تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢)
{ تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢) } “İşte o memleketler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulamadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fasık) kimseler olarak bulduk.”
قَوْلُهُ: تِلْكَ الْقُرى أي: التي أهلكناها، وهي قرى قوم نوح وهود وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهَا نَقُصُّ عَلَيْكَ أَيْ: نَتْلُو عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها أَيْ: مِنْ أَخْبَارِهَا، وَهَذِهِ تَسْلِيَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلِلْمُؤْمِنِينَ، وَنَقُصُّ إِمَّا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ على أنه حال، وتِلْكَ الْقُرى مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ، أَوْ يَكُونُ فِي مَحَلِّ رفع على أنه الخبر، والْقُرى صِفَةٌ لِتِلْكَ، وَمِنْ فِي مِنْ أَنْبائِها لِلتَّبْعِيضِ، أَيْ: نَقُصُّ عَلَيْكَ بَعْضَ أَنْبَائِهَا، وَاللَّامُ فِي لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ جَوَابُ الْقَسَمِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْ أَخْبَارِهِمْ أَنَّهَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُ اللَّهِ بِبَيِّنَاتِهِ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ فِي قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ قَبْلَ هَذَا فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا عِنْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ مَجِيئِهِمْ، أَوْ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا جَاءَتْهُمْ بِهِ الرُّسُلُ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَلَا فِي وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ بِمَا كَذَّبُوا بِهِ قَبْلِ مَجِيئِهِمْ، بَلْ هُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ، مُتَشَبِّثُونَ بِأَذْيَالِ الطُّغْيَانِ دَائِمًا، وَلَمْ يَنْجَعْ فِيهِمْ مَجِيءُ الرُّسُلِ وَلَا ظَهَرَ لَهُ أَثَرٌ، بَلْ حَالُهُمْ عِنْدَ مَجِيئِهِمْ كَحَالِهِمْ قَبْلَهُ وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بَعْدَ هَلَاكِهِمْ بِمَا كَذَّبُوا بِهِ لَوْ أَحْيَيْنَاهُمْ، كَقَوْلِهِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا وَقِيلَ: سَأَلُوا الْمُعْجِزَاتِ، فَلَمَّا رَأَوْهَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلِ رُؤْيَتِهَا. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَمَعْنَى تَكْذِيبِهِمْ قَبْلَ مَجِيءِ الرُّسُلِ:
Âyetteki { تِلْكَ الْقُرى } “İşte o memleketler!” ifadesi, helak ettiğimiz memleketler olup daha önce zikri geçen Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb kavimlerinin yurtlarıdır. { نَقُصُّ عَلَيْكَ } “sana anlatıyoruz” yani sana okuyoruz; { مِنْ أَنْبائِها } “onların haberlerinden bir kısmını” demektir. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler için bir tesellidir. { نَقُصُّ } fiili ya hâl (durum bildiren) olarak mansub konumundadır ve { تِلْكَ الْقُرى } mübteda (özne) ile haber (yüklem)dir ya da ref konumunda olup haberdir; { الْقُرى } ise { تِلْكَ } kelimesinin sıfatıdır. { مِنْ أَنْبائِها } ifadesindeki { مِنْ } teb'îz (kısmilik) içindir; yani onların haberlerinin bir kısmını sana anlatıyoruz demektir. { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” ifadesindeki lâm harfi kasemin cevabıdır. Anlamı şudur: Onların haberlerindendir ki bundan önce zikredilen peygamberlerin kıssalarında açıklandığı üzere Allah'ın peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti. { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “Fakat iman edecek değillerdi”, peygamberler geldiğinde; { بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “daha önce yalanladıklarına”, yani peygamberler gelmeden önce yalanladıkları şeylere [inanacak değillerdi]. Yahut da peygamberlerin getirdiği şeylere hiçbir hâl ve hiçbir vakitte, daha gelmelerinden önce yalanladıkları şey sebebiyle iman edecek değillerdi; aksine onlar küfür üzere devam etmiş, taşkınlığın eteklerine sımsıkı sarılmışlardır. Peygamberlerin gelişi onlara fayda vermemiş ve bir etki de göstermemiştir; bilakis onların peygamberler geldikten sonraki durumu, gelmeden önceki durumları gibidir. Bir görüşe göre anlam şudur: Şayet onları yeniden diriltseydik, helak edildikten sonra da yalanladıkları şeylere iman edecek değillerdi; nitekim { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا } “Geri gönderilselerdi bile yine dönerlerdi” buyrulmuştur. Bir diğer görüşe göre: Mucizeler istediler, onları gördüklerinde ise görmeden önce yalanladıkları şeylere iman etmediler. Birinci görüş daha evladır. Peygamberler gelmeden önce yalanlamalarının anlamı ise şudur:
أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُكَذِّبُونَ بِكُلِّ مَا سَمِعُوا بِهِ مِنْ إِرْسَالِ الرُّسُلِ، وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ. قَوْلُهُ: كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الطَّبْعِ الشَّدِيدِ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِ الْكَافِرِينَ، فَلَا يَنْجَعُ فِيهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ وَعْظٌ وَلَا تَذْكِيرٌ وَلَا تَرْغِيبٌ وَلَا تَرْهِيبٌ. قَوْلُهُ وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى أَهْلِ الْقُرَى الْمَذْكُورِينَ سَابِقًا، أَيْ: مَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِ أَهْلِ هَذِهِ الْقُرَى مِنْ عَهْدٍ، أَيْ: عَهْدٍ يُحَافِظُونَ عَلَيْهِ وَيَتَمَسَّكُونَ بِهِ، بَلْ دَأْبُهُمْ نَقْضُ الْعُهُودِ فِي كُلِّ حَالٍ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ عَلَى الْعُمُومِ أَيْ:
Onlar Câhiliye devrinde peygamber gönderilmesi ve kitap indirilmesi hususunda duydukları her şeyi yalanlıyorlardı. Âyetteki { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” ifadesi, böylesi şiddetli bir mühürlemeyle Allah kâfirlerin kalplerini mühürler demektir; artık bundan sonra onlara ne bir öğüt, ne bir hatırlatma ne de bir müjdeleme veya korkutma fayda verir. Âyetteki { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda hiçbir ahit bulamadık” ifadesindeki zamir, daha önce zikredilen memleket halkına döner; yani bu memleket halkının çoğunda koruyacakları ve sarılacakları bir ahit bulamadık, bilakis onların âdeti her durumda ahitleri bozmaktır demektir. Bir görüşe göre zamir genel olarak insanlara döner; yani:
مَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِ النَّاسِ مِنْ عَهْدٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَهْدِ: هُوَ الْمَأْخُوذُ عَلَيْهِمْ فِي عَالَمِ الذَّرِّ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْكُفَّارِ عَلَى الْعُمُومِ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِأَهْلِ الْقُرَى أَيِ: الْأَكْثَرُ مِنْهُمْ لَا عَهْدَ وَلَا وَفَاءَ، والقليل منهم قد يفي
insanların çoğunda hiçbir ahit bulamadık. Bir görüşe göre ahitten maksat, zürriyetler âleminde (elest bezminde) kendilerinden alınan [söz]dür. Bir diğer görüşe göre ise zamir, o memleketlerin ahalisiyle kayıtlı olmaksızın genel olarak kâfirlere dönmektedir; yani onların çoğunda ne ahit ne de ahde vefa vardır; pek azı ise ahdine vefa gösterebilir
بِعَهْدِهِ وَيُحَافِظُ عَلَيْهِ، وَإِنْ فِي وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَضَمِيرُ الشَّأْنِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَنَّ الشَّأْنَ وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ، أَوْ هِيَ النَّافِيَةُ، وَاللَّامُ فِي لَفاسِقِينَ بِمَعْنَى إِلَّا: أَيْ إِلَّا فَاسِقِينَ، خَارِجِينَ عَنِ الطَّاعَةِ خُرُوجًا شَدِيدًا.
ve onu korur. { وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ } “Doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fasık) kimseler olarak bulduk” ifadesindeki { وَإِنْ } muhaffefedir (şeddesiz kılınmış { إِنَّ }dir) ve şe'n zamiri mahzuftur (gizlidir); yani durum şu ki onların çoğunu yoldan çıkmışlar olarak bulduk demektir. Yahut da nefy (olumsuzluk) edatıdır ve { لَفاسِقِينَ } kelimesindeki lâm harfi { إِلَّا } manasındadır; yani taatten şiddetle çıkan fasıklardan başkası [olarak bulmadık] demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ قَالَ: كان في علم الله يوم أقرّوا بِالْمِيثَاقِ مَنْ يُكَذِّبُ بِهِ مِمَّنْ يُصَدِّقُ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ قَالَ: مِثْلُ قَوْلِهِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ قَالَ: الْوَفَاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ ذَاكَ الْعَهْدُ يَوْمَ أَخْذِ الْمِيثَاقِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ قَالَ: ذَاكَ أَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَهْلَكَ الْقُرَى لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا حَفِظُوا ما وصاهم به.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o, { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Misakı ikrar ettikleri gün, onu tasdik edenler arasından kimin yalanlayacağı Allah'ın ilminde mevcuttu." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” âyeti hakkında: "Bu, { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } 'Geri gönderilselerdi bile yine menedildikleri şeye dönerlerdi' âyeti gibidir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Hasen'den rivayet ettiğine göre o, { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda hiçbir ahit bulamadık” âyeti hakkında: "Vefa [bulamadık]" demiştir. İbn Ebî Hâtim bu âyet hakkında: "O, misakın alındığı gündeki ahittir" dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ } “Doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fasık) kimseler olarak bulduk” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Bu şundandır: Allah o memleketleri ancak kendilerine vasiyet ettiği şeyi korumadıkları için helak etmiştir."
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٣ الى ١٢٢]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 103-122]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı âyetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; onlar ise o [âyetlere] zulmettiler (haksızlık edip inkâr ettiler). Bak işte, o bozguncuların akıbeti nasıl oldu! Mûsâ dedi ki: «Ey Firavun! Şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. Bana yaraşan, Allah hakkında gerçekten başkasını söylememektir. Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrâiloğullarını benimle beraber salıver.» [Firavun] dedi ki: «Eğer bir mucize getirdiysen ve gerçekten doğrulardan isen onu getir [bakalım]!» Bunun üzerine [Mûsâ] asâsını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!”
وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢)
{ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) } “Elini de [koynundan] çıkardı; bir de baksalar ki o, bakanlar için bembeyaz parıldıyor! Firavun kavminin ileri gelenleri: «Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür; sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O hâlde ne buyurursunuz?» dediler. Dediler ki: «Onu ve kardeşini alıkoy; şehirlere toplayıcılar gönder ki sana bütün bilgili büyücüleri getirsinler.»”
وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧)
{ وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) } “Büyücüler Firavun'a gelip: «Eğer üstün gelenler biz olursak bize mutlaka bir mükâfat var mı?» dediler. [Firavun]: «Evet, hem siz [bana] en yakınlardan olacaksınız» dedi. [Büyücüler]: «Ey Mûsâ! Ya [önce] sen at ya da [ilk] atanlar biz olalım» dediler. [Mûsâ]: «Siz atın!» dedi. Onlar [ellerindekini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler. Biz de Mûsâ'ya: «Asânı at!» diye vahyettik; bir de baktılar ki o, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor!”
فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢)
{ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) } “Böylece hak gerçekleşti ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Büyücüler ise secdeye kapandılar. «Âlemlerin Rabbine iman ettik; Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine!» dediler.”
قَوْلُهُ: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى أَيْ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَهُودٍ وَصَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ، أَيْ: ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى بَعْدَ إِرْسَالِنَا لِهَؤُلَاءِ الرُّسُلِ وَقِيلَ الضَّمِيرُ فِي مِنْ بَعْدِهِمْ رَاجِعٌ إِلَى الْأُمَمِ السَّابِقَةِ، أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِهْلَاكِهِمْ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فِرْعَوْنُ: هُوَ لَقَبٌ لِكُلِّ مَنْ يَمْلِكُ أَرْضَ مِصْرَ بَعْدَ الْعَمَالِقَةِ، وَمَلَأُ فِرْعَوْنَ:
Âyetteki { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı gönderdik” ifadesi, Nûh, Hûd, Sâlih, Lût ve Şuayb'ın ardından demektir; yani bu peygamberleri gönderdikten sonra Mûsâ'yı gönderdik. Bir görüşe göre { مِنْ بَعْدِهِمْ } ifadesindeki zamir önceki ümmetlere döner; yani onların helak edilmesinden sonra [gönderdik] demektir. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ } “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine”; Firavun, Amâlika kavminden sonra Mısır toprağına hükmeden herkese verilen bir unvandır. Firavun'un mele'i ise:
أَشْرَافُ قَوْمِهِ، وتخصيصهم بالذّكر مَعَ عُمُومِ الرِّسَالَةِ لَهُمْ وَلِغَيْرِهِمْ لِأَنَّ مَنْ عَدَاهُمْ كَالْأَتْبَاعِ لَهُمْ. قَوْلُهُ:
Kavminin ileri gelenleri ve eşrafıdır. Peygamberlik hem onlara hem de başkalarına genel olmasına rağmen sadece onların zikredilmesi, onların dışındakilerin onlara tabi kimseler hükmünde olmasındandır.
فَظَلَمُوا بِها أَيْ كَفَرُوا بِهَا، وَأُطْلِقَ الظُّلْمُ عَلَى الْكُفْرِ لِكَوْنِ كُفْرِهِمْ بِالْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى كَانَ كُفْرًا مُتَبَالِغًا لِوُجُودِ مَا يُوجِبُ الْإِيمَانَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي جَاءَهُمْ بِهَا، وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ هُنَا: هِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ، أَوْ مَعْنَى فَظَلَمُوا بِها ظَلَمُوا النَّاسَ بِسَبَبِهَا لَمَّا صَدُّوهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَبَبِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ أَيِ: الْمُكَذِّبِينَ بِالْآيَاتِ الْكَافِرِينَ بِهَا وَجَعَلَهُمْ مُفْسِدِينَ لِأَنَّ تَكْذِيبَهُمْ وَكُفْرَهُمْ مِنْ أَقْبَحِ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ. قوله: وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ أَخْبَرَهُ بِأَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ إِلَيْهِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ عُنْوَانًا لِكَلَامِهِ مَعَهُ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ مُرْسَلًا مِنْ جِهَةِ مَنْ هُوَ رَبُّ الْعَالَمِينَ أَجْمَعِينَ فَهُوَ حَقِيقٌ بِالْقَبُولِ لِمَا جَاءَ بِهِ، كَمَا يَقُولُ مَنْ أَرْسَلَهُ الْمَلِكُ فِي حَاجَةٍ إِلَى رَعِيَّتِهِ: أَنَا رَسُولُ الْمَلِكِ إِلَيْكُمْ، ثُمَّ يَحْكِي مَا أُرْسِلَ بِهِ فَإِنَّ فِي ذَلِكَ مِنْ تَرْبِيَةِ الْمَهَابَةِ وَإِدْخَالِ الرَّوْعَةِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ. قَوْلُهُ: حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قُرِئَ «حَقِيقٌ عَلَيَّ أَنْ لَا أَقُولَ» . أَيْ: وَاجِبٌ عَلَيَّ وَلَازِمٌ لِي أَنْ لَا أَقُولَ فِيمَا أُبَلِّغُكُمْ عَنِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْلَ الْحَقَّ، وَقُرِئَ حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ بِدُونِ ضَمِيرٍ فِي عَلَى قِيلَ فِي تَوْجِيهِهِ أَنَّ على بمعنى الْبَاءِ. أَيْ: حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ، وَيُؤَيِّدُهُ قراءة أبيّ والأعمش فإنهما قرءا: «حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ» وَقِيلَ: إِنَّ حَقِيقٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى حَرِيصٍ وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَّا كَانَ لَازِمًا لِلْحَقِّ كَانَ الْحَقُّ لَازِمًا لَهُ، فَقَوْلُ الْحَقِّ حَقِيقٌ عَلَيْهِ، وَهُوَ حَقِيقٌ عَلَى قَوْلِ الْحَقِّ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَغْرَقَ فِي وَصْفِ نَفْسِهِ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ حَتَّى جَعَلَ نَفْسَهُ حَقِيقَةً عَلَى قَوْلِ الْحَقِّ كَأَنَّهُ وَجَبَ عَلَى الْحَقِّ أَنْ يَكُونَ مُوسَى هُوَ قَائِلُهُ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ:
Âyetteki { فَظَلَمُوا بِها } “Onlar ise o [âyetlere] zulmettiler” ifadesi, onları inkâr ettiler demektir. İnkâr için zulüm lafzının kullanılması, Mûsâ'nın getirdiği mucizeleri inkâr etmelerinin -kendilerine getirdiği apaçık ve büyük mucizeler gibi imanı gerektiren hususlar bulunmasına rağmen- aşırı derecede bir küfür olmasındandır. Buradaki âyetlerden maksat dokuz mucizedir. Yahut { فَظَلَمُوا بِها } ifadesinin anlamı, insanları o âyetlere iman etmekten alıkoydukları için âyetler sebebiyle insanlara zulmettiler ya da kendilerine zulmettiler demektir. { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ } “Bak işte, o bozguncuların akıbeti nasıl oldu!” yani âyetleri yalanlayanların ve onları inkâr edenlerin akıbeti nasıl oldu. Onları bozguncular olarak nitelemiştir; zira yalanlamaları ve küfürleri fesadın en çirkin türlerindendir. Âyetteki { وَقالَ مُوسى يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Mûsâ dedi ki: «Ey Firavun! Şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim»” ifadesi, Mûsâ'nın Allah tarafından ona gönderilmiş bir elçi olduğunu haber vermesidir. Onunla konuşmasının başlığı olarak bunu belirlemiştir; çünkü bütün âlemlerin Rabbi olan makamdan gönderilen bir kimsenin getirdiği şeylerin kabul edilmesi gerekir. Tıpkı hükümdarın tebaasına bir ihtiyaç için gönderdiği kimsenin 'Ben hükümdarın size elçisiyim' deyip ardından ne için gönderildiğini anlatması gibi; zira bunda tarif edilemez bir heybet ve saygı uyandırma etkisi vardır. Âyetteki { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ } “Bana yaraşan, Allah hakkında gerçekten başkasını söylememektir” kısmı, «حَقِيقٌ عَلَيَّ أَنْ لَا أَقُولَ» şeklinde [zamirle] de okunmuştur. Yani: 'Allah'tan size tebliğ ettiğim hususlarda hak sözden başkasını söylememek bana vaciptir ve üzerime düşen bir görevdir' demektir. { عَلَى } üzerinde zamir olmaksızın { حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ } şeklinde de okunmuştur. Bu okuyuşun izahında { عَلَى } edatının bâ harfi ceri manasında olduğu söylenmiştir; yani «حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ» (söylememek bana yaraşır/layıktır) demektir. Übey ve A'meş'in kıraati de bunu destekler; zira onlar «حَقِيقٌ بِأَنْ لَا أَقُولَ» şeklinde okumuşlardır. Bir görüşe göre { حَقِيقٌ } kelimesi harîs (düşkün, titiz) anlamını içermektedir. Bir diğer görüşe göre, o hakka bağlı olduğu için hak da ona bağlıdır; dolayısıyla hakkı söylemek ona layıktır, o da hakkı söylemeye layıktır. Bir görüşe göre de, o makamda nefsini tavsif etmede o kadar ileri gitmiştir ki sanki Mûsâ'nın onu söyleyen kişi olması hakka vacip olmuşçasına kendini hak sözü söylemeye layık kılmıştır. Abdullah b. Mes'ûd ise:
«حَقِيقٌ أَنْ لَا أَقُولَ» بإسقاط على، ومعناها وَاضِحٌ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا: قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَيْ بِمَا يَتَبَيَّنُ بِهِ صِدْقِي وَأَنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَقَدْ طَوَى هُنَا ذِكْرَ مَا دَارَ بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ فرعون: فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ثُمَّ قَالَ بَعْدَ جَوَابِ مُوسَى وَما رَبُّ الْعالَمِينَ الْآيَاتِ الْحَاكِيَةَ لِمَا دَارَ بَيْنَهُمَا. قَوْلُهُ: فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ أَمَرَهُ بِأَنْ يَدَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَذْهَبُونَ مَعَهُ وَيَرْجِعُونَ إِلَى أَوْطَانِهِمْ وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ، وَقَدْ كَانُوا بَاقِينَ لَدَيْهِ مُسْتَعْبَدِينَ مَمْنُوعِينَ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى وَطَنِهِمْ، وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا، فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ قالَ لَهُ فِرْعَوْنُ: إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ كَمَا تَزْعُمُ فَأْتِ بِها حَتَّى نُشَاهِدَهَا وَنَنْظُرَ فِيهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى الَّتِي جِئْتَ بِهَا. قَوْلُهُ: فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ أَيْ وَضَعَهَا عَلَى الْأَرْضِ فَانْقَلَبَتْ ثُعْبَانًا، أَيْ:
{ عَلَى } lafzını hazfederek «حَقِيقٌ أَنْ لَا أَقُولَ» şeklinde okumuştur ve anlamı açıktır. Mûsâ bundan sonra şöyle demiştir: { قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim”, yani doğruluğumu ve Âlemlerin Rabbi tarafından bir elçi olduğumu ortaya koyan bir delil getirdim. Burada, aralarında geçen diyalog özetlenerek geçilmiştir; nitekim başka bir yerde Firavun'un: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sizin Rabbiniz kimdir?” dediği, sonra Mûsâ'nın cevabının ardından { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” dediği ve aralarında geçeni anlatan âyetler yer almaktadır. Âyetteki { فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Artık İsrâiloğullarını benimle beraber salıver” ifadesi, Firavun'a İsrâiloğullarını serbest bırakmasını, kendisiyle gitmelerini ve yurtları olan Mukaddes Topraklara dönmelerini emretmesidir. Zira onlar Firavun'un yanında köleleştirilmiş ve yurtlarına dönmeleri engellenmiş olarak kalıyorlardı. Fâ harfi, sonrasındakini öncesindekine bağlamak içindir. Mûsâ böyle deyince { قالَ } “[Firavun] dedi”: İddia ettiğin gibi Allah katından bir âyet (mucize) getirdiysen { فَأْتِ بِها } “onu getir [bakalım]” ki onu müşahede edelim ve inceleyelim, { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer gerçekten doğrulardan isen”, yani ortaya koyduğun bu davada doğru sözlü isen. Âyetteki { فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “Bunun üzerine [Mûsâ] asâsını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!” ifadesi, onu yere bıraktı ve bir yılana dönüştü demektir. Yani:
حَيَّةً عَظِيمَةً مِنْ ذُكُورِ الْحَيَّاتِ، وَمَعْنَى مُبِينٌ أَنَّ كَوْنَهَا حَيَّةً فِي تِلْكَ الْحَالِ أَمْرٌ ظَاهِرٌ وَاضِحٌ لَا لَبْسَ فِيهِ وَنَزَعَ يَدَهُ أَيْ أَخْرَجَهَا وَأَظْهَرَهَا مِنْ جَيْبِهِ أَوْ مِنْ تَحْتِ إِبِطِهِ، وَفِي التَّنْزِيلِ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ . قَوْلُهُ: فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ أَيْ: فَإِذَا يَدُهُ الَّتِي أَخْرَجَهَا بَيْضَاءَ تَتَلَأْلَأُ نُورًا يَظْهَرُ لِكُلِّ مُبْصِرٍ قالَ الْمَلَأُ أَيِ: الْأَشْرَافُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ لما شاهدوا انقلاب العصا حَيَّةً، وَمَصِيرَ يَدِهِ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ إِنَّ هَذَا أَيْ: مُوسَى لَساحِرٌ عَلِيمٌ أَيْ كَثِيرُ الْعِلْمِ بِالسِّحْرِ، وَلَا تَنَافِيَ بَيْنَ نِسْبَةِ هَذَا الْقَوْلِ إِلَى الْمَلَأِ هُنَا وَإِلَى فِرْعَوْنَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ، فَكُلُّهُمْ قَدْ قَالُوهُ، فَكَانَ ذَلِكَ مُصَحِّحًا لِنِسْبَتِهِ إِلَيْهِمْ تَارَةً وَإِلَيْهِ أُخْرَى، وَجُمْلَةُ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ وَصْفٌ لساحر، والأرض المنسوبة
...erkek yılanlardan büyük bir yılandır. { مُبِينٌ } [apaçık] kelimesinin anlamı ise, onun o anda bir yılan oluşunun hiçbir şüpheye yer bırakmayacak derecede açık ve belirgin olmasıdır. { وَنَزَعَ يَدَهُ } “Elini çekip çıkardı”, yani onu koynundan yahut koltuğunun altından çıkarıp gösterdi. Kur'an'da şöyle buyrulmaktadır: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok; kusursuz, bembeyaz olarak çıksın”. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “Bir de ne görsünler; o, bakanlara bembeyaz [parıldıyor]!” âyetinin anlamı şudur: Bir de ne görsünler; [koynundan] çıkardığı eli, her bakanın göreceği üzere nur saçarak parıldayan bembeyaz bir hâldedir. { قالَ الْمَلَأُ } “İleri gelenler dediler ki”, yani Firavun kavminin eşrafı, asânın yılana dönüştüğünü ve elinin kusursuz bir şekilde bembeyaz hâle geldiğini görünce: { إِنَّ هَذَا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür”, yani bu Mûsâ büyü ilminde pek mahirdir, dediler. Bu sözün burada ileri gelenlere, Şuarâ Sûresi'nde ise Firavun'a nispet edilmesi arasında bir çelişki yoktur; zira bunu hepsi söylemiştir. Bu durum, sözün bazen onlara, bazen de Firavun'a nispet edilmesini geçerli kılmıştır. { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” cümlesi { ساحِرٍ } [büyücü] kelimesinin sıfatıdır. Kendilerine nispet edilen yurt ise...
إِلَيْهِمْ هِيَ أَرْضُ مِصْرَ: وَهَذَا مِنْ كَلَامِ الْمَلَأِ، وَأَمَّا فَماذا تَأْمُرُونَ فَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ فِرْعَوْنَ، قَالَ لِلْمَلَأِ لَمَّا قَالُوا بِمَا تَقَدَّمَ، أَيْ: بِأَيِّ شَيْءٍ تَأْمُرُونَنِي؟ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ الْمَلَأِ أَيْ: قَالُوا لِفِرْعَوْنَ: فَبِأَيِّ شَيْءٍ تَأْمُرُنَا؟ وَخَاطَبُوهُ بِمَا تُخَاطَبُ بِهِ الْجَمَاعَةُ تَعْظِيمًا لَهُ كَمَا يُخَاطِبُ الرُّؤَسَاءَ أَتْبَاعُهُمْ، وَمَا: فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِالْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ ذَا بِمَعْنَى الَّذِي كَمَا ذَكَرَهُ النُّحَاةُ فِي: مَاذَا صَنَعْتَ، وَكَوْنُ هَذَا مِنْ كَلَامِ فِرْعَوْنَ هُوَ الْأَوْلَى بِدَلِيلِ مَا بَعْدَهُ وَهُوَ قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ قَالَ الْمَلَأُ جَوَابًا لِكَلَامِ فِرْعَوْنَ حَيْثُ اسْتَشَارَهُمْ، وَطَلَبَ مَا عِنْدَهُمْ مِنَ الرَّأْيِ: أَرْجِهْ، أَيْ: أَخِّرْهُ وَأَخَاهُ، يُقَالُ: أَرْجَأْتُهُ وَأَرْجَيْتُهُ: أَخَّرْتُهُ. قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَحَمْزَةُ وَأَهْلُ الْمَدِينَةِ «أَرْجِهْ» بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا الْكِسَائِيَّ أَرْجِهْ بِسُكُونِ الْهَاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: هِيَ لُغَةٌ لِلْعَرَبِ يَقِفُونَ عَلَى الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ، وَأَنْكَرَ ذَلِكَ الْبَصْرِيُّونَ وَقِيلَ: مَعْنَى أَرْجِهْ: احْبِسْهُ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ رَجَا يَرْجُو: أَيْ أَطْمِعْهُ وَدَعْهُ يَرْجُوكَ، حَكَاهُ النَّحَّاسُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَزِيدَ الْمُبَرِّدِ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ أَيْ: أَرْسِلْ جَمَاعَةً حَاشِرِينَ فِي الْمَدَائِنِ الَّتِي فِيهَا السَّحَرَةُ، وَحَاشِرِينَ:
Mısır toprağıdır ve bu söz ileri gelenlerin sözüdür. { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O hâlde ne buyurursunuz?” ifadesine gelince; bir görüşe göre bu Firavun'un sözüdür, ileri gelenler daha önceki sözleri söyleyince onlara: 'Bana ne emrediyorsunuz (ne tavsiye edersiniz)?' demiştir. Bir görüşe göre de bu ileri gelenlerin sözüdür; yani Firavun'a: 'Bize ne buyurursun?' demişler ve tebaanın yöneticilere hitap ettiği gibi ona saygı amacıyla çoğul kipiyle hitap etmişlerdir. { مَا } kelimesi kendisinden sonraki fiille mansub konumundadır; nahiv âlimlerinin 'Mâzâ sana'te' terkibinde belirttikleri gibi { ذَا } kelimesinin { الَّذِي } anlamında olması da caizdir. Bunun Firavun'un sözü olması, ardından gelen { قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “Dediler ki: «Onu ve kardeşini alıkoy»” ifadesi deliliyle daha evladır. İleri gelenler, Firavun kendilerine danışıp görüşlerini istediğinde onun sözüne cevap olarak: { أَرْجِهْ } dediler; yani onu ve kardeşini tehir et, ertele. 'Erce'tühû ve erceytühû' denir ki erteledim demektir. Âsım, Kisâî, Hamza ve Medine ehli [hemzesiz olarak] «أَرْجِهْ» şeklinde okumuş, diğerleri ise hemze ile [«أَرْجِئْهُ»] okumuşlardır. Kûfe ehli Kisâî hariç [hâ harfinin sükûnu ile] { أَرْجِهْ } şeklinde okumuştur. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, vasl (geçiş) hâlinde hâ harfi üzerinde duran Arapların bir lehçesidir; Basralılar ise bunu kabul etmemiştir. Bir görüşe göre { أَرْجِهْ } kelimesinin anlamı 'Onu hapset' demektir. Bir diğer görüşe göre ise 'recâ yercû' kökünden olup 'Onu umutlandır ve seni ummasını sağla' demektir; bunu Nehhas, Muhammed b. Yezîd el-Müberred'den aktarmıştır. { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “ve şehirlere toplayıcılar gönder”, yani büyücülerin bulunduğu şehirlere toplayıcı bir topluluk gönder demektir. { حاشِرِينَ } kelimesi:
مَفْعُولُ أَرْسِلْ وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، ويَأْتُوكَ جَوَابُ الْأَمْرِ، أَيْ: يَأْتُوكَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَرْسَلْتَهُمْ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ أَيْ: بِكُلِّ مَاهِرٍ فِي السِّحْرِ كَثِيرِ الْعِلْمِ بِصِنَاعَتِهِ. قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمٌ:
{ أَرْسِلْ } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir); hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir. { يَأْتُوكَ } emrin cevabıdır; yani gönderdiğin o kimseler sana getirsinler: { بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } “bütün bilgili büyücüleri”, yani büyüde mahir, sanatının ilmine fazlasıyla vakıf olan herkesi [getirsinler]. Kûfe ehli Âsım hariç:
«سَحَّارٍ» وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُمْ: «سَاحِرٍ» . قَوْلُهُ: وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ فِي الْكَلَامِ طَيٌّ، أَيْ: فَبَعَثَ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ، وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ. قَوْلُهُ: قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً أَيْ: فَلَمَّا جَاءُوا فِرْعَوْنَ قَالُوا لَهُ إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا، وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافِيَّةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّ شَيْءٍ قَالُوا لَهُ لَمَّا جَاءُوهُ؟ وَالْأَجْرُ:
«سَحَّارٍ» şeklinde, onların dışındakiler ise «سَاحِرٍ» şeklinde okumuşlardır. Âyetteki { وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ } “Büyücüler Firavun'a gelip” ifadesinde bir söz atlaması (îcaz) vardır; yani Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi ve büyücüler Firavun'a geldiler demektir. Âyetteki { قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً } “«[Bize] bir mükâfat var mı?» dediler” ifadesi, Firavun'a geldiklerinde ona: 'Bize bir mükâfat var mı?' dediler demektir. Bu cümle takdiri bir sorunun cevabı olan istînâf (başlangıç) cümlesidir; sanki 'Ona geldiklerinde ne dediler?' denilmiş gibidir. Ecr (mükâfat) ise:
الْجَائِزَةُ وَالْجُعْلُ، أَلْزَمُوا فِرْعَوْنَ أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ جُعْلًا إِنْ غَلَبُوا مُوسَى بِسِحْرِهِمْ. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ: «إِنَّ لَنا» عَلَى الْإِخْبَارِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: «أَئِنَّ لَنَا» عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، اسْتَفْهَمُوا فِرْعَوْنَ عَنِ الْجُعْلِ الَّذِي سَيَجْعَلُهُ لَهُمْ عَلَى الْغَلَبَةِ، وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرُ. وَأَمَّا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَكَأَنَّهُمْ قَاطِعُونَ بِالْجُعْلِ وَأَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْهُ، فَأَجَابَهُمْ فِرْعَوْنُ بِقَوْلِهِ: نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ أَيْ: إِنَّ لَكُمْ لَأَجْرًا، وَإِنَّكُمْ مَعَ هَذَا الْأَجْرِ الْمَطْلُوبِ مِنْكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ لَدَيْنَا. قَوْلُهُ: قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا قَالُوا لِمُوسَى بَعْدَ أَنْ قَالَ لَهُمْ فِرْعَوْنُ: نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ. وَالْمَعْنَى:
Ödül ve karşılıktır; Mûsâ'yı büyüleriyle yendikleri takdirde kendilerine bir karşılık tayin etmesini Firavun'a şart koştular. Nâfi ve İbn Kesîr haber kipiyle «إِنَّ لَنا» şeklinde; diğerleri ise soru kipiyle «أَئِنَّ لَنَا» şeklinde okumuşlardır. Onlar zafer kazanmaları karşılığında kendilerine vereceği mükâfatı Firavun'a sormuşlardır; sorunun anlamı ise onaylatmadır (takrîr). İlk kıraate göre ise onlar bu mükâfattan emin gibidirler ve bunun kendilerine mutlaka verilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir. Firavun onlara şöyle cevap vermiştir: { قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “[Firavun]: «Evet, hem siz [bana] en yakınlardan olacaksınız» dedi”; yani evet, size bir mükâfat vardır ve siz talep ettiğiniz bu mükâfatla birlikte katımızda yakın kılınanlardan olacaksınız demektir. Âyetteki { قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “[Büyücüler]: «Ey Mûsâ! Ya [önce] sen at ya da [ilk] atanlar biz olalım» dediler” cümlesi müstakil bir cümle olup takdiri bir sorunun cevabıdır; sanki Firavun onlara 'Evet, siz en yakınlardan olacaksınız' dedikten sonra Mûsâ'ya ne dediler? denilmiş gibidir. Anlamı şudur:
أَنَّهُمْ خَيَّرُوا مُوسَى بَيْنَ أَنْ يَبْتَدِئَ بِإِلْقَاءِ مَا يُلْقِيهِ عَلَيْهِمْ أَوْ يَبْتَدِئُوهُ هُمْ بِذَلِكَ تَأَدُّبًا مَعَهُ وَثِقَةً مِنْ أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ غَالِبُونَ وَإِنْ تَأَخَّرُوا، وَأَنْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: أَيْ: إِمَّا أَنْ تَفْعَلَ الْإِلْقَاءَ أَوْ نَفْعَلَهُ نَحْنُ.
Mûsâ'ya karşı bir nezaket göstermek ve sonradan atsalar bile galip geleceklerine dair kendilerine olan güvenlerinden dolayı, atacağı şeyi önce onun atması veya önce kendilerinin atması hususunda Mûsâ'yı muhayyer bıraktılar. Kisâî ve Ferrâ'nın belirttiğine göre { أَنْ } nasb mahallindedir; yani ya önce sen atma fiilini yaparsın yahut biz yaparız demektir.
فَأَجَابَهُمْ مُوسَى بِقَوْلِهِ: أَلْقُوا اخْتَارَ أَنْ يَكُونُوا الْمُتَقَدِّمِينَ عَلَيْهِ بِإِلْقَاءِ مَا يُلْقُونَهُ غَيْرَ مُبَالٍ بِهِمْ وَلَا هَائِبٍ لِمَا جَاءُوا بِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. الْمَعْنَى: قَالَ لَهُمْ مُوسَى إِنَّكُمْ لَنْ تَغْلِبُوا رَبَّكُمْ وَلَنْ تُبْطِلُوا آيَاتِهِ وَقِيلَ: هُوَ تَهْدِيدٌ، أَيِ: ابْتَدِئُوا بِالْإِلْقَاءِ فَسَتَنْظُرُونَ مَا يَحِلُّ بِكُمْ مِنَ الِافْتِضَاحِ، وَالْمُوجِبُ لِهَذَيْنِ التَّأْوِيلَيْنِ عِنْدَ مَنْ قَالَ بِهِمَا أَنَّهُ لَا يَجُوزُ عَلَى مُوسَى أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالسِّحْرِ فَلَمَّا أَلْقَوْا أَيْ: حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ أَيْ قَلَبُوهَا وَغَيَّرُوهَا عَنْ صِحَّةِ إِدْرَاكِهَا بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ التَّمْوِيهِ وَالتَّخْيِيلِ الَّذِي يَفْعَلُهُ الْمُشَعْوِذُونَ وَأَهْلُ الْخِفَّةِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ أَيْ أَدْخَلُوا الرهبة في قلوبهم إدخالا شديدا وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ فِي أَعْيُنِ
Mûsâ onlara { أَلْقُوا } “Siz atın!” diyerek cevap verdi; onlara aldırış etmeyerek ve getirdikleri şeyden korkmayarak, atacakları şeyleri önce onların atmasını tercih etti. Ferrâ şöyle demiştir: Sözde hazif (gizli kısım) vardır. Anlamı şudur: Mûsâ onlara 'Siz Rabbinize asla galip gelemezsiniz ve O'nun âyetlerini asla boşa çıkaramazsınız' dedi. Bir görüşe göre bu bir tehdittir; yani 'Önce siz atın da başınıza gelecek rezilliği görün' demektir. Bu iki tevili yapanlara göre sebep, Mûsâ'nın onlara büyüyü [bizzat yapmalarını emretmesinin] caiz olmamasıdır. { فَلَمَّا أَلْقَوْا } “Onlar [ellerindekini] atınca”, yani iplerini ve değneklerini atınca; { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “insanların gözlerini büyülediler”, yani şaklabanların ve el çabukluğu yapanların yaptığı gibi ortaya koydukları aldatmaca ve göz yanılsamasıyla insanların gözlerini doğru idrak etmekten çevirip değiştirdiler. { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “onları dehşete düşürdüler”, yani kalplerine şiddetli bir korku saldılar; { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “ve büyük bir büyü sergilediler”, getirdikleri şey gerçekte bir hakikate sahip olmasa bile
النَّاظِرِينَ لِمَا جَاءُوا بِهِ، وَإِنْ كَانَ لَا حَقِيقَةَ لَهُ فِي الْوَاقِعِ. قَوْلُهُ: وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عِنْدَ أَنْ جَاءَ السَّحَرَةُ بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ السِّحْرِ أَنْ يُلْقِيَ عَصَاهُ فَإِذا هِيَ أَيِ: الْعَصَا تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ قَرَأَ حَفْصٌ تَلْقَفُ بِإِسْكَانِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ الْقَافِ مِنْ لَقِفَ يَلْقَفُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ مِنْ تَلَقَّفَ يَتَلَقَّفُ، يُقَالُ: لَقِفْتُ الشَّيْءَ وَتَلَقَّفْتُهُ إذا أخذته أو بلعته. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:
bakanların gözünde [büyük görünen bir büyü sergilediler]. Âyetteki { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Biz de Mûsâ'ya: «Asânı at!» diye vahyettik” ifadesi, büyücüler ortaya koydukları büyüyü sergilediklerinde Allah Teâlâ'nın ona asâsını atmasını emretmesidir. { فَإِذا هِيَ } “bir de baktılar ki o”, yani asâ; { تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor”. Hafs, { لَقِفَ يَلْقَفُ } kökünden lâm harfinin sükûnu ve kaf harfinin şeddesiz oluşuyla «تَلْقَفُ» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise { تَلَقَّفَ يَتَلَقَّفُ } kökünden lâm harfinin fethası ve kaf harfinin şeddesiyle okumuşlardır. Bir şeyi alıp yutmaya veya yalamaya 'lekiftü'ş-şey'e ve telakkaftühû' denir. Ebû Hâtim şöyle demiştir:
وَبَلَغَنِي فِي بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ تَلَقَّمُ بِالْمِيمِ وَالتَّشْدِيدِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Bana ulaştığına göre bazı kıraatlerde mîm harfi ve şedde ile «تَلَقَّمُ» şeklinde okunmuştur. Şair şöyle demiştir:
أَنْتِ عَصَا مُوسَى الَّتِي لَمْ تَزَلْ ... تَلَقَّمُ مَا يَأْفِكُهُ السّاحر
Sen Mûsâ'nın asâsısın ki durmaksızın... Yutar büyücünün uydurduğu yalanları.
وما فِي مَا يَأْفِكُونَ مَصْدَرِيَّةٌ أَوْ مَوْصُولَةٌ، أَيْ: إِفْكِهِمْ أَوْ مَا يَأْفِكُونَهُ، سَمَّاهُ إِفْكًا، لِأَنَّهُ لَا حَقِيقَةَ لَهُ فِي الْوَاقِعِ بَلْ هُوَ كَذِبٌ وَزُورٌ وَتَمْوِيهٌ وَشَعْوَذَةٌ فَوَقَعَ الْحَقُّ أَيْ: ظَهَرَ وَتَبَيَّنَ لِمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ مِنْ سِحْرِهِمْ، أَيْ: تَبَيَّنَ بُطْلَانُهُ فَغُلِبُوا أَيِ: السَّحَرَةُ هُنالِكَ أَيْ:
{ مَا يَأْفِكُونَ } ifadesindeki { مَا } ya masdariyyedir ya da mevsûledir; yani onların ifklerini (uydurmalarını) veya uydurdukları şeyleri [yutuyordu] demektir. Gerçekte bir hakikati olmayıp yalan, uydurma, aldatmaca ve gözbağcılıktan ibaret olduğu için onu 'ifk' olarak adlandırmıştır. { فَوَقَعَ الْحَقُّ } “Böylece hak gerçekleşti”, yani Mûsâ'nın getirdiği şey sayesinde hak ortaya çıkıp belirginleşti; { وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve onların yapmakta oldukları şeyler boşa çıktı”, yani yaptıkları büyünün batıl olduğu açığa çıktı. { فَغُلِبُوا } “Yenildiler”, yani büyücüler yenildiler; { هُنالِكَ } “orada”, yani:
فِي الْمَوْقِفِ الَّذِي أَظْهَرُوا فِيهِ سِحْرَهُمْ وَانْقَلَبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَوْقِفِ صاغِرِينَ أَذِلَّاءَ مَقْهُورِينَ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ أَيْ: خَرُّوا سَاجِدِينَ كَأَنَّمَا أَلْقَاهُمْ مُلْقٍ عَلَى هَيْئَةِ السُّجُودِ، أَوْ لَمْ يَتَمَالَكُوا مِمَّا رَأَوْا فَكَأَنَّهُمْ أَلْقَوْا أَنْفُسَهُمْ، وَجُمْلَةُ قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ- رَبِّ مُوسى وَهارُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا قَالُوا عِنْدَ سُجُودِهِمْ أَوْ فِي سُجُودِهِمْ، وَإِنَّمَا قَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَصَرَّحُوا بِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ، ثُمَّ لَمْ يَكْتَفُوا بِذَلِكَ حَتَّى قَالُوا: رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ الْمُقِرِّينَ بِإِلَهِيَّتِهِ أَنَّ السُّجُودَ لَهُ.
Büyülerini sergiledikleri o mevkide [yenildiler], { وَانْقَلَبُوا } “ve geri döndüler”, o mevkiden { صاغِرِينَ } “küçük düşerek”, zelil ve mağlup olarak döndüler. { وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Büyücüler ise secdeye kapandılar”, yani sanki onları birisi secde hâline bırakıvermişçesine secdeye kapandılar; yahut gördükleri şey karşısında kendilerine hâkim olamayarak adeta kendilerini yere attılar. { قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ - رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “«Âlemlerin Rabbine iman ettik; Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine!» dediler” cümlesi müstakil bir cümle olup takdiri bir sorunun cevabıdır; sanki secdeleri esnasında veya secdelerinde ne dediler? denilmiş gibidir. Onlar bu sözü söyleyip Âlemlerin Rabbine iman ettiklerini açıkça belirttiler, ardından bununla da yetinmeyip Firavun'un tanrılığını kabul eden kavminden bir kimsenin bu secdenin Firavun'a yapıldığını zannetmemesi için: { رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ } “Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine” dediler.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ بَعَثْنا مُوسى قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ مُوسَى لِأَنَّهُ أُلْقِيَ بَيْنَ مَاءٍ وَشَجَرٍ، فَالْمَاءُ بِالْقِبْطِيَّةِ مُو وَالشَّجَرُ سِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ فَارِسِيًّا مِنْ أَهْلِ إِصْطَخْرَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ. أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَبْنَاءِ مِصْرَ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا وأبو الشيخ عن محمد ابن الْمُنْكَدِرِ قَالَ: عَاشَ فِرْعَوْنُ ثَلَاثَمِائَةِ سَنَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ قِبْطِيًّا وَلَدَ زِنَا طُولُهُ سَبْعَةُ أَشْبَارٍ. وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَانَ عِلْجًا مِنْ هَمَذَانَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُقْسِمٍ الْهُذَلِيِّ قَالَ: مَكَثَ فِرْعَوْنُ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ لَمْ يُصْدَعْ لَهُ رَأْسٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: فَأَلْقى عَصاهُ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ تِلْكَ الْعَصَا عَصَا آدَمَ أَعْطَاهُ إِيَّاهَا مَلَكٌ حِينَ تَوَجَّهَ إِلَى مَدْيَنَ، فَكَانَتْ تُضِيءُ بِاللَّيْلِ وَيَضْرِبُ بِهَا الْأَرْضَ بِالنَّهَارِ فَتُخْرِجُ لَهُ رِزْقَهُ وَيَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِهِ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ قَالَ: حَيَّةٌ تَكَادُ تُسَاوِرُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَقَدْ دَخَلَ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ وَعَلَيْهِ «زَرْمَانَقَةٌ» مِنْ صُوفٍ مَا تَجَاوِزُ مِرْفَقَيْهِ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَى فِرْعَوْنَ فَقَالَ: أَدْخِلُوهُ، فَدَخَلَ فَقَالَ: إِنَّ إِلَهِي أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ، فَقَالَ لِلْقَوْمِ حَوْلَهُ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي، خُذُوهُ. قَالَ: إِنِّي قَدْ جِئْتُكَ بِآيَةٍ، قَالَ: فَائِتٌ بِهَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ، فَأَلْقَى عَصَاهُ فَصَارَتْ ثُعْبَانًا بَيْنَ لَحْيَيْهِ مَا بَيْنَ السَّقْفِ إِلَى الْأَرْضِ، وَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي جَيْبِهِ فَأَخْرَجَهَا مِثْلَ الْبَرْقِ تَلْتَمِعُ الْأَبْصَارَ، فَخَرُّوا عَلَى وُجُوهِهِمْ، وأخذ موسى
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { ثُمَّ بَعَثْنا مُوسى } “Sonra Mûsâ'yı gönderdik” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Ona Mûsâ adı verildi; çünkü su ile ağaç arasına bırakılmıştı. Kıptî dilinde su 'mû', ağaç ise 'sâ'dır." İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre: Firavun, İstahr ehlinden bir Fars idi. Yine İbn Lehîa'dan onun Mısır'ın yerlilerinden olduğu rivayet edilmiştir. Yine İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. el-Münkedir'den rivayet ettiğine göre o: "Firavun üç yüz sene yaşadı" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Talha'dan rivayet ettiğine göre Firavun, boyu yedi karış olan Kıptî bir veled-i zina idi. Yine Hasen'den: "O, Hemedan'dan bir zimmî (gayrimüslim) idi" dediği rivayet edilmiştir. Ebû'ş-Şeyh'in İbrâhîm b. Mıksim el-Hüzelî'den rivayet ettiğine göre o: "Firavun dört yüz sene kaldı da başı dahi ağrımadı" demiştir. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { فَأَلْقى عَصاهُ } “Bunun üzerine [Mûsâ] asâsını attı” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Bize anlatıldığına göre bu asâ Âdem'in asâsı idi; Medyen'e yöneldiğinde bir melek onu Mûsâ'ya vermişti. Geceleyin ışık saçar, gündüzleri yere vurduğunda rızkını çıkarır ve onunla davarlarına yaprak silkelerdi. { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } 'bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!' âyeti hakkında ise: Neredeyse ona saldıracak bir yılandı dedi." İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ, üzerinde dirseklerini geçmeyen yünden bir cübbe (zarmanaka) olduğu hâlde Firavun'un huzuruna girdi. Firavun'un yanına girmek için izin istedi, Firavun: 'Onu içeri alın' dedi. İçeri girince: 'Şüphesiz benim İlahım beni sana gönderdi' dedi. Firavun etrafındakilere: 'Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum, yakalayın onu!' dedi. Mûsâ: 'Sana bir âyet (mucize) getirdim' dedi. Firavun: 'Eğer doğrulardan isen onu getir' dedi. Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; asâ tavan ile yer arasını kaplayan iki çenesi olan bir ejderhaya dönüştü. Elini koynuna sokup çıkardı; şimşek gibi parıldayıp gözleri kamaştırıyordu. [Bunu görünce] yüzüstü yere kapandılar. Mûsâ
عَصَاهُ، ثُمَّ خَرَجَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا نَفَرَ مِنْهُ، فَلَمَّا أَفَاقَ وَذَهَبَ عَنْ فِرْعَوْنَ الرَّوْعُ قَالَ لِلْمَلَأِ حَوْلَهُ:
asâsını aldı, sonra çıktı. İnsanlardan hiç kimse kalmadı ki ondan kaçmış olmasın. Firavun kendine gelip korkusu geçince etrafındaki ileri gelenlere dedi ki:
مَاذَا تَأْمُرُونِي قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَلَا تَأْتِنَا بِهِ وَلَا يَقْرَبُنَا وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ وَكَانَتِ السَّحَرَةُ يَخْشَوْنَ مِنْ فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا أَرْسَلَ إِلَيْهِمْ قَالُوا: قَدِ احْتَاجَ إِلَيْكُمْ إِلَهُكُمْ، قَالَ: إِنَّ هَذَا فَعَلَ كَذَا وَكَذَا، قَالُوا: إِنَّ هَذَا سَاحِرٌ سَحَرَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ- قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: عَصَا مُوسَى اسْمُهَا مَاشَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طُرُقٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ قَالَ: الْحَيَّةُ الذَّكَرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ قَالَ: الذَّكَرُ مِنَ الْحَيَّاتِ فَاتِحَةً فَمَهَا وَاضِعَةً لَحْيَهَا الْأَسْفَلَ فِي الْأَرْضِ وَالْأَعْلَى عَلَى سُورِ الْقَصْرِ، ثُمَّ تَوَجَّهَتْ نَحْوَ فِرْعَوْنَ لِتَأْخُذَهُ، فَلَمَّا رَآهَا ذُعِرَ مِنْهَا وَوَثَبَ، فَأَحْدَثَ وَلَمْ يَكُنْ يُحْدِثُ قَبْلَ ذَلِكَ، فَصَاحَ يَا مُوسَى خُذْهَا وَأَنَا أُؤْمِنُ بِرَبِّكَ وَأُرْسِلُ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَأَخَذَهَا مُوسَى فَصَارَتْ عَصًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَرْجِهْ قَالَ: أَخِّرْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: احْبِسْهُ وَأَخَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ طُرُقٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ قَالَ: الشُّرَطُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَ السَّحَرَةُ قَالَ: كَانُوا سَبْعِينَ رَجُلًا، أَصْبَحُوا سَحَرَةً، وَأَمْسَوْا شُهَدَاءَ.
Bana ne buyurursunuz? { قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “Dediler ki: «Onu ve kardeşini alıkoy»”, onu bize getirme, bize yaklaşmasın; { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “ve şehirlere toplayıcılar gönder”. Büyücüler Firavun'dan korkuyorlardı. Firavun onlara elçi gönderince: 'İlahınız size muhtaç oldu' dediler. Elçi: 'Bu adam şöyle şöyle yaptı' dedi. Onlar: 'Bu adam büyü yapmış bir büyücüdür. { إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } «Eğer üstün gelenler biz olursak bize mutlaka bir mükâfat var mı?»' dediler. Firavun da: { قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “«Evet, hem siz [bana] en yakınlardan olacaksınız» dedi”. İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre: Mûsâ'nın asâsının adı Mâşâ idi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!” âyeti hakkında: "Erkek yılandır" demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha (büyük yılan) oluverdi!” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Erkek bir yılandı; ağzını açmış, alt çenesini yere, üst çenesini ise sarayın suru üzerine koymuştu. Sonra onu yakalamak için Firavun'a doğru yöneldi. Firavun onu görünce dehşete kapıldı ve sıçradı, daha önce hiç altına kaçırmazken altına kaçırdı. 'Ey Mûsâ, onu tut! Ben senin Rabbine iman edeceğim ve İsrâiloğullarını seninle göndereceğim' diye bağırdı. Mûsâ onu tuttu ve tekrar asâ oldu." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { أَرْجِهْ } kelimesi hakkında: "Onu ertele" demiştir. Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre: "Onu ve kardeşini hapset" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “ve şehirlere toplayıcılar gönder” âyeti hakkında: "Muhafızlar/polisler [gönder]" demiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre o, { وَجاءَ السَّحَرَةُ } “Büyücüler geldiler” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Yetmiş adam idiler; sabahleyin büyücü idiler, akşamleyin ise şehit oldular."
وَقَدِ اخْتَلَفَتْ كَلِمَةُ السَّلَفِ فِي عَدَدِهِمْ فَقِيلَ: كَانُوا سَبْعِينَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ، وَقِيلَ: خَمْسَةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: سَبْعَةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: تِسْعَةَ عَشَرَ أَلْفًا، وَقِيلَ: ثَلَاثِينَ أَلْفًا، وَقِيلَ:
Selef onların sayısı hakkında ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs'ın dediği gibi yetmiş kişi oldukları söylenmiştir. On iki kişi oldukları, on beş bin kişi oldukları, on yedi bin kişi oldukları, on dokuz bin kişi oldukları, otuz bin kişi oldukları,
سَبْعِينَ أَلْفًا، وَقِيلَ: ثَمَانِينَ أَلْفًا، وَقِيلَ: ثَلَاثُمِائَةِ أَلْفٍ، وَقِيلَ: تِسْعُمِائَةِ أَلْفٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ لَنا لَأَجْراً أي عطاء. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ: أَلْقَوْا حِبَالًا غِلَاظًا وَخَشَبًا طِوَالًا، فَأَقْبَلَتْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ قَالَ: أَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَأَكَلَتْ كُلَّ حَيَّةٍ لَهُمْ، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ سَجَدُوا.
yetmiş bin kişi oldukları, seksen bin kişi oldukları, üç yüz bin kişi oldukları ve dokuz yüz bin kişi oldukları da söylenmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, { إِنَّ لَنا لَأَجْراً } “bize mutlaka bir mükâfat var mı?” âyeti hakkında: "Yani bir ihsan/bağış var mı?" demiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَلَمَّا أَلْقَوْا } “Onlar [ellerindekini] atınca” âyeti hakkında şöyle demiştir: "Kalın ipler ve uzun tahta parçaları attılar; büyüleri sebebiyle Mûsâ'ya onların koştuğu hayal ettirildi." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mûsâ asâsını attı ve onların bütün yılanlarını yedi. Onlar bunu görünce secdeye kapandılar."
وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ قَالَ: مَا يَكْذِبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ قَالَ: تَسْتَرِطُ حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ قَالَ:
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor” âyeti hakkında: "Uydurdukları yalanları [yutuyor]" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasen'den rivayet ettiğine göre o, { تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor” âyeti hakkında: "İplerini ve değneklerini yutuyor" demiştir. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd ve sahâbeden birkaç kişiden rivayet ettiğine göre o şöyle anlatmıştır:
الْتَقَى مُوسَى وَأَمِيرُ السَّحَرَةِ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى: أَرَأَيْتُكَ إِنْ غَلَبْتُكَ أَتُؤْمِنُ بِي وَتَشْهَدُ أَنَّ مَا جِئْتُ بِهِ حَقٌّ؟
Mûsâ ile büyücülerin başı karşılaştı. Mûsâ ona: 'Ne dersin, şayet sana galip gelirsem bana iman edip getirdiğim şeyin hak olduğuna şahitlik eder misin?' dedi.
فَقَالَ السَّاحِرُ: لَآتِيَنَّ غَدًا بِسِحْرٍ لَا يغلبه سحر، فو الله لئن غلبتني لأومننّ بِكَ وَلَأَشْهَدَنَّ أَنَّهُ حَقٌّ، وَفِرْعَوْنُ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا، وَهُوَ قَوْلُ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ قَالَ: لَمَّا خَرَّ السَّحَرَةُ سُجَّدًا رُفِعَتْ لهم الجنة حتى نظروا إليها.
Büyücü şöyle dedi: "Yarın hiçbir büyünün yenemeyeceği bir büyü getireceğim. Vallâhi şayet bana galip gelirsen sana kesinlikle iman edeceğim ve [getirdiğinin] hak olduğuna mutlaka şahitlik edeceğim." Bu sırada Firavun ikisine bakıyordu. Firavun'un: { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” sözü işte buna [işarettir]. İbn Ebî Hâtim'in el-Evzâî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Büyücüler secdeye kapanınca kendilerine cennet yükseltilip gösterildi; öyle ki ona baktılar."
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٩]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 123-129]
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧)
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) } “Firavun dedi ki: «Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!» Dediler ki: «Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. Sen bizden, ancak Rabbimizin âyetleri bize geldiğinde onlara iman ettiğimiz için intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al!» Firavun kavminin ileri gelenleri: «Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsin diye mi bırakacaksın?» dediler. [Firavun]: «Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz» dedi.”
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Mûsâ kavmine dedi ki: «Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel akıbet ise sakınanlarındır.» Dediler ki: «Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık.» [Mûsâ] dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.»”
قَوْلُهُ: آمَنْتُمْ بِهِ قُرِئَ بِحَذْفِ الْهَمْزَةِ عَلَى الْإِخْبَارِ وَبِإِثْبَاتِهَا. أَنْكَرَ عَلَى السَّحَرَةِ فِرْعَوْنُ إِيمَانَهُمْ بِمُوسَى قَبْلَ أَنْ يَأْذَنَ لَهُمْ بِذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ مُبَيِّنًا لِمَا هُوَ الْحَامِلُ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ فِي زَعْمِهِ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ أَيْ: حِيلَةً احْتَلْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَمُوسَى عَنْ مُوَاطَأَةٍ بَيْنَكُمْ سَابِقَةٍ لِتُخْرِجُوا مِنْ مَدِينَةِ مِصْرَ أَهْلَها مِنَ الْقِبْطِ، وَتَسْتَوْلُوا عَلَيْهَا، وَتَسْكُنُوا فِيهَا أَنْتُمْ وَبَنُو إِسْرَائِيلَ. وَمَعْنَى فِي الْمَدِينَةِ أَنَّ هَذِهِ الْحِيلَةَ وَالْمُوَاطَأَةَ كَانَتْ بَيْنَكُمْ وَأَنْتُمْ بِالْمَدِينَةِ مَدِينَةِ مِصْرَ قَبْلَ أَنْ تَبْرُزُوا أَنْتُمْ وَمُوسَى إِلَى هَذِهِ الصَّحْرَاءِ، ثُمَّ هَدَّدَهُمْ بِقَوْلِهِ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ صُنْعِكُمْ هَذَا وَسُوءَ مَغَبَّتِهِ ثُمَّ لَمْ يَكْتَفِ بِهَذَا الْوَعِيدِ الْمُجْمَلِ بَلْ فَصَّلَهُ فَقَالَ: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ أَيِ: الرِّجْلَ الْيُمْنَى وَالْيَدَ الْيُسْرَى، أَوِ الرِّجْلَ الْيُسْرَى وَالْيَدَ الْيُمْنَى، ثُمَّ لَمْ يَكْتَفِ عَدُوُّ اللَّهِ بِهَذَا، بَلْ جَاوَزَهُ إِلَى غَيْرِهِ فَقَالَ: ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ أَيْ أَجْعَلُكُمْ عَلَيْهَا مَصْلُوبِينَ زِيَادَةَ تَنْكِيلٍ بِهِمْ وَإِفْرَاطًا فِي تَعْذِيبِهِمْ، وَجُمْلَةُ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ اسْتِئْنَافِيَّةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمَعْنَاهُ: إِنَّكَ وَإِنْ فَعَلْتَ بِنَا هَذَا الْفِعْلَ فَتَعُدُّهُ يَوْمَ الْجَزَاءِ، سَيُجَازِيكَ اللَّهُ بِصُنْعِكَ وَيُحْسِنُ إِلَيْنَا بِمَا أَصَابَنَا فِي ذَاتِهِ، فَتَوَعَّدُوهُ بِعَذَابِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ لَمَّا تَوَعَّدَهُمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا. وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ
Âyetteki { آمَنْتُمْ بِهِ } ifadesi hemze hazfedilerek haber kipiyle ve hemze ispat edilerek [soru kipiyle] okunmuştur. Firavun, kendilerine izin vermeden önce Mûsâ'ya iman etmelerini büyücülere kınayarak reddetti. Onları kınadıktan sonra, kendi iddiasına göre onları buna sevk eden sebebi açıklayarak şöyle dedi: { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır”; yani Mısır şehrinden { أَهْلَها } “halkı” olan Kıptîleri { لِتُخْرِجُوا } “çıkarmak”, oraya el koymak ve oraya siz ve İsrâiloğulları yerleşmek için daha önce aranızda anlaşarak seninle Mûsâ'nın kurduğu bir hiledir. { فِي الْمَدِينَةِ } “şehirde” ifadesinin anlamı, bu hile ve anlaşmanın siz ve Mûsâ bu meydana çıkmadan önce Mısır şehrindeyken aranızda yapılmış olmasıdır. Sonra onları şu sözüyle tehdit etti: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz”, yani bu yaptığınızın akıbetini ve kötü sonucunu yakında göreceksiniz. Ardından bu mücmel tehditle yetinmeyip onu tafsilatlandırarak şöyle dedi: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim”, yani sağ ayak ile sol eli yahut sol ayak ile sağ eli [keseceğim]. Allah'ın düşmanı bununla da yetinmeyip daha da ileri giderek: { ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ } “sonra da hepinizi asacağım”, hurma kütüklerine asacağım dedi; yani onlara daha fazla ceza vermek ve işkencede aşırıya gitmek için sizi onların üzerinde asılı bırakacağım dedi. { قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Dediler ki: «Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz»” cümlesi daha önce geçtiği gibi takdiri bir sorunun cevabı olan istînâfiyye bir cümledir. Anlamı şudur: Sen bize bunu yapsan bile karşılık gününü bekle; Allah senin bu yaptığına karşılık cezanı verecek ve O'nun yolunda başımıza gelenler sebebiyle bize ihsanda bulunacaktır. Firavun onları dünya azabıyla tehdit edince, onlar da onu ahiret azabıyla tehdit ettiler. Âyetin anlamının şöyle olması da muhtemeldir: { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz”
بِالْمَوْتِ: أَيْ لَا بُدَّ لَنَا مِنَ الْمَوْتِ وَلَا يَضُرُّنَا كَوْنُهُ بِسَبَبٍ مِنْكَ.
ölümle döneceğiz; yani bizim için ölüm kaçınılmazdır ve bunun senin sebebinle olması bize zarar vermez.
قَوْلُهُ: وَما تَنْقِمُ مِنَّا قَرَأَ الْحَسَنُ بِفَتْحِ الْقَافِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ لُغَةٌ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، يُقَالُ:
Âyetteki { وَما تَنْقِمُ مِنَّا } ifadesinde Hasen, kaf harfinin fethasıyla [«تَنْقَمُ»] okumuştur. Ahfeş bunun bir lehçe olduğunu belirtmiştir; diğer kıraat imamları ise kaf'ın kesresiyle okumuşlardır. Denilir ki:
نَقِمْتُ الْأَمْرَ: أَنْكَرْتُهُ، أَيْ: لَسْتَ تَعِيبُ عَلَيْنَا وَتُنْكِرُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا مَعَ أَنَّ هَذَا هُوَ الشَّرَفُ الْعَظِيمُ وَالْخَيْرُ الْكَامِلُ، وَمِثْلُهُ لَا يَكُونُ مَوْضِعًا لِلْعَيْبِ وَمَكَانًا لِلْإِنْكَارِ، بَلْ هُوَ حَقِيقٌ بِالثَّنَاءِ الْحَسَنِ وَالِاسْتِحْسَانِ الْبَالِغِ، ثُمَّ تَرَكُوا خِطَابَهُ، وَقَطَعُوا الْكَلَامَ مَعَهُ، وَالْتَفَتُوا إِلَى خِطَابِ الْجَنَابِ الْعَلِيِّ، مُفَوِّضِينَ الْأَمْرَ إِلَيْهِ، طَالِبِينَ مِنْهُ ﷿ أَنْ يُثَبِّتَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْمِحْنَةِ بِالصَّبْرِ قَائِلِينَ: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً الْإِفْرَاغُ: الصَّبُّ أَيِ: اصْبُبْهُ عَلَيْنَا حَتَّى يَفِيضَ وَيَغْمُرَنَا. طَلَبُوا أَبْلَغَ أَنْوَاعِ الصَّبْرِ اسْتِعْدَادًا مِنْهُمْ لِمَا سَيَنْزِلُ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ مِنْ عَدُوِّ اللَّهِ وَتَوْطِينًا لِأَنْفُسِهِمْ عَلَى التَّصَلُّبِ فِي الْحَقِّ وَثُبُوتِ الْقَدَمِ عَلَى الْإِيمَانِ، ثُمَّ قَالُوا:
'Nakımtü'l-emra' denir ki onu yadırgadım/kınadım demektir. Yani: Sen bizde büyük bir şeref ve kusursuz bir hayır olmasına rağmen, { إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا } “ancak Rabbimizin âyetleri bize geldiğinde onlara iman ettiğimiz için” bizi ayıplıyor ve yadırgıyorsun. Hâlbuki böylesi bir şey ayıplanacak ve yadırganacak bir durum değildir; bilakis güzel bir övgüye ve tam bir takdire layıktır. Sonra Firavun'a hitap etmeyi bırakıp onunla konuşmayı kestiler; işi O'na havale ederek, aziz ve celil olan Allah'tan bu imtihanda kendilerini sabırla sebat kılmasını isteyerek Yüce Makam'a yöneldiler ve şöyle dediler: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır”. İfrâğ, boşaltmak/akıtmak demektir; yani üzerimize sabrı öyle dök ki taşıp bizi çepeçevre kuşatsın. Allah'ın düşmanından kendilerine inecek olan azaba hazırlık yapmak, hakta sebat göstermek ve imanda ayak diremek üzere nefislerini alıştırmak için sabrın en kâmil derecesini talep ettiler. Sonra şöyle dediler:
وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ أَيْ: تَوَفَّنَا إِلَيْكَ حَالَ ثُبُوتِنَا عَلَى الْإِسْلَامِ غَيْرَ مُحَرِّفِينَ وَلَا مُبَدِّلِينَ وَلَا مَفْتُونِينَ، وَلَقَدْ كَانَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَالْمَهَارَةِ فِي عِلْمِهِ مَعَ كَوْنِهِ شَرًّا مَحْضًا سَبَبًا لِلْفَوْزِ بِالسَّعَادَةِ، لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّ هذا
{ وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “ve canımızı müslümanlar olarak al!”, yani hiçbir şeyi tahrif etmeden, değiştirmeden ve fitneye kapılmadan İslâm üzere sabit olduğumuz hâlde canımızı alıp katına ulaştır. Büyücülük ve o ilimdeki maharetleri -sırf şer olmasına rağmen- onların mutluluğa ve kurtuluşa ermelerine sebep olmuştur; çünkü onlar
الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى خَارِجٌ عَنْ طَوْقِ الْبَشَرِ، وَأَنَّهُ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَوَصَلُوا بِالشَّرِّ إِلَى الْخَيْرِ، وَلَمْ يَحْصُلْ مِنْ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ لَا يَعْرِفُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ أَتْبَاعِ فِرْعَوْنَ مَا حَصَلَ مِنْهُمْ مِنَ الْإِذْعَانِ وَالِاعْتِرَافِ وَالْإِيمَانِ، وَإِذَا كَانَتِ الْمَهَارَةُ فِي عِلْمِ الشَّرِّ قَدْ تَأْتِي بِمِثْلِ هَذِهِ الْفَائِدَةِ فَمَا بَالُكَ بِالْمَهَارَةِ فِي عِلْمِ الْخَيْرِ، اللَّهُمَّ انْفَعْنَا بِمَا عَلَّمْتَنَا، وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا عَلَى الْحَقِّ، وَأَفْرِغْ عَلَيْنَا سِجَالَ الصَّبْرِ وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ. قَوْلُهُ: وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ هَذَا الِاسْتِفْهَامُ مِنْهُمْ لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِ، أَيْ: أَتَتْرُكُهُ وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بِإِيقَاعِ الْفُرْقَةِ وَتَشْتِيتِ الشَّمْلِ. وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ هُنَا: أَرْضُ مِصْرَ. قَوْلُهُ: وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قَرَأَ نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ «وَيَذَرُكَ» بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ: وَهُوَ يَذَرُكَ أَوْ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى أَتَذَرُ مُوسى:
Mûsâ'nın getirdiği şeyin insan gücünün ötesinde olduğunu ve Allah Teâlâ'nın fiili olduğunu anladılar. Böylece şer vasıtasıyla hayra ulaştılar. Firavun'un tebaasından bu ilmi bilmeyen kimselerde ise büyücülerin gösterdiği boyun eğme, itiraf ve iman meydana gelmedi. Şer ilmindeki maharet böylesi bir fayda sağlayabiliyorsa, hayır ilmindeki mahareti var sen düşün! Allah'ım! Bize öğrettiğin şeylerle bizi faydalandır, ayaklarımızı hak üzere sabit kıl, üzerimize kova kova sabır yağdır ve canımızı müslümanlar olarak al. Âyetteki { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Firavun kavminin ileri gelenleri: «Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?» dediler” ifadesindeki soru, onları kınamak (inkâr) içindir; yani ayrılık çıkarıp birliği dağıtarak yeryüzünde fesat çıkarsınlar diye onu ve kavmini serbest mi bırakacaksın? Buradaki yeryüzünden maksat Mısır toprağıdır. Âyetteki { وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ } “seni ve ilahlarını terk etsin diye mi” ifadesini Nuaym b. Meysere, gizli bir mübtedâ takdiriyle ref olarak «وَيَذَرُكَ» şeklinde okumuştur; yani 've o seni terk edecek' demektir; yahut { أَتَذَرُ مُوسى } ifadesine atıftır:
أَيْ: أَتَذَرُهُ وَيَذَرُكَ، وَقَرَأَ الْأَشْهَبُ الْعَقِيلِيُّ وَيَذَرَكَ بِالْجَزْمِ: إِمَّا عَلَى التَّخْفِيفِ بِالسُّكُونِ لِثِقْلِ الضَّمَّةِ، أَوْ عَلَى مَا قِيلَ فِي وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ فِي تَوْجِيهِ الْجَزْمِ. وَقَرَأَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ «وَنَذَرَكَ» بِالنُّونِ وَالرَّفْعِ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ أَخْبَرُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ بِأَنَّهُمْ سَيَذَرُوَنَهُ وَآلِهَتَهُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «وَيَذَرَكَ» بِالنَّصْبِ بِأَنْ مُقَدَّرَةً عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الِاسْتِفْهَامِ وَالْوَاوُ نَائِبَةٌ عَنِ الْفَاءِ أَوْ عَطْفًا عَلَى لِيُفْسِدُوا أَيْ: لِيُفْسِدُوا وَلِيَذَرَكَ، لِأَنَّهُمْ عَلَى الْفَسَادِ فِي زَعْمِهِمْ، وَهُوَ يُؤَدِّي إِلَى تَرْكِ فِرْعَوْنَ وَآلِهَتِهِ.
Yani 'Sen onu bırakacaksın da o seni bırakacak mı?' demektir. Eşheb el-Ukaylî ise { وَيَذَرَكَ } kelimesini cezm ile okumuştur: Bu ya dammenin ağırlığından dolayı sükûn ile tahfif içindir yahut { وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } âyetindeki cezmin yönlendirilmesinde söylenen kural üzeredir. Enes b. Mâlik nûn harfi ve ref ile «وَنَذَرَكَ» şeklinde okumuştur; bunun manası, kendilerinin onu ve ilahlarını terk edeceklerini haber vermeleridir. Diğer kıraat imamları ise gizli bir { أَنْ } ile nasb ederek «وَيَذَرَكَ» şeklinde okumuşlardır; zira bu istifhamın (sorunun) cevabıdır ve vâv harfi fâ harfinin yerine geçmiştir; yahut { لِيُفْسِدُوا } ifadesine atıftır; yani hem fesat çıkarsınlar hem de seni terk etsinler diye mi [bırakacaksın] demektir. Çünkü onların zannına göre onlar fesat üzeredir ve bu da Firavun'u ve ilahlarını terk etmeye yol açmaktadır.
وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى وَآلِهَتَكَ لِكَوْنِ فِرْعَوْنَ كَانَ يَدَّعِي الرُّبُوبِيَّةَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي، وَقَوْلِهِ: أَنَا رَبُّكُمْ فَقِيلَ مَعْنَى وَآلِهَتَكَ: وَطَاعَتَكَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: وَعِبَادَتَكَ، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ «وَإِلَهَتَكَ» وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ «أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَقَدْ تَرَكُوكَ أَنْ يَعْبُدُوكَ» وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَعْبُدُ بَقَرَةً، وَقِيلَ: كَانَ يَعْبُدُ النُّجُومَ، وَقِيلَ: كَانَ لَهُ أَصْنَامٌ يَعْبُدُهَا قَوْمُهُ تَقَرُّبًا إِلَيْهِ فَنُسِبَتْ إِلَيْهِ، وَلِهَذَا قَالَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى قَالَهُ الزَّجَّاجُ، وَقِيلَ: كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ.
Müfessirler, Firavun'un { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” ve { أَنَا رَبُّكُمُ } “Ben sizin rabbinizim” âyetlerinde geçtiği üzere ilahlık iddia etmesi sebebiyle { وَآلِهَتَكَ } “senin ilahlarını” ifadesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. { وَآلِهَتَكَ } ifadesinin 'senin itaatini' anlamına geldiği söylenmiştir. 'Sana ibadeti' manasına geldiği de söylenmiştir ki Ali, İbn Abbâs ve Dahhâk'ın «وَإِلَهَتَكَ» (senin ibadetini) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Übey'in mushafında ise «أَتَذَرُ مُوسَى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَقَدْ تَرَكُوكَ أَنْ يَعْبُدُوكَ» (Mûsâ'yı ve kavmini, sana ibadet etmeyi terk ettikleri hâlde yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?) şeklindedir. Bir görüşe göre o bir ineğe tapıyordu; bir görüşe göre yıldızlara tapıyordu; bir görüşe göre ise kavminin ona yakınlaşmak için taptığı putları vardı da bunlar ona nispet edilmişti, nitekim Zeccâc'ın belirttiği üzere bundan dolayı Firavun: { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” demiştir. Bir diğer görüşe göre ise o güneşe tapıyordu.
فَقَالَ فِرْعَوْنُ مُجِيبًا لَهُمْ ومُثَبِّتًا لِقُلُوبِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ: سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ. قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ «سَنَقْتُلُ» بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، أَيْ: سَنُقَتِّلُ الْأَبْنَاءَ وَنَسْتَحْيِي النِّسَاءَ، أَيْ: نَتْرُكُهُنَّ فِي الْحَيَاةِ، وَلَمْ يَقُلْ سَنُقَتِّلُ مُوسَى لِأَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ أَيْ: مُسْتَعْلُونَ عَلَيْهِمْ بِالْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ، أَوْ هُمْ تَحْتَ قَهْرِنَا وَبَيْنَ أَيْدِينَا، مَا شِئْنَا أَنْ نَفْعَلَهُ بِهِمْ فَعَلْنَاهُ، وَجُمْلَةُ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ مستأنفة، جواب سؤال مقدّر. بما بَلَغَ مُوسَى مَا قَالَهُ فِرْعَوْنُ أَمَرَ قَوْمَهُ بِالِاسْتِعَانَةِ بِاللَّهِ وَالصَّبْرِ عَلَى الْمِحْنَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ إِنَّ الْأَرْضَ يَعْنِي أَرْضَ مِصْرَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَوْ جِنْسَ الْأَرْضِ، وَهُوَ وَعْدٌ مِنْ مُوسَى لِقَوْمِهِ بِالنَّصْرِ عَلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ سَيُوَرِّثُهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ. ثم بشرهم بأن الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ، أَيِ:
Firavun onlara cevap vererek ve kalplerini küfür üzere pekiştirerek şöyle dedi: { سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ } “Onların oğullarını öldüreceğiz”. Nâfi ve İbn Kesîr şeddesiz olarak «سَنَقْتُلُ», diğerleri ise şeddeli olarak okumuşlardır; yani oğullarını öldüreceğiz ve { وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ } “kadınlarını sağ bırakacağız”, yani onları hayatta bırakacağız dedi. Mûsâ'yı öldüreceğiz demedi; çünkü ona güç yetiremeyeceğini biliyordu. { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz”, yani kahir ve galebe ile onlara üstünüz; yahut onlar bizim tahakkümümüz altında ve elimizin altındadır, onlara ne yapmak istersek yaparız demektir. { قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } “Mûsâ kavmine dedi ki” cümlesi müstakil bir cümle olup takdiri bir sorunun cevabıdır. Firavun'un söyledikleri Mûsâ'ya ulaşınca kavmine Allah'tan yardım dilemelerini ve bu imtihana sabretmelerini emretti. Sonra onlara bildirdi ki { إِنَّ الْأَرْضَ } “Şüphesiz yeryüzü”, yani Mısır toprağı -veya yeryüzü cinsi- { لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar”. Bu, Mûsâ'nın kavmine Firavun ve kavmine karşı zafer kazanacaklarına, Allah'ın onları Firavun'un topraklarına ve yurtlarına vâris kılacağına dair bir vaadidir. Sonra akıbetin takva sahiplerine ait olduğunu müjdeledi; yani:
الْعَاقِبَةَ الْمَحْمُودَةَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لِلْمُتَّقِينَ مِنْ عِبَادِهِ، وَهُمْ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ. وَعَاقِبَةُ كُلِّ شَيْءٍ آخِرُهُ. وَقُرِئَ «وَالْعَاقِبَةَ» بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى الْأَرْضِ، وَجُمْلَةُ قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا مُسْتَأْنَفَةٌ: جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَالَّتِي قَبْلَهَا أَيْ أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا رَسُولًا وَذَلِكَ بِقَتْلِ فِرْعَوْنَ أَبْنُاءَنَا عِنْدَ مَوْلِدِكَ لَمَّا أَخْبَرَ بِأَنَّهُ سَيُولَدُ مَوْلُودٌ يَكُونُ زَوَالُ مُلْكِهِ عَلَى يَدِهِ وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا رَسُولًا بِقَتْلِ أَبْنَائِنَا الْآنَ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا بِاسْتِعْمَالِنَا فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ بِغَيْرِ جُعْلٍ وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا بِمَا صرنا
Dünya ve ahiretteki övgüye değer akıbet, O'nun kullarından takva sahiplerine aittir ki onlar da Mûsâ ve beraberindekilerdir. Her şeyin akıbeti onun sonudur. «وَالْعَاقِبَةَ» şeklinde nasb ile arz kelimesine atfedilerek de okunmuştur. { قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا } “Dediler ki: «Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık»” cümlesi bir önceki gibi takdiri bir sorunun cevabı olan müstakil bir cümledir; yani sen bize peygamber olarak gelmeden önce -bu da senin doğumun sırasında hükümdarlığının yıkılışının onun eliyle olacağı haber verilince Firavun'un çocuklarımızı öldürmesiyle olmuştu- ve sen bize peygamber olarak geldikten sonra da şimdi çocuklarımızı öldürmesiyle eziyet edildik demektir. Bir görüşe göre anlam şudur: Bize gelmenden önce hiçbir ücret vermeksizin bizi ağır işlerde çalıştırmakla eziyet edildik; bize geldikten sonra ise
فِيهِ الْآنَ مِنَ الْخَوْفِ عَلَى أَنْفُسِنَا وَأَوْلَادِنَا وَأَهْلِنَا وَقِيلَ: إِنَّ الْأَذَى مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ وَاحِدٌ، وَهُوَ قَبْضُ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ، وَجُمْلَةُ قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ كَالَّتِي قَبْلَهَا، وَعَدَهُمْ بِإِهْلَاكِ اللَّهِ لِعَدُوِّهِمْ، وَهُوَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ. قَوْلُهُ: وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ هُوَ تَصْرِيحٌ بِمَا رَمَزَ إِلَيْهِ سَابِقًا مِنْ أَنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ.
şimdi nefislerimiz, çocuklarımız ve ailelerimiz hakkında düştüğümüz korku ile [eziyet edildik]. Bir görüşe göre ise önceki ve sonraki eziyet aynı şeydir, o da kendilerinden cizye alınmasıdır. { قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } “[Mûsâ] dedi ki: «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder»” cümlesi öncekiler gibi müstakil bir cümle olup Allah'ın düşmanlarını -ki o Firavun ve kavmidir- helak edeceğini onlara vaat etmiştir. Âyetteki { وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir” ifadesi, daha önce 'yeryüzü Allah'ındır' denilerek işaret edilen hususun açık bir beyanıdır.
وَقَدْ حَقَّقَ اللَّهُ رَجَاءَهُ، وَمَلَكُوا مِصْرَ فِي زَمَانِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، وَفَتَحُوا بَيْتَ الْمَقْدِسِ مَعَ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ، وَأَهْلَكَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ بِالْغَرَقِ وَأَنْجَاهُمْ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ مِنَ الْأَعْمَالِ بَعْدَ أَنْ يَمُنَّ عَلَيْكُمْ بِإِهْلَاكِ عَدُوِّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيُجَازِيكُمْ بِمَا عَمِلْتُمْ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ.
Allah onun bu umudunu gerçekleştirmiş; Dâvûd ve Süleyman zamanında Mısır'a hâkim olmuşlar, Yûşa' b. Nûn ile birlikte Beytü'l-Makdis'i fethetmişlerdir. Firavun ve kavmini suda boğarak helak etmiş, onları ise kurtarmıştır. { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “böylece nasıl davranacağınızı görmek için”, yani düşmanınızı helak etmekle size lütufta bulunup sizi yeryüzünde onların yerine geçirdikten sonra ne gibi ameller işleyeceğinizi görsün ve orada işlediğiniz hayır ve şerre göre size karşılığını versin diye [böyle yapar].
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قوله: إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ إِذِ الْتَقَيْتُمَا لِتَظَاهَرَا، فَتُخْرِجَا مِنْهَا أَهْلَهَا لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ الْآيَةَ، قَالَ: فَقَتَلَهُمْ وَقَطَّعَهُمْ كَمَا قَالَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ أَوَّلُ مَنْ صَلَبَ فِرْعَوْنُ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ قَطَعَ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلَ مِنْ خِلَافٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: مِنْ خِلافٍ قَالَ: يَدًا مِنْ هَاهُنَا وَرِجْلًا مِنْ هَاهُنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den { إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: İkiniz [Mûsâ ile Hârûn veya sihirbazlar] bir araya gelip yardımlaşarak oradan halkını çıkarmak için [tuzak kurdunuz], { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ } “Elbette ellerinizi keseceğim” ayeti[ne dair es-Süddî] dedi ki: Söylediği gibi onları öldürdü ve [uzuvlarını] kesti. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: İlk çarmıha geren Firavun'dur; elleri ve ayakları çaprazlama kesen ilk kişi de odur. Abd b. Humeyd, Katâde'den { مِنْ خِلافٍ } “çaprazlama” ifadesi hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Buradan bir el, şuradan da bir ayak [kesmek]. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا } “Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık” sözü hakkında şöyle rivayet etmiştir:
قَالَ: مِنْ قَبْلِ إِرْسَالِ اللَّهِ إِيَّاكَ وَمِنْ بَعْدِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى كَانَ فِرْعَوْنُ يُكَلِّفُنَا اللَّبِنَ قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَنَا، فَلَمَّا جِئْتَ كَلَّفَنَا اللَّبِنَ مَعَ التِّبْنِ أَيْضًا، فَقَالَ مُوسَى: أَيْ رَبِّ! أَهْلِكْ فِرْعَوْنَ، حَتَّى مَتَى تُبْقِيهِ؟
Dedi ki: Allah'ın seni göndermesinden önce de sonra da [eziyete uğratıldık]. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: İsrâiloğulları Mûsâ'ya şöyle dedi: Firavun sen bize gelmeden önce bize kerpiç yapmayı zorunlu kılıyordu; sen geldikten sonra ise kerpiçle birlikte saman [bulmayı] da bize yükledi. Bunun üzerine Mûsâ dedi ki: «Ey Rabbim! Firavun'u helak et, onu daha ne zamana kadar hayatta bırakacaksın?»
فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّهُمْ لَمْ يَعْمَلُوا الذَّنْبَ الَّذِي أُهْلَكَهُمْ بِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ:
Allah ona vahyetti ki: «Onlar henüz kendilerini helak edeceğim günahı işlemediler.» Abd b. Humeyd, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
حَزَا لِعَدُوِّ اللَّهِ حَازٍ أَنَّهُ يُولَدُ فِي الْعَامِ غُلَامٌ يَسْلِبُ مُلْكَكَ، قَالَ: فَتَتَبَّعَ أَوْلَادَهُمْ فِي ذَلِكَ الْعَامِ بِذَبْحِ الذَّكَرِ مِنْهُمْ، ثُمَّ ذبحهم أيضا بعد ما جَاءَهُمْ مُوسَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: إن بناء- أَهْلَ الْبَيْتِ- يُفْتَحُ وَيُخْتَمُ، وَلَا بُدَّ أَنْ تقع دولة لبني هاشم فانظروا فيمن تكونوا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ؟ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ. وَيَنْبَغِيَ أَنْ يُنْظَرَ فِي صِحَّةِ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَالْآيَةُ نَازِلَةٌ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا فِي بَنِي هَاشِمٍ وَاقِعَةٌ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ الْحَاكِيَةِ لِمَا جَرَى بَيْنَ موسى وفرعون.
Bir kâhin Allah düşmanına [Firavun'a] fal baktı ve o sene senin mülkünü elinden alacak bir erkek çocuğun doğacağını söyledi. [Katâde] dedi ki: Firavun o sene doğan erkek çocukları boğazlatarak onların çocuklarının peşine düştü; sonra Mûsâ kendilerine geldikten sonra da onları tekrar boğazlattı. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Biz Ehl-i Beyt'in [mülkü] açılır ve son bulur; muhakkak ki Benî Hâşim'e bir devlet nasip olacaktır. O halde Benî Hâşim'den kimin tarafında olacağınıza bakın. { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir, böylece nasıl davranacağınızı görmek için” ayeti onlar hakkında indi. Ancak İbn Abbâs'tan gelen bu rivayetin sıhhatine bakılmalıdır; zira ayet Benî Hâşim hakkında değil, İsrâiloğulları hakkında inmiştir ve Mûsâ ile Firavun arasında geçenleri anlatan bu kıssada yer almaktadır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٦]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 130-136]
وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤)
{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) } “Andolsun biz Firavun hanedanını, ibret alsınlar diye kıtlık yılları ve ürün eksikliği ile yakaladık. (130) Onlara bir iyilik geldiğinde, «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler. (131) Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.» (132) Biz de üzerlerine ayrı ayrı mucizeler olarak tufan, çekirge, haşere, kurbağa ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir topluluk oldular. (133) Üzerlerine azap çökünce dediler ki: «Ey Mûsâ! Sana olan ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bizden bu azabı kaldırırsan, andolsun sana inanacağız ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz.» (134)”
فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)
{ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) } “Fakat ulaşacakları bir müddete kadar üzerlerindeki azabı kaldırdığımızda, bir de bakarsın ki onlar [hemen] ahitlerini bozuyorlar. (135) Biz de âyetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle kendilerinden intikam aldık da onları denizde boğduk. (136)”
الْمُرَادُ بِآلِ فِرْعَوْنَ هُنَا: قَوْمُهُ، وَالْمُرَادُ بِالسِّنِينَ: الْجَدْبُ، وَهَذَا مَعْرُوفٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، يَقُولُونَ أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ: أَيْ جَدَبُ سَنَةٍ، وَفِي الْحَدِيثِ «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ» . وَأَكْثَرُ الْعَرَبِ يُعْرِبُونَ السِّنِينَ إِعْرَابَ جَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُعْرِبُهُ إِعْرَابَ الْمُفْرَدِ وَيُجْرِي الْحَرَكَاتِ عَلَى النُّونِ، وَأَنْشَدَ الْفَرَّاءُ:
Burada Firavun'un âlinden maksat onun kavmidir. { بِالسِّنِينَ } “kıtlık yılları” ile kastedilen ise kuraklıktır. Bu lügat ehli nezdinde bilinen bir durumdur; nitekim «onlara bir sene isabet etti» derler ki bu bir senelik kuraklık demektir. Hadiste de: «Allahım, Yusuf'un seneleri gibi [kıtlık] yıllarını onların başına ver» buyrulmuştur. Arapların çoğu { السِّنِينَ } kelimesini cemi müzekker sâlim irabı ile irap eder; Araplardan bir kısmı ise onu tekil kelime gibi irap edip harekeleri nun harfi üzerinde yürütür. Ferrâ şu beyti okumuştur:
أَرَى مَرَّ السِّنِينِ أَخَذْنَ مِنِّي ... كَمَا أَخَذَ السِّرَارُ مِنَ الْهِلَالِ
Görüyorum ki yılların geçişi benden alıp götürdü... Tıpkı ayın son gecesinin hilalden alıp götürdüğü gibi.
بِكَسْرِ النُّونِ مِنَ السِّنِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ هَذَا الْبَيْتَ بِفَتْحِ النُّونِ.
Buradaki { السِّنِينَ } kelimesinin nun harfi kesralıdır. Nehhas dedi ki: Sîbeveyh bu beyti nun harfinin fethasıyla okumuştur.
أَقُولُ: قَدْ وَرَدَ مَا لَا احْتِمَالَ فِيهِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Derim ki: İçinde başka bir ihtimal bulunmayan şu şairin sözü de vârid olmuştur:
وَمَاذَا تَزْدَرِي الْأَقْوَامُ مِنِّي ... وَقَدْ جاوزت حدّ الأربعين
İnsanlar bende neyi kusurlu görür ki... Kırk yaş sınırını aşmışım ben.
وبعده:
Bunun ardından gelen [beyit de şöyledir]:
أخو خمسين مجتمع أشدّي ... ونجّدني مداورة الشّؤون
Elli yaşında biriyim, gücüm kuvvetim yerindedir... İşlerin dönüp dolaşması beni tecrübeli kılmıştır.
فَإِنَّ الْأَبْيَاتَ قَبْلَهُ وَبَعْدَهُ مَكْسُورَةٌ. وَأَوَّلُ هَذِهِ الْأَبْيَاتِ:
Zira bu beyitten önceki ve sonraki beyitler esrelidir. Bu beyitlerin ilki şudur:
أَنَا ابْنُ جَلَا وَطُلَّاعِ الثَّنَايَا ... مَتَى أَضَعُ الْعِمَامَةَ تَعْرِفُونِي
Ben meşhur birinin oğluyum ve zorlukları aşanım... Sarığımı çıkardığımda beni tanırsınız.
وَحَكَى الْفَرَّاءُ عَنْ بَنِي عَامِرٍ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: أَقَمْتُ عِنْدَهُ سِنِينًا، مَصْرُوفًا، قَالَ: وَبَنُو تَمِيمٍ لَا يَصْرِفُونَهُ، وَيُقَالُ أَسْنَتَ الْقَوْمُ: أَيْ أَجْدَبُوا، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ الزِّبَعْرَى:
Ferrâ, Âmiroğullarından onların tenvinli olarak: «Onun yanında yıllarca kaldım» dediklerini nakletmiştir. [Ferrâ] dedi ki: Temîmoğulları ise bunu tenvinlemezler. Bir kavim kuraklığa uğradığında Arapçada «أَسْنَتَ الْقَوْمُ» denilir. İbnü'z-Ziba‘râ'nın şu sözü de bundandır:
.....
.....
وَرِجَالُ مَكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجَافُ
Mekke erkekleri kuraklığa uğramış, zayıf düşmüş kimselerdir
وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ بِسَبَبِ عَدَمِ نُزُولِ الْمَطَرِ وَكَثْرَةِ الْعَاهَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ فَيَتَّعِظُونَ وَيَرْجِعُونَ عَنْ غِوَايَتِهِمْ. قَوْلُهُ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ أَيِ: الْخَصْلَةُ الْحَسَنَةُ مِنَ الْخِصْبِ بِكَثْرَةِ الْمَطَرِ وَصَلَاحِ الثَّمَرَاتِ وَرَخَاءِ الْأَسْعَارِ قالُوا لَنا هذِهِ أَيْ: أَعْطَيْنَاهَا بِاسْتِحْقَاقٍ، وَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِنَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ أَيْ: خَصْلَةٌ سَيِّئَةٌ مِنَ الْجَدْبِ وَالْقَحْطِ وَكَثْرَةِ الْأَمْرَاضِ وَنَحْوِهَا مِنَ الْبَلَاءِ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَيْ: يَتَشَاءَمُوا بِمُوسَى وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ، وَالْأَصْلُ يَتَطَيَّرُوا أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطاء. وقرأ طلحة تطيروا عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ، وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ تَتَطَيَّرُ بِأَشْيَاءَ مِنَ الطُّيُورِ وَالْحَيَوَانَاتِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي كُلِّ مَنْ تَشَاءَمَ بِشَيْءٍ، وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قيل:
{ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve ürünlerden eksiltme ile” [ifadesi], yağmurun yağmaması ve afetlerin çoğalması sebebiyledir. { لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırlar” [ifadesi], yani ibret alırlar ve sapıklıklarından vazgeçip dönerler [demektir]. Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ } “Onlara bir iyilik geldiği zaman: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi” buyruğundaki [iyilik]; yağmurun bol yağması, ürünlerin verimli olması ve fiyatların ucuzlaması gibi güzel bir durumdur. { قالُوا لَنا هذِهِ } “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi” [ifadesi] ise; 'Bu bize hak ettiğimiz için verilmiştir ve bize mahsustur' [demeleridir]. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Eğer onlara bir kötülük isabet ederse” [ifadesi], yani kuraklık, kıtlık, hastalıkların çoğalması ve benzeri musibetlerden oluşan kötü bir durum [gelirse], { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” [ifadesi], yani Mûsâ ve ona iman edenlerin uğursuzluk getirdiğini söylerlerdi. Kelimenin aslı 'yetatayyerû' (يَتَطَيَّرُوا) şeklindedir; te (ت) harfi tı (ط) harfine idğam edilmiştir. Talha ise bunu mazi fiil olarak 'tatayyerû' (تَطَيَّرُوا) şeklinde okumuştur. Nitekim Araplar kuşlar ve hayvanlardan bazı şeylerle uğursuzluk çıkarırlardı (teşe’üm ederlerdi); daha sonra bu [ifade], bir şeyi uğursuz sayan herkes hakkında kullanılır olmuştur. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Onlara bir kötülük dokunursa: 'Bu senin yüzündendir' derler.” Şöyle de denilmiştir:
وَوَجْهُ تَعْرِيفِ الْحَسَنَةِ أَنَّهَا كَثِيرَةُ الْوُقُوعِ، وَوَجْهُ تَنْكِيرِ السَّيِّئَةِ نُدْرَةُ وُقُوعِهَا. قَوْلُهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: سَبَبُ خَيْرِهِمْ وَشَرِّهِمْ بجميع ما ينالهم من خصب وقحط مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِسَبَبِ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، وَكَانَ هَذَا الْجَوَابُ عَلَى نَمَطِ مَا يَعْتَقِدُونَهُ وَبِمَا يَفْهَمُونَهُ، وَلِهَذَا عَبَّرَ بِالطَّائِرِ عَنِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ الَّذِي يَجْرِي بِقَدَرِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ بِهَذَا بَلْ يَنْسِبُونَ الْخَيْرَ وَالشَّرَّ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ جَهْلًا مِنْهُمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ طَيْرُهُمْ قَوْلُهُ وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ قَالَ الْخَلِيلُ: أَصْلُ مَهْمَا «مَا» الشَّرْطِيَّةُ زِيدَتْ عَلَيْهِ «مَا» الَّتِي لِلتَّوْكِيدِ، كَمَا تُزَادُ فِي سَائِرِ الْحُرُوفِ مِثْلَ:
İyiliğin marife (belirli) getirilmesinin sebebi onun çokça meydana gelmesi; kötülüğün nekire (belirsiz) getirilmesinin sebebi ise onun nadiren vuku bulmasıdır. { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır” ayeti, yani onlara isabet eden bolluk ve kıtlık gibi bütün hayır ve şerlerinin sebebi Mûsâ ve beraberindekilerden değil, Allah katındandır demektir. Bu cevap onların inandıkları tarzda ve anlayabilecekleri şekilde verilmiştir; bu sebeple Allah'ın takdiri, hikmeti ve dilemesiyle meydana gelen hayır ve şer için 'kuş/uğursuzluk' ifadesi kullanılmıştır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler”, yani bunu bilmezler, bilakis cehaletleri yüzünden hayır ve şerri Allah'tan başkasına nispet ederler. Hasan ise bu kelimeyi 'tayruhüm' şeklinde okumuştur. { وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve dediler ki: «Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.»” Halîl dedi ki: Mehmâ (مَهْمَا) kelimesinin aslı şart edatı olan 'mâ'dır (مَا); diğer harflerde ziyade edildiği gibi buna da tekit için olan 'mâ' ziyade edilmiştir, nitekim:
حَيْثُمَا وَأَيْنَمَا وَكَيْفَمَا وَمَتَى مَا، وَلَكِنَّهُمْ كَرِهُوا اجْتِمَاعَ الْمِثْلَيْنِ فَأَبْدَلُوا أَلِفَ الْأُولَى هَاءً. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: أَصْلُهُ مَهْ أَيِ: اكْفُفْ مَا تَأْتِينَا بِهِ مِنْ آيَةٍ، وَزِيدَتْ عَلَيْهَا «مَا» الشَّرْطِيَّةُ وَقِيلَ: هِيَ كَلِمَةٌ مُفْرَدَةٌ يُجَازِي بِهَا، وَمَحَلُّ مَهْمَا الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَوِ النَّصْبُ بِفِعْلٍ يُفَسِّرُهُ ما بعدها، ومن آيَةٍ: لِبَيَانِ مَهْمَا، وَسَمَّوْهَا آيَةَ اسْتِهْزَاءٍ بِمُوسَى كَمَا يُفِيدُهُ مَا بَعْدَهُ، وَهُوَ لِتَسْحَرَنا بِها أَيْ: لِتَصْرِفَنَا عَمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ كَمَا يَفْعَلُهُ السَّحَرَةُ بِسِحْرِهِمْ، وَالضَّمِيرُ فِي بِهِ عَائِدٌ إِلَى مَهْمَا، وَالضَّمِيرُ فِي بِهَا عَائِدٌ إِلَى آيَةٍ وَقِيلَ: إِنَّهُمَا جَمِيعًا عَائِدَانِ إِلَى مَهْمَا، وَتَذْكِيرُ الْأَوَّلِ بِاعْتِبَارِ اللَّفْظِ، وَتَأْنِيثُ الثَّانِي بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ جَوَابُ الشَّرْطِ، أَيْ: فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُصَدِّقِينَ، أَخْبَرُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِشَيْءٍ مِمَّا يَجِيءُ بِهِ من الآيات التي هي زَعْمِهِمْ مِنَ السِّحْرِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ نَزَلَتْ بِهِمُ الْعُقُوبَةُ مِنَ اللَّهِ ﷿ الْمُبَيَّنَةُ بِقَوْلِهِ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَهُوَ الْمَطَرُ الشَّدِيدُ.
'haysümâ' (حَيْثُمَا), 'eynemâ' (أَيْنَمَا), 'keyfemâ' (كَيْفَمَا) ve 'metâmâ' (مَتَى مَا) kelimelerinde olduğu gibi. Ancak iki benzer harfin yan yana gelmesini hoş görmeyerek ilk kelimenin elifini he harfine dönüştürdüler. Kisâî dedi ki: Kelimenin aslı 'meh' (مَهْ) yani «bize getirdiğin ayetten vazgeç» anlamındadır ve üzerine şart edatı olan 'mâ' ziyade edilmiştir. Bir görüşe göre de o şart ifade eden müstakil tek bir kelimedir. 'Mehmâ' kelimesinin iraptaki yeri mübteda olarak merfû veya kendisinden sonraki fiilin tefsir ettiği bir fiille mensuptur. { مِنْ آيَةٍ } “bir ayet” ifadesi 'mehmâ'yı açıklamak içindir. Kendisinden sonra gelen { لِتَسْحَرَنا بِها } “bizi onunla büyülemek için” yani büyücülerin büyüleriyle yaptığı gibi bizi üzerinde bulunduğumuz şeyden çevirmek için [getirdiğin] ifadesinin gösterdiği üzere, Mûsâ ile alay etmek maksadıyla onu ayet olarak isimlendirmişlerdir. { بِهِ } “onunla”daki zamir 'mehmâ'ya râcidir; { بِهَا } “onunla”daki zamir ise 'âyet'e râcidir. Her ikisinin birden 'mehmâ'ya râci olduğu da söylenmiştir; birincisinin müzekker kılınması lafza, ikincisinin müennes kılınması ise manaya göredir. { فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “biz sana inanacak değiliz” şartın cevabıdır, yani biz seni tasdik edecek değiliz demektir. Kendi iddialarına göre büyüden ibaret olan getirdiği ayetlerden hiçbir şeye iman etmeyeceklerini kendileri hakkında haber vermişlerdir. İşte bunun üzerine aziz ve celil olan Allah'tan onlara { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } “Biz de üzerlerine tufan gönderdik” sözüyle açıklanan ceza inmiştir ki tufan şiddetli yağmurdur.
قَالَ الْأَخْفَشُ: وَاحِدُهُ طُوفَانَةٌ، وَقِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ، كَالرُّجْحَانِ وَالنُّقْصَانِ فَلَا وَاحِدَ لَهُ، وَقِيلَ: الطُّوفَانُ:
Ahfeş dedi ki: Onun tekili 'tûfâne'dir (طُوفَانَةٌ). Bir görüşe göre ise o, 'rüchân' (رُجْحَان) ve 'nuksân' (نُقْصَان) gibi bir masdardır ve bu sebeple tekili yoktur. Bir görüşe göre de tufan:
الْمَوْتُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: الطُّوفَانُ فِي اللُّغَةِ مَا كَانَ مُهْلِكًا مِنْ مَوْتٍ أَوْ سَيْلٍ، أَيْ: مَا يُطِيفُ بِهِمْ فَيُهْلِكُهُمْ وَالْجَرادَ هُوَ الْحَيَوَانُ الْمَعْرُوفُ أَرْسَلَهُ اللَّهُ لِأَكْلِ زُرُوعِهِمْ فَأَكَلَهَا وَالْقُمَّلَ قِيلَ: هِيَ الدَّبَّاءُ وَالدَّبَّاءُ: الْجَرَادُ قَبْلَ أَنْ تَطِيرَ، وَقِيلَ: هِيَ السُّوسُ، وَقِيلَ: الْبَرَاغِيثُ، وَقِيلَ: دَوَابُّ سُودٌ صِغَارٌ، وَقِيلَ:
Ölümdür. Nehhas dedi ki: Lügatte tufan, ölümden veya selden olsun helak edici olan şeydir; yani onları çepeçevre kuşatıp helak eden şeydir. { وَالْجَرادَ } “ve çekirgeyi”, yani Allah'ın onların ekinlerini yemesi için gönderdiği bilinen hayvandır ki ekinlerini yiyip bitirmiştir. { وَالْقُمَّلَ } “ve haşereyi”; bunun henüz uçamayan çekirge yavrusu olduğu söylenmiştir. Güve/buğday kurdu olduğu da söylenmiştir; pire olduğu da söylenmiştir; küçük siyah hayvanlar olduğu da söylenmiştir; ve denildi ki:
ضَرْبٌ مِنَ الْقِرْدَانِ، وَقِيلَ: الْجُعْلَانِ. قَالَ النَّحَّاسُ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا أُرْسِلَتْ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْقَمْلَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَإِسْكَانِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الْقَافِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُشَدَّدَةً. وَقَدْ فَسَّرَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ «الْقُمَّلَ» بِالْقَمْلِ، وَالضَّفادِعَ جَمْعُ ضُفْدَعٍ وَهُوَ الْحَيَوَانُ الْمَعْرُوفُ الَّذِي يَكُونُ فِي الْمَاءِ وَالدَّمَ رُوِيَ أَنَّهُ سَالَ النِّيلُ عَلَيْهِمْ دَمًا، وَقِيلَ: هُوَ الرُّعَافُ. قَوْلُهُ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ أَيْ: مُبَيَّنَاتٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ حَالَ كَوْنِهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ظَاهِرَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا أَيْ: تَرَفَّعُوا عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى حَقٍّ وَلَا يَنْزِعُونَ عَنْ بَاطِلٍ، قَوْلُهُ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ أَيِ: الْعَذَابُ بِهَذِهِ الْأُمُورِ الَّتِي أَرْسَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَقُرِئَ بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقِيلَ: كَانَ هَذَا الرِّجْزُ طَاعُونًا مَاتَ بِهِ مِنَ الْقِبْطِ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ سبعون ألفا قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ أَيْ: بِمَا اسْتَوْدَعَكَ مِنَ الْعِلْمِ، أَوْ بِمَا اخْتَصَّكَ بِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ أَوْ بِمَا عَهِدَ إِلَيْكَ أَنْ تَدْعُوَ بِهِ فَيُجِيبُكَ، وَالْبَاءُ مُتَعَلِّقَةٌ بِادْعُ، عَلَى مَعْنَى: أَسْعِفْنَا إِلَى مَا نَطْلُبُ مِنَ الدُّعَاءِ، بِحَقِّ مَا عِنْدَكَ مِنْ عَهْدِ اللَّهِ، أَوِ ادْعُ لَنَا مُتَوَسِّلًا إِلَيْهِ بِعَهْدِهِ عِنْدَكَ، وَقِيلَ: إِنَّ الْبَاءَ لِلْقَسَمِ، وَجَوَابُهُ لَنُؤْمِنَنَّ أَيْ: أَقْسَمْنَا بِعَهْدِ
Bir tür kene olduğu söylenmiştir; bok böceği olduğu da söylenmiştir. Nehhas dedi ki: Bütün bu şeylerin onların üzerine gönderilmiş olması mümkündür. Hasan bu kelimeyi kaf harfinin fethası ve mim harfinin sükûnu ile 'el-kaml' şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise kaf harfinin zammesi ve mim harfinin şeddeli fethası ile okumuşlardır. Atâ el-Horasânî «el-Kummel» kelimesini 'el-kaml' (bit) ile tefsir etmiştir. { وَالضَّفادِعَ } “ve kurbağayı”, suda yaşayan bilinen hayvan olan 'dafda''ın çoğuludur. { وَالدَّمَ } “ve kanı”, Nil nehrinin onların aleyhine kan aktığı rivayet edilmiştir; burun kanaması olduğu da söylenmiştir. { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } “ayrı ayrı mucizeler olarak”, yani açık ve seçik kılınmış [mucizeler]. Zeccâc: Bu hal olarak mensuptur, demiştir. Mana şudur: Bu şeyleri açık, seçik ve apaçık mucizeler oldukları halde onların üzerine gönderdik. { فَاسْتَكْبَرُوا } “yine de büyüklük tasladılar”, yani Allah'a iman etmekten kibirlenip kaçındılar, { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve günahkâr bir topluluk oldular”, hiçbir hakka hidayet bulmaz ve hiçbir batıldan vazgeçmezlerdi. { وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine azap çökünce”, yani Allah'ın kendilerine gönderdiği bu şeylerle azap indiğinde; râ harfinin zammesiyle de okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. Bu azabın bir günde Kıptîlerden yetmiş bin kişinin öldüğü bir taun olduğu da söylenmiştir. { قالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “Dediler ki: «Ey Mûsâ! Sana olan ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et»”, yani sana tevdi ettiği ilim hakkı için veya seni kendisine has kıldığı peygamberlik sebebiyle yahut dua ettiğinde sana icabet edeceğine dair sana verdiği ahit gereğince [dua et]. Bâ harfi { ادْعُ } “dua et” fiiline taalluk eder ve anlamı şudur: Allah'ın senin yanındaki ahdi hakkı için dua talebimizi yerine getir veya O'nun senin yanındaki ahdini vesile kılarak bizim için dua et. Bâ harfinin kasem (yemin) için olduğu ve cevabının da { لَنُؤْمِنَنَّ } “kesinlikle inanacağız” olduğu söylenmiştir; yani:
اللَّهِ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ على أن جواب الشرط سدّ جَوَابِ الْقَسَمِ، وَعَلَى أَنَّ الْبَاءَ لَيْسَتْ لِلْقَسَمِ تَكُونُ اللَّامُ فِي لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ جواب قسم محذوف، ولَنُؤْمِنَنَّ جَوَابُ الشَّرْطِ، سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الْقَسَمِ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ مَعْطُوفٌ عَلَى لَنُؤْمِنَنَّ، وَقَدْ كَانُوا حَابِسِينَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ عِنْدَهُمْ يَمْتَهِنُونَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ فَوَعَدُوهُ بِإِرْسَالِهِمْ مَعَهُ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ أَيْ: رَفَعْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ عِنْدَ أَنْ رَجَعُوا إِلَى مُوسَى وسألوه ما سَأَلُوهُ، لَكِنْ لَا رَفْعًا مُطْلَقًا، بَلْ رَفْعًا مُقَيَّدًا بِغَايَةٍ هِيَ الْأَجَلُ الْمَضْرُوبُ لِإِهْلَاكِهِمْ بِالْغَرَقِ، وَجَوَابُ لَمَّا إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ أَيْ: يَنْقُضُونَ مَا عَقَدُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَإِذَا: هِيَ الْفُجَائِيَّةُ، أي: فاجؤوا النَّكْثَ وَبَادَرُوهُ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ أَيْ: أَرَدْنَا الِانْتِقَامَ مِنْهُمْ لَمَّا نَكَثُوا بِسَبَبِ مَا تَقَدَّمَ لَهُمْ مِنَ الذُّنُوبِ الْمُتَعَدِّدَةِ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ أَيْ: فِي الْبَحْرِ، قِيلَ:
Allah'ın senin katındaki ahdine yemin ederiz ki, eğer üzerimizden bu azabı kaldırırsan sana kesinlikle inanacağız demektir. Bu durumda şartın cevabı, yeminin cevabının yerine geçmiş olur. Bâ harfinin kasem için olmaması durumunda ise { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ } “Eğer bizden bu azabı kaldırırsan” ifadesindeki lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabı olur ve { لَنُؤْمِنَنَّ } “kesinlikle inanacağız” şartın cevabı olup yeminin cevabının yerine geçer. { وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “ve İsrâiloğullarını kesinlikle seninle beraber göndereceğiz” ifadesi { لَنُؤْمِنَنَّ } kelimesine matuftur. Onlar İsrâiloğullarını yanlarında alıkoyuyor ve onları işlerde köle gibi kullanıyorlardı; bu yüzden onları kendisiyle beraber göndereceklerini vaat ettiler. { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “Fakat ulaşacakları bir süreye kadar üzerlerindeki azabı kaldırdığımızda”, yani Mûsâ'ya başvurup ondan istediklerini istediklerinde azabı onlardan kaldırdık; ancak mutlak bir kaldırma değil, onların suda boğularak helak edilmeleri için belirlenmiş bir süre olan bir gayeye kadar kayıtlı olarak kaldırdık. { لَمَّا } edatının cevabı { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “hemen sözlerinden dönüverdiler” ifadesidir, yani kendi aleyhlerine bağladıkları ahdi bozuverdiler. Buradaki { إِذَا } sürpriz bildiren (fücâiyye) edattır; yani hemen sözden dönmeye yönelip buna koştular. { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan intikam aldık”, yani daha önce işlemiş oldukları mükerrer günahlar sebebiyle ahitlerini bozduklarında onlardan intikam almayı diledik. { فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “ve onları denizde boğduk”, yani denizde [boğduk]. Denildi ki:
هُوَ الَّذِي لَا يُدْرَكُ قَعْرُهُ، وَقِيلَ: هُوَ لُجَّتُهُ وَأَوْسَطُهُ، وَجُمْلَةُ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا تَعْلِيلٌ لِلْإِغْرَاقِ وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى كَذَّبُوا، أَيْ: كَانُوا غَافِلِينَ عَنِ النِّقْمَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِانْتَقَمْنَا، أَوْ عَنِ الْآيَاتِ الَّتِي لَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا بَلْ كَذَّبُوا بِهَا وَكَانُوا فِي تَكْذِيبِهِمْ بِمَنْزِلَةِ الْغَافِلِينَ عَنْهَا، وَالثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ الْجُمْلَتَيْنِ تَعْلِيلٌ لِلْإِغْرَاقِ.
[Yemm] dibine ulaşılamayan [derin su] demektir; onun enginliği ve ortası olduğu da söylenmiştir. { بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “ayetlerimizi yalanladıkları için” cümlesi suda boğmanın illetidir (sebebidir). { وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “ve onlardan gafil oldukları için” ifadesi { كَذَّبُوا } fiiline matuftur; yani intikam aldık ifadesinin delalet ettiği cezadan gafildiler veya inanmayıp bilakis yalanladıkları ayetlerden gafildiler ve yalanlamaları hususunda onlardan gafil kimseler gibiydiler. İkincisi daha evladır; zira her iki cümle de boğulmanın sebebini açıklamaktadır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ قَالَ: السِّنِينُ الْجُوعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: السِّنِينُ: الْجَوَائِحُ، وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ دُونَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَخَذَ اللَّهُ آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ يَبِسَ كُلُّ شَيْءٍ لَهُمْ، وَذَهَبَتْ مَوَاشِيهِمْ حَتَّى يَبِسَ نِيلُ مِصْرَ، وَاجْتَمَعُوا إِلَى فِرْعَوْنَ، فَقَالُوا: إِنْ كُنْتَ كَمَا تَزْعُمُ فَائْتِنَا فِي نِيلِ مِصْرَ بِمَاءٍ، قَالَ: غُدْوَةً يُصَبِّحُكُمُ الْمَاءُ فَلَمَّا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ قَالَ: أَيُّ شَيْءٍ صَنَعْتُ إِنْ لَمْ أَقْدِرْ عَلَى أَنْ أُجْرِيَ فِي نِيلِ مِصْرَ مَاءً غُدْوَةً كَذَّبُونِي؟ فَلَمَّا كَانَ جَوْفُ اللَّيْلِ قَامَ فَاغْتَسَلَ وَلَبِسَ مَدْرَعَةَ صُوفٍ ثُمَّ خَرَجَ حَافِيًا حَتَّى أَتَى نِيلَ مِصْرَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي أَعْلَمُ أَنَّكَ تَقْدِرُ عَلَى أَنْ تَمْلَأَ نِيلَ مِصْرَ مَاءً فَامْلَأْهُ مَاءً، فَمَا عَلِمَ إِلَّا بِجَزْرِ الْمَاءِ يُقْبِلُ، فَخَرَجَ وَأَقْبَلَ النِّيلُ يَزُخُّ بِالْمَاءِ لِمَا أَرَادَ اللَّهُ بِهِمْ مِنَ الْهَلَكَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالَ: الْعَافِيَةُ وَالرَّخَاءُ قالُوا لَنا هذِهِ نَحْنُ أَحَقُّ بِهَا وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ قَالَ: بَلَاءٌ وَعُقُوبَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى قَالَ: يَتَشَاءَمُوا بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ قَالَ: الْأَمْرُ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes‘ûd'dan { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun biz Firavun hanedanını kıtlık yılları ile yakaladık” ayeti hakkında: «Yıllar açlıktır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yıllar: Felaketlerdir; { وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve ürün eksikliği” ise bundan daha hafif olanıdır.» Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Allah Firavun hanedanını kuraklık yıllarıyla yakaladığında onların her şeyi kurudu, hayvanları telef oldu, hatta Mısır'ın Nili bile kurudu. Firavun'un yanına toplanıp: «Eğer iddia ettiğin gibiysen bize Mısır Nilinde su getir» dediler. O da: «Sabahleyin su size gelecektir» dedi. Yanından çıktıklarında Firavun dedi ki: «Ben ne yaptım! Sabahleyin Nil'de su akıtmaya güç yetiremezsem beni yalanlayacaklar.» Gecenin ortası olunca kalkıp yıkandı, yünden bir cübbe giydi, sonra yalınayak çıkarak Mısır Niline vardı ve: «Allahım! Şüphesiz sen biliyorsun ki ben senin Mısır Nilini suyla doldurmaya kadir olduğunu biliyorum; onu suyla doldur!» dedi. Çok geçmeden suyun kabarıp geldiğini gördü; oradan ayrıldı ve Allah'ın onlar hakkında dilediği helak sebebiyle Nil çağıldayarak suyla akmaya başladı. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } “Onlara bir iyilik geldiğinde” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Afiyet ve bolluktur.» { قالُوا لَنا هذِهِ } “«Bu bizim hakkımızdır» derlerdi” hakkında: «Buna biz daha layığız [derlerdi]» demiştir. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Başlarına bir kötülük gelirse” hakkında: «Bela ve cezadır» demiştir. { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى } “Mûsâ'nın uğursuzluğuna yorarlardı” hakkında: «Onu uğursuz sayarlardı» demiştir. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır” ayeti hakkında: «İş Allah tarafındandır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الطُّوفَانُ الْمَوْتُ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: هُوَ حَدِيثٌ غريب. وأخرج عبد بن حميد وأبو الشيخ عن ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الطُّوفَانُ الْغَرَقُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الطُّوفَانُ الْمَوْتُ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Tufan ölümdür» buyurdu. İbn Kesîr: Bu garip bir hadistir, demiştir. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: «Tufan suda boğulmaktır» dediğini rivayet etmişlerdir. Bu râviler Mücâhid'den: «Tufan her halükarda ölümdür» dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الطُّوفَانُ: مُطِرُوا دَائِمًا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ، وَالْقُمَّلُ: الْجَرَادُ الَّذِي لَهُ أَجْنِحَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الطُّوفَانُ أَمْرٌ مِنْ أَمْرِ رَبِّكَ، ثُمَّ قَرَأَ فَطافَ عَلَيْها طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وابن جرير وابن المنذر وابن
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Tûfân: Gece ve gündüz aralıksız sekiz gün boyunca üzerlerine yağmur yağdırılmasıdır; kummel ise kanatları olan çekirgedir.» İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o: «Tûfân, Rabbinin emrinden bir emirdir» demiş, sonra da { فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ } “Derken Rabbin tarafından dolaşan bir bela onu sarıverdi” ayetini okumuştur. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn
أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: الطُّوفانَ: الْمَاءُ وَالطَّاعُونُ وَالْجَرادَ. قَالَ: يَأْكُلُ مَسَامِيرَ رتجهم يَعْنِي أَبْوَابَهُمْ، وَثِيَابَهُمْ، وَالْقُمَّلَ الدَّبَّاءُ وَالضَّفادِعَ تَسْقُطُ عَلَى فُرُشِهِمْ وَفِي أَطْعِمَتِهِمْ، وَالدَّمَ يَكُونُ فِي ثِيَابِهِمْ وَمَائِهِمْ وَطَعَامِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْقُمَّلُ: الدَّبَّاءُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ الضَّفَادِعُ بَرِّيَّةً، فَلَمَّا أَرْسَلَهَا اللَّهُ عَلَى آلِ فِرْعَوْنَ سَمِعَتْ وَأَطَاعَتْ فَجَعَلَتْ تَقْذِفُ نَفْسَهَا فِي الْقِدْرِ وَهِيَ تَغْلِي، وَفِي التَّنَانِيرِ وَهِيَ تَفُورُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: سَالَ النِّيلُ دَمًا فَكَانَ الْإِسْرَائِيلِيُّ يَسْتَقِي مَاءً طَيِّبًا، وَيَسْتَقِي الْفِرْعَوْنِيُّ دَمًا، وَيَشْتَرِكَانِ فِي إِنَاءٍ وَاحِدٍ فَيَكُونُ مَا يَلِي الْإِسْرَائِيلِيَّ مَاءً طَيِّبًا وَمَا يَلِي الْفِرْعَوْنِيَّ دَمًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي قَوْلِهِ وَالدَّمَ قَالَ: سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الرُّعَافَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَكَثَ مُوسَى فِي آلِ فِرْعَوْنَ بَعْدَ مَا غَلَبَ السَّحَرَةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً يُرِيهِمُ الْآيَاتِ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ قَالَ: كَانَتْ آيَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا لِيَكُونَ لِلَّهِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا تَمْكُثُ فِيهِمْ سَبْتًا إِلَى سَبْتٍ ثُمَّ تُرْفَعَ عَنْهُمْ شَهْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الرِّجْزُ: الْعَذَابُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الرِّجْزُ: الطَّاعُونُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابن عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ قَالَ: الْغَرَقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْيَمُّ الْبَحْرُ. وأخرج أيضا عن السدّي مثله.
Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Tufan: Su ve taundur. Çekirge: Kapılarının kilit mandallarını, yani kapılarını ve elbiselerini yerdi. Kummel: Çekirge yavrusudur. Kurbağalar yataklarına ve yiyeceklerine düşerdi. Kan ise elbiselerinde, sularında ve yiyeceklerinde olurdu.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan: «Kummel: Çekirge yavrusudur» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kurbağalar karada yaşardı; Allah onları Firavun hanedanının üzerine gönderince dinleyip itaat ettiler ve kaynayan tencerelere, taşan fırınlara kendilerini atmaya başladılar.» İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Nil kan aktı; İsrâilli tatlı su alırken Firavunlu kan alırdı. İkisi bir kaba ortaklaşa su koysalar, İsrâillinin tarafındaki tatlı su, Firavunlunun tarafındaki ise kan olurdu.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den { وَالدَّمَ } “ve kan” ayeti hakkında: «Allah onlara burun kanamasını musallat etti» dediğini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Mûsâ sihirbazlara galip geldikten sonra Firavun hanedanı arasında kırk yıl kalarak onlara mucizeleri, çekirgeleri, kummeli ve kurbağaları gösterdi.» İbn Ebî Hâtim ondan { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } “ayrı ayrı mucizeler” ayeti hakkında: «Allah'ın onlara karşı hücceti olsun diye peş peşe gelen açık seçik mucizelerdi» dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Peş peşe gelir; onlarda cumartesiden cumartesiye kadar kalır, sonra bir ay boyunca üzerlerinden kaldırılırdı.» İbn Merdeveyh, Âişe'den, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ricz: Azaptır» buyurduğunu rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Saîd b. Cübeyr'den: «Ricz: Taundur» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “ulaşacakları bir süreye kadar” ayeti hakkında: «[O süre] suda boğulmaktır» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan: «Yemm denizdir» dediğini rivayet etmiştir. es-Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٧ الى ١٤١]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 137-141]
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) } “Hor görülüp ezilmekte olan kavmi de, bereketler verdiğimiz yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbinin İsrâiloğullarına verdiği o güzel söz, sabretmelerine karşılık tastamam yerine geldi. Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri köşkleri ise yerle bir ettik. (137) İsrâiloğullarını denizden geçirdik; derken kendilerine ait putlara tapmakta olan bir kavme rastladılar. «Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap» dediler. O da: «Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz» dedi. (138) «Şüphesiz bunların içinde bulundukları şey helak olmuştur ve yapmakta oldukları da batıldır.» (139) Dedi ki: «O sizi âlemlere üstün kılmışken ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?» (140) Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık; size azabın en kötüsünü reva görüyorlar, oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. (141)”
قَوْلُهُ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ يَعْنِي: بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ أَيْ يُذَلُّونَ وَيُمْتَهَنُونَ بِالْخِدْمَةِ لِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا مَنْصُوبَانِ بِأَوْرَثْنَا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: إِنَّ الْأَصْلَ: فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، ثُمَّ حُذِفَتْ فِي فَنُصِبَا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ لأنه يقال أورثته المال، والأرض: هي
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ } “Ve o kavmi mirasçı kıldık” ifadesiyle İsrâiloğulları kastedilmektedir. { الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } “güçsüz bırakılmakta olan” yani Firavun ve kavmine hizmet ettirilerek hor ve hakir görülen [kimseleri]. { مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “yeryüzünün doğularına ve batılarına” ifadeleri { أَوْرَثْنَا } fiili sebebiyle mansubdurlar. el-Kisâî ve el-Ferrâ şöyle demişlerdir: Aslı “fî meşârikı'l-ardı ve meğâribihâ” (فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا) şeklindedir; daha sonra “fî” (فِي) harf-i ceri hazfedilince mansub olmuşlardır. Birinci görüş daha açıktır/kuvvetlidir; çünkü [Arapçada] «أورثته المال» (Ona malı miras bıraktım) denilir. [Ayette geçen] el-Arz (الأرض / yeryüzü) ise...
مِصْرُ وَالشَّامُ، وَمَشَارِقُهَا: جِهَاتُ مَشْرِقِهَا. وَمَغَارِبُهَا: جِهَاتُ مَغْرِبِهَا، وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ لِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مِنَ الْقِبْطِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ جَمِيعُ الْأَرْضِ لِأَنَّ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَدْ مَلَكَا الْأَرْضَ. قَوْلُهُ الَّتِي بارَكْنا فِيها صِفَةٌ لِلْمَشَارِقِ وَالْمَغَارِبِ وَقِيلَ: صِفَةُ الْأَرْضِ، وَالْمُبَارَكَةُ فِيهَا: إِخْرَاجُ الزَّرْعِ وَالثِّمَارِ مِنْهَا عَلَى أَتَمِّ مَا يَكُونُ وَأَنْفَعِ ما ينفع، قوله تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى أَيْ: مَضَتْ وَاسْتَمَرَّتْ عَلَى التَّمَامِ، وَالْكَلِمَةُ هِيَ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ ، وَهَذَا وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ بِالْأَعْدَاءِ وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَى أَمْلَاكِهِمْ، وَالْحُسْنَى: صِفَةٌ لِلْكَلِمَةِ، وَهِيَ تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، وَتَمَامُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِسَبَبِ صَبْرِهِمْ عَلَى مَا أُصِيبُوا بِهِ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ. قَوْلُهُ وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ التَّدْمِيرُ: الْإِهْلَاكُ، أَيْ: أَهْلَكْنَا بِالْخَرَابِ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَهُ مِنَ الْعِمَارَاتِ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يَعْرِشُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَقَرَأَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ يَعْرِشُونَ بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ وَضَمِّ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الرَّاءِ مُخَفَّفَةً أَيْ: مَا كَانُوا يَعْرِشُونَهُ مِنَ الْجَنَّاتِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَقِيلَ مَعْنَى يَعْرِشُونَ: يَبْنُونَ، يُقَالُ: عَرَشَ يَعْرِشُ، أَيْ: بَنَى يَبْنِي. قَوْلُهُ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ هذا شروع في بيان ما فعله بنو إسرائيل بعد الفراغ مما فعله فرعون وقومه.
Mısır ve Şam'dır; doğuları: Doğu taraflarıdır; batıları ise: Batı taraflarıdır ki orası Firavun ve Kıptî kavmine aitti. Dâvûd ve Süleyman İsrâiloğullarından olduğu ve yeryüzüne hâkim oldukları için bütün yeryüzünün kastedildiği de söylenmiştir. { الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketler verdiğimiz” ifadesi 'doğular ve batılar'ın sıfatıdır; 'arz'ın sıfatı olduğu da söylenmiştir. Oradaki bereket ise en mükemmel ve en faydalı şekilde ekin ve meyvelerin oradan çıkarılmasıdır. { تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى } “Rabbinin o güzel sözü tastamam yerine geldi”, yani gerçekleşti ve tamama ererek devam etti. Bu söz { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ } “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak, onları önderler yapmak ve onları mirasçılar kılmak istiyorduk” ayetidir. Bu, Allah Teâlâ'dan yardım, düşmanlara karşı zafer ve onların mülklerini ele geçirme vaadidir. 'el-Hüsnâ' sözün sıfatı olup 'el-ahsen'in müennesidir. Bu sözün İsrâiloğulları üzerinde gerçekleşmesi, Firavun ve kavminden gördükleri eziyetlere sabretmeleri sebebiyledir. { وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ } “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını yerle bir ettik”, tedmîr: Helak etmektir; yani binalardan yapmakta oldukları şeyleri harabeye çevirerek helak ettik. { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “ve yükselttikleri köşkleri”; İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, râ harfinin zammesiyle 'ya'ruşûn' şeklinde okumuşlardır. Kisâî: Bu Temîm lehçesidir, demiştir. İbrâhîm b. Ebî Able muzâri harfinin zammesi ve râ harfinin şeddesiyle 'yu'arrişûn' şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise râ harfinin kesresi ve şeddesiz olarak 'ya'rişûn' şeklinde okumuşlardır; yani bahçelerden çardak kurup yükselttikleri şeyler demektir. Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ } “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur” ayeti de bu köktendir. 'Ya'rişûn' kelimesinin 'bina ediyorlardı' anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'araşe ya'rişu', bina etti / bina eder demektir. { وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik”; bu, Firavun ve kavminin yaptıklarının anlatılması bittikten sonra İsrâiloğullarının ne yaptıklarını beyana başlamaktır.
ومعنى جاوزنا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ: جُزْنَاهُ بِهِمْ وَقَطَعْنَاهُ. وَقُرِئَ جَوَّزْنَا بِالتَّشْدِيدِ، وَهُوَ بِمَعْنَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «يَعْكُفُونَ» بِكَسْرِ الْكَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا، يُقَالُ عَكَفَ يَعْكُفُ، وَيَعْكِفُ بِمَعْنَى: أَقَامَ عَلَى الشَّيْءِ وَلَزِمَهُ، وَالْمَصْدَرُ مِنْهُمَا عُكُوفٌ قِيلَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ الَّذِينَ أَتَاهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ هُمْ مِنْ لَخْمٍ كَانُوا نَازِلِينَ بِالرَّقَّةِ، كَانَتْ أَصْنَامُهُمْ تَمَاثِيلُ بَقَرٍ وَقِيلَ كَانُوا مِنَ الْكَنْعَانِيِّينَ قالُوا أَيْ: بَنُو إِسْرَائِيلَ عِنْدَ مُشَاهَدَتِهِمْ لِتِلْكَ التَّمَاثِيلِ يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً أي:
{ جاوزنا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ } ifadesinin manası: Onları denizden aşırdık ve denizi onlara geçirdik demektir. Şedde ile «جَوَّزْنَا» şeklinde de okunmuş olup cumhurun kıraatiyle aynı anlamdadır. { فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “derken kendilerine ait putlara tapmakta olan bir kavme rastladılar”; Hamza ve Kisâî «يَعْكُفُونَ» kelimesini kâf harfinin kesresiyle [ya'kifûne] okumuşlar, diğerleri ise zamme ile okumuşlardır. 'Akafe ya'kufu' ve 'ya'kifu', bir şeye devam etti ve ona bağlandı anlamına gelir; her ikisinin masdarı da 'ukûf'tur. İsrâiloğullarının karşılaştığı bu kavmin Lahm kabilesinden olup Rakka'da konakladıkları ve putlarının sığır heykelleri olduğu söylenmiştir; Ken‘ânîlerden oldukları da söylenmiştir. { قالُوا } “dediler”, yani İsrâiloğulları o heykelleri gördüklerinde dediler ki: { يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً } “Ey Mûsâ! Bize bir ilah yap”, yani:
صنما كَائِنًا كَالَّذِي لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ، فَالْكَافُ مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ وقع صفة لإلهاً، فأجاب عليهم موسى، وقالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ وَصَفَهُمْ بِالْجَهْلِ لِأَنَّهُمْ قَدْ شَاهَدُوا مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَا يَزْجُرُ مَنْ لَهُ أَدْنَى عِلْمٍ عَنْ طَلَبِ عِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ، أَعْنِي: بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدُّ خَلْقِ اللَّهِ عِنَادًا وَجَهْلًا وَتَلَوُّنًا. وَقَدْ سَلَفَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ بَيَانُ مَا جَرَى مِنْهُمْ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ مُوسَى: إِنَّ هؤُلاءِ يَعْنِي الْقَوْمَ الْعَاكِفِينَ عَلَى الْأَصْنَامِ مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ التَّبَارُ: الْهَلَاكُ، وَكُلُّ إِنَاءٍ مُنْكَسِرٍ فَهُوَ مُتَبَّرٌ، أَيْ: أَنَّ هَؤُلَاءِ هَالِكٌ مَا هُمْ فِيهِ مُدَمَّرٌ مُكَسَّرٌ، وَالَّذِي هم فيه: هو عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ، أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ هَذَا الدِّينَ الَّذِي هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَيْهِ هَالِكٌ مُدَمَّرٌ لَا يَتِمُّ مِنْهُ شَيْءٌ. قَوْلُهُ وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ ذَاهِبٌ مُضْمَحِلٌّ جَمِيعُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ مِنَ الْأَعْمَالِ مَعَ عِبَادَتِهِمْ لِلْأَصْنَامِ. قَالَ فِي الكشاف: وفي إيقاع هؤلاء اسما لإن وَتَقْدِيمُ خَبَرِ الْمُبْتَدَأِ مِنَ الْجُمْلَةِ الْوَاقِعَةِ خَبَرًا لها، وسم لِعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ بِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُعَرَّضُونَ لِلتَّبَارِ، وَأَنَّهُ لَا يَعْدُوهُمْ أَلْبَتَّةَ، وَأَنَّهُ لَهُمْ ضَرْبَةُ لَازِبٍ لِيُحَذِّرَهُمْ عَاقِبَةَ مَا طَلَبُوا وَيُبَغِّضَ إِلَيْهِمْ مَا أَحَبُّوا. قَوْلُهُ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ: كَيْفَ أَطْلُبُ لَكُمْ غَيْرَ اللَّهِ إِلَهًا تَعْبُدُونَهُ وَقَدْ شَاهَدْتُمْ مِنْ آيَاتِهِ الْعِظَامِ مَا يَكْفِي الْبَعْضُ مِنْهُ؟ وَالْمَعْنَى: أَنَّ هذا الذي طلبتم لا يكون
[Yani] bu kavmin sahip olduğu [put] gibi olan bir put [yap]. Buradaki kâf (ك) harfi, 'ilâhen' kelimesine sıfat olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir. Mûsâ onlara cevap vererek { إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “[Mûsâ] 'Şüphesiz siz cahillik eden bir kavimsiniz!' dedi.” Onları cahillikle nitelemiştir; çünkü onlar Allah'ın ayetlerinden, en az bilgiye sahip bir kimseyi dahi Allah'tan başkasına ibadet talebinden vazgeçirecek büyüklükteki delilleri bizzat görmüşlerdi. Fakat bu kavim, yani İsrâiloğulları, Allah'ın yarattıkları arasında inat, cehalet ve renkten renge girme (döneklik) bakımından en ileri olanlarıdır. Onlardan sâdır olan bu kabil tutumların açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. Sonra Mûsâ onlara şöyle dedi: { إِنَّ هؤُلاءِ } -yani putlara tapmakta olan bu kavim- { مُتَبَّرٌ مَا هُمْ فِيهِ } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur”. Tebâr (تَبَار): Helak olmak demektir; kırılan her kaba da 'mütebber' denir. Yani bunların içinde bulundukları şey helak olmuştur, darmadağın edilmiş ve kırılıp dökülmüştür. İçinde bulundukları şey ise putlara tapmaktır. Onlara, bu kavmin üzerinde bulunduğu dinin helak edici ve yok olucu olduğunu, ondan hiçbir şeyin başarıya ulaşamayacağını haber vermiştir. { وَباطِلٌ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve yapmakta oldukları da bâtıldır” ifadesi; putlara tapmalarıyla birlikte yapmakta oldukları bütün amellerin boşa gidip yok olduğunu [ifade eder]. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «'Hâülâi' (هؤلاء) kelimesinin 'inne'ye isim kılınması ve 'inne'nin haberi konumundaki cümlenin mübtedasının haberinin öne geçirilmesi; putperestlerin bizzat helake maruz kalanlar olduklarına, helakin kesinlikle onları aşıp başkasına geçmeyeceğine ve onlar için kaçınılmaz bir sonuç olduğuna dair bir damgadır; ta ki talep ettikleri şeyin akıbetinden onları sakındırsın ve arzuladıkları şeyi onlara çirkin göstersin.» { أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } “[Mûsâ] 'Allah sizi âlemlere üstün kılmışken, ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?!' dedi” ifadesindeki soru inkâr ve azarlama (tevbih) içindir. Yani: 'Siz, bir kısmı dahi [hakkı bilmeye] yetecek olan O'nun azametli ayetlerini bizzat görmüşken, ben sizin için ibadet edeceğiniz Allah'tan başka bir ilah nasıl ararım?!' Manası şudur: Sizin bu istediğiniz şey asla olmayacak
أَبَدًا، وَإِدْخَالُ الْهَمْزَةِ عَلَى غَيْرِ لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ الْمُنْكَرَ هُوَ كَوْنُ الْمُبْتَغَى غَيْرَهُ سُبْحَانَهُ إِلَهًا، وَغَيْرُ مَفْعُولٌ لِلْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهُ، وَإِلَهًا تَمْيِيزٌ أَوْ حَالٌ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّهُ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ مِنْ أَهْلِ عَصْرِكُمْ، بِمَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْكُمْ، مِنْ إِهْلَاكِ عَدُوِّكُمْ، وَاسْتِخْلَافِكُمْ فِي الْأَرْضِ، وَإِخْرَاجِكُمْ مِنَ الذُّلِّ وَالْهَوَانِ إِلَى الْعِزِّ وَالرِّفْعَةِ، فَكَيْفَ تُقَابِلُونَ هَذِهِ النِّعَمَ بِطَلَبِ عِبَادَةِ غَيْرِهِ؟ قَوْلُهُ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ أَيْ: وَاذْكُرُوا وَقْتَ إِنْجَائِنَا لَكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مَالِكِينَ لَكُمْ يَسْتَعْبِدُونَكُمْ فِيمَا يُرِيدُونَهُ مِنْكُمْ وَيَمْتَهِنُونَكُمْ بِأَنْوَاعِ الِامْتِهَانَاتِ، هَذَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَحْكِيٌّ عَنْ مُوسَى، وَأَمَّا إِذَا كَانَ فِي حُكْمِ الْخِطَابِ لِلْيَهُودِ الْمَوْجُودِينَ فِي عَصْرِ مُحَمَّدٍ، فَهُوَ بِمَعْنَى اذْكُرُوا إِذْ أَنْجَيْنَا أَسْلَافَكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَجُمْلَةُ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ حَالَ كَوْنِهِمْ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً لِبَيَانِ مَا كَانُوا فِيهِ مِمَّا أَنْجَاهُمْ مِنْهُ، وَجُمْلَةُ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ مُفَسِّرَةٌ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَوْ بَدَلٌ مِنْهَا. وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ ذَلِكَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَفِي ذلِكُمْ إِلَى الْعَذَابِ، أَيْ: فِي هَذَا الْعَذَابِ الَّذِي كُنْتُمْ فِيهِ بَلاءٌ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى الْإِنْجَاءِ، وَالْبَلَاءُ: النِّعْمَةُ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
olmayacaktır. Hemzenin { غَيْرَ } kelimesinin başına getirilmesi, inkâr edilen şeyin aranan ilahın Allah Teâlâ'dan başkası olması durumunu hissettirmek içindir. 'Gayra' kelimesi kendisinden sonraki fiilin mef‘ûlüdür; 'ilâhen' ise temyiz veya haldir. { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “O sizi âlemlere üstün kılmışken” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani düşmanınızı helak ederek, sizi yeryüzünde onların yerine geçirerek, sizi zillet ve aşağılanmaktan izzet ve yüceliğe çıkararak size verdiği nimetler sebebiyle sizi kendi çağınızın insanlarına üstün kılmış olduğu halde, bu nimetleri O'ndan başkasına ibadeti talep etmekle nasıl karşılarsınız? { وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık”, yani Firavun hanedanı size sahip olup sizden istedikleri şeylerde sizi köle gibi kullandıktan ve sizi çeşitli aşağılanmalara maruz bıraktıktan sonra sizi onlardan kurtardığımız vakti hatırlayın. Bu, sözün Mûsâ'dan nakledilmiş olması durumuna göredir; şayet Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] döneminde bulunan Yahudilere yönelik bir hitap hükmünde ise, atalarınızı Firavun hanedanından kurtardığımız vakti hatırlayın anlamındadır. { يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlar” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani onlar size azabın en kötüsünü reva görürlerken sizi Firavun hanedanından kurtardık demektir. Kendilerinden kurtarıldıkları o kötü durumu açıklamak için müstakil bir cümle olması da caizdir. { يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı” cümlesi bir önceki cümleyi açıklayıcıdır veya ondan bedeldir. Bunun beyanı daha önce geçmişti. { وَفِي ذلِكُمْ } “Bunda sizin için” ifadesindeki işaret azabadır; yani içinde bulunduğunuz bu azapta { بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Rabbinizden büyük bir imtihan vardı”. İşaretin kurtarılmaya yönelik olduğu ve 'belâ'nın da 'nimet' anlamına geldiği söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها قَالَ: الشَّامُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ قَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ قَالَ: هِيَ فِلَسْطِينُ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ فِي فَضْلِ الشَّامِ أَحَادِيثُ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعُ ذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى قَالَ:
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan'dan { مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها } “bereketler verdiğimiz yeryüzünün doğularına ve batılarına” ayeti hakkında: «Şam'dır» dediğini rivayet etmişlerdir. Bu râviler Katâde'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Asâkir, Zeyd b. Eslem'den bu minvalde rivayet etmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Abdullah b. Şevzeb'den: «Orası Filistin'dir» dediğini rivayet etmiştir; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Şam'ın faziletine dair hadisler rivayet edilmiştir ki burası onların zikredileceği yer değildir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى } “Rabbinin o güzel sözü tastamam yerine geldi” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
ظُهُورُ قَوْمِ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ وَتَمْكِينُ اللَّهِ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَمَا وَرَّثَهُمْ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ قَالَ: يَبْنُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنُ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: تَمَاثِيلُ بَقَرٍ مِنْ نُحَاسٍ، فَلَمَّا كَانَ عِجْلُ السَّامِرِيِّ شُبِّهَ لَهُمْ أَنَّهُ مِنْ تِلْكَ الْبَقَرِ، فَذَلِكَ كَانَ أَوَّلَ شَأْنِ الْعِجْلِ لِيَكُونَ لِلَّهِ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ فَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ حُنَيْنٍ فَمَرَرْنَا بِسِدْرَةٍ، فَقُلْتُ: يَا رسول الله! اجعل لنا هذه ذات أنواط كما للكفار ذات أَنْوَاطٍ، وَكَانَ الْكُفَّارُ يَنُوطُونَ سِلَاحَهُمْ بِسِدْرَةٍ وَيَعْكُفُونَ حولها، فقال النبي ﷺ: «اللَّهُ أَكْبَرُ، هَذَا كَمَا قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى: اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ، إِنَّكُمْ تَرْكَبُونَ سَنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مَرْفُوعًا، وَكَثِيرٌ: ضَعِيفٌ جِدًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ مُتَبَّرٌ قَالَ: خُسْرَانٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قال: هلاك.
Mûsâ'nın kavminin Firavun'a galip gelmesi, Allah'ın onları yeryüzünde iktidar kılması ve oradan kendilerine miras bıraktığı şeylerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “ve yükselttikleri köşkleri” ayeti hakkında: «Bina ettikleri [şeyler]» dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû İmrân el-Cevnî'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bakırdan yapılmış sığır heykelleriydi; Sâmirî'nin buzağısı olunca bu heykel onlara o sığırlardan biri gibi gösterildi. İşte buzağı meselesinin başlangıcı bu oldu; ta ki Allah'ın onlara karşı hücceti olsun ve bundan sonra onlardan intikam alsın. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Tirmizî -ve sahih olduğunu belirtmiştir-, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Ebû Vâkıd el-Leysî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Huneyn'den önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktık; bir sidre ağacının yanından geçtik. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Kâfirlerin Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap» dedim. Kâfirler silahlarını bir sidre ağacına asar ve etrafında ibadet amacıyla dururlardı. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allahu Ekber! Bu, tıpkı İsrâiloğullarının Mûsâ'ya:
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 142]
وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)
{ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ kardeşi Hârûn'a dedi ki: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma.» (142)”
هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا كَرَّمَ اللَّهُ بِهِ مُوسَى ﵇ وَشَرَّفَهُ. وَالثَلَاثِينَ: هِيَ ذُو الْقَعْدَةِ وَالْعَشْرُ هِيَ عَشْرُ ذِي الْحِجَّةِ، ضَرَبَ اللَّهُ هَذِهِ الْمُدَّةَ مَوْعِدًا لِمُنَاجَاةِ مُوسَى وَمُكَالَمَتِهِ، قِيلَ: وَكَانَ التَّكْلِيمُ فِي يَوْمِ النَّحْرِ، وَالْفَائِدَةُ فِي فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ الثَلَاثِينَ وَالْعَشْرَ أَرْبَعُونَ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ الْمُرَادَ أَتْمَمْنَا الثَلَاثِينَ بِعَشْرٍ منها، فبين أن العشر غير الثلاثين، وأربعون لَيْلَةً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: فَتَمَّ حَالُ كَوْنِهِ بَالِغًا أَرْبَعِينَ لَيْلَةً.
Bu, Allah'ın Mûsâ'yı aleyhisselâm kendisiyle şereflendirip üstün kıldığı lütuflarındandır. Otuz gece Zilkade ayıdır; on gece ise Zilhicce'nin onudur. Allah bu süreyi Mûsâ ile münâcat ve kelâm için bir randevu kılmıştır. Mûsâ ile konuşmanın Kurban bayramı gününde olduğu söylenmiştir. Otuz ile onun kırk ettiği bilinmesine rağmen { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” buyrulmasındaki fayda, otuz gecenin kendi içinden on gece ile tamamlandığının zannedilmemesi içindir; böylece on gecenin otuz geceden ayrı olduğu beyan edilmiştir. { أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “kırk gece” kelimesi hal olarak mensuptur, yani kırk geceye ulaşmış bir halde tamamlandı demektir.
قَوْلُهُ وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي أَيْ: كُنْ خَلِيفَتِي فِيهِمْ، قَالَ مُوسَى هَذَا لَمَّا أَرَادَ الْمُضِيَّ إِلَى الْمُنَاجَاةِ وَأَصْلِحْ أَمْرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِحُسْنِ سِيَاسَتِهِمْ وَالرِّفْقِ بِهِمْ وَتَفَقُّدِ أَحْوَالِهِمْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ أَيْ: لَا تَسْلُكُ سَبِيلَ الْعَاصِينَ وَلَا تَكُنْ عَوْنًا لِلظَّالِمِينَ.
{ وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Mûsâ kardeşi Hârûn'a dedi ki: «Kavmim içinde benim yerime geç»”, yani onların içinde benim halifem ol. Mûsâ bunu münâcata gitmek istediğinde söylemiştir. { وَأَصْلِحْ } “ve ıslah et”, İsrâiloğullarının durumunu onları güzel idare ederek, onlara yumuşak davranarak ve hallerini gözeterek düzelt; { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “ve bozguncuların yoluna uyma”, yani asilerin yoluna girme ve zalimlere yardımcı olma.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَواعَدْنا مُوسى الْآيَةَ قَالَ: ذُو الْقَعْدَةِ، وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنَّ مُوسَى قَالَ لِقَوْمِهِ: إِنَّ رَبِّي وَعَدَنِي ثَلَاثِينَ لَيْلَةً أَنْ أَلْقَاهُ وَأَخْلُفَ هَارُونَ فِيكُمْ، فَلَمَّا فَصَلَ مُوسَى إِلَى رَبِّهِ زَادَهُ اللَّهُ عَشْرًا، فَكَانَتْ فِتْنَتُهُمْ فِي العشر الذي زَادَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا مَضَى ثَلَاثُونَ لَيْلَةً كَانَ السَّامِرِيُّ قَدْ أَبْصَرَ جِبْرِيلَ، فَأَخَذَ مِنْ أَثَرِ الْفَرَسِ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ ذَكَرَ قِصَّةَ السامريّ.
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın { وَواعَدْنا مُوسى } “Mûsâ ile sözleştik” ayeti hakkında: «Zilkade ve Zilhicce'den on gündür» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Mücâhid'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Mûsâ kavmine: «Rabbim benimle otuz gece sonra buluşmayı vaat etti, ben de Hârûn'u aranızda halife bırakıyorum» dedi. Mûsâ Rabbine gitmek üzere ayrılınca Allah ona on gün daha ekledi. İşte onların imtihanı Allah'ın eklediği o on gün içinde oldu. Otuz gece geçince Sâmirî Cebrâil'i görmüş ve atın bastığı izden bir avuç toprak almıştı; ardından Sâmirî kıssasını zikretti.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٣ الى ١٤٧]
[A'râf Suresi (7), Âyetler 143-147]
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥) سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)
{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥) سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧) } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip de Rabbi onunla konuşunca: «Rabbim! Bana kendini göster, sana bakayım» dedi. [Rabbi]: «Sen beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni göreceksin» buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın bir halde yere yığıldı. Ayılınca: «Seni tenzih ederim, sana tevbe ettim ve ben inananların ilkiyim» dedi. (143) [Allah] buyurdu ki: «Ey Mûsâ! Gönderdiğim peygamberliklerle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım. Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol!» (144) Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan [hükümler] yazdık. «Şimdi bunları kuvvetle tut ve kavmine de emret ki en güzeliyle amel etsinler. Size fasıklar yurdunu göstereceğim.» (145) Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; fakat sapıklık yolunu görseler onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir. (146) Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (147)”
اللَّامُ فِي لِمِيقاتِنا لِلِاخْتِصَاصِ أَيْ: كَانَ مَجِيئُهُ مُخْتَصًّا بِالْمِيقَاتِ الْمَذْكُورِ بِمَعْنَى أَنَّهُ جَاءَ فِي الْوَقْتِ الْمَوْعُودِ وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ أَيْ: أَسْمَعَهُ كَلَامَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ. قَوْلُهُ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ أَيْ: أَرِنِي نَفْسَكَ أَنْظُرْ إِلَيْكَ أَيْ سَأَلَهُ النَّظَرَ إِلَيْهِ اشْتِيَاقًا إِلَى رُؤْيَتِهِ لَمَّا أَسْمَعَهُ كَلَامَهُ. وَسُؤَالُ مُوسَى لِلرُّؤْيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا جَائِزَةٌ
{ لِمِيقاتِنا } ifadesindeki lâm harfi ihtisas içindir; yani onun gelişi söz konusu vakte mahsustu; vaat edilen vakitte geldi demektir. { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “Rabbi onunla konuşunca”, yani vasıtasız olarak sözünü ona işittirdi. { أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Bana kendini göster, sana bakayım”, yani bana zatını göster ki sana bakayım [dedi]; Rabbi ona kelamını işittirince O'nu görme iştiyakıyla O'na bakmayı talep etti. Mûsâ'nın rüyeti (Allah'ı görmeyi) talep etmesi, bunun kendisi nezdinde genel olarak câiz olduğuna delalet eder;
عِنْدَهُ فِي الْجُمْلَةِ، وَلَوْ كَانَتْ مُسْتَحِيلَةً عِنْدَهُ لَمَا سَأَلَهَا، وَالْجَوَابُ بِقَوْلِهِ لَنْ تَرانِي يُفِيدُ أَنَّهُ لَا يَرَاهُ هَذَا الْوَقْتَ الَّذِي طَلَبَ رُؤْيَتَهُ فِيهِ، أَوْ أَنَّهُ لَا يُرَى مَا دَامَ الرَّائِي حَيًّا فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَأَمَّا رُؤْيَتُهُ فِي الْآخِرَةِ فَقَدْ ثَبَتَتْ بِالْأَحَادِيثِ الْمُتَوَاتِرَةِ تَوَاتُرًا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ يَعْرِفُ السُّنَّةَ الْمُطَهَّرَةَ، وَالْجِدَالُ فِي مِثْلِ هَذَا وَالْمُرَاوَغَةُ لَا تَأْتِي بِفَائِدَةٍ، وَمَنْهَجُ الْحَقِّ وَاضِحٌ، وَلَكِنَّ الِاعْتِقَادَ لِمَذْهَبٍ نَشَأَ الْإِنْسَانُ عَلَيْهِ وَأَدْرَكَ عَلَيْهِ آبَاءَهُ وَأَهْلَ بَلَدِهِ، مَعَ عَدَمِ التَّنَبُّهِ لِمَا هُوَ الْمَطْلُوبُ مِنَ الْعِبَادِ مِنْ هَذِهِ الشَّرِيعَةِ الْمُطَهَّرَةِ يُوقِعُ فِي التَّعَصُّبِ، وَالْمُتَعَصِّبُ وَإِنْ كَانَ بَصَرُهُ صَحِيحًا فَبَصِيرَتُهُ عَمْيَاءُ، وَأُذُنُهُ عَنْ سَمَاعِ الْحَقِّ صَمَّاءُ، يَدْفَعُ الْحَقَّ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ مَا دَفَعَ غَيْرَ الْبَاطِلِ، وَيَحْسَبُ أَنَّ مَا نَشَأَ عَلَيْهِ هُوَ الْحَقُّ غَفْلَةً مِنْهُ وَجَهْلًا بِمَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنَ النَّظَرِ الصَّحِيحِ، وَتَلَقِّي مَا جَاءَ بِهِ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ بِالْإِذْعَانِ وَالتَّسْلِيمِ، وما أقلّ المنصفين بعد ظهور هَذِهِ الْمَذَاهِبَ فِي الْأُصُولِ وَالْفُرُوعِ، فَإِنَّهُ صَارَ بِهَا بَابُ الْحَقِّ مُرْتَجًا، وَطَرِيقُ الْإِنْصَافِ مُسْتَوْعِرَةً، وَالْأَمْرُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالْهِدَايَةُ مِنْهُ:
eğer rüyet onun nezdinde imkânsız olsaydı bunu talep etmezdi. { لَنْ تَرانِي } “Sen beni asla göremezsin” sözüyle verilen cevap ise, O'nu görmeyi talep ettiği bu vakitte göremeyeceğini veya bakan kişi bu dünya yurdunda hayatta olduğu sürece O'nun görülemeyeceğini ifade eder. Ahirette O'nun görülmesine gelince, bu husus tertemiz Sünnet'i bilen kimseye gizli kalmayacak derecede mütevâtir hadislerle sabit olmuştur. Böyle bir konuda tartışmak ve lafı dolandırmak hiçbir fayda sağlamaz; hak yolu apaçıktır. Fakat insanın üzerinde yetiştiği, atalarını ve beldesinin ahalisini üzerinde bulduğu bir mezhebe körü körüne bağlanması ve bu tertemiz şeriattan kullara asıl gereken şeyin ne olduğuna dikkat etmemesi kişiyi taassuba düşürür. Mutassıp kimse ise gözü sağlam olsa bile basireti kördür; kulağı hakkı işitmeye karşı sağırdır; batıldan başkasını reddetmediğini sanarak hakkı geri çevirir; gafletinden ve Allah'ın kendisine farz kıldığı doğru bakıştan, Kitap ve Sünnet'in getirdiği şeylere boyun eğip teslim olma yükümlülüğünden habersiz olarak üzerinde yetiştiği şeyin hak olduğunu zanneder. Usul ve füru alanında bu mezhepler ortaya çıktıktan sonra insaflı kimseler ne kadar da azaldı! Zira bunlar yüzünden hak kapısı kilitlenmiş, insaf yolu sarplaşmıştır. Emir Allah'a aittir ve hidayet O'ndandır:
يَأْبَى الْفَتَى إِلَّا اتِّبَاعَ الْهَوَى ... وَمَنْهَجُ الْحَقِّ لَهُ وَاضِحُ
Delikanlı hevasına uymaktan başka bir şey yapmaz... Oysa hak yolu onun için apaçıktır.