim?” sözü hakkında: "Nasıl kederleneyim" demiştir. İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mescid-i Haram'da bu ikisinden başka kabir yoktur: İsmâil'in kabri ve Şuayb'ın kabri. İsmâil'in kabri Hicr'dedir; Şuayb'ın kabri ise Hacer-i Esved'in karşısındadır. İbn Asâkir'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre; Şuayb ve beraberindeki müminler Mekke'de vefat etmişlerdir; kabirleri Kâbe'nin batısında, Dâru'n-Nedve ile Benî Sehm Kapısı arasındadır. İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim'in İbn İshâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ya'kûb b. Ebî Mesleme bana şunu zikretti: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şuayb'ı andığı zaman şöyle buyururdu: “O, kavmine yönelik muradını ifade ederken onlara güzel müracaatta bulunması sebebiyle peygamberlerin hatibidir. Onu yalanlayıp taşlamakla ve memleketlerinden sürmekle tehdit ettiklerinde ve Allah'a karşı haddi aştıklarında onları gölgelik gününün azabı yakaladı.”»
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٤ الى ١٠٠]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 94-100]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩٥) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, [inkâr ettiklerinde] yalvarıp yakarsınlar diye onun halkını yoksulluk ve darlıkla yakalamış olmayalım. Sonra kötülüğün (sıkıntının) yerine iyiliği (bolluğu) getirdik; nihayet çoğaldılar ve: «Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu» dediler. Bunun üzerine biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik. Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de onları kazandıkları şeyler sebebiyle yakalayıverdik. Yoksa o memleketlerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelmesinden emin mi oldular? Ya da o memleketlerin halkı, kuşluk vakti oynayıp eğlenirlerken azabımızın kendilerine gelmesinden emin mi oldular?”
أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “Onlar Allah'ın kurduğu tuzaktan emin mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz. Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık! Biz onların kalplerini mühürleriz de artık onlar işitmezler.”
قَوْلُهُ: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ لَمَّا فَصَّلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَحْوَالَ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ مَعَ أُمَمِهِمْ، وَهُمُ الْمَذْكُورُونَ سَابِقًا أَجْمَلَ حَالَ سَائِرِ الْأُمَمِ الْمُرْسَلِ إِلَيْهَا، أَيْ: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنَ الْقُرَى مِنْ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَفِي الْكَلَامِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: فَكَذَّبَ أَهْلُهَا إِلَّا أَخَذْنَاهُمْ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ، أَيْ: مَا أَرْسَلْنَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ أَخْذِنَا أَهْلَهَا، فَمَحَلُّ أَخَذْنَا: النَّصْبُ، وَالْبَأْسَاءُ: الْبُؤْسُ وَالْفَقْرُ، وَالضَّرَّاءُ: الضُّرُّ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ أَيْ: لِكَيْ يَتَضَرَّعُوا وَيَتَذَلَّلُوا، فَيَدَعُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الِاسْتِكْبَارِ وَتَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ. قَوْلُهُ: ثُمَّ بَدَّلْنا مَعْطُوفٌ عَلَى أَخَذْنَا، أَيْ: ثُمَّ بَعْدَ الْأَخْذِ لِأَهْلِ الْقُرَى بَدَّلْنَاهُمْ مَكانَ السَّيِّئَةِ الَّتِي أَصَبْنَاهُمْ بِهَا مِنَ الْبَلَاءِ وَالِامْتِحَانِ الْحَسَنَةَ أَيِ: الْخَصْلَةَ الْحَسَنَةَ، فَصَارُوا فِي خَيْرٍ وَسَعَةٍ وَأَمْنٍ حَتَّى عَفَوْا يُقَالُ عَفَا: كَثُرَ، وَعَفَا: دَرَسَ، فَهُوَ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَضْدَادِ، وَالْمُرَادُ هُنَا:
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki...” ifadesi; Allah Sübhânehu daha önce zikredilen bazı peygamberlerin kavimleriyle olan durumlarını ayrıntılı olarak anlattıktan sonra, kendilerine peygamber gönderilen diğer ümmetlerin genel durumunu özetlemiştir; yani: Memleketlerden hiçbirine peygamberlerden bir peygamber göndermedik ki... İfadede mahzuf bir kısım vardır; yani: "halkı yalanlamış olmasın da biz onları yakalamış olmayalım". İstisna müferrağdır; yani: "Hiçbir hâlde göndermedik ki halkını yakalamış olduğumuz hâl müstesna." Dolayısıyla { أَخَذْنا } fiilinin mahalli nasbdır. "el-Be'sâ" (الْبَأْسَاءُ), sıkıntı ve fakirliktir. "ed-Darrâ" (الضَّرَّاءُ) ise zarardır; be'sâ ve darrâ kelimelerinin anlam incelemesi daha önce geçmişti. { لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ } “yalvarıp yakarsınlar diye”; yani boyun eğip yalvarsınlar, içinde bulundukları büyüklük taslamayı ve peygamberleri yalanlamayı bıraksınlar diye. { ثُمَّ بَدَّلْنا } “Sonra değiştirdik” ifadesi { أَخَذْنا } fiiline matuftur; yani: Sonra o memleket halkını yakaladıktan sonra, onları uğrattığımız bela ve imtihan şeklindeki { مَكانَ السَّيِّئَةِ } “kötülüğün yerine”, { الْحَسَنَةَ } “iyiliği” yani güzel hasleti getirdik; böylece hayır, genişlik ve güven içine girdiler, { حَتَّى عَفَوْا } “nihayet çoğaldılar”. "Afâ" (عَفَا) kelimesi hem çoğaldı hem de izi silindi manasına gelir; dolayısıyla bu, zıt anlamlı (ezdâd) isimlerdendir. Buradaki murat ise:
أَنَّهُمْ كَثُرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَفِي أَمْوَالِهِمْ، أَيْ: أَعْطَيْنَاهُمُ الْحَسَنَةَ مَكَانَ السَّيِّئَةِ حَتَّى كَثُرُوا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ أَيْ: قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ عِنْدَ أَنْ صَارُوا فِي الْحَسَنَةِ بَعْدَ السَّيِّئَةِ، أَيْ: أَنَّ هَذَا الَّذِي مَسَّنَا مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ، ثُمَّ مِنَ الرَّخَاءِ وَالْخِصْبِ مِنْ بَعْدُ، هُوَ أَمْرٌ وَقَعَ لِآبَائِنَا قَبْلَنَا مِثْلُهُ، فَمَسَّهُمْ مِنَ الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ مَا مَسَّنَا وَمِنَ النِّعْمَةِ وَالْخَيْرِ مَا نِلْنَاهُ، وَمَعْنَاهُمْ: أَنَّ هَذِهِ الْعَادَةَ الْجَارِيَةَ فِي السَّلَفِ وَالْخَلَفِ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ ابْتِلَاءً لَهُمْ وَاخْتِبَارًا لِمَا عِنْدَهُمْ، وَفِي هَذَا مِنْ شِدَّةِ عِنَادِهِمْ وَقُوَّةِ تَمَرُّدِهِمْ وَعُتُوِّهِمْ مَا لَا يَخْفَى، وَلِهَذَا عَاجَلَهُمُ اللَّهُ بِالْعُقُوبَةِ وَلَمْ يُمْهِلْهُمْ فَقَالَ: فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً أَيْ: فَجْأَةً عَقِبَ أَنْ قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ مِنْ دُونِ تراخ ولا إمهال وَالحال أن هُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِذَلِكَ وَلَا يَتَرَقَّبُونَهُ، وَاللَّامُ فِي الْقُرى لِلْعَهْدِ، أَيْ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى التي أرسلنا إليها رُسُلَنَا آمَنُوا بِالرُّسُلِ الْمُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ وَاتَّقَوْا مَا صَمَّمُوا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا مِنَ الْقَبَائِحِ لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَيْ: يَسَّرْنَا لَهُمْ خَيْرَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ كَمَا يَحْصُلُ التَّيْسِيرُ لِلْأَبْوَابِ الْمُغْلَقَةِ بِفَتْحِ أَبْوَابِهَا قِيلَ: الْمُرَادُ بِخَيْرِ السَّمَاءِ:
bizzat kendilerinin ve mallarının çoğalmasıdır; yani çoğalıncaya kadar kötülüğün yerine onlara iyiliği verdik, { وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “ve: «Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu» dediler”; yani kötülükten sonra iyiliğe kavuştuklarında bu sözü söylediler; yani: "Bize dokunan bu sıkıntı ve darlık, ardından gelen bu bolluk ve refah, bizden önce atalarımızın da başına gelmiş benzer bir durumdur; bize dokunan darlık ve sıkıntı onlara da dokunmuş, bizim ulaştığımız nimet ve hayra onlar da ulaşmıştı." Onların kastı şudur: Bu, geçmişte ve gelecekte sürüp giden bir adettir; yoksa bu durum, kendilerini sınamak ve durumlarını denemek üzere Allah Sübhânehu tarafından verilmiş bir imtihan değildir. Bunda onların inatlarının şiddeti, isyan ve taşkınlıklarının kuvveti açıkça görülmektedir. Bu sebeple Allah onları cezalandırmakta acele etmiş ve kendilerine mühlet vermemiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً } “Bunun üzerine biz de onları ansızın yakalayıverdik”; yani hiçbir gecikme ve mühlet olmaksızın bu sözü söylemelerinin hemen ardından ansızın [yakaladık], { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “hiç farkında değillerken”; bunu hissetmez ve beklemez bir hâldeyken. { الْقُرى } “o memleketler” kelimesindeki "lâm", ahd içindir; yani: Elçilerimizi gönderdiğimiz o memleketlerin halkı, kendilerine gönderilen elçilere { آمَنُوا } “iman etselerdi”, ısrar ettikleri küfürden { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı”, işledikleri çirkinlikler üzerinde ısrarcı olmasalardı, { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık”; yani kilitli kapıların açılmasıyla kolaylık sağlandığı gibi, göğün ve yerin hayrını onlara kolaylaştırırdık. Denildi ki: Göğün hayrından kasıt:
الْمَطَرُ، وَخَيْرِ الْأَرْضِ: النَّبَاتُ، وَالْأَوْلَى حَمْلُ مَا فِي الْآيَةِ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ فِي الْقُرَى لِلْجِنْسِ، وَالْمُرَادُ: لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى أَيْنَ كَانُوا، وَفِي أَيِّ بِلَادٍ سَكَنُوا، آمَنُوا وَاتَّقَوْا إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وَلكِنْ كَذَّبُوا بِالْآيَاتِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا وَلَا اتَّقَوْا فَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذَابِ بِسَبَبِ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ مِنَ الذُّنُوبِ الْمُوجِبَةِ لِعَذَابِهِمْ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَأَهْلُ الْقُرَى هُمْ أَهْلُ الْقُرَى الْمَذْكُورَةِ قَبْلَهُ، وَالْفَاءُ للعطف، وهو مثل أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَقِيلَ:
yağmurdur, yerin hayrından kasıt ise bitkilerdir; ancak ayetteki ifadeyi bundan daha genel olana hamletmek daha evladır. { الْقُرَى } kelimesindeki "lâm"ın cins için olması da caizdir; kastedilen mana ise: Memleketlerin halkı nerede olurlarsa olsunlar ve hangi diyarda otururlarsa otursunlar, şayet iman edip sakınsalardı... ayetin sonuna kadar. { وَلكِنْ كَذَّبُوا } “fakat yalanladılar”; ayetleri ve peygamberleri [yalanladılar], ne iman ettiler ne de sakındılar, { فَأَخَذْناهُمْ } “biz de onları yakalayıverdik”; azapla [yakaladık], { بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “kazandıkları şeyler sebebiyle”; azaplarını gerektiren günahlar sebebiyle. { أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى } “Yoksa o memleketlerin halkı emin mi oldular?” ifadesindeki soru kınama ve azarlama içindir. "Memleketlerin halkı", bundan önce zikredilen memleketlerin halkıdır. "Fâ" (فَـ) atıf içindir ve bu; { أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ } “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” ayeti gibidir. Denildi ki:
الْمُرَادُ بِالْقُرَى مَكَّةُ وَمَا حَوْلَهَا لِتَكْذِيبِهِمْ للنبي ﷺ وَالْحَمْلُ عَلَى الْعُمُومِ أَوْلَى. قَوْلُهُ: أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً أَيْ: وَقْتَ بَيَاتٍ، وَهُوَ اللَّيْلُ عَلَى أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَيَجُوزُ أن يكون مصدرا بمعنى: تبيتا، أو مصدرا
Memleketlerden kasıt, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarından ötürü Mekke ve çevresidir; ancak genele hamletmek daha evladır. [Allah Teâlâ'nın]: { أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً } “azabımızın kendilerine geceleyin gelmesinden” buyruğu; zarfiyyet üzere mansub kabul edildiğinde gece vakti demektir. Bunun gece baskını yapmak anlamında bir masdar olması veya bir masdar
فِي مَوْضِعِ الْحَالِ: أَيْ مُبَيَّتِينَ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ نائِمُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ كَالِاسْتِفْهَامِ الَّذِي قَبْلَهُ، وَالضُّحَى: ضَحْوَةُ النَّهَارِ، وَهُوَ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ لِضَوْءِ الشَّمْسِ إِذَا أَشْرَقَتْ وَارْتَفَعَتْ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْحَرَمِيَّانِ أَوَأَمِنَ بِإِسْكَانِ الْوَاوِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَجُمْلَةُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَشْتَغِلُونَ بِمَا لَا يَعُودُ عَلَيْهِمْ بِفَائِدَةٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ وَإِنْكَارِ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَمَانِ مَا لَا يُؤْمَنُ مِنْ مَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ وَعُقُوبَتِهِ لَهُمْ، وَفِي تَكْرِيرِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ زِيَادَةُ تَقْرِيرٍ لِإِنْكَارِ مَا أَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ، ثُمَّ بَيَّنَ حَالَ مَنْ أَمِنَ مَكْرَ اللَّهِ، فَقَالَ: فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ أَيِ: الَّذِينَ أَفْرَطُوا فِي الْخُسْرَانِ، وَوَقَعُوا فِي وَعِيدِهِ الشَّدِيدِ، وَقِيلَ: مَكْرُ اللَّهِ هُنَا هُوَ اسْتِدْرَاجُهُ بِالنِّعْمَةِ وَالصِّحَّةِ. وَالْأَوْلَى: حَمْلُهُ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ. قَوْلُهُ: أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها قُرِئَ «نَهْدِ» بِالنُّونِ، وَبِالتَّحْتِيَّةِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ بِالنُّونِ يَكُونُ فَاعِلُ الْفِعْلِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَمَفْعُولُ الْفِعْلِ أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ أَيْ أَنَّ الشَّأْنَ هُوَ هَذَا، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ بِالتَّحْتِيَّةِ يَكُونُ فَاعِلُ يَهْدِ هُوَ أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ أَيْ: أَخَذْنَاهُمْ بِكُفْرِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ، وَالْهِدَايَةُ هُنَا بِمَعْنَى التَّبْيِينِ، وَلِهَذَا عُدِّيَتْ بِاللَّامِ. قَوْلُهُ: وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ أَيْ:
hâl makamında bulunması da caizdir; yani: "gece baskınına uğratılmış hâldeyken" [demektir]. { وَهُمْ نائِمُونَ } “onlar uyurlarken” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir. { أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “Ya da o memleketlerin halkı, kuşluk vakti oynayıp eğlenirlerken azabımızın kendilerine gelmesinden emin mi oldular?” ayetindeki soru da önceki soru gibidir. "ed-Duhâ" (الضُّحَى), günün kuşluk vaktidir; aslen güneş doğup yükseldiğinde onun ışığına verilen isimdir. İbn Âmir ve Haremeyn kurrâsı [vâv'ın sükûnu ile] "ev emine", diğerleri ise fetha ile "eve emine" okumuşlardır. { وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “onlar oynayıp eğlenirlerken” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak şeylerle meşgulken. { أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ } “Onlar Allah'ın kurduğu tuzaktan emin mi oldular?” ayetindeki soru kınama, azarlama ve Allah'ın onlara yönelik tuzağından ve cezasından -ki bundan emin olunamaz- emin olma durumlarını reddetmek içindir. Bu sorunun tekrarlanmasında, reddedilen durumun daha da pekiştirilmesi vardır. Sonra Allah'ın tuzağından emin olan kimsenin durumunu açıklayarak şöyle buyurdu: { فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ } “Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz”; yani hüsranda aşırıya giden ve O'nun şiddetli tehdidine maruz kalanlar. Denildi ki: Buradaki Allah'ın mekri, nimet ve sıhhat vererek derece derece helake yaklaştırmasıdır. Ancak bunu bundan daha genel bir manaya hamletmek daha evladır. { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki...” ayeti nûn ile "nehdi" ve yâ ile ["yehdi"] okunmuştur. Nûn ile okunuşa göre fiilin fâili Allah Sübhânehu'dur; fiilin mef'ûlü ise { أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } ifadesidir; yani mesele şudur [demektir]. Yâ ile okunuşa göre ise "yehdi" fiilinin fâili { أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ } ifadesidir; yani küfürleri ve yalanlamaları sebebiyle onları cezalandırırdık [demektir]. Buradaki hidayet, beyan etme manasındadır; bu sebeple lâm harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. { وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Biz onların kalplerini mühürleriz” ifadesine gelince; yani:
وَنَحْنُ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَلَا يَصِحُّ عَطْفُهُ عَلَى أَصَبْنَا لِأَنَّهُمْ ممن طبع الله على قلبه لِعَدَمِ قَبُولِهِمْ لِلْإِيمَانِ وَقِيلَ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى فِعْلٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: يَغْفُلُونَ عَنِ الْهِدَايَةِ وَنَطْبَعُ وَقِيلَ:
istînâf olarak: "ve biz onların kalplerini mühürleriz" [demektir]. { أَصَبْنَا } fiiline matuf olması sahih değildir; çünkü imanı kabul etmediklerinden dolayı onlar zaten Allah'ın kalplerini mühürlediği kimselerdendir. Bir görüşe göre kelamın delalet ettiği takdiri bir fiile matuftur; sanki şöyle denilmiştir: "Doğru yoldan gafil kalırlar ve biz de mühürleriz." Bir diğer görüşe göre ise:
مَعْطُوفٌ عَلَى يَرِثُونَ، قَوْلُهُ: فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ جَوَابُ لَوْ، أَيْ: صَارُوا بِسَبَبِ إِصَابَتِنَا لَهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَالطَّبْعِ عَلَى قُلُوبِهِمْ لَا يَسْمَعُونَ مَا يَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ مَنْ أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْوَعْظِ وَالْإِعْذَارِ وَالْإِنْذَارِ.
{ يَرِثُونَ } fiiline matuftur. { فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “de artık onlar işitmezler” ifadesi, "lev" (لَوْ) şartının cevabıdır; yani günahları sebebiyle onları cezalandırmamız ve kalplerini mühürlememiz sebebiyle, Allah'ın kendilerine gönderdiği elçinin onlara okuduğu öğüt, uyarı ve mazeretleri ortadan kaldıran beyanları işitmez hâle geldiler.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ قَالَ: مَكَانَ الشِّدَّةِ الرَّخَاءَ حَتَّى عَفَوْا قَالَ: كَثُرُوا وَكَثُرَتْ أَمْوَالُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى عَفَوْا قَالَ: جَمُّوا . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ قَالَ: قَالُوا: قَدْ أَتَى عَلَى آبَائِنَا مِثْلُ هَذَا فَلَمْ يَكُنْ شَيْئًا فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا قَالَ: بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَاتَّقَوْا قَالَ: مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ يَقُولُ: أَعْطَتْهُمُ السَّمَاءُ بِرْكَتَهَا وَالْأَرْضُ نَبَاتَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ مُعَاذِ بْنِ رِفَاعَةَ عَنْ مُوسَى الطَّائِفِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَكْرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ مِنْ بَرَكَاتِ السَّمَاءِ وَأَخْرَجَهُ مِنْ بَرَكَاتِ الْأَرْضِ» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَالطَّبَرَانِيُّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُمِّ حَرَامٍ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik” ayeti hakkında: "Darlığın yerine bolluğu [getirdik]", { حَتَّى عَفَوْا } “nihayet çoğaldılar” hakkında ise: "Kendileri çoğaldı ve malları da çoğaldı" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { حَتَّى عَفَوْا } ayeti hakkında: "Pek çoğaldılar" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o; { قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “«Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu»” ayeti hakkında şöyle demiştir: "«Atalarımızın başına da bunun gibisi gelmişti ve bir şey olmamıştı» dediler; { فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Bunun üzerine biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik”." Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre o; { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا } “Eğer o memleketlerin halkı iman edip” ayeti hakkında: "Allah'ın indirdiğine [iman edip]", { وَاتَّقَوْا } “ve sakınsalardı” hakkında: "Allah'ın haram kıldıklarından [sakınsalardı]", { لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “elbette üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” hakkında ise şöyle demiştir: "Gök onlara bereketini (yağmurunu), yer de bitkisini verirdi." İbn Ebî Hâtim'in Muâz b. Rifâa tarikiyle Mûsâ et-Tâifî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ekmeğe hürmet edin; zira Allah onu göğün bereketlerinden indirmiş ve yerin bereketlerinden çıkarmıştır.» Bezzâr ve Taberânî -Süyûtî zayıf bir senetle olduğunu belirtmiştir- Abdullah b. Ümmi Harâm'dan şöyle rivayet etmişlerdir:
صَلَّيْتُ الْقِبْلَتَيْنِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وسمعت رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «أَكْرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ من
Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iki kıbleye doğru namaz kıldım ve Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: « أَكْرِمُوا الْخُبْزَ فَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَهُ من » «Ekmeğe hürmet ediniz; zira Allah onu...»
بَرَكَاتِ السَّمَاءِ وَسَخَّرَ لَهُ بَرَكَاتِ الْأَرْضِ، وَمَنْ تَتَبَّعُ مَا يَسْقُطُ مِنَ السُّفْرَةِ غُفِرَ لَهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَانَ أَهْلُ قَرْيَةٍ أَوْسَعَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ حَتَّى كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْخُبْزِ فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْجُوعَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَهْدِ قَالَ: أَوَلَمْ نبين. وأخرج ابن أبي شيبة وعبد ابن حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها قَالَ: المشركون.
göğün bereketlerinden indirmiş ve yerin bereketlerini ona musahhar kılmıştır. Kim sofradan düşen kırıntıları toplayıp yerse bağışlanır.» İbn Ebî Şeybe'nin Hasen'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir memleket halkı vardı ki Allah onlara [nimetini] öylesine genişletmişti ki ekmekle istinca ediyorlardı; bunun üzerine Allah üzerlerine açlık musallat etti. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o; { أَوَلَمْ يَهْدِ } “belli olmadı mı?” ayeti hakkında: "Açıklamadık mı?" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim de Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o; { لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها } “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara” ayeti hakkında: "Müşriklerdir" demiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 101-102]