Binûn

A'râf Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

جملة قالَ لَنْ تَرانِي مُسْتَأْنَفَةٌ، لِكَوْنِهَا جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَا قَالُ اللَّهُ لَهُ؟ وَالِاسْتِدْرَاكُ بِقَوْلِهِ وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي مَعْنَاهُ أَنَّكَ لَا تَثْبُتُ لِرُؤْيَتِي وَلَا يَثْبُتُ لَهَا مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْكَ جِرْمًا وَصَلَابَةً وَقُوَّةً، وَهُوَ الْجَبَلُ فَانْظُرْ إِلَيْهِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ وَلَمْ يَتَزَلْزَلْ عِنْدَ رُؤْيَتِي لَهُ فَسَوْفَ تَرانِي وَإِنْ ضَعُفَ عَنْ ذَلِكَ فَأَنْتَ مِنْهُ أَضْعَفُ، فَهَذَا الْكَلَامُ بِمَنْزِلَةِ ضَرْبِ الْمَثَلِ لِمُوسَى ﵇ بِالْجَبَلِ وَقِيلَ: هُوَ مِنْ بَابِ التَّعْلِيقِ بِالْمُحَالِ، وَعَلَى تَسْلِيمِ هَذَا فَهُوَ فِي الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا لِمَا قَدَّمْنَا.

{ قالَ لَنْ تَرانِي } “[Allah] buyurdu ki: 'Beni asla göremezsin'” cümlesi, takdirî bir sorunun cevabı olduğu için müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Sanki “Allah ona ne dedi?” denilmiştir. { وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “Fakat şu dağa bak; eğer o yerinde durabilirse sen de beni görebileceksin” sözüyle yapılan istidrakın anlamı şudur: Sen beni görmeye dayanamazsın; cüsse, sertlik ve kuvvet bakımından senden daha büyük olan dağ dahi buna dayanamaz. Sen o dağa bak; şayet ben ona tecelli ettiğimde yerinde durur ve sarsılmazsa sen de beni görebilirsin; yok eğer buna dayanamayıp aciz kalırsa sen ondan daha zayıfsın. Bu söz, Mûsâ aleyhisselâm'a dağ ile temsil getirmek mesabesindedir. Bunun imkânsıza bağlama (talik bi'l-muhâl) kabilinden olduğu da söylenmiştir. Bu kabul edilse bile, daha önce açıkladığımız üzere, dünyadaki rüyet hakkındadır.

وَقَدْ تَمَسَّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ كِلَا طَائِفَتَيِ الْمُعْتَزِلَةِ وَالْأَشْعَرِيَّةِ فَالْمُعْتَزِلَةُ اسْتَدَلُّوا بِقَوْلِهِ لَنْ تَرانِي، وَبِأَمْرِهِ بِأَنْ يَنْظُرَ إِلَى الْجَبَلِ، وَالْأَشْعَرِيَّةُ قَالُوا: إِنَّ تَعْلِيقَ الرُّؤْيَةِ بِاسْتِقْرَارِ الْجَبَلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا جَائِزَةٌ غَيْرُ مُمْتَنِعَةٍ، وَلَا يَخْفَاكَ أَنَّ الرُّؤْيَةَ الْأُخْرَوِيَّةَ هِيَ بِمَعْزِلٍ عَنْ هَذَا كُلِّهِ، وَالْخِلَافُ بَيْنَهُمْ هُوَ فِيهَا، لَا فِي الرُّؤْيَةِ فِي الدُّنْيَا فَقَدْ كَانَ الْخِلَافُ فِيهَا فِي زَمَنِ الصَّحَابَةِ وَكَلَامُهُمْ فِيهَا مَعْرُوفٌ. قَوْلُهُ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا تَجَلَّى مَعْنَاهُ:

Bu ayete hem Mu'tezile hem de Eş'ariyye taifesi sarılmıştır. Mu'tezile, { لَنْ تَرانِي } “Sen beni asla göremezsin” ifadesini ve dağa bakmasının emredilmesini delil getirmiştir. Eş'ariyye ise şöyle demiştir: Görmenin dağın yerinde durmasına bağlanması, onun mümteni (imkânsız) değil, câiz olduğuna delalet eder. Sana gizli değildir ki ahiretteki rüyet bütün bunlardan tamamen uzaktır. Aralarındaki ihtilaf da dünya rüyetinde değil ahiret rüyetindedir. Zira dünyadaki rüyet hususunda Sahabe devrinde ihtilaf olmuş ve onların bu konudaki sözleri bilinmektedir. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” ayetinde geçen tecellî kelimesinin anlamı:

ظَهَرَ، مِنْ قَوْلِكَ جَلَوْتُ الْعَرُوسَ: أَيْ أَبْرَزْتُهَا. وَجَلَوْتُ السَّيْفَ: أَخْلَصْتُهُ مِنَ الصَّدَأِ، وَتَجَلَّى الشَّيْءُ:

Görünmektir; nitekim [Arapçada] gelvetü'l-arûs (جَلَوْتُ الْعَرُوسَ) “gelini açığa çıkardım”, celvetü's-seyf (جَلَوْتُ السَّيْفَ) “kılıcın pasını giderdim” denir. Bir şeyin tecelli etmesi ise,

انْكَشَفَ. وَالْمَعْنَى: فَلَمَّا ظَهَرَ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا، وَقِيلَ الْمُتَجَلِّي: هُوَ أَمْرُهُ وَقُدْرَتُهُ، قَالَهُ قُطْرُبٌ وَغَيْرُهُ، وَالدَّكُّ: مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ: جَعَلَهُ مَدْكُوكًا مَدْقُوقًا فَصَارَ تُرَابًا. هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ دَكًّا بِالْمَصْدَرِ، وَهُمْ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ أَهْلِ الْكُوفَةِ جَعَلَهُ دَكَّاءَ عَلَى التَّأْنِيثِ، وَالْجَمْعُ دَكَّاوَاتٌ كَحَمْرَاءَ وَحَمْرَاوَاتٍ، وَهِيَ اسْمٌ لِلرَّابِيَةِ النَّاشِزِةِ مِنَ الْأَرْضِ أَوْ لِلْأَرْضِ الْمُسْتَوِيَةِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ الْجَبَلَ صَارَ صَغِيرًا كَالرَّابِيَةِ أَوْ أَرْضًا مُسْتَوِيَةً. قَالَ الْكِسَائِيُّ: الدَّكُّ: الْجِبَالُ الْعِرَاضُ، وَاحِدُهَا أَدَكُ. وَالدَّكَاوَاتُ جَمْعُ دَكَّاءَ، وَهِيَ رَوَابٍ مِنْ طِينٍ ليست بالغلاظ، والد كادك: مَا الْتَبَدَ مِنَ الْأَرْضِ فَلَمْ يَرْتَفِعْ، وَنَاقَةٌ دَكَّاءُ: لَا سَنَامَ لَهَا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً أَيْ: مَغْشِيًّا عَلَيْهِ مَأْخُوذًا مِنَ الصَاعِقَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ صَارَ حَالُهُ لَمَّا غُشِيَ عَلَيْهِ كَحَالِ مَنْ يُغْشَى عَلَيْهِ عِنْدَ إِصَابَةِ الصَّاعِقَةِ لَهُ. يُقَالُ صَعَقَ الرَّجُلُ فَهُوَ صَعِقٌ وَمَصْعُوقٌ: إِذَا أَصَابَتْهُ الصَّاعِقَةُ فَلَمَّا أَفاقَ مِنْ غَشْيَتِهِ قالَ سُبْحانَكَ أَيْ: أُنَزِّهُكَ تَنْزِيهًا مِنْ أَنْ أَسْأَلَ شَيْئًا لَمْ تَأْذَنْ لِي بِهِ تُبْتُ إِلَيْكَ

ortaya çıkması, açığa çıkmasıdır. Anlam şudur: Rabbi dağa tecelli edince (görününce) onu yerle bir etti. Tecelli edenin O'nun emri ve kudreti olduğu da söylenmiştir; bunu Kutrub ve başkaları söylemiştir. Dekk (دَكّ) mef'ul anlamında bir masdardır; yani onu un ufak edilmiş, ezilmiş kıldı da toprak haline geldi demektir. Bu, Medine ve Basra ehli olanların masdar olarak { دَكًّا } şeklinde okumasına göredir. Kûfe ehlinin kıraatinde ise müennes olarak { دَكَّاءَ } şeklinde okunmuştur. Çoğulu, hamrâ ve hamrâvât gibi dekkâvâttır (دَكَّاوَات). Bu kelime yeryüzünden yükselen tepe yahut düz arazi için kullanılır. Buna göre anlam: Dağ, tepe gibi küçücük kaldı veya düz bir yer haline geldi demektir. Kisâî şöyle demiştir: Dekk, enli dağlardır, tekili edektir (أَدَكّ). Dekkâvât ise dekkâ'nın çoğuludur; bunlar sert olmayan killi tepelerdir. Dekâdik (الدَّكَادِكُ) ise yerin basılarak sıkışmış ve yükselmemiş halidir. Nâkatün dekkâ' (نَاقَةٌ دَكَّاءُ) da hörgücü olmayan devedir. { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Mûsâ da baygın düştü”, yani saika (yıldırım) kelimesinden türemiş olarak baygın vaziyette yere yığıldı. Anlamı şudur: Bayıldığı andaki durumu, yıldırım çarpan kimsenin bayıldığı andaki durumuna benzedi. [Arapçada] yıldırım çarpan kimse için saika'r-raculü fe-hüve saikun ve mas'ûk (صَعِقَ الرَّجُلُ فَهُوَ صَعِقٌ وَمَصْعُوقٌ) denir. { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca”, baygınlığından uyanınca { قالَ سُبْحانَكَ } “dedi ki: Sen yücesin!”, yani senin izin vermediğin bir şeyi istemekten seni tenzih ederim. { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tevbe ettim”,

عَنِ الْعَوْدِ إِلَى مِثْلِ هَذَا السُّؤَالِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَجْمَعْتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ هَذِهِ التَّوْبَةَ مَا كَانَتْ عَنْ مَعْصِيَةٍ فَإِنَّ الْأَنْبِيَاءَ مَعْصُومُونَ وَقِيلَ: هِيَ تَوْبَةٌ مِنْ قَتْلِهِ لِلْقِبْطِيِّ، ذَكَرَهُ الْقُشَيْرِيُّ، وَلَا وَجْهَ لَهُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ بِكَ قَبْلَ قَوْمِي الْمَوْجُودِينَ فِي هَذَا الْعَصْرِ الْمُعْتَرِفِينَ بِعَظَمَتِكَ وَجَلَالِكَ، وَجُمْلَةُ قالَ يَا مُوسى مُسْتَأْنَفَةٌ كَالَّتِي قَبْلَهَا، مُتَضَمِّنَةٌ لِإِكْرَامِ مُوسَى وَاخْتِصَاصِهِ بِمَا اخْتَصَّهُ اللَّهُ بِهِ. وَالِاصْطِفَاءُ: الِاجْتِبَاءُ وَالِاخْتِيَارُ، أَيِ: اخْتَرْتُكَ عَلَى النَّاسِ الْمُعَاصِرِينَ لَكَ بِرِسَالَتِي كَذَا قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ بِالْإِفْرَادِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ. وَالرِّسَالَةُ مَصْدَرٌ، وَالْأَصْلُ فِيهِ الْإِفْرَادُ، وَمَنْ جَمَعَ فَكَأَنَّهُ نَظَرَ إِلَى أَنَّ الرِّسَالَةَ هِيَ عَلَى ضُرُوبٍ، فَجُمِعَ لِاخْتِلَافِ الْأَنْوَاعِ، وَالْمُرَادُ بِالْكَلَامِ هُنَا: التَّكْلِيمُ. امْتَنَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِ بِهَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ الْعَظِيمَيْنِ مِنْ أَنْوَاعِ الْإِكْرَامِ، وَهُمَا: الرِّسَالَةُ وَالتَّكْلِيمُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِأَنْ يَأْخُذَ مَا آتَاهُ، أَيْ: أَعْطَاهُ مِنْ هَذَا الشَّرَفِ الْكَرِيمِ، وَأَمَرَهُ بِأَنْ يَكُونَ مِنَ الشَّاكِرِينَ عَلَى هَذَا الْعَطَاءِ الْعَظِيمِ وَالْإِكْرَامِ الْجَلِيلِ. قَوْلُهُ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ: أَيْ مِنْ كُلِّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ، وَهَذِهِ الْأَلْوَاحُ: هِيَ التَّوْرَاةُ، قِيلَ: كَانَتْ مِنْ زُمُرُّدَةٍ خَضْرَاءَ وَقِيلَ: مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، وَقِيلَ:

böyle bir talebi tekrarlamaktan tevbe ettim [demektir]. Kurtubî şöyle demiştir: “Ümmet, bu tevbenin bir günahtan dolayı olmadığı hususunda icma etmiştir; zira peygamberler masumdurlar.” Bunun Kıptî'yi öldürmesinden dolayı bir tevbe olduğu da söylenmiştir; bunu Kuşeyrî zikretmiştir, fakat böyle bir makamda bu görüşün bir tutarlılığı yoktur. { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim”, yani senin büyüklüğünü ve celalini itiraf eden bu asırdaki kavmimden önce sana ilk iman eden kimseyim. { قالَ يَا مُوسى } “[Allah] buyurdu ki: Ey Mûsâ!” cümlesi, tıpkı öncekiler gibi müsteneftir ve Mûsâ'ya ikramı ve Allah'ın onu kendisiyle mümtaz kıldığı şeyleri içermektedir. Istıfâ (الِاصْطِفَاءُ), seçmek ve intihap etmektir; yani: “Seni, senin çağdaşın olan insanlara üstün kılıp seçtim.” { بِرِسالاتِي } [ayetindeki bu kelimeyi] Nâfi ve İbn Kesîr tekil olarak { بِرِسَالَتِي } şeklinde okumuştur; diğerleri ise çoğul olarak okumuştur. Risalet masdardır ve onda asıl olan tekil olmasıdır. Çoğul okuyanlar ise risaletin çeşitli nevileri olduğu cihetine bakmışlar ve türlerin farklılığından dolayı çoğul yapmışlardır. Buradaki kelamdan maksat tezkilmdir (vasıtasız konuşmaktır). Allah Subhânehû ona ikram nevilerinden olan şu iki yüce nimeti: risaleti ve vasıtasız konuşmayı bahşetmiştir. Sonra ona verdiğini, yani bu yüce şereften kendisine bağışladığını almasını ve bu büyük ihsana ve yüce ikrama karşı şükredenlerden olmasını emretmiştir. { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeye dair bir açıklama yazdık”, yani İsrâiloğullarının dinlerinde ve dünyalarında ihtiyaç duydukları her şeyden [yazdık]. Bu levhalar Tevrat'tır. Bunların yeşil bir zümrütten olduğu, kırmızı bir yakuttan olduğu,

مِنْ زَبَرْجَدٍ، وَقِيلَ: مِنْ صَخْرَةٍ صَمَّاءَ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي عَدَدِ الْأَلْوَاحِ وَفِي مِقْدَارِ طُولِهَا وَعَرْضِهَا، وَالْأَلْوَاحُ:

zebercetten olduğu veya sert bir kayadan olduğu söylenmiştir. Levhaların adedi, boyu ve eninin miktarı hususunda ihtilaf edilmiştir. Elvâh (الْأَلْواحُ):

جَمْعُ لَوْحٍ، وَسُمِّيَ لَوْحًا لِكَوْنِهِ تَلُوحُ فِيهِ الْمَعَانِي، وَأَسْنَدَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْكِتَابَةَ إِلَى نَفْسِهِ تَشْرِيفًا لِلْمَكْتُوبِ فِي الْأَلْوَاحِ، وَهِيَ مَكْتُوبَةٌ بِأَمْرِهِ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ: هِيَ كتابة خلقها الله في الألواح، ومِنْ كُلِّ شَيْءٍ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ مفعول كَتَبْنا ومَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا بَدَلٌ مِنْ مَحَلِّ كُلِّ شَيْءٍ، أَيْ: مَوْعِظَةً لِمَنْ يَتَّعِظُ بِهَا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَغَيْرِهِمْ وَتَفْصِيلًا لِلْأَحْكَامِ الْمُحْتَاجَةِ إِلَى التَّفْصِيلِ فَخُذْها بِقُوَّةٍ أَيْ: خُذِ الْأَلْوَاحَ بِقُوَّةٍ، أَيْ: بِجِدٍّ وَنَشَاطٍ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الرِّسَالَاتِ، أَوْ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ، أَوْ إِلَى التَّوْرَاةِ، قِيلَ: وَهَذَا الْأَمْرُ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ: فَقُلْنَا لَهُ: خُذْهَا، وَقِيلَ: إِنَّ فَخُذْها بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها أَيْ: بِأَحْسَنِ مَا فِيهَا بِمَا أَجْرُهُ أَكْثَرُ مِنْ غَيْرِهِ، وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ ، وقوله فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ، وَمِنَ الْأَحْسَنِ الصَّبْرُ عَلَى الْغَيْرِ، وَالْعَفْوُ عَنْهُ، وَالْعَمَلُ بِالْعَزِيمَةِ دُونَ الرُّخْصَةِ، وَبِالْفَرِيضَةِ دُونَ النَّافِلَةِ، وَفِعْلُ الْمَأْمُورِ بِهِ، وَتَرْكُ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. قَوْلُهُ سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ قِيلَ: هِيَ أَرْضُ مِصْرَ الَّتِي كَانَتْ لِفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ، وَقِيلَ: مَنَازِلُ عَادٍ وَثَمُودَ، وَقِيلَ: هِيَ جَهَنَّمُ، وَقِيلَ: مَنَازِلُ الْكُفَّارِ من الجبارة وَالْعَمَالِقَةِ لِيَعْتَبِرُوا بِهَا، وَقِيلَ الدَّارُ: الْهَلَاكُ. وَالْمَعْنَى:

[levh (لَوْح) kelimesinin] çoğuludur. Manalar onda parıldayıp belirdiği (telûhu) için levh diye isimlendirilmiştir. Allah Subhânehû, levhalarda yazılı olanı şereflendirmek için yazma fiilini bizzat kendine isnat etmiştir. Bunlar Subhânehû'nun emriyle yazılmıştır. Bunun, Allah'ın levhalarda yarattığı bir yazı olduğu da söylenmiştir. { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } ifadesi { كَتَبْنا } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir. { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا } ise { كُلِّ شَيْءٍ }'in mahallinden bedeldir; yani İsrâiloğullarından ve başkalarından onunla öğüt alacak olan kimseler için bir öğüt ve tafsilata muhtaç olan hükümler için bir tafsilattır. { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Onları kuvvetle tut”, yani levhaları kuvvetle, yani ciddiyet ve gayretle tut demektir. Zamirin risaletlere yahut “her şeye” yahut Tevrat'a raci olduğu da söylenmiştir. Bu emrin gizli bir söze (kavle) dayalı olduğu; yani “Biz ona: 'Onu al' dedik” takdirinde olduğu da söylenmiştir. { فَخُذْها } lafzının { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } sözünden bedel olduğu da söylenmiştir. { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar”, yani içindeki sevabı diğerlerinden daha çok olan en güzel şeylere [sarılsınlar]. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { اتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun” ve { فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “en güzeline uyarlar”. En güzel olan şeylerden bazıları; başkasına sabretmek, onu affetmek, ruhsatla değil azimetle amel etmek, nafile ile değil farzla amel etmek, emredileni yapmak ve yasaklananı terk etmektir. { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” buyruğuna gelince: Bunun, Firavun ve kavmine ait olan Mısır toprakları olduğu söylenmiştir. Âd ve Semûd kavimlerinin yurtları olduğu da söylenmiştir. Bunun cehennem olduğu da söylenmiştir. İbret alsınlar diye zorbaların ve Amâlika'nın kâfirlerine ait konaklar olduğu da söylenmiştir. ed-Dâr (الدَّارُ) kelimesinin helak anlamına geldiği de söylenmiştir. Manası:

سأريكم هَلَاكَ الْفَاسِقِينَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْفِسْقِ. قَوْلُهُ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ قِيلَ: مَعْنَى سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ سَأَمْنَعُهُمْ فَهْمَ كِتَابِي، وَقِيلَ سَأَصْرِفُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا، وَقِيلَ سَأَصْرِفُهُمْ عَنْ نَفْعِهَا مُجَازَاةً عَلَى تَكَبُّرِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ ، وَقِيلَ: سَأَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ حَتَّى لَا يَتَفَكَّرُوا فِيهَا وَلَا يَعْتَبِرُوا بِهَا.

Size yoldan çıkmışların helakini göstereceğim, demektir. Fıskın manasının tahkiki daha önce geçmişti. { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” buyruğuna gelince: “Ayetlerimden büyüklük taslayanları uzaklaştıracağım” ifadesinin manasının; “Kitabımı anlamaktan onları menedeceğim” olduğu söylenmiştir. Onları bunlara iman etmekten uzaklaştıracağım, dendiği gibi; kibirlerine bir ceza olarak, nitekim { فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Onlar yoldan sapınca Allah da kalplerini saptırdı” ayetinde olduğu üzere, onları o ayetlerin faydasından mahrum bırakacağım, şeklinde de söylenmiştir. Ayetler üzerinde düşünmesinler ve onlardan ibret almasınlar diye kalplerini mühürleyeceğim, şeklinde de söylenmiştir.

وَاخْتُلِفَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَاتِ، فَقِيلَ: هِيَ الْمُعْجِزَاتُ، وَقِيلَ: الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ، وقيل: هي خلق السموات وَالْأَرْضِ، وَصَرْفُهُمْ عَنْهَا: أَنْ لَا يَعْتَبِرُوا بِهَا، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَاتِ عَلَى جَمِيعِ ذلك، وحمل الصرف على

Âyetlerin tefsiri hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bunlar mûcizelerdir; diğer bir görüşe göre indirilmiş kitaplardır; bir başka görüşe göre ise göklerin ve yerin yaratılışıdır. Onların bunlardan çevrilmesi (uzaklaştırılması) ise bunlardan ibret almamaları demektir. Âyetleri bütün bunlara hamletmeye ve sarf (çevirme) ifadesini de

جميع المعاني المذكورة وبِغَيْرِ الْحَقِّ إِمَّا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ يَتَكَبَّرُونَ أَيْ: يَتَكَبَّرُونَ بِمَا لَيْسَ بِحَقٍّ، أَوْ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا، أَيْ: يَتَكَبَّرُونَ مُتَلَبِّسِينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ. قَوْلُهُ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها مَعْطُوفٌ عَلَى يَتَكَبَّرُونَ مُنْتَظِمٌ مَعَهُ فِي حُكْمِ الصِّلَةِ. وَالْمَعْنَى سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِي الْمُتَكَبِّرِينَ التَّارِكِينَ لِلْإِيمَانِ بِمَا يَرَوْنَهُ مِنَ الْآيَاتِ، وَيَدْخُلُ تَحْتَ كُلِّ آيَةٍ الْآيَاتُ الْمُنَزَّلَةُ، وَالْآيَاتُ التَّكْوِينِيَّةُ، وَالْمُعْجِزَاتُ، أَيْ: لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَةٍ مِنَ الْآيَاتِ كَائِنَةً مَا كَانَتْ. وَقَرَأَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ يَرَوْا بِضَمِّ الْيَاءِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَجُمْلَةُ وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا دَاخِلَةٌ فِي حُكْمِهَا، وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ إِذَا وَجَدُوا سَبِيلًا مِنْ سُبُلِ الرُّشْدِ تَرَكُوهُ وَتَجَنَّبُوهُ، وَإِنْ رَأَوْا سَبِيلًا مِنْ سُبُلِ الْغَيِّ سَلَكُوهُ وَاخْتَارُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ الرُّشْدِ بِضَمِّ الرَّاءِ وَإِسْكَانِ الشِّينِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: فَرَّقَ أَبُو عَمْرٍو بَيْنَ الرَّشَدِ وَالرُّشْدِ، فَقَالَ: الرَّشَدُ الصَّلَاحُ، وَالرُّشْدُ فِي الدِّينِ. قَالَ النَّحَّاسُ: سِيبَوَيْهِ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ الرشد كَالسُّخْطِ وَالسَّخَطِ.

zikredilen bütün anlamlara hamletmeye hiçbir engel yoktur. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere” ifadesi ya { يَتَكَبَّرُونَ } “büyüklük taslayanlar” fiiline müteallıktır; yani hak olmayan bir şeyle kibirlenirler demektir; ya da hal olarak takdir edilen mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani hakka uymaksızın kibirlenirler demektir. { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَا يُؤْمِنُوا بِها } “Onlar her ayeti görseler de ona inanmazlar” ifadesi { يَتَكَبَّرُونَ } fiiline matuftur ve sıla hükmünde onunla birlikte yer alır. Manası şudur: Gördükleri ayetlere inanmayı terk eden o kibirlileri ayetlerimden uzaklaştıracağım. ‘Her ayet’ lafzının altına indirilen ayetler, tekvînî ayetler ve mucizeler girer; yani hangi ayet olursa olsun hiçbir ayete inanmazlar demektir. Mâlik b. Dînâr her iki yerdeki fiili de ya'nın zammesiyle { يُرَوْا } şeklinde okumuştur. { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” cümlesi de önceki cümleye matuftur ve onun hükmüne dahildir. Keza { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “Azgınlık yolunu görürlerse onu hemen yol edinirler” cümlesi de böyledir. Anlamı şudur: Onlar doğru yollardan bir yol bulduklarında onu terk eder ve ondan kaçınırlar; fakat azgınlık yollarından bir yol görseler ona girer ve onu kendilerine yol olarak seçerler. Medine ve Basra ehli ruşd (الرُّشْدِ) kelimesini ra harfinin zammesi ve şın harfinin sükûnu ile okumuştur. Âsım hariç Kûfe ehli ise ra ve şın harflerinin fethasıyla [reşed (الرَّشَدِ) şeklinde] okumuştur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Ebû Amr reşed ile rüşd arasını ayırmış ve: Reşed sâlah (doğruluk/iyilik), rüşd ise dinde doğruluktur demiştir.” Nehhâs ise şöyle demiştir: “Sîbeveyhi, rüşd kelimesinin suht ve sehat (öfke) gibi [aynı anlama gelen iki lügat olduğu] görüşündedir.”

قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَالصَّحِيحُ عَنْ أَبِي عَمْرٍو وَغَيْرِهِ مَا قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ. وَأَصْلُ الرُّشْدِ فِي اللُّغَةِ: أَنْ يَظْفَرَ الْإِنْسَانُ بِمَا يُرِيدُ، وَهُوَ ضِدُّ الْخَيْبَةِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ إِلَى الصَّرْفِ، أَيْ: ذَلِكَ الصَّرْفُ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ أَوِ الْإِشَارَةُ إِلَى التَّكَبُّرِ وَعَدَمِ الْإِيمَانِ بِالْآيَاتِ، وَتَجَنُّبِ سَبِيلِ الرُّشْدِ، وَسُلُوكِ سَبِيلِ الْغَيِّ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ أَيْ: بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ بِالْآيَاتِ وَغَفْلَتِهِمْ عَنْهَا، وَالْمَوْصُولُ فِي وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ مُبْتَدَأٌ. وَخَبَرُهُ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ، وَالْمُرَادُ بِلِقَاءِ الْآخِرَةِ: لِقَاءُ الدَّارِ الْآخِرَةِ، أَيْ: لِقَائِهِمْ لَهَا أَوْ لِقَائِهِمْ مَا وُعِدُوا بِهِ فِيهَا عَلَى أَنَّ الْإِضَافَةَ إِلَى الظَّرْفِ، وَحُبَاطُ الْأَعْمَالِ، بُطْلَانُهَا، أَيْ: بُطْلَانُ مَا عَمِلُوهُ مِمَّا صُورَتُهُ صُورَةُ الطَّاعَةِ كَالصَّدَقَةِ وَالصِّلَةِ وَإِنْ كَانُوا فِي حَالِ كُفْرِهِمْ لَا طَاعَاتٍ لَهُمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يراد أنها تبطل بعد ما كَانَتْ مَرْجُوَّةَ النَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِ إِسْلَامِهِمْ لِمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «أَسْلَمْتَ عَلَى مَا أَسْلَفْتَ مِنْ خَيْرٍ» . هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ، وَالتَّكْذِيبِ بِآيَاتِهِ، وَتَنَكُّبِ سَبِيلِ الْحَقِّ، وَسُلُوكِ سَبِيلِ الْغَيِّ.

Kisâî şöyle demiştir: “Ebû Amr ve diğerlerinden sahih olarak gelen rivayet, Ebû Ubeyde'nin dediğidir.” Rüşdün lügatteki aslı: İnsanın istediği şeye kavuşmasıdır ve bu, hüsranın zıddıdır. { ذلِكَ } “Bu” sözüyle yapılan işaret sarfadır (uzaklaştırmayadır); yani bu uzaklaştırma onların yalanlamaları sebebiyledir. Ya da işaret; kibirlenmeye, ayetlere iman etmemeye, doğru yolu terk edip azgınlık yoluna girmeye yöneliktir. İşaret ismi mübtedadır, haberi ise { بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “Ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyledir” cümlesidir; yani ayetleri yalanlamaları ve onlara karşı gaflet içinde olmaları yüzündendir. { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar ise...” ayetindeki ism-i mevsul mübtedadır. Haberi ise { حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır” kısmıdır. Ahirete kavuşmaktan maksat: Ahiret yurduna kavuşmaktır, yani oraya varmaları yahut izafetin zarfa yapılması kabilinden orada vadedilen şeylere kavuşmalarıdır. Amellerin hubûtu ise boşa gitmesidir; yani kâfirlik hallerinde taatleri olmasa bile sadaka ve sıla-i rahim gibi sûreti taat sûretinde olan işledikleri şeylerin boşa çıkmasıdır. Bunun, Müslüman olmaları takdirinde faydası umulan amellerin sonradan boşa çıkması manasında olması da muhtemeldir; nitekim sahih hadiste: “Daha önce yapmış olduğun hayır üzere Müslüman oldun” buyrulmuştur. { هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yaptıklarından başka bir şeyle mi cezalandırılırlar?”, yani Allah'ı inkâr etmeleri, O'nun ayetlerini yalanlamaları, hak yolundan sapıp azgınlık yoluna girmeleri dışındaki bir şeyle mi cezalandırılırlar?

وَقَدْ أَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى قَالَ: يَا رَبِّ! أَهَكَذَا كَلَامُكَ؟ قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّمَا أُكَلِّمُكَ بِقُوَّةِ عَشَرَةِ آلَافِ لِسَانٍ وَلِي قُوَّةُ الْأَلْسُنِ كُلِّهَا، وَلَوْ كَلَّمْتُكَ بِكُنْهِ كَلَامِي لَمْ تَكُ شَيْئًا. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَمَّا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى يَوْمَ الطُّورِ كَلَّمَهُ بِغَيْرِ الْكَلَامِ الَّذِي كَلَّمَهُ بِهِ يَوْمَ نَادَاهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: يَا رَبِّ! أَهَذَا كَلَامُكَ الَّذِي كَلَّمْتَنِي بِهِ؟ قَالَ: يَا مُوسَى! إِنَّمَا كَلَّمْتُكَ بِقُوَّةِ عَشَرَةِ آلَافِ لِسَانٍ وَلِي قُوَّةُ الْأَلْسُنِ كُلِّهَا وَأَقْوَى مِنْ ذَلِكَ، فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالُوا: يَا مُوسَى! صِفْ لَنَا كَلَامَ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ: لَا تَسْتَطِيعُونَهُ، أَلَمْ تَرَوْا إِلَى أَصْوَاتِ الصَّوَاعِقِ الَّتِي تَقْتُلُ، فِي أَحْلَى حَلَاوَةٍ سَمِعْتُمُوهُ فَذَاكَ قَرِيبٌ مِنْهُ وَلَيْسَ بِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ أَبِي الْحُوَيْرِثِ عبد الرحمن

Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Ka'b'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: “Allah Mûsâ ile konuştuğu zaman Mûsâ: 'Ey Rabbim! Senin kelamın böyle midir?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Ben seninle on bin lisanın kuvvetiyle konuştum, oysa bütün lisanların kuvveti bana aittir. Şayet seninle kelamımın künhüyle (hakikatiyle) konuşsaydım hiçbir şey olamazdın (yok olurdun).'” Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Câbir'in hadisinden rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: “Allah Tûr gününde Mûsâ ile konuştuğunda, ona nida ettiği gün konuştuğu kelamdan farklı bir şekilde konuştu. Mûsâ O'na: 'Ey Rabbim! Bana hitap ettiğin kelamın bu mudur?' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Ben seninle ancak on bin lisanın kuvvetiyle konuştum; oysa bütün dillerin kuvveti bana aittir ve bundan da daha kuvvetlidir.' Mûsâ İsrâiloğullarına dönünce dediler ki: 'Ey Mûsâ! Bize Rahmân'ın kelamını tarif et.' O da dedi ki: 'Buna takat getiremezsiniz; işittiğiniz o öldürücü yıldırım seslerinin en tatlı halini görmediniz mi? İşte o, buna yakındır ama yine de o değildir.'” İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebü'l-Huveys عبد الرحمن

ابن مُعَاوِيَةَ قَالَ: إِنَّمَا كَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى بِقَدْرِ مَا يُطِيقُ مِنْ كَلَامِهِ، وَلَوْ تَكَلَّمَ بِكَلَامِهِ كُلِّهِ لَمْ يُطِقْهُ شَيْءٌ، فَمَكَثَ مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً لَا يَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا مَاتَ مِنْ نُورِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ يَقُولُ: أَعْطِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَمَّا سَمِعَ الْكَلَامَ طَمِعَ فِي الرُّؤْيَةِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ مُوسَى لِرَبِّهِ ﵎: رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قَالَ اللَّهُ: يَا مُوسَى! إِنَّكَ لَنْ تَرَانِي، قَالَ يَقُولُ: لَيْسَ تَرَانِي وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ أَبَدًا، يَا مُوسَى! إِنَّهُ لَنْ يَرَانِي أَحَدٌ فَيَحْيَا، قَالَ مُوسَى رَبِّ إِنِّي أَرَاكَ ثُمَّ أَمُوتُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ لَا أَرَاكَ ثُمَّ أَحْيَا، فَقَالَ اللَّهُ لِمُوسَى: يَا مُوسَى! انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ الْعَظِيمِ الطَّوِيلِ الشَّدِيدِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ يَقُولُ: فَإِنْ ثَبَتَ مَكَانَهُ لَمْ يَتَضَعْضَعْ وَلَمْ يَنْهَدَّ لِبَعْضِ مَا يَرَى مِنْ عَظَمَتِي فَسَوْفَ تَرانِي أَنْتَ لِضَعْفِكَ وَذِلَّتِكَ، وَإِنِ الْجَبَلُ انْهَدَّ بِقُوَّتِهِ وَشِدَّتِهِ وَعَظَمَتِهِ فَأَنْتَ أَضْعَفُ وَأَذَلُّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الرُّؤْيَةِ، مِنْ طُرُقٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا قَالَ هَكَذَا، وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ ووضع طرف إبهامه عَلَى أُنْمُلَةِ الْخِنْصَرِ، وَفِي لَفْظٍ عَلَى الْمَفْصِلِ الْأَعْلَى مِنَ الْخِنْصَرِ، فَسَاخَ الْجَبَلُ وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً وَفِي لَفْظٍ فَسَاخَ الْجَبَلُ فِي الْأَرْضِ فَهُوَ يَهْوِي فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجَبَلُ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ الطُّورُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الرُّؤْيَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ قَالَ: مَا تَجَلَّى مِنْهُ إِلَّا قَدْرُ الْخِنْصَرِ جَعَلَهُ دَكًّا قَالَ: تُرَابًا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً قَالَ: مَغْشِيًّا عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَمَّا تَجَلَّى اللَّهُ لِلْجَبَلِ طَارَتْ لِعَظَمَتِهِ سِتَّةُ أَجْبُلٍ، فَوَقَعَتْ ثَلَاثَةٌ بِالْمَدِينَةِ وَثَلَاثَةٌ بِمَكَّةَ، بِالْمَدِينَةِ: أُحُدٌ وَوَرْقَانُ وَرَضْوَى، وَبِمَكَّةَ: حِرَاءٌ وَثُبَيْرٌ وَثَوْرٌ» . وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَمَّا تَجَلَّى اللَّهُ لِمُوسَى تَطَايَرَتْ سَبْعَةُ أَجْبُلٍ، فَفِي الْحِجَازِ خَمْسَةٌ مِنْهَا، وَفِي الْيَمَنِ اثْنَانِ، فِي الْحِجَازِ: أُحُدٌ وَثُبَيْرٌ وَحِرَاءٌ وَثَوْرٌ وَوَرْقَانُ، وَفِي الْيَمَنِ: حُضُورٌ وَصَبْرٌ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ مُوسَى لَمَّا كَلَّمَهُ رَبُّهُ أَحَبَّ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ فَقَالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ قَالَ: فَحَفَّ حَوْلَ الْجَبَلِ الْمَلَائِكَةُ، وَحَفَّ حَوْلَ الْمَلَائِكَةِ بِنَارٍ وَحَفَّ حَوْلَ النَّارِ بِمَلَائِكَةٍ وَحَفَّ حَوْلَهُمْ بِنَارٍ، ثُمَّ تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ تَجَلَّى مِنْهُ مِثْلُ الخنصر، فجعل دَكًّا وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا، فَلَمْ يَزَلْ صَعِقًا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ أَفَاقَ فَقَالَ: سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ

İbn Muâviye'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah Mûsâ ile kelamından ancak takat getirebileceği kadarıyla konuştu; şayet kelamının tamamıyla konuşsaydı hiçbir şey buna dayanamazdı. Bu yüzden Mûsâ kırk gece boyunca öyle bir halde kaldı ki Âlemlerin Rabbi'nin nurundan ötürü onu gören herkes ölüyordu.” İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Mûsâ: 'Rabbim! Bana kendini göster; sana bakayım' dedi” ayeti hakkında onun: “Bana [imkân] ver de sana bakayım” demek istediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Kelamı işitince rüyete (görmeye) tamah etti.” Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Mûsâ Rabbi azze ve celle'ye: “Rabbim! Bana kendini göster, sana bakayım” dedi. Allah: “Ey Mûsâ! Sen beni asla göremezsin” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Yani beni göremezsin ve bu asla olamaz demektir. “Ey Mûsâ! Hiç kimse beni görüp de hayatta kalamaz.” Mûsâ dedi ki: “Rabbim! Seni görüp sonra ölmem, seni görmeyip hayatta kalmamdan bana daha sevimlidir.” Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: “Ey Mûsâ! Şu yüce, yüksek ve sarp dağa bak; { فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ } eğer o azametimden gördüğü şeyin bir kısmına karşı yerinde sabit kalır, dağılıp parçalanmazsa { فَسَوْفَ تَرانِي } sen de acziyetin ve zayıflığınla beni görürsün. Şayet dağ kuvvetine, dayanıklılığına ve büyüklüğüne rağmen parçalanırsa sen daha zayıf ve daha acizsin” buyurdu. Ahmed, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Kâmil'de İbn Adî, Ebû'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Kitâbu'r-Rü'ye'de Beyhakî muhtelif yollarla Enes b. Mâlik'ten rivayet etmişlerdir: Nebî ﷺ şu ayeti okudu: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti”. [Efendimiz] parmaklarıyla şöyle yaptı ve başparmağının ucunu serçeparmağının boğumuna koydu -bir lafızda: serçeparmağının en üst boğumuna [koydu]-; bunun üzerine dağ çöktü { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “Mûsâ da baygın düştü”. Bir lafızda ise: “Dağ yerin dibine battı ve kıyamet gününe kadar da batmaya devam etmektedir” denilmiştir. Bu hadis, Müslim'in şartına göre sahih bir hadistir. Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: “Allah'ın ona bakmasını emrettiği dağ Tûr dağıdır.” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Kitâbu'r-Rü'ye'de Beyhakî İbn Abbâs'tan { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Ondan ancak serçeparmağı kadarı tecelli etti. { جَعَلَهُ دَكًّا } onu toprak haline getirdi { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } Mûsâ da baygın vaziyette yere yığıldı.” İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve Deylemî Enes'ten rivayet ettiklerine göre Nebî ﷺ şöyle buyurmuştur: “Allah dağa tecelli ettiği zaman, O'nun azametinden altı dağ uçuştu; üçü Medine'ye, üçü de Mekke'ye düştü. Medine'dekiler: Uhud, Varkân ve Radvâ'dır. Mekke'dekiler: Hirâ, Sebîr ve Sevr'dir.” Taberânî el-Evsat'ta Enes'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: “Allah Mûsâ'ya tecelli ettiği zaman yedi dağ parçalanıp uçuştu; bunlardan beşi Hicaz'da, ikisi Yemen'dedir. Hicaz'dakiler: Uhud, Sebîr, Hirâ, Sevr ve Varkân'dır; Yemen'dekiler ise: Hudûr ve Sabir'dir.” İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Rabbi Mûsâ ile konuşunca Mûsâ O'na bakmayı arzu etti ve bunu talep etti. Allah: { لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: “Dağın etrafını melekler sardı, meleklerin etrafını ateş sardı, ateşin etrafını yine melekler ve onların etrafını da yine ateş sardı. Sonra Rabbi dağa serçeparmağı kadar tecelli etti ve dağ yerle bir oldu; Mûsâ da baygın düştü. Allah'ın dilediği kadar baygın kaldı, sonra ayıldı ve: 'Sen yücesin! Sana tevbe ettim ve ben İsrâiloğullarından inananların ilkiyim' dedi.” Abd

بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: كَتَبَ اللَّهُ الْأَلْوَاحَ لِمُوسَى وَهُوَ يَسْمَعُ صَرِيفَ الْأَقْلَامِ فِي لَوْحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «الْأَلْوَاحُ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَى مُوسَى كَانَتْ مِنْ سِدْرِ الْجَنَّةِ، كَانَ طُولُ اللَّوْحِ اثْنَيْ عَشَرَ ذِرَاعًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانُوا يَقُولُونَ: كانت الألواح

b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini nakletmiştir: “Allah Mûsâ için levhaları yazdı; o sırada Mûsâ levhadaki kalemlerin cızırtısını işitiyordu.” İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye Câfer b. Muhammed'den, o babasından, o dedesinden, o da Nebî ﷺ'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Mûsâ'ya indirilen levhalar cennetin sidr ağacındandı; bir levhanın uzunluğu on iki arşındı.” İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: “İnsanlar levhaların

مِنْ يَاقُوتَةٍ. وَأَنَا أَقُولُ: إِنَّمَا كَانَتْ مِنْ زُمُرُّدٍ وَكِتَابُهَا الذَّهَبُ، كَتَبَهَا اللَّهُ بِيَدِهِ، فَسَمِعَ أهل السموات صَرِيفَ الْأَقْلَامِ.

yakuttan olduğunu söylüyorlardı; bense diyorum ki: Onlar sadece zümrüttendi ve yazısı da altındandı; Allah onu bizzat kendi eliyle yazdı ve gök ehli kalemlerin cızırtısını işitti.”

أَقُولُ: رَحِمَ اللَّهُ سَعِيدًا مَا كَانَ أَغْنَاهُ عَنْ هَذَا الَّذِي قَالَهُ مِنْ جِهَةِ نَفْسِهِ، فَمِثْلُهُ لَا يُقَالُ بِالرَّأْيِ وَلَا بِالْحَدْسِ، وَالَّذِي يَغْلِبُ بِهِ الظَّنُّ أَنَّ كَثِيرًا مِنَ السَّلَفِ- ﵏ كَانُوا يَسْأَلُونَ الْيَهُودَ عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ، فَلِهَذَا اخْتَلَفَتْ وَاضْطَرَبَتْ، فَهَذَا يَقُولُ مِنْ خَشَبٍ، وَهَذَا يَقُولُ مِنْ يَاقُوتٍ، وَهَذَا يَقُولُ مِنْ زُمُرُّدٍ، وَهَذَا يَقُولُ مِنْ زَبَرْجَدٍ، وَهَذَا يَقُولُ مَنْ بُرْدٍ، وَهَذَا يَقُولُ مَنْ حَجَرٍ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ كُلِّ شَيْءٍ أُمِرُوا بِهِ وَنُهُوا عَنْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَقَدِ اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِي الْمَكْتُوبِ فِي الْأَلْوَاحِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْمَكْتُوبِ عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ لِعَدَمِ التَّنَافِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ قَالَ بجدّ وحزم سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ قَالَ: دَارَ الْكُفَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها قَالَ: أُمِرَ مُوسَى أَنْ يَأْخُذَهَا بِأَشَدَّ مِمَّا أُمِرَ بِهِ قَوْمُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ قَالَ: بِطَاعَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ فَخُذْها بِقُوَّةٍ يَعْنِي: بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها قَالَ: بِأَحْسَنِ مَا يَجِدُونَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم وأبو الشيخ عن مجاهد سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ قَالَ: مَصِيرُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مَنَازِلُهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْحَسَنِ قَالَ: جَهَنَّمُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: مِصْرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ قَالَ: عَنْ أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِي آيَاتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ آياتِيَ قَالَ: عَنْ خَلْقِ السّموات وَالْأَرْضِ وَالْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا، سَأَصْرِفُهُمْ عَنْ أَنْ يَتَفَكَّرُوا فِيهَا أَوْ يَعْتَبِرُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَنْزِعُ عَنْهُمْ فهم القرآن.

Derim ki: Allah Saîd'e rahmet eylesin; kendi tarafından söylediği bu sözlere hiç de ihtiyacı yoktu! Zira böyle şeyler re'y ile veya tahminle söylenmez. Kuvvetle muhtemel olan şudur ki Selef'ten pek çok kimse -Allah onlardan razı olsun- bu tür meseleleri Yahudilere soruyorlardı; bu yüzden rivayetler farklılaştı ve çelişti: Kimi ahşaptandır diyor, kimi yakuttandır diyor, kimi zümrüttendir diyor, kimi zebercettendir diyor, kimi doludandır (berddendir) diyor, kimi de taştandır diyor. Ebû'ş-Şeyh Süddî'den { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Biz onun için levhalarda her şeyden yazdık” ayeti hakkında: “Emredildikleri ve yasaklandıkları her şeyi [yazdık]” dediğini nakletmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Selef levhalarda ne yazıldığı hususunda pek çok ihtilaf etmiştir; aralarında bir çelişki bulunmadığı için yazılan şeyleri bütün bunlara hamletmeye bir engel yoktur. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } “Onları kuvvetle tut” ayeti hakkında: “Ciddiyet ve azimle” dediğini; { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim” ayeti hakkında da: “Kâfirlerin yurdunu” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ondan { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Mûsâ'ya, kavmine emredilenden daha şiddetli bir şekilde sarılması emredildi.” Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Rebî' b. Enes'ten { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } hakkında: “İtaat ile” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Süddî'den { فَخُذْها بِقُوَّةٍ } ayeti hakkında: “Yani ciddiyet ve gayretle sarıl”; { وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } hakkında ise: “Onda bulduklarının en güzeline [sarılsınlar]” dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } ayeti hakkında: “Ahiretteki varacakları yeri” dediğini nakletmiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den: “Dünyadaki meskenleri” dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Hasan'dan: “Cehennem” dediğini aktarmıştır. Ebû'ş-Şeyh Katâde'den: “Mısır” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Süddî'den { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } “Ayetlerimden uzaklaştıracağım” sözü hakkında: “Ayetlerimi tefekkür etmekten [uzaklaştıracağım]” dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh İbn Cüreyc'den “Ayetlerimden” sözü hakkında: “Göklerin ve yerin yaratılışından ve onlardaki ayetlerden; onları bunlar hakkında düşünmekten veya ibret almaktan çevireceğim” dediğini aktarmıştır. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Süfyân b. Uyeyne'den bu ayet hakkında: “Onlardan Kur'an'ı anlama kabiliyetini çekip alırım” dediğini rivayet etmiştir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٨ الى ١٥١]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 148-151]

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩) وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)

{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩) وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) } “Mûsâ'nın kavmi, onun (Tûr'a gitmesinin) ardından ziynet takılarından, böğürmesi olan bir buzağı heykelini (ilah) edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor ve onlara bir yol göstermiyor? Onu benimsediler ve zalim kimseler oldular. (148) Başları elleri arasına düşüp (pişman olup) da sapıtmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler. (149) Mûsâ öfkeli ve kederli olarak kavmine dönünce: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini beklemeyip acele mi ettiniz?' dedi. Levhaları yere bıraktı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. (Hârun): 'Ey anamın oğlu! Bu kavim beni cidden zayıf buldu ve neredeyse beni öldürecekti. Düşmanları bana güldürme ve beni o zalimler topluluğu ile bir tutma!' dedi. (150) (Mûsâ): 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et; sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi. (151)”

قَوْلُهُ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ أَيْ: مِنْ بَعْدِ خُرُوجِهِ إِلَى الطُّورِ مِنْ حُلِيِّهِمْ متعلّق ب:

{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ } “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından edindiler”, yani onun Tûr'a çıkışından sonra edindiler; { مِنْ حُلِيِّهِمْ } “ziynet takılarından” ifadesi müteallıktır:

اتّخذ أَوْ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا، وَمِنْ لِلتَّبْعِيضِ، أَوْ لِلِابْتِدَاءِ، أَوْ لِلْبَيَانِ، وَالْحُلِيُّ: جَمْعُ حَلْيٍ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ مِنْ حُلِيِّهِمْ بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَّا عَاصِمًا بِكَسْرِ الْحَاءِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِفَتْحِ الْحَاءِ وتخفيف الياء، قال النحاس: جمع حلي وحلي وحلي مثل ثدي وثدي وَثِدِيٌّ، وَالْأَصْلُ حَلْوِي أُدْغِمَتِ الْوَاوُ فِي الْيَاءِ فَانْكَسَرَتِ اللَّامُ لِمُجَاوَرَتِهَا الْيَاءَ وَتُكْسَرُ الْحَاءُ لِكَسْرَةِ اللَّامِ وَضَمُّهَا عَلَى الْأَصْلِ، وَأُضِيفَتْ الْحُلِيُّ إِلَيْهِمْ وَإِنْ كَانَتْ لِغَيْرِهِمْ لِأَنَّ الْإِضَافَةَ تَجُوزُ لِأَدْنَى ملابسة، وعِجْلًا مَفْعُولُ اتَّخَذَ، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى التَّصْيِيرِ فَيَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ ثَانِيهِمَا مَحْذُوفٌ، أَيِ: اتَّخَذُوا عِجْلًا إلها، وجَسَداً بَدَلٌ مِنْ عِجْلًا، وَقِيلَ:

{ اتَّخَذَ } fiiline müteallıktır veya hal konumunda mahzuf bir kelimeye müteallıktır; ‘min’ harfi teb'îz (kısmiyet), ibtidâ (başlangıç) veya beyân içindir. Huliyy (الْحُلِيُّ), haly (حَلْي) kelimesinin çoğuludur. Medine ve Basra ehli { مِنْ حُلِيِّهِمْ } ifadesini ha harfinin zammesi ve ya harfinin şeddesiyle okumuştur. Âsım dışındaki Kûfe ehli ise ha harfinin kesresiyle okumuştur. Ya'kûb ha'nın fethası ve ya'nın şeddesiz haliyle okumuştur. Nehhâs şöyle der: Huliyy'in çoğulu huly, huly ve huliyy şeklindedir; tıpkı sedy, sidy ve südiyy gibi. Aslı halvî'dir; vav harfi ya harfine idgam edilmiş, ya'ya komşu olduğu için lâm kesrelenmiş, lâmın kesresinden dolayı da ha harfi kesrelenmiştir; zammeli okunması ise aslına göredir. Ziynet takıları başkasına ait olduğu halde onlara izafe edilmiştir; çünkü en küçük bir irtibattan ötürü dahi izafet caizdir. { عِجْلًا } “bir buzağıyı” kelimesi { اتَّخَذَ } fiilinin mef'ulüdür. Fiilin tasyîr (dönüştürme) manasında olduğu, dolayısıyla ikincisi mahzuf iki mef'ule geçtiği de söylenmiştir; yani bir buzağıyı ilah edindiler takdirindedir. { جَسَداً } “bir heykel/ceset” kelimesi { عِجْلًا } kelimesinden bedeldir; denilmiştir ki:

وَصْفٌ لَهُ، وَالْخُوَارُ: الصياح يقال: خار يخور خوارا إذا صاح، وكذلك جأر يجأر جؤارا. وَنُسِبَ اتِّخَاذُ الْعِجْلِ إِلَى الْقَوْمِ جَمِيعًا مَعَ أَنَّهُ اتَّخَذَهُ السَّامِرِيُّ وَحْدَهُ لِكَوْنِهِ وَاحِدًا مِنْهُمْ، وَهُمْ رَاضُونَ بِفِعْلِهِ. رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا وَعَدَ مُوسَى قَوْمَهُ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً فَأَبْطَأَ عَلَيْهِمْ فِي الْعَشْرِ الْمَزِيدَةِ، قَالَ السَّامِرِيُّ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ مُطَاعًا فِيهِمْ:

onun sıfatıdır. Huvâr (الْخُوَارُ): Böğürme sesidir; hayvan ses çıkardığında hâra yahûru huvâren (خار يخور خوارا) denir, tıpkı ce'ere yec'eru cuâren (جأر يجأر جؤارا) denildiği gibi. Buzağıyı tek başına Sâmirî yaptığı halde kavmin tamamına isnat edilmesi; onun kavimden biri olması ve onların da bu fiile rıza göstermelerindendir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ kavmine otuz gece vadettiğinde ve ilave edilen on günde gecikince, kavmi içinde sözü dinlenen biri olan Sâmirî İsrâiloğullarına şöyle demiştir:

إِنَّ مَعَكُمْ حُلِيًّا مِنْ حُلِيٍّ آلِ فِرْعَوْنَ الَّذِي اسْتَعَرْتُمُوهُ مِنْهُمْ لِتَتَزَيَّنُوا بِهِ فِي الْعِيدِ وَخَرَجْتُمْ وَهُوَ مَعَكُمْ، وَقَدْ أَغْرَقَ اللَّهُ أَهْلَهُ مِنَ الْقِبْطِ فَهَاتُوهَا، فَدَفَعُوهَا إِلَيْهِ فَاتَّخَذَ مِنْهَا الْعِجْلَ الْمَذْكُورَ. قَوْلُهُ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ: أَلَمْ يَعْتَبِرُوا بِأَنَّ هَذَا الَّذِي اتَّخَذُوهُ إِلَهًا لَا يَقْدِرُ عَلَى تَكْلِيمِهِمْ، فَضْلًا عَنْ أَنْ يَقْدِرَ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ لَهُمْ، أَوْ دَفْعِ ضرّ عنهم وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا أَيْ: طَرِيقًا وَاضِحَةً يَسْلُكُونَهَا اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ أَيِ: اتَّخَذُوهُ إِلَهًا وَكانُوا ظالِمِينَ لِأَنْفُسِهِمْ فِي اتِّخَاذِهِ أَوْ فِي كُلِّ شَيْءٍ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ: هَذَا الِاتِّخَاذُ. قَوْلُهُ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ أَيْ: نَدِمُوا وَتَحَيَّرُوا بَعْدَ عَوْدِ مُوسَى مِنَ الْمِيقَاتِ يُقَالُ لِلنَّادِمِ الْمُتَحَيِّرِ: قَدْ سُقِطَ فِي يَدِهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: يُقَالُ سُقِطَ فِي يَدِهِ وَأُسْقِطَ، وَمَنْ قَالَ: سَقَطَ فِي أَيْدِيهِمْ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، فَالْمَعْنَى عِنْدَهُ: سَقَطَ النَّدَمُ، وَأَصْلُهُ أَنَّ مِنْ شَأْنِ مَنِ اشْتَدَّ نَدَمُهُ وَحَسْرَتُهُ أَنْ يَعَضَّ يَدَهُ غَمًّا فَتَصِيرُ يَدُهُ مَسْقُوطًا فِيهَا، لِأَنَّ فَاهُ قَدْ وَقَعَ فِيهَا. وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ وَالزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ وَغَيْرُهُمْ: مَعْنَى سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ: أَيْ فِي قُلُوبِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ، كَمَا يُقَالُ: حَصَلَ فِي يَدِهِ مَكْرُوهٌ، وَإِنْ كَانَ مُحَالًا أَنْ يَكُونَ فِي الْيَدِ، تَشْبِيهًا لِمَا يَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ وَالنَّفْسِ بِمَا يَحْصُلُ فِي الْيَدِ لِأَنَّ مُبَاشَرَةَ الْأَشْيَاءِ فِي الْغَالِبِ بِالْيَدِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَأَيْضًا النَّدَمُ وَإِنْ حَلَّ الْقَلْبَ فَأَثَرُهُ يَظْهَرُ فِي الْبَدَنِ، لِأَنَّ النَّادِمَ يَعَضُّ يَدَهُ وَيَضْرِبُ إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها ومنه وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ أَيْ: مِنَ النَّدَمِ، وَأَيْضًا: النَّادِمُ يَضَعُ ذَقَنَهُ فِي يَدِهِ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا مَعْطُوفٌ عَلَى سُقِطَ، أَيْ: تَبَيَّنُوا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا بِاتِّخَاذِهِمُ الْعِجْلَ وَأَنَّهُمْ قَدِ ابْتُلُوا بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالْفَوْقِيَّةِ فِي الْفِعْلَيْنِ جَمِيعًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَاللَّامُ لِلْقَسَمِ، وَجَوَابُهُ لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وَفِي هَذَا الْكَلَامِ مِنْهُمْ مَا يُفِيدُ الِاسْتِغَاثَةَ بِاللَّهِ وَالتَّضَرُّعَ وَالِابْتِهَالَ فِي السُّؤَالِ، وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ طه إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الْمَحْكِيَّ عَنْهُمْ هُنَا وَقَعَ بَعْدَ رُجُوعِ مُوسَى، وَإِنَّمَا قَدَّمَ هُنَا عَلَى رُجُوعِهِ لِقَصْدِ حِكَايَةِ مَا صَدَرَ عَنْهُمْ مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ فِي مَوْضِعٍ وَاحِدٍ. قَوْلُهُ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً

“Yanınızda bayramda süslenmek için Firavun ailesinden ödünç aldığınız ziynet eşyaları var; çıkarken de onlar yanınızdaydı. Allah ise Kıptîlerden olan sahiplerini suda boğdu; o halde onları getirin!” dedi. Bunun üzerine onları kendisine verdiler, o da bunlardan söz konusu buzağıyı yaptı. Cenâb-ı Hakk'ın { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor...” buyruğundaki soru, azarlama ve kınama (takrî' ve tevbih) içindir. Yani: İlah edindikleri bu şeyin kendileriyle konuşmaya güç yetiremediğinden, kaldı ki onlara bir fayda sağlamaya yahut onlardan bir zararı savmaya asla muktedir olamayacağından ibret almadılar mı? { وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا } “...ve onlara hiçbir yol göstermiyor?” Yani gidebilecekleri apaçık bir yol [gösteremediğini görmediler mi?] { اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ } “Onu [ilah] edindiler ve zalimler oldular.” Yani onu ilah edindiler; onu ilah edinmekle yahut her hususta kendilerine zulmeden kimseler oldular. Bu [buzağıyı ilah] edinmeleri de bu zulümlerinin bir parçasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Elleri böğürlerinde kalınca (başları öne düşüp pişman olunca)...” buyruğu; Mûsâ mîkattan döndükten sonra pişman olup şaşkına döndüler demektir. Pişman olup şaşkınlık içinde kalan kimse için “قد سقط في يده” (eline düşüldü / başı elleri arasına düştü) denir. el-Ahfeş şöyle demiştir: “سُقِطَ فِي يَدِهِ” (sukita fî yedihî) ve “أُسْقِطَ” (uskita) denir. Fiili mâlûm (etken) olarak “سَقَطَ فِي أَيْدِيهِمْ” (sekata fî eydîhim) şeklinde okuyan kimseye göre anlam: ‘Pişmanlık düştü’ şeklindedir. Bu ifadenin aslı şudur: Pişmanlığı ve kederi şiddetlenen kişinin âdeti, üzüntüsünden elini ısırmaktır; böylece ağzı elinin üzerine kapandığı için eli [ağzının içine] düşülmüş bir yer haline gelir. el-Ezherî, ez-Zeccâc, en-Nehhâs ve başkaları ise şöyle demiştir: { سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } ifadesinin manası, ‘kalplerine ve nefislerine düştü’ demektir; nitekim [başa gelen bir musibet için] fiilen elde olması imkânsız olsa bile ‘eline hoşlanmadığı bir şey geçti’ denilir. Çünkü işlerin bizzat yapılması çoğunlukla elle olduğu için, kalpte ve nefiste meydana gelen şeyler elde meydana gelen şeylere benzetilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ } “İşte bu, ellerinin önden sunduğu şeyler sebebiyledir” buyurmuştur. Ayrıca pişmanlık kalbe yerleşse de eseri bedende zuhur eder; zira pişman olan kimse elini ısırır ve bir elini diğerine vurur. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلى مَا أَنْفَقَ فِيها } “Bunun üzerine oraya harcadıklarına karşı ellerini ovuşturup duruyordu” buyurmuştur. { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ } “O gün zalim kimse ellerini ısırır” ayeti de bu kabildendir; yani pişmanlıktan ötürü [ısırır]. Yine pişman olan kişi çenesini elinin içine koyar. { وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “ve sapıtmış olduklarını görünce” ifadesi, { سُقِطَ } fiili üzerine matuftur. Yani buzağıyı ilah edinmekle sapıttıklarını ve Allah Sübhânehu'ya isyan ile imtihan olunduklarını açıkça anladılar. { قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا } “‘Andolsun, eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa...’ dediler.” Hamza ve el-Kisâî her iki fiili de üstten iki nokta ile [tâ harfiyle terhamnâ ve tağfir lenâ şeklinde muhatap sîgasıyla] okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise alttan iki nokta ile [yâ harfiyle yerhamnâ ve yağfir lenâ şeklinde] okumuşlardır. Başındaki lâm harfi yemin içindir; cevabı ise { لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “...kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz” cümlesidir. Onların bu sözlerinde Allah'tan yardım dileme (istiğâse), yalvarıp yakarma ve duada tazarru anlamı bulunmaktadır. İnşâallah Tâhâ Suresi'nde, onlardan burada nakledilen bu sözün Mûsâ'nın dönüşünden sonra gerçekleştiğine delalet eden açıklamalar gelecektir; burada onun dönüşünden önce zikredilmesi ise, onlardan sadır olan söz ve fiili tek bir yerde anlatma gayesiyledir. Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } “Mûsâ kavmine öfkeli ve üzgün olarak döndüğünde...” buyruğuna gelince:

هَذَا بَيَانٌ لِمَا وَقَعَ مِنْ مُوسَى بَعْدَ رُجُوعِهِ، وَانْتِصَابُ غَضْبَانَ وَأَسِفًا: عَلَى الْحَالِ، وَالْأَسِفُ: شَدِيدُ الْغَضَبِ. قِيلَ: هُوَ مَنْزِلَةٌ وَرَاءَ الْغَضَبِ أَشَدُّ مِنْهُ، وَهُوَ أَسِفٌ وَأَسِيفٌ وَأَسْفَانُ وَأَسُوفٌ، قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: أَخْبَرَهُ اللَّهُ قَبْلَ رُجُوعِهِ بِأَنَّهُمْ قَدْ فُتِنُوا، فَلِذَلِكَ رَجَعَ وَهُوَ غضبان أسفا قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي هَذَا ذَمٌّ مِنْ مُوسَى لِقَوْمِهِ أَيْ: بِئْسَ الْعَمَلُ مَا عَمِلْتُمُوهُ مِنْ بَعْدِي أَيْ: مِنْ بَعْدِ غَيْبَتِي عَنْكُمْ، يُقَالُ: خَلَفَهُ بِخَيْرٍ وَخَلَفَهُ بِشَرٍّ، اسْتَنْكَرَ عَلَيْهِمْ مَا فَعَلُوهُ وَذَمَّهُمْ لِكَوْنِهِمْ قَدْ شَاهَدُوا مِنَ الْآيَاتِ مَا يُوجِبُ بَعْضُهُ الِانْزِجَارَ وَالْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَحْدَهُ، وَلَكِنَّ هَذَا شَأْنُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي تَلَوُّنِ حَالِهِمْ وَاضْطِرَابِ أَفْعَالِهِمْ، ثُمَّ قَالَ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَالْعَجَلَةُ: التَّقَدُّمُ بِالشَّيْءِ قَبْلَ وَقْتِهِ، يُقَالُ: عَجِلْتُ الشَّيْءَ: سَبَقْتُهُ، وَأَعْجَلْتُ الرَّجُلَ حَمَلْتُهُ عَلَى الْعَجَلَةِ، وَالْمَعْنَى: أَعْجِلْتُمْ عَنِ انْتِظَارِ أَمْرِ رَبِّكُمْ: أَيْ مِيعَادِهِ الَّذِي وَعَدَنِيهِ، وَهُوَ الْأَرْبَعُونَ فَفَعَلْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: تَعَجَّلْتُمْ سُخْطَ رَبِّكُمْ وَقِيلَ معناه: أعجلتم بعبادة العجل أَنْ يَأْتِيَكُمْ أَمْرُ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ أَيْ: طَرَحَهَا لِمَا اعْتَرَاهُ مِنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ وَالْأَسَفِ حِينَ أَشْرَفَ عَلَى قَوْمِهِ وَهُمْ عَاكِفُونَ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ. قَوْلُهُ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ أَيْ: أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ هَارُونَ أَوْ بِشَعْرِ رَأْسِهِ حَالَ كَوْنِهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ، فَعَلَ بِهِ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ لَمْ يُنْكِرْ عَلَى السَّامِرِيِّ وَلَا غَيْرِهِ مَا رَآهُ مِنْ عِبَادَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ لِلْعِجْلِ فَقَالَ هَارُونُ مُعْتَذِرًا مِنْهُ: ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي أَيْ: إِنِّي لَمْ أُطِقْ تَغْيِيرَ مَا فَعَلُوهُ لِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ: اسْتِضْعَافُهُمْ لِي، وَمُقَارَبَتُهُمْ لِقَتْلِي، وَإِنَّمَا قَالَ ابْنَ أُمَّ مَعَ كَوْنِهِ أَخَاهُ مِنْ أَبِيهِ وَأُمِّهِ، لِأَنَّهَا كَلِمَةُ لِينٍ وَعَطْفٍ، وَلِأَنَّهَا كَانَتْ كَمَا قِيلَ مُؤْمِنَةً. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: قِيلَ كَانَ هَارُونُ أَخَا مُوسَى لِأُمِّهِ لَا لِأَبِيهِ. قُرِئَ ابْنَ أُمَّ بِفَتْحِ الْمِيمِ تَشْبِيهًا لَهُ بِخَمْسَةَ عَشَرَ، فَصَارَ كَقَوْلِكَ يَا خَمْسَةَ عَشَرَ أَقْبِلُوا. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَاَبُو عُبَيْدٍ:

Bu, Mûsâ'nın dönüşünden sonra kendisinden sadır olan şeyin beyanıdır. { غَضْبانَ } ve { أَسِفاً } kelimeleri hal olarak mansubdur. Asif (الْأَسِفُ): Çok şiddetli öfkelidir. Öfkenin ötesinde ondan daha şiddetli bir mertebe olduğu söylenmiştir; nitekim asif, asîf, asfân ve asûf denir. İbn Cerîr et-Taberî şöyle der: Allah ona dönmeden önce onların fitneye düşürüldüğünü haber vermişti; bu yüzden öfkeli ve son derece kederli bir halde döndü. { قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “Dedi ki: Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!”; bu, Mûsâ'nın kavmini yermesidir; yani benden sonra, aranızdan ayrılışımdan sonra yaptığınız şey ne kötü bir ameldir! [Arapçada] birinin arkasından iyi veya kötü davranıldığında halefehû bihayrin / halefehû bişerrin (خَلَفَهُ بِخَيْرٍ وَخَلَفَهُ بِشَرٍّ) denir. Onların yaptıklarını şiddetle kınadı ve bir kısmı bile vazgeçmeyi ve yalnızca Allah'a iman etmeyi gerektirecek bunca mucize görmüş olmalarına rağmen bunu yaptıkları için onları yerdi; fakat İsrâiloğullarının değişken tabiatı ve istikrarsız hareketleri işte böyledir. Sonra onları inkâr ve tekdir ederek şöyle dedi: { أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin emrini beklemeyip acele mi ettiniz?”. Acele (العَجَلَةُ): Bir şeyi vaktinden önceye almaktır. Aciltü'ş-şey'e (عَجِلْتُ الشَّيْءَ) “onu vaktinden önce yaptım/ona yetiştim”, e'celtü'r-racüle (أَعْجَلْتُ الرَّجُلَ) “adamı aceleye sevk ettim” demektir. Manası şudur: Rabbinizin emrini, yani bana vadettiği kırk günlük süreyi beklemeyip acele mi ettiniz de bu yaptıklarınızı yaptınız? Manasının: “Rabbinizin gazabını celbetmekte acele mi ettiniz?” olduğu da söylenmiştir. Yine manasının: “Rabbinizin emri size gelmeden önce buzağıya tapmakta acele mi ettiniz?” şeklinde olduğu söylenmiştir. { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “ve levhaları yere bıraktı”, yani kavminin başına varıp da onların buzağıya tapmaya devam ettiklerini görünce kendisini kaplayan şiddetli öfke ve keder sebebiyle onları yere fırlattı. { وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı”, yani kardeşi Hârun'un başından yahut başının saçından tutarak kendine doğru çekmeye başladı. İsrâiloğullarının buzağıya taptığını gördüğünde ne Sâmirî'ye ne de başkasına engel olmadığı gerekçesiyle ona böyle yaptı. Bunun üzerine Hârun mazeret beyan ederek şöyle dedi: { ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “Ey anamın oğlu! Bu kavim beni cidden zayıf buldu ve neredeyse beni öldürecekti”, yani bu iki sebepten dolayı: beni zayıf görmeleri ve beni öldürmeye yeltenmeleri yüzünden onların yaptıklarını değiştirmeye güç yetiremedim. Hem anne hem baba bir kardeşi olmasına rağmen sadece { ابْنَ أُمَّ } “Ey anamın oğlu!” demesi, bunun bir şefkat ve rikkat ifadesi olmasından ve rivayet edildiğine göre annesinin mümin bir kadın olmasındandır. Zeccâc ise şöyle demiştir: “Hârun'un Mûsâ'nın baba bir değil sadece anne bir kardeşi olduğu söylenmiştir.” İbne ümme (ابْنَ أُمَّ) ibaresi, hamsete aşere (خَمْسَةَ عَشَرَ) terkibine benzetilerek mim harfinin fethasıyla okunmuştur; tıpkı yâ hamsete aşera akbilû (يَا خَمْسَةَ عَشَرَ أَقْبِلُوا) denmesi gibidir. Kisâî, Ferrâ ve Ebû Ubeyd şöyle demişlerdir:

إِنَّ الْفَتْحَ على تقدير يا ابن أمّ، وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: هَذَا الْقَوْلُ خَطَأٌ، لِأَنَّ الْأَلِفَ خَفِيفَةٌ لَا تُحْذَفُ، وَلَكِنَّ جَعْلَ الِاسْمَيْنِ اسْمًا وَاحِدًا كَخَمْسَةَ عَشَرَ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ وَالنَّحَّاسُ. وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بِكَسْرِ الْمِيمِ فَهُوَ عَلَى تَقْدِيرِ ابْنَ أُمِّي، ثُمَّ حُذِفَتِ الْيَاءُ وَأُبْقِيَتِ الْكَسْرَةُ لِتَدُلَّ عَلَيْهَا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ وَأَبُو حَاتِمٍ: ابْنَ أُمِّ بِالْكَسْرِ، كَمَا تَقُولُ يَا غُلَامِ أَقْبِلْ، وَهِيَ لُغَةٌ شَاذَّةٌ وَالْقِرَاءَةُ بِهَا بَعِيدَةٌ، وَإِنَّمَا هَذَا فِيمَا يَكُونُ مُضَافًا إِلَيْكَ. وَقُرِئَ ابْنَ أُمِّي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ. قَوْلُهُ فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ الشَّمَاتَةُ: السُّرُورُ مِنَ الْأَعْدَاءِ بِمَا يُصِيبُ مَنْ يُعَادُونَهُ مِنَ الْمَصَائِبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ «اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ سُوءِ الْقَضَاءِ، وَدَرْكِ الشَّقَاءِ، وَجَهْدِ الْبَلَاءِ، وَشَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ» وَهُوَ فِي الصَّحِيحِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Fetha, yâ ibne ümmâ (يا ابن أمّ) takdirindedir. Basralılar ise şöyle demiştir: Bu görüş hatalıdır; çünkü elif hafiftir ve hazfedilmez; bilakis iki isim hamsete aşere (خمسة عشر) gibi tek bir isim kılınmıştır. Zeccâc ve Nehhâs da bunu tercih etmiştir. Mim harfini kesre ile [ibne ümmi şeklinde] okuyanlara gelince; bu, ibne ümmî (ابْنَ أُمِّي) takdirindedir, sonra yâ hazfedilmiş ve ona delalet etmesi için kesre bırakılmıştır. Ahfeş ve Ebû Hâtim şöyle demiştir: İbne ümmi (ابْنَ أُمِّ) kesre iledir; tıpkı yâ gulâmi akbil (يَا غُلَامِ أَقْبِلْ) demen gibidir; bu şaz bir lügattir ve onunla kıraat uzaktır; bu sadece sana izafe edilen şeylerde olur. Yâ harfinin sübutuyla ibne ümmî (ابْنَ أُمِّي) şeklinde de okunmuştur. { فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ } “Düşmanları bana güldürme!”; şemâte (Şemâtet): Düşmanların, hasım oldukları kimsenin başına gelen musibetlere sevinmesidir. Nitekim Sahih'te yer alan bir hadiste Hz. Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: “Allahım! Kötü kaderden, helakin gelip çatmasından, dayanılmaz beladan ve düşmanların sevinmesinden (şemâtetü'l-a'dâ) sana sığınırım.” Şairin şu sözü de bu kabildendir:

إِذَا مَا الدَّهْرُ جَرَّ عَلَى أُنَاسٍ ... كَلَاكِلَهُ أَنَاخَ بِآخَرِينَا

Zaman ne zaman bir kavmin üzerine çökerse ağırlıklarıyla... diğerlerinin başına da aynı şekilde çöker.

فَقُلْ لِلشَّامِتِينَ بِنَا أَفِيقُوا ... سَيَلْقَى الشَّامِتُونَ كَمَا لَقِينَا

Bizim halimize sevinenlere de ki: Kendinize gelin... Başımıza gelenlerin aynısını bize sevinenler de görecektir.

وَالْمَعْنَى: لَا تَفْعَلْ بِي مَا يَكُونُ سَبَبًا لِلشَّمَاتَةِ مِنْهُمْ. وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ «فَلَا تَشْمَتْ بِيَ الْأَعْدَاءُ» بِفَتْحِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ وَفَتْحِ الْمِيمِ وَرَفْعِ الْأَعْدَاءِ، عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ مُسْنَدٌ إِلَيْهِمْ، أَيْ: لَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْهُمْ لِفِعْلٍ تَفْعَلُهُ بِي. وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَرَأَ (تُشْمِتْ) كَمَا تَقَدَّمَ عَنْهُ مَعَ نَصْبِ الْأَعْدَاءِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي: وَالْمَعْنَى فَلَا تَشْمَتْ بِي أَنْتَ يَا رَبِّ! وَجَازَ هَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَنَحْوِهِ، ثُمَّ عَادَ إِلَى الْمُرَادِ فَأَضْمَرَ فِعْلًا

Manası şudur: Bana, onların sevinmelerine sebep olacak bir muamele yapma. Mücâhid ve Mâlik b. Dînâr fiili onlara isnat ederek muzâri harfinin fethası, mimin fethası ve a'dâ kelimesinin ref'i ile { فَلَا تَشْمَتْ بِيَ الْأَعْدَاءُ } şeklinde okumuşlardır; yani bana yapacağın bir fiilden ötürü bu durum onlardan kaynaklanmasın demektir. Mücâhid'den daha önce geçtiği gibi (tüşmit) şeklinde el-a'dâ kelimesinin nasbı ile okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Cinnî şöyle der: Mana: “Ey Rabbim, sen bana düşmanları güldürme” şeklindedir. { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” ayetinde ve benzerlerinde olduğu gibi bu caiz görülmüştür; sonra murada dönerek fiili gizlemiş,

نَصَبَ بِهِ الْأَعْدَاءَ كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا تُشْمِتْ يَا رَبِّ بِيَ الْأَعْدَاءَ، وَمَا أَبْعَدَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ عَنِ الصَّوَابِ، وَأَبْعَدَ تَأْوِيلَهَا عَنْ وُجُوهِ الْإِعْرَابِ. قَوْلُهُ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَيْ: لَا تَجْعَلْنِي بِغَضَبِكَ عَلَيَّ فِي عِدَادِ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ، يَعْنِي: الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ أَوْ لَا تَعْتَقِدْ أَنِّي مِنْهُمْ. قَوْلُهُ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا قَالَ مُوسَى بَعْدَ كَلَامِ هَارُونَ هَذَا؟ فَقِيلَ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ لَهُ أَوَّلًا، وَلِأَخِيهِ ثَانِيًا لِيُزِيلَ عَنْ أَخِيهِ مَا خَافَهُ مِنَ الشَّمَاتَةِ، فَكَأَنَّهُ تَذَمَّمَ مِمَّا فَعَلَهُ بِأَخِيهِ، وَأَظْهَرَ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لَهُ، وَطَلَبَ الْمَغْفِرَةَ مِنَ اللَّهِ مِمَّا فَرَطَ مِنْهُ فِي جَانِبِهِ، ثُمَّ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ لِأَخِيهِ إِنْ كَانَ قَدْ وقع منه تقصير فيما يجب عليهم مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَتَغْيِيرِ مَا وَقَعَ مِنْهُمْ، ثُمَّ طَلَبَ إِدْخَالَهُ وَإِدْخَالَ أَخِيهِ فِي رَحْمَةِ اللَّهِ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ، فَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ.

ve onunla a'dâ kelimesini nasbetmiştir; sanki: “Ey Rabbim! Düşmanları bana sevindirme” demiş gibidir. Fakat bu kıraat isabetli olmaktan ne kadar uzak ve tevili de irap vecihlerinden ne kadar uzaktır! { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve beni o zalimler topluluğu ile bir tutma!”, yani bana öfkelenmek suretiyle beni o zalimlerin, yani buzağıya tapanların zümresine dahil etme yahut benim onlardan olduğumu düşünme. { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } “[Mûsâ]: 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla' dedi”; bu, takdirî bir sorunun cevabı olan müsteneftir (yeni bir başlangıçtır). Sanki “Hârun'un bu sözlerinden sonra Mûsâ ne dedi?” denilmiş; buna cevaben: { قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي } dedi, denilmiştir. Kardeşinin korktuğu düşman sevinmesini ondan gidermek için önce kendisi, sonra kardeşi adına mağfiret talebinde bulunmuştur. Sanki kardeşine yaptığı muameleden dolayı pişmanlık duymuş, bunun haklı bir gerekçesi olmadığını ortaya koymuş ve kardeşine karşı aşırıya gittiği kısımlardan ötürü Allah'tan mağfiret dilemiştir; sonra da onlara karşı çıkma ve yaptıklarını değiştirme hususunda üzerlerine düşen görevde şayet kardeşinden bir kusur sadır olduysa onun için mağfiret dilemiştir. Ardından kendisini ve kardeşini, her şeyi kuşatan Allah'ın rahmetine dahil etmesini niyaz etmiştir; zira O merhametlilerin en merhametlisidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى الْآيَةَ، قَالَ: حِينَ دَفَنُوهَا أَلْقَى عَلَيْهَا السَّامِرِيُّ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ أَثَرِ فَرَسِ جِبْرِيلَ ﵇. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: اسْتَعَارُوا حُلِيًّا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، فَجَمَعَهُ السَّامِرِيُّ فَصَاغَ مِنْهُ عِجْلًا فَجَعَلَهُ جَسَداً لَحْمًا وَدَمًا لَهُ خُوارٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ خُوارٌ قَالَ: الصَّوْتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: خَارَ الْعِجْلُ خورة لم يثن أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ قَالَ: نَدِمُوا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَسِفاً قَالَ: حَزِينًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: الْأَسَفُ: مَنْزِلَةٌ وَرَاءَ الْغَضَبِ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: الْأَسَفُ: الْغَضَبُ الشَّدِيدُ. وَأَخْرَجَ اَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا أَلْقَى مُوسَى الْأَلْوَاحَ تَكَسَّرَتْ فَرُفِعَتْ إِلَّا سُدُسَهَا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: رَفَعَ اللَّهُ مِنْهَا سِتَّةَ أَسْبَاعِهَا وَبَقِيَ سُبُعٌ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَوْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Mücâhid'den { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Onlar takıları gömdükleri zaman, Sâmirî onların üzerine Cibrîl aleyhisselâm'ın atının izinin tozundan bir avuç attı.” Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Firavun hanedanından takılar ödünç aldılar. Sâmirî onları topladı ve onlardan bir buzağı döktü; sonra da onu { جَسَداً } böğürmesi olan etten ve kandan bir ceset kıldı.” İbn Ebî Hâtim İkrime'den { خُوارٌ } sözü hakkında: “Sestir” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim Dahhâk'tan şöyle dediğini nakletmiştir: “Buzağı tek bir defa böğürdü, bir daha tekrarlamadı; görmez misin ki Allah: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } 'Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor?' buyurmuştur.” İbnü'l-Münzir İbn Abbâs'tan { سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } sözü hakkında: “Pişman oldular” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan { أَسِفاً } hakkında: “Kederli olarak” dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh Ebü'd-Derdâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Esef (el-Esef), öfkenin de ötesinde, ondan daha şiddetli bir mertebedir.” Abd b. Humeyd Muhammed b. Ka'b'dan: “Esef, şiddetli gazaptır” dediğini nakletmiştir. Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Mûsâ levhaları atınca parçalandılar ve altıda biri hariç tamamı kaldırıldı.” Ebû'ş-Şeyh ondan: “Allah onlardan yedide altısını kaldırdı, geriye yedide biri kaldı” dediğini rivayet etmiştir. Ebû Nuaym el-Hilye'de Mücâhid yahut Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir:

لَمَّا أَلْقَاهَا مُوسَى ذَهَبَ التَّفْصِيلُ وَبَقِيَ الْهُدَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: كانت تسع رُفِعَ مِنْهَا لَوْحَانِ وَبَقِيَ سَبْعَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ قَالَ: مَعَ أصحاب العجل.

“Mûsâ onları attığı zaman tafsilat (açıklamalar) gitti, geriye hidayet kaldı.” İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den şöyle dediğini nakletmiştir: “Dokuz levhaydı; ikisi kaldırıldı, yedisi kaldı.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve beni o zalimler topluluğu ile bir tutma!” ayeti hakkında: “Buzağıya tapanlarla birlikte [tutma]” dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٢ الى ١٥٤]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 152-154]

إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)

{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) } “Şüphesiz buzağıyı (ilah) edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız. (152) Kötülükleri yapıp da ardından tevbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (153) Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların bir nüshasında, Rablerinden korkanlar için hidayet ve rahmet vardı. (154)”

الْغَضَبُ: مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ فِي الدُّنْيَا بِقَتْلِ أَنْفُسِهِمْ، وَمَا سَيَنْزِلُ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْعَذَابِ، وَالذِّلَّةُ:

Gazap: Dünyada nefislerini öldürmeleri suretiyle başlarına inen ceza ve ahirette de başlarına inecek olan azaptır. Zillet ise:

هِيَ الَّتِي ضَرَبَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ ، وَقِيلَ: هِيَ إِخْرَاجُهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، وَقِيلَ هِيَ الْجِزْيَةُ، وَفِيهِ نَظَرٌ لِأَنَّهَا لَمْ تُؤْخَذْ مِنْهُمْ، وَإِنَّمَا أُخِذَتْ مِنْ ذَرَارِيهِمْ، وَالْأَوْلَى: أَنْ يُقَيَّدَ الغضب والذلة بالدنيا

Allah Teâlâ'nın { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ } “Onların üzerlerine zillet vuruldu” kavlinde belirttiği zillettir. Bir görüşe göre onların yurtlarından çıkarılmalarıdır; bir diğer görüşe göre ise cizyedir. Fakat bu [son] görüş tartışmaya açıktır (nazar vardır); çünkü cizye onlardan değil, ancak onların soyundan gelenlerden alınmıştır. Evlâ olan ise gazap ve zilletin dünya ile kayıtlanmasıdır;

لِقَوْلِهِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَإِنَّ ذَلِكَ مُخْتَصٌّ بِالْمُتَّخِذِينَ لِلْعِجْلِ إِلَهًا لَا لِمَنْ بَعْدَهُمْ مِنْ ذَرَارِيهِمْ، وَمُجَرَّدُ مَا أُمِرُوا بِهِ، مِنْ قَتْلِ أَنْفُسِهِمْ هُوَ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَبِهِ يَصِيرُونَ أَذِلَّاءَ. وَكَذَلِكَ خُرُوجُهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ هُوَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، وَبِهِ يَصِيرُونَ أَذِلَّاءَ، وَأَمَّا مَا نَالَ ذَرَارِيَهُمْ مِنَ الذِّلَّةِ فَلَا يَصِحُّ تَفْسِيرُ مَا فِي الْآيَةِ بِهِ إِلَّا إِذَا تَعَذَّرَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ، وَهُوَ لَمْ يَتَعَذَّرْ هُنَا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ أي: ما فعلنا بهؤلاء نفعل بالمفترين، والافتراء مثل: الْكَذِبُ، فَمَنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ سَيَنَالُهُ مِنَ اللَّهِ غَضَبٌ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِنَفْسِ مَا عُوقِبَ بِهِ هَؤُلَاءِ، بَلِ الْمُرَادُ: مَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَأَنَّ فِيهِ ذِلَّةً بِأَيِّ نَوْعٍ كَانَ وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ أَيَّ سَيِّئَةٍ كَانَتْ ثُمَّ تابُوا عَنْهَا مِنْ بَعْدِ عَمَلِهَا وَآمَنُوا بِاللَّهِ إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها أَيْ مِنْ بَعْدِ هَذِهِ التَّوْبَةِ، أَوْ مِنْ بَعْدِ عَمَلِ هَذِهِ السَّيِّئَاتِ الَّتِي قَدْ تَابَ عَنْهَا فَاعِلُهَا وَآمَنَ بِاللَّهِ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْغُفْرَانِ لِذُنُوبِ عِبَادِهِ، وَكَثِيرُ الرَّحْمَةِ لَهُمْ. قَوْلُهُ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَصْلُ السُّكُوتِ: السُّكُونُ وَالْإِمْسَاكُ يُقَالُ: جَرَى الْوَادِي ثَلَاثًا ثُمَّ سَكَنَ أَيْ: أَمْسَكَ عَنِ الْجَرْيِ: قِيلَ: هَذَا مَثَلٌ كَأَنَّ الْغَضَبَ كَانَ يُغْرِيهِ عَلَى مَا فَعَلَ، وَيَقُولُ لَهُ قُلْ لِقَوْمِكَ كَذَا، وَأَلْقِ الْأَلْوَاحَ وَجُرَّ بِرَأْسِ أَخِيكَ فَتَرَكَ الْإِغْرَاءَ وَسَكَتَ وَقِيلَ: هَذَا الْكَلَامُ فِيهِ قَلْبٌ، وَالْأَصْلُ سَكَتَ مُوسَى عَنِ الْغَضَبِ، كَقَوْلِهِمْ أَدْخَلْتُ الْأُصْبُعَ الْخَاتَمَ، وَالْخَاتَمَ الْأُصْبُعَ، وَأَدْخَلْتُ الْقَلَنْسُوَةَ رَأْسِي، وَرَأْسِي الْقَلَنْسُوَةَ.

çünkü ayette { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında” buyrulmuştur ve bu durum onlardan sonra gelen nesillerine değil, bizzat buzağıyı ilah edinenlere mahsustur. Sırf nefislerini öldürmelerinin emredilmiş olması dahi Allah'tan onlara yönelik bir gazaptır ve bununla zelil kılınmışlardır. Keza yurtlarından çıkarılmaları da Allah'ın onlara yönelik bir gazabıdır ve bununla da zelil olmuşlardır. Nesillerine isabet eden zillete gelince; ayetteki ifadeyi hakiki manasına hamletmek imkânsız olmadıkça bununla tefsir etmek sahih olmaz; burada ise böyle bir imkânsızlık yoktur. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız”, yani bunlara ne yaptıysak diğer iftiracılara da aynısını yaparız. İftira, yalan söylemek gibidir; kim Allah'a iftira ederse, bunlara verilen cezanın aynısıyla olmasa bile, dünya hayatında Allah'tan bir gazap ve bir zillet mutlaka ona ulaşacaktır; bilakis maksat: hangi türden olursa olsun Allah Subhânehû'nun gazabından sayılan ve içinde zillet barındıran şeydir. { وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri yapanlar”, yani her ne kötülük olursa olsun işleyenler, { ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها } “sonra ardından tevbe edenler”, yani onu işledikten sonra vazgeçenler { وَآمَنُوا } “ve iman edenler”, yani Allah'a inananlar [var ya], { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “şüphesiz Rabbin bundan sonra”, yani bu tevbeden sonra yahut failinin tevbe edip Allah'a inandığı bu kötülükleri işlemesinden sonra, { لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, yani kullarının günahlarını pek çok bağışlayan ve onlara çok merhamet edendir. { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca” ayetinde sükûtun aslı: sükûnet bulmak ve durmaktır. Nitekim cere'l-vâdî selâsen sümme sekene (جَرَى الْوَادِي ثَلَاثًا ثُمَّ سَكَنَ) “vadi üç [gün] aktı sonra dindi”, yani akması durdu denir. Denilmiştir ki: Bu bir temsildir; sanki öfke onu yaptığı şeylere kışkırtıyor ve ona: “Kavmine şöyle şöyle söyle, levhaları fırlat at ve kardeşinin başından tut çek” diyordu; sonra bu kışkırtmayı bıraktı ve sustu (yatıştı). Bu kelamda bir kalp (yer değiştirme) olduğu, aslının ise se kete Mûsâ ani'l-gadab (سَكَتَ مُوسَى عَنِ الْغَضَبِ) “Mûsâ'nın öfkesi dindi/Mûsâ öfkeden sustu” şeklinde olduğu söylenmiştir; tıpkı edhaltü'l-usbu'a'l-hâteme ve'l-hâteme'l-usbu'a (أَدْخَلْتُ الْأُصْبُعَ الْخَاتَمَ، وَالْخَاتَمَ الْأُصْبُعَ) “parmağı yüzüğe soktum / yüzüğü parmağa soktum” ve edhaltü'l-kalensüvete ra'sî ve ra'sî el-kalensüvete (أَدْخَلْتُ الْقَلَنْسُوَةَ رَأْسِي، وَرَأْسِي الْقَلَنْسُوَةَ) “takkemi başıma soktum / başımı takkeye soktum” demeleri gibi.

وَقَرَأَ مُعَاوِيَةُ بْنُ قُرَّةَ وَلَمَّا سَكَنَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ وَقُرِئَ سَكَتَ وَأَسْكَتَ أَخَذَ الْأَلْواحَ الَّتِي أَلْقَاهَا عِنْدَ غَضَبِهِ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ النَّسْخُ: نَقْلُ مَا فِي كِتَابٍ إِلَى كِتَابٍ آخَرَ، وَيُقَالُ لِلْأَصْلِ الَّذِي كَانَ النَّقْلُ مِنْهُ، نُسْخَةٌ. وَلِلْمَنْقُولِ: نُسْخَةٌ أَيْضًا. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَالْمَعْنَى: وَفِي نُسْخَتِها: أَيْ فِيمَا نُسِخَ مِنَ الْأَلْوَاحِ الْمُتَكَسِّرَةِ وَنُقِلَ إِلَى الْأَلْوَاحِ الْجَدِيدَةِ هُدىً وَرَحْمَةٌ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَفِيمَا نُسِخَ لَهُ مِنْهَا، أَيْ: مِنَ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَفِيمَا كُتِبَ لَهُ فِيهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى أَصْلٍ يُنْقَلُ عَنْهُ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: أَنْسِخْ مَا يَقُولُ فُلَانٌ، أَيْ: أَثْبِتْهُ فِي كِتَابِكَ وَالنُّسْخَةُ فُعْلَةٌ، بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ كَالْخُطْبَةِ. وَالْهُدَى:

Muâviye b. Kurre { وَلَمَّا سَكَنَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } şeklinde okumuştur. Sekete (سَكَتَ) ve eskete (أَسْكَتَ) şeklinde de okunmuştur. { أَخَذَ الْأَلْواحَ } “levhaları aldı”, yani öfkesi anında yere fırlattığı o levhaları aldı. { وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ } “Onların bir nüshasında hidayet ve rahmet vardı”; nesh: Bir kitaptaki şeyi başka bir kitaba aktarmaktır. Aktarmanın yapıldığı asıl metne nüsha denildiği gibi, aktarılan metne de nüsha denir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Manası: “{ وَفِي نُسْخَتِها }, yani parçalanan levhalardan istinsah edilip yeni levhalara aktarılan kısmında hidayet ve rahmet vardı” demektir. Manasının: “Onun için ondan, yani Levh-i Mahfûz'dan istinsah edilen şeyde” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yine manasının: “Onda kendisi için yazılan şeyde hidayet ve rahmet vardı” şeklinde olduğu söylenmiştir; bu takdirde kendisinden aktarılacak bir asla ihtiyaç duyulmaz; nitekim ensıh mâ yekûlü fülân (أَنْسِخْ مَا يَقُولُ فُلَانٌ) “falancanın söylediğini yaz/kaydet”, yani onu kitabına geçir denmesi böyledir. Nüsha (نُسْخَة) kelimesi hutbe gibi mef'ule anlamında fu'le veznindedir. Hüdâ (hidayet):

مَا يَهْتَدُونَ بِهِ مِنَ الْأَحْكَامِ وَالرَّحْمَةُ: مَا يَحْصُلُ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ عِنْدَ عَمَلِهِمْ بِمَا فِيهَا مِنَ الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ وَاللَّامُ فِي لِلَّذِينَ هُمْ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: كَائِنَةٌ لَهُمْ أَوْ لِأَجْلِهِمْ، وَاللَّامُ فِي لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ لِلتَّقْوِيَةِ لِلْفِعْلِ، لِمَا كَانَ مَفْعُولُهُ مُتَقَدِّمًا عَلَيْهِ فَإِنَّهُ يَضْعُفُ بِذَلِكَ بَعْضَ الضَّعْفِ. وَقَدْ صَرَّحَ الْكِسَائِيُّ بِأَنَّهَا زَائِدَةٌ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هِيَ لَامُ الْأَجْلِ أَيْ لِأَجْلِ رَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْمُبَرِّدُ: هِيَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَصْدَرِ الْفِعْلِ الْمَذْكُورِ، وَالتَّقْدِيرُ: لِلَّذِينَ هُمْ رَهْبَتُهُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ.

Kendisiyle doğru yolu buldukları hükümlerdir; rahmet ise: içindeki geniş rahmetle amel ettiklerinde Allah'tan kendilerine hasıl olacak mükâfattır. { لِلَّذِينَ هُمْ } kısmındaki lâm harfi mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani onlar için olan yahut onlar adına [mevcut olan] demektir. { لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden korkanlar” ibaresindeki lâm harfi, mef'ulü fiilinin önüne geçtiği için fiili kuvvetlendirmek içindir; zira fiil bu sebeple bir nebze zayıflar. Kisâî bunun zaid olduğunu açıkça belirtmiştir. Ahfeş ise: “Bu lâm li-ecil (sebep bildiren) lâmdır, yani Rableri sebebiyle korkarlar demektir” demiştir. Muhammed b. Yezîd el-Müberred şöyle demiştir: “Bu lâm zikredilen fiilin masdarına müteallıktır; takdiri ise: Korkuları Rableri için olup da korkan kimseler için demektir.”

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَيُّوبَ قَالَ: تَلَا أَبُو قِلَابَةَ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ إِلَى قَوْلِهِ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ قَالَ: هُوَ جَزَاءُ كُلِّ مُفْتَرٍ يَكُونُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَنْ يُذِلَّهُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال: أُعْطِيَ مُوسَى التَّوْرَاةَ فِي سَبْعَةِ أَلْوَاحٍ مِنْ زَبَرْجَدٍ، فِيهَا تِبْيَانٌ لِكُلِّ شَيْءٍ وَمَوْعِظَةٌ، وَلَمَّا جَاءَ فَرَأَى بَنِي إِسْرَائِيلَ عُكُوفًا عَلَى الْعِجْلِ رَمَى التَّوْرَاةَ مِنْ يَدِهِ فَتَحَطَّمَتْ، وَأَقْبَلَ عَلَى هَارُونَ فَأَخَذَ بِرَأْسِهِ فَرَفَعَ اللَّهُ مِنْهَا سِتَّةَ أَسْبَاعٍ وَبَقِيَ سُبُعٌ

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Eyyûb'dan nakletmişlerdir; o şöyle dedi: Ebû Kılâbe { إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } ayetinden { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } sözüne kadar okudu ve: “Kıyamet gününe kadar gelecek olan her iftiracının cezası, Allah'ın onu zelil kılmasıdır” dedi. İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: “Mûsâ'ya Tevrat zebercetten yedi levha halinde verildi; onda her şeye dair açıklama ve bir öğüt vardı. Mûsâ gelip de İsrâiloğullarının buzağıya taptıklarını görünce elindeki Tevrat'ı attı ve levhalar parçalandı; sonra Hârun'a yönelip onun başından tuttu. Bunun üzerine Allah levhaların yedide altısını kaldırdı, geriye yedide biri kaldı.

وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ قَالَ: فِيمَا بَقِيَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ أَوْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانَتِ الْأَلْوَاحُ مِنْ زُمُرُّدٍ فَلَمَّا أَلْقَاهَا مُوسَى ذَهَبَ التَّفْصِيلُ، وَبَقِيَ الْهُدَى وَالرَّحْمَةُ، وَقَرَأَ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَقَرَأَ: وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ قَالَ: وَلَمْ يذكر التفصيل هاهنا.

{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ } 'Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı; onların nüshasında hidayet ve rahmet vardı' [ayeti hakkında İbn Abbâs]: Ondan geriye kalan kısımda [vardı] demiştir.” İbnü'l-Münzir Mücâhid yahut Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini nakletmiştir: “Levhalar zümrüttendi; Mûsâ onları atınca tafsilat kısmı gitti, geriye hidayet ve rahmet kaldı.” Sonra { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } ayetini ve { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ } ayetini okudu ve: “Burada tafsilatı zikretmedi” dedi.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٥ الى ١٥٧]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 155-157]

وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)

{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca (Mûsâ): 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu ancak senin bir imtihanındır; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın! (155) Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik' dedi. (Allah) buyurdu ki: 'Azabıma gelince, onu dilediğime uğratırım; rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım. (156) Onlar ki yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî elçiye, o peygambere uyarlar; o onlara iyiliği emreder, kötülükten meneder, temiz şeyleri onlara helal kılar, murdar şeyleri onlara haram kılar ve onların ağır yüklerini, üzerlerindeki bağları indirip kaldırır. İşte ona iman edenler, ona saygı gösterip destekleyenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, asıl kurtuluşa erenler onlardır.' (157)”

قَوْلُهُ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا هَذَا شُرُوعٌ فِي بَيَانِ مَا كَانَ مِنْ مُوسَى وَمِنَ الْقَوْمُ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ. وَسَبْعِينَ: مَفْعُولُ اخْتَارَ، وَقَوْمَهُ مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: مِنْ قَوْمِهِ عَلَى الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الرَّاعِي:

{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” ayeti; Mûsâ'nın ve seçtiği kavmin durumunu açıklamaya bir başlangıçtır. { سَبْعِينَ } kelimesi { اخْتارَ } fiilinin mef'ulüdür; { قَوْمَهُ } kelimesi ise cerr edatının hazfiyle (nezy-i hâfız ile) mansubdur; yani hazf ve îsâl kaidesi uyarınca min kavmihî (مِنْ قَوْمِهِ) “kavminden” takdirindedir. Râî'nin şu beyti de bunun gibidir:

اخْتَرْتُكَ النَّاسَ إِذْ رَثَّتْ خَلَائِقُهُمْ ... واختلّ مَنْ كَانَ يُرْجَى عِنْدَهُ السُّولُ

Ahlakları bozulduğu ve katında lütuf umulan kimseler yoldan çıktığı zaman insanlar arasından seni seçtim.

يُرِيدُ اخْتَرْتُكَ مِنَ النَّاسِ، وَمَعْنَى لِمِيقاتِنا لِلْوَقْتِ الَّذِي وَقَّتْنَاهُ لَهُ بَعْدَ أَنْ وَقَعَ مِنْ قَوْمِهِ مَا وَقَعَ، وَالْمِيقَاتُ: الْكَلَامُ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَأْتِيَ إِلَى الطُّورِ فِي نَاسٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ كَذَا قِيلَ وَالرَّجْفَةُ فِي اللُّغَةِ: الزَّلْزَلَةُ الشَّدِيدَةُ، قِيلَ: إِنَّهُمْ زُلْزِلُوا حَتَّى مَاتُوا، فَلَمَّا رَأَى مُوسَى أَخْذَ الرَّجْفَةِ لَهُمْ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ قَالَهُ ﵇ تَحَسُّرًا وَتَلَهُّفًا، لِأَنَّ سَبَبَ أَخْذِ الرَّجْفَةِ لَهُمْ مَا حَكَى اللَّهُ عنهم من قولهم وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ وَقِيلَ: هَؤُلَاءِ السَبْعُونَ غَيْرُ مَنْ قَالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً بَلْ أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، بِسَبَبِ عَدَمِ انْتِهَائِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَوْمٌ لَمْ يَرْضَوْا بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ وَلَا نَهَوُا السَّامِرِيَّ وَمَنْ مَعَهُ عَنْ عِبَادَتِهِ، فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ بِسَبَبِ سُكُوتِهِمْ، وَالْمَعْنَى: لَوْ شِئْتَ إِهْلَاكَنَا لَأَهْلَكْتَنَا بِذُنُوبِنَا قَبْلَ هَذَا الْوَقْتِ اعْتِرَافًا مِنْهُ ﵇ بِالذَّنْبِ، وَتَلَهُّفًا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْ قَوْمِهِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا لِلْجَحْدِ، أَيْ: لَسْتَ مِمَّنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ، قَالَهُ ثِقَةً مِنْهُ بِرَحْمَةِ اللَّهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الِاسْتِعْطَافُ وَالتَّضَرُّعُ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ الدُّعَاءُ وَالطَّلَبُ، أَيْ: لَا تُهْلِكْنَا. قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْمُرَادُ بِالِاسْتِفْهَامِ اسْتِفْهَامُ الْإِعْظَامِ كَأَنَّهُ

[Şair], 'İnsanlar arasından seni seçtim' demek istemektedir. { لِمِيقاتِنا } ifadesinin manası; kavminden meydana gelen olaylar gerçekleştikten sonra kendisi için belirlediğimiz vakit demektir. Mîkât ise daha önce zikri geçen konuşmadır. Zira Allah Teâlâ, buzağıya tapmaktan ötürü Sübhânehu [olan Allah]'tan özür dileyecek olan İsrâiloğullarından bir grup insanla birlikte Tûr'a gelmesini ona emretmişti; böyle denilmiştir. Lügatte recfe (الرَّجْفَةُ), şiddetli sarsıntı (deprem) demektir. Onların ölecek derecede sarsıldıkları söylenmiştir. Mûsâ o sarsıntının onları yakaladığını görünce: { قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin'” demiştir. [Mûsâ] aleyhisselâm bunu derin bir üzüntü ve teessüf içinde söylemiştir. Çünkü sarsıntının onları yakalama sebebi, Allah'ın onlardan naklettiği: { وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ } “Hani siz: 'Ey Mûsâ! Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayız' demiştiniz de sizi yıldırım çarpmıştı” sözleridir; nitekim bu husus Bakara suresinde geçmişti. Bu yetmiş kişinin, { أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı bize apaçık göster” diyen kimselerden başkaları olduğu; bilakis onların buzağıya tapmaktan vazgeçmemeleri sebebiyle kendilerini sarsıntının yakaladığı da söylenmiştir. Yine onların, buzağıya tapmaya razı olmayan, ancak Sâmirî ve beraberindekileri de ona tapmaktan nehyetmeyen kimseler olduğu, dolayısıyla suskun kalmaları sebebiyle kendilerini sarsıntının yakaladığı da söylenmiştir. Manası şudur: Bizleri helak etmeyi dileseydin, [Mûsâ] aleyhisselâm'ın günahı itiraf etmesi ve kavminden kaynaklanan kusurlardan ötürü teessüf duyması kabilinden, bundan önce günahlarımız sebebiyle bizi helak ederdin. { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?” ayetindeki soru inkâr (cahd) içindir; yani 'Sen bunu yapacak değilsin' demektir. [Mûsâ] bunu Allah'ın rahmetine olan güveninden ötürü söylemiştir ve bundan maksat merhamet dilemek (isti'tâf) ve yalvarmaktır. Bunun manasının dua ve talep olduğu, yani 'Bizi helak etme!' anlamına geldiği de söylenmiştir. Müberred şöyle demiştir: Buradaki istifhamdan maksat ta'zim (büyüklüğü ikrar) istifhamıdır; sanki kendisi

يَقُولُ: وَقَدْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّهُ لَا يَهْلِكُ أَحَدٌ بِذَنْبِ غَيْرِهِ، وَلَكِنَّهُ كَقَوْلِ عِيسَى إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ: السَّبْعُونَ، والمعنى: أتهلك بني إسرائيل لما فَعَلَ هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءُ فِي قَوْلِهِمْ: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ: السَّامِرِيُّ وَأَصْحَابُهُ. قَوْلُهُ إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ أَيْ: مَا الْفِتْنَةُ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا هَؤُلَاءِ السُّفَهَاءُ إِلَّا فِتْنَتُكَ الَّتِي تَخْتَبِرُ بِهَا مَنْ شِئْتَ وَتَمْتَحِنُ بِهَا مَنْ أَرَدْتَ، وَلَعَلَّهُ ﵇ اسْتَفَادَ هَذَا مِنْ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَيْ: تُضِلُّ بِهَذِهِ الْفِتْنَةِ مَنْ تَشَاءُ مِنْ عِبَادِكَ، وَتَهْدِي بِهَا مَنْ تَشَاءُ مِنْهُمْ، وَمِثْلُهُ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الِاسْتِعْطَافِ وَالدُّعَاءِ فَقَالَ أَنْتَ وَلِيُّنا أَيِ: الْمُتَوَلِّي لِأُمُورِنَا فَاغْفِرْ لَنا مَا أَذْنَبْنَاهُ وَارْحَمْنا بِرَحْمَتِكَ الَّتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ لِلذُّنُوبِ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً بِتَوْفِيقِنَا لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، أَوْ تَفَضَّلْ عَلَيْنَا بِإِفَاضَةِ النِّعَمِ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِنَ الْعَافِيَةِ وَسَعَةِ الرِّزْقِ وَفِي الْآخِرَةِ أَيْ: وَاكْتُبْ لَنَا فِي الْآخِرَةِ الْجَنَّةَ بِمَا تُجَازِينَا بِهِ، أَوْ بِمَا تَتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْنَا مِنَ النَّعِيمِ فِي الْآخِرَةِ، وَجُمْلَةُ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ سُؤَالِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْحَسَنَةِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، أَيْ: إِنَّا تُبْنَا إِلَيْكَ وَرَجَعْنَا عَنِ الْغَوَايَةِ الَّتِي وَقَعَتْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَالْهَوْدُ: التَّوْبَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ، وَجُمْلَةُ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَنَظَائِرِهَا فِيمَا تَقَدَّمَ، قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ هُنَا: الرَّجْفَةُ، وَقِيلَ: أَمْرُهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ بِأَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ، أَيْ: لَيْسَ هَذَا إِلَيْكَ يَا مُوسَى، بَلْ مَا شِئْتُ كَانَ، وَمَا لَمْ أَشَأْ لَمْ يَكُنْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْعَذَابَ هُنَا يَنْدَرِجُ تَحْتَهُ كُلُّ عَذَابٍ، وَيَدْخُلُ فِيهِ عَذَابُ هَؤُلَاءِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ أَشَاءُ مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلْعَذَابِ، أَوْ مَنْ أَشَاءُ أَنْ أُضِلَّهُ وَأَسْلُبَهُ التَّوْفِيقَ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ وَغَيْرِهِمْ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ سَيَكْتُبُ هَذِهِ الرَّحْمَةَ الْوَاسِعَةَ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الذُّنُوبَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ الْمَفْرُوضَةَ عَلَيْهِمْ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ أَيْ: يُصَدِّقُونَ بِهَا وَيُذْعِنُونَ لَهَا، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَتَبَ لَهُمْ هَذِهِ الرَّحْمَةَ بِبَيَانٍ أَوْضَحَ مِمَّا قَبْلَهُ وَأَصْرَحَ فَقَالَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ وَهُوَ مُحَمَّدٌ ﵊، فَخَرَجَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَسَائِرُ الْمِلَلِ. وَالْأُمِّيُّ: إِمَّا نِسْبَةٌ إِلَى الْأُمَّةِ الْأُمِّيَّةِ الَّتِي لَا تَكْتُبُ وَلَا تَحْسِبُ، وَهُمُ الْعَرَبُ، أَوْ نِسْبَةٌ إِلَى الْأُمِّ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ بَاقٍ عَلَى حَالَتِهِ الَّتِي وُلِدَ عَلَيْهَا لَا يَكْتُبُ وَلَا يَقْرَأُ الْمَكْتُوبَ وَقِيلَ: نِسْبَةٌ إِلَى أُمِّ الْقُرَى، وَهِيَ مَكَّةُ الَّذِي يَجِدُونَهُ يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى، أَيْ:

şöyle demektedir: Mûsâ hiç kimsenin başkasının günahıyla helak olmayacağını bilmekteydi; fakat bu [sözü], İsa'nın: { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar senin kullarındır” sözü gibidir. Beyinsizlerden maksadın o yetmiş kişi olduğu ve mananın: “Bu beyinsizlerin: 'Allah'ı bize açıkça göster' demeleri sebebiyle İsrâiloğullarını mı helak edeceksin?” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Onlardan maksadın Sâmirî ve yandaşları olduğu da söylenmiştir. { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” kavline gelince: Bu beyinsizlerin içine düştüğü fitne, dilediğini sınadığın ve arzu ettiğini imtihan ettiğin senin fitnenden (imtihanından) başka bir şey değildir. Belki de o aleyhisselâm bunu Subhânehû'nun: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “Doğrusu biz senden sonra kavmini imtihan ettik” kavlinden çıkarmıştır. { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin”, yani bu fitneyle kullarından dilediğini saptırır, onlardan dilediğini de hidayete erdirirsin. { لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا } “Hanginizin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için” ayeti de böyledir. Sonra tekrar merhamet dilemeye ve duaya dönerek şöyle dedi: { أَنْتَ وَلِيُّنا } “Sen bizim dostumuzsun”, yani işlerimizi üstlenensin; { فَاغْفِرْ لَنا } “bizi bağışla”, işlediğimiz günahları [affet]; { وَارْحَمْنا } “ve bize merhamet et”, her şeyi kuşatan rahmetinle [bize acı]; { وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “Sen bağışlayanların en hayırlısısın”, günahları en güzel bağışlayansın. { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz”, salih amellere bizi muvaffak kılmak suretiyle [bir iyilik ver] yahut bu dünyada afiyet ve rızık genişliği gibi nimetleri üzerimize yağdırarak bize lütufta bulun; { وَفِي الْآخِرَةِ } “ahirette de”, yani ahirette de bizi mükafatlandıracağın şeylerle veya ahirette bize lütfedeceğin nimetlerle bize cenneti yaz. { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik” cümlesi, kendisinden önceki mağfiret, rahmet, dünyada ve ahirette iyilik talebinin gerekçesidir (ta'lilidir); yani: “Biz sana tevbe ettik ve İsrâiloğullarından sadır olan azgınlıktan vazgeçip döndük” demektir. el-Hevd (الهَوْدُ): Tevbe etmektir; nitekim Bakara suresinde geçmişti. { قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “Buyurdu ki: Azabıma dilediğimi uğratırım” cümlesi daha öncekilerin benzerleri gibi müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). Burada azaptan maksadın şiddetli sarsıntı olduğu söylenmiştir. Subhânehû'nun onlara nefislerini öldürmelerini emretmesi olduğu da söylenmiştir; yani: “Bu senin elinde değildir ey Mûsâ! Bilakis benim dilediğim olur, dilemediğim ise olmaz” demektir. Zahir olan şudur ki, buradaki azabın kapsamına her türlü azap girmekte olup bunların azabı da öncelikli olarak buna dâhildir. Maksadın; azabı hak edenlerden dilediğim kimse veya saptırmayı ve tevfiki kendisinden çekip almayı dilediğim kimse olduğu da söylenmiştir. { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”, yani mükellefler ve diğerleri olmak üzere her varlığı [kuşatmıştır]. Sonra Subhânehû, bu geniş rahmetini günahlardan { يَتَّقُونَ } “sakınan”, üzerlerine farz kılınan { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı veren” ve { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “ayetlerimize iman eden”, yani onları tasdik edip boyun eğen kimselere yazacağını haber verdi. Sonra Subhânehû, kendilerine bu rahmeti yazdığı kimseleri öncekinden daha açık ve daha sarih bir beyanla açıklayarak şöyle buyurdu: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } “O ümmî peygamber olan Elçi'ye uyanlar”; o da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; böylece Yahudiler, Hristiyanlar ve diğer bütün din mensupları [bu vasfın] dışında kalmıştır. Ümmî kelimesi: Ya okuma yazma ve hesap bilmeyen ümmî bir topluluğa nispet edilmiştir ki onlar Araplardır; ya da anneye (ümm) nispet edilmiştir. Manası; doğduğu hal üzere kalmış olup yazı yazmaz ve yazılı metni okumaz demektir. Şehirlerin anası (Ümmü'l-Kurâ) olan Mekke'ye nispet edildiği de söylenmiştir. { الَّذِي يَجِدُونَهُ } “Ki onu bulurlar”, yani Yahudiler ve Hristiyanlar; yani:

يَجِدُونَ نَعْتَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَهُمَا مَرْجِعُهُمْ فِي الدِّينِ، وَهَذَا الْكَلَامُ مِنْهُ سُبْحَانَهُ مع موسى هو قَبْلَ نُزُولِ الْإِنْجِيلِ فَهُوَ مِنْ بَابِ الْإِخْبَارِ بِمَا سَيَكُونُ، ثُمَّ وَصَفَ هَذَا النَّبِيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ كَذَلِكَ بِأَنَّهُ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ، أَيْ: بِكُلِّ مَا تَعْرِفُهُ الْقُلُوبُ وَلَا تُنْكِرُهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي هِيَ مِنْ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ أَيْ: مَا تُنْكِرُهُ الْقُلُوبُ وَلَا تَعْرِفُهُ، وَهُوَ مَا كَانَ مِنْ مَسَاوِئِ الْأَخْلَاقِ، قِيلَ: إِنَّ قَوْلَهُ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ إِلَى قَوْلِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ كَلَامٌ يَتَضَمَّنُ تَفْصِيلَ أَحْكَامِ الرَّحْمَةِ الَّتِي وَعَدَ بِهَا، ذَكَرَ مَعْنَاهُ الزَّجَّاجُ، وَقِيلَ: هُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ النَّبِيِّ، وَقِيلَ: هُوَ مُفَسِّرٌ لِقَوْلِهِ مَكْتُوباً. قَوْلُهُ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ أَيِ: الْمُسْتَلَذَّاتِ، وَقِيلَ: يُحِلُّ لَهُمْ مَا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي حرّمت عليهم بسبب

Onun vasfını, dinde başvuru kaynakları olan Tevrat ve İncil'de yanlarında yazılı bulurlar. Yüce Allah'ın Mûsâ ile olan bu konuşması İncil'in indirilmesinden önce gerçekleştiği için gelecekte vuku bulacak bir şeyi haber verme kabilindendir. Daha sonra kendisini bu şekilde bulacakları bu Peygamber'i, marufu emreden -yani kalplerin bildiği, yadırgamadığı ve güzel ahlaktan sayılan her şeyi [emreden]- ve onları münkerden nehyeden -yani kalplerin yadırgadığı, benimsemediği ve kötü ahlaktan olan şeyleri [yasaklayan]- olarak nitelemiştir. { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ } ifadesinden { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } ifadesine kadar olan kısmın, vaad edilen rahmetin hükümlerinin detayını içeren bir kelam olduğu söylenmiştir; Zeccâc bunun manasını bu şekilde zikretmiştir. Bir görüşe göre bu kısım, Peygamber (en-Nebî) kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir. Diğer bir görüşe göre ise { مَكْتُوباً } [yazılı olarak] ifadesinin tefsiridir. { يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “onlara temiz ve hoş şeyleri helal kılar” sözü; lezzetli/hoş şeyleri [helal kılar] demektir. Bir görüşe göre de kendilerine haram kılınmış şeylerden...

ذُنُوبِهِمْ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ أَيِ: الْمُسْتَخْبَثَاتِ كَالْحَشَرَاتِ وَالْخَنَازِيرِ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ الْإِصْرُ: الثِّقَلُ، أَيْ: يَضَعُ عَنْهُمُ التَّكَالِيفَ الشَّاقَّةَ الثَّقِيلَةَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي الْبَقَرَةِ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ أَيْ: وَيَضَعُ عَنْهُمُ الْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمُ، الْأَغْلَالُ مُسْتَعَارَةٌ لِلتَّكَالِيفِ الشَّاقَّةِ الَّتِي كَانُوا قَدْ كُلِّفُوهَا فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ أَيْ: بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَاتَّبِعُوهُ فِيمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ وَعَزَّرُوهُ أَيْ: عَظَّمُوهُ وَوَقَّرُوهُ، قَالَهُ الْأَخْفَشُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَنَعُوهُ مِنْ عَدُوِّهِ، وَأَصْلُ الْعَزْرِ: الْمَنْعُ، وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ وَعَزَّرُوهُ بِالتَّخْفِيفِ وَنَصَرُوهُ أَيْ: قَامُوا بِنَصْرِهِ عَلَى مَنْ يُعَادِيهِ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أَيِ: اتَّبَعُوا الْقُرْآنَ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَعَ نُبُوَّتِهِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَاتَّبَعُوا الْقُرْآنَ الْمُنَزَّلَ إِلَيْهِ مَعَ اتِّبَاعِهِ بِالْعَمَلِ بِسُنَّتِهِ مِمَّا يَأْمُرُ بِهِ وَيَنْهَى عَنْهُ، أَوِ اتَّبَعُوا الْقُرْآنَ مُصَاحِبِينَ لَهُ فِي اتِّبَاعِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِ أُولئِكَ إِلَى الْمُتَّصِفِينَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الْفَائِزُونَ بِالْخَيْرِ وَالْفَلَاحِ لَا غَيْرُهُمْ مِنَ الْأُمَمِ.

günahları sebebiyle haram kılınmış olan şeyleri onlara helal kılar da denilmiştir. { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “murdar şeyleri onlara haram kılar”, yani haşerat ve domuz gibi tiksinç olan şeyleri [haram kılar]. { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ } “ve onların ağır yüklerini kaldırır”; isr (الْإِصْرُ): Ağır yüktür; yani onların üzerindeki meşakkatli ve ağır mükellefiyetleri kaldırır. Bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. { وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “ve üzerlerindeki bağları indirip kaldırır”, yani onların üzerinde bulunan bağları kaldırır; ağlâl (bağlar/zincirler) kendilerine yüklenmiş olan ağır mükellefiyetler için istiare yoluyla kullanılmıştır. { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ } “İşte ona iman edenler”, yani Muhammed ﷺ'e inanan ve getirdiği şeriat hususunda ona tâbi olanlar, { وَعَزَّرُوهُ } “ve ona saygı gösterenler”, yani onu yücelten ve tazim edenler -bunu Ahfeş söylemiştir; onu düşmanından koruyanlar manasına geldiği de söylenmiştir; zira azr (الْعَزْرُ) kelimesinin aslı menetmektir; Cahderî { وَعَزَرُوهُ } şeklinde şeddesiz okumuştur-, { وَنَصَرُوهُ } “ve ona yardım edenler”, yani ona düşmanlık edenlere karşı onun yardımına koşanlar { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } “ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar”, yani peygamberliğiyle birlikte ona indirilen Kur'an'a uyanlar -bunun manasının: emrettiği ve yasakladığı şeylerde sünnetiyle amel edip ona uymakla beraber indirilen Kur'an'a uyanlar yahut ona uymakta onunla birlikte olan Kur'an'a tâbi olanlar şeklinde olduğu da söylenmiştir-. { أُولئِكَ } “İşte onlar” ile yapılan işaret, bu vasıflarla muttasıf olanlaradır; { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “asıl kurtuluşa erenler onlardır”, yani diğer ümmetler değil, sadece hayra ve felaha erenler işte bunlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ الْآيَةَ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } ayeti hakkında şöyle rivayet etmişlerdir:

قَالَ: كَانَ اللَّهُ أَمَرَهُ أَنْ يَخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا، فَاخْتَارَ سَبْعِينَ رَجُلًا فَبَرَزَ بِهِمْ لِيَدْعُوا رَبَّهُمْ، فَكَانَ فِيمَا دَعَوُا اللَّهَ أَنْ قَالُوا: اللَّهُمَّ أَعْطِنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنْ قَبْلِنَا وَلَا تُعْطِهِ أَحَدًا بَعْدَنَا، فَكَرِهَ اللَّهُ ذَلِكَ مِنْ دُعَائِهِمْ، فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ مُوسَى رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ، إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ يَقُولُ: إِنْ هِيَ إِلَّا عَذَابُكَ تُصِيبُ بِهِ مَنْ تَشَاءُ وَتَصْرِفُهُ عَمَّنْ تَشَاءُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم وأبو الشيخ عن مُجَاهِدٍ لِمِيقاتِنا قَالَ: لِتَمَامِ الْمَوْعِدِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ:

O şöyle dedi: “Allah ona kavminden yetmiş adam seçmesini emretti; o da yetmiş kişi seçti ve Rablerine dua etsinler diye onları meydana çıkardı. Allah'a ettikleri dualar arasında şu da vardı: 'Allahım! Bizden önce hiç kimseye vermediğin ve bizden sonra da hiç kimseye vermeyeceğin şeyleri bize ver!' Allah onların bu duasını hoş görmedi ve onları şiddetli sarsıntı yakaladı. Mûsâ: 'Rabbim! Dileseydin onları bundan önce helak ederdin. { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } Bu ancak senin fitnendir' dedi.” [İbn Abbâs] der ki: “Yani bu senin dilediğine isabet ettirdiğin, dilediğinden de savdığın azabından başka bir şey değildir.” Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den { لِمِيقاتِنا } ayeti hakkında: “Vadedilen vaktin tamamlanması için” dediğini; { فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } ayeti hakkında da:

مَاتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ قَالَ:

“Öldüler, sonra onları diriltti” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve Ebû'ş-Şeyh Ebü'l-Âliye'den { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:

بَلِيَّتُكَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ قَالَ: مَشِيئَتُكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ السَّبْعِينَ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ مُوسَى مِنْ قَوْمِهِ، إِنَّمَا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَرْضَوْا بِالْعَمَلِ وَلَمْ يَنْهَوْا عَنْهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ فَلَمْ يُعْطِهَا مُوسَى قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ إِلَى قَوْلِهِ الْمُفْلِحُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ قَالَ: فَكَتَبَ الرَّحْمَةَ يَوْمئِذٍ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قَالَ: تُبْنَا إِلَيْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن أبي وجرة السَّعْدِيِّ، - وَكَانَ مِنْ أَعْلَمِ النَّاسِ بِالْعَرَبِيَّةِ- قَالَ: لَا وَاللَّهِ مَا أَعْلَمُهَا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُدْنَا قِيلَ: فَكَيْفَ؟ قَالَ: هِدْنَا بِكَسْرِ الْهَاءِ؟ يَقُولُ: مِلْنَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ قَالَ: وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا الْبَرَّ وَالْفَاجِرَ، وَهِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَغَيْرُهُ عَنْ سَلْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «إِنَّ لِلَّهِ مِائَةَ رَحْمَةٍ فَمِنْهَا رَحْمَةٌ يَتَرَاحَمُ بِهَا الْخَلْقُ، وَبِهَا تَعْطِفُ الْوُحُوشُ عَلَى أَوْلَادِهَا، وَأَخَّرَ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ وَالضِّيَاءُ الْمَقْدِسِيُّ مِنْ حَدِيثِ

“Senin imtihanındır” dedi. Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu senin imtihanından başka bir şey değildir” ayeti hakkında: “Senin dilemendir” demiştir. Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Mûsâ'nın kavminden seçtiği yetmiş kişiyi o şiddetli sarsıntının yakalaması, sadece [buzağıya tapma] fiilinden razı olmadıkları ve [insanları] bundan menetmedikleri içindi.” Saîd b. Mansûr, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ } “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de” ayeti hakkında: “Bu Mûsâ'ya verilmedi; [Allah]: { قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } 'Buyurdu ki: Azabıma dilediğimi uğratırım'dan { الْمُفْلِحُونَ } 'kurtuluşa erenlerin ta kendileridir'e kadar [olan kısmı] buyurdu” demiştir. İbn Ebî Hâtim İkrime'den naklettiğine göre o, { وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ } “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah rahmeti o gün bu ümmete yazdı.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik” ayeti hakkında: “Sana tövbe ettik” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den de benzerini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Arapça konusunda insanların en bilgililerinden olan Ebû Vecre es-Sa'dî'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Hayır, vallahi ben Arapların kelamında hûdnâ (هُدْنَا) şeklinde [bir kullanım] bilmiyorum.” Ona: “Peki nasıldır?” diye sorulduğunda: “He harfinin kesresiyle hidnâ (هِدْنَا); yani [haktan bâtıla değil, bâtıldan hakka] meylettik, yöneldik demektir” demiştir. Abdürrezzâk, ez-Zühd'de Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Hasan ve Katâde'den { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” ayeti hakkında şöyle dediklerini nakletmişlerdir: “O'nun rahmeti dünyada iyiyi de kötüyü de kuşatmıştır; kıyamet gününde ise sadece sakınanlara (müttakilere) aittir.” Müslim ve diğerleri Selmân'dan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmişlerdir: “Şüphesiz Allah'ın yüz rahmeti vardır. Bunlardan bir rahmet vardır ki mahlûkat onunla birbirine merhamet eder ve vahşi hayvanlar yavrularına onunla şefkat gösterir. Doksan dokuzunu ise kıyamet gününe ertelemiştir.” Ahmed, Ebû Dâvûd, Taberânî, Hâkim ve Ziyâ el-Makdisî de Cündeb b. Abdillâh el-Becelî hadisinden

جُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ قَالَ إِبْلِيسُ: وَأَنَا مِنَ الشَّيْءِ، فَنَسَخَهَا اللَّهُ، فَنَزَلَتْ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ إِلَى آخَرِ الْآيَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابن أريج قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ قَالَ إِبْلِيسُ: أَنَا مِنَ الشَّيْءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ قَالَتِ الْيَهُودُ: فَنَحْنُ نَتَّقِي وَنُؤْتِي الزَّكَاةَ، قَالَ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ فَعَزَلَهَا اللَّهُ عَنْ إِبْلِيسَ وَعَنِ الْيَهُودِ، وَجَعَلَهَا لِأَمَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Ebû'ş-Şeyh es-Süddî'den şöyle dediğini nakletmiştir: “{ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } 'Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır' ayeti inince İblis: 'Ben de bir şeyim [o hâlde bana da şamildir]' dedi. Bunun üzerine Allah [bu genel hükmü tahsis edip] neshetti ve ayetin sonuna kadar olan { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } 'Onu sakınanlara yazacağım' kısmı indi.” İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh İbn Cüreyc'den şöyle dediğini nakletmiştir: “{ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } 'Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır' inince İblis: 'Ben de bir şeyim' dedi. Yüce Allah: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } 'Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım' buyurdu. Yahudiler: 'Biz sakınıyoruz ve zekât veriyoruz' dediler. Allah Teâlâ: { الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } 'O ümmî peygamber olan elçiye uyanlar' buyurdu. Böylece Allah rahmeti İblis'ten ve Yahudilerden uzaklaştırdı ve onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine kıldı.”

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ فِي مُسْنَدِهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ مَسْأَلَةً فأعطاها محمدا ﷺ، قَوْلُهُ: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ إِلَى قَوْلِهِ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ فَأَعْطَى مُحَمَّدًا كُلَّ شَيْءٍ سَأَلَ مُوسَى رَبَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ قَالَ: كَتَبَهَا اللَّهُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَتَّقُونَ الشِّرْكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ النَّخَعِيِّ فِي قَوْلِهِ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ قَالَ: كَانَ لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ نَبِيُّكُمْ ﷺ كَانَ أُمِيًّا لَا يَكْتُبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشيخ عن قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ قَالَ: يَجِدُونَ نَعْتَهُ وَأَمْرَهُ وَنُبُوَّتَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Bezzâr kendi Müsned'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Mûsâ Rabbinden bir dilekte bulundu; Allah da onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdi. { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } 'Mûsâ kavminden seçti' sözünden { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } 'Onu sakınanlara yazacağım' sözüne kadar... Mûsâ'nın bu ayette Rabbinden istediği her şeyi Allah Muhammed'e verdi.” İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye ondan [İbn Abbâs'tan] { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Onu sakınanlara yazacağım” ayeti hakkında: “Allah onu bu ümmete yazdı” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr ondan bu ayet hakkında: “Şirkten sakınırlar” dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh en-Nehaî'den { النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } “ümmî peygamber” sözü hakkında: “Okumaz ve yazmazdı” dediğini nakletmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den bu ayet hakkında: “O, peygamberiniz [Muhammed] sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; ümmî idi, yazı yazmazdı” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den { الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ } “Onu yanlarındaki [Tevrat ve İncil'de] yazılı bulurlar” ayeti hakkında: “Onun niteliğini, emrini ve peygamberliğini yanlarında yazılı bulurlar” dediğini nakletmişlerdir. İbn Sa'd, Buhârî, İbn Cerîr ve Delâil'de Beyhakî Atâ b. Yesâr'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، فَقُلْتُ لَهُ: أَخْبَرَنِي عَنْ صِفَةِ رَسُولِ اللَّهِ، قَالَ: أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَوْصُوفٌ فِي التَّوْرَاةِ بِبَعْضِ صِفَتِهِ فِي الْقُرْآنِ «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا، وَحِرْزًا لِلْأُمِّيِّينَ أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ، لَيْسَ بِفَظٍّ وَلَا غَلِيظٍ وَلَا صَخَّابٍ فِي الْأَسْوَاقِ وَلَا تَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ، وَلَكِنْ تَعْفُو وَتَصْفَحُ، وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ، بِأَنْ يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيَفْتَحَ بِهِ أَعْيُنًا عُمْيًا وَآذَانًا صُمًّا وَقُلُوبًا غُلْفًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعِيدٍ وَالدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدِهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ مِثْلَهُ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا مع اختلاف بعض الألفاظ وزيادة وَنَقْصٍ فِي بَعْضٍ عَنْ جَمَاعَةٍ.

“Abdullah b. Amr b. el-Âs ile karşılaştım ve ona: 'Bana Resûlullah'ın vasfından haber ver' dedim. O da: 'Evet, vallahi o Tevrat'ta, Kur'an'daki bazı sıfatlarıyla şöyle nitelenmiştir: Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir koruyucu/sığınak olarak gönderdik. Sen benim kulum ve elçimsin; sana Mütevekkil adını verdim. O kaba, katı yürekli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir. Kötülüğe kötülükle karşılık vermez; aksine affeder ve bağışlar. Allah, insanların 'Lâ ilâhe illallâh' demeleriyle eğri olan milleti doğrultuncaya, onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kilitli kalpleri açıncaya kadar onun canını almayacaktır' dedi.” İbn Sa'd, Müsned'inde Dârimî, Delâil'de Beyhakî ve İbn Asâkir, Abdullah b. Selâm'dan benzerini nakletmişlerdir. Bu rivayetin benzeri, bazı lafız farklılıkları, fazlalık ve eksikliklerle birlikte bir topluluktan da rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ قَالَ: الْحَلَالُ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ قَالَ: التَّثْقِيلُ الَّذِي كَانَ فِي دِينِهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ قَالَ: كَلَحْمِ الْخِنْزِيرِ وَالرِّبَا وَمَا كَانُوا يَسْتَحِلُّونَهُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ مِنَ الْمَآكِلِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّهُ، وَفِي قَوْلِهِ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ قَالَ: هُوَ مَا كَانَ اللَّهُ أَخَذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ فِيمَا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ قَالَ: مَا غَلَّظَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَرْضِ الْبَوْلِ مِنْ جُلُودِهِمْ إِذَا أَصَابَهُمْ وَنَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَعَزَّرُوهُ يعني: عظّموه ووقروه.

İbnü'l-Münzir İbn Cüreyc'den { وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “Onlara temiz şeyleri helal kılar” ayeti hakkında: “Helal olan şeylerdir”; { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “ve onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları indirir” ayeti hakkında: “Dinlerindeki ağırlaştırılmış hükümleri [kaldırır]” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî İbn Abbâs'tan { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “onlara pis şeyleri haram kılar” ayeti hakkında: “Domuz eti, faiz ve Allah'ın haram kıldığı yiyeceklerden helal sayageldikleri haramlar gibi” dediğini; { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları indirir” ayeti hakkında: “Bu, Allah'ın haram kıldığı şeylerde onlardan almış olduğu ahittir” dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ } “onların ağır yüklerini indirir” ayeti hakkında: “İsrailoğullarına idrar değdiğinde derilerini kesmek ve benzeri hususlarda yüklenen ağır hükümlerdir” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan { وَعَزَّرُوهُ } “ve ona saygı gösterenler” sözü hakkında: “Yani ona saygı gösterir ve onu yüceltirler” dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٨]

[A'râf Suresi (7), Ayet 158]

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)

{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; diriltir ve öldürür. O hâlde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan, Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan elçisine iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.' (158)”

لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ أوصاف رسول الله ﷺ الْمَكْتُوبَةِ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ الْمُقْتَضِي لِعُمُومِ رِسَالَتِهِ إِلَى النَّاسِ، جَمِيعًا، لَا كَمَا كَانَ غَيْرُهُ مِنَ الرُّسُلِ ﵈، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُبْعَثُونَ إِلَى قَوْمِهِمْ خَاصَّةً، وجَمِيعاً مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، أي: حال كونكم جميعا، والَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِمَّا فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَلَى الصِّفَةِ لِلِاسْمِ الشَّرِيفِ أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ بَدَلٌ مِنَ الصِّلَةِ، مُقَرِّرٌ لِمَضْمُونِهَا مُبَيِّنٌ لَهَا، لأنّ من ملك السموات وَالْأَرْضَ وَمَا فِيهِمَا هُوَ الْإِلَهُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَهَكَذَا مَنْ كَانَ يُحْيِي وَيُمِيتُ هُوَ الْمُسْتَحِقُّ لِتَفَرُّدِهِ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَنَفْيِ الشُّرَكَاءِ عَنْهُ، وَالْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ مُتَفَرِّعٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ، وَهُمَا وَصْفَانِ لِرَسُولِهِ، وَكَذَلِكَ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَصْفٌ لَهُ، وَالْمُرَادُ بِالْكَلِمَاتِ مَا أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى الْأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِهِ أَوِ الْقُرْآنُ فَقَطْ، وَجُمْلَةُ وَاتَّبِعُوهُ مُقَرِّرَةٌ لِجُمْلَةِ فَآمِنُوا بِاللَّهِ، ولَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ عِلَّةٌ لِلْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ وَالِاتِّبَاعِ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Tevrat ve İncil'de yazılı olan sıfatları daha önce geçince, Yüce Allah peygamberliğinin bütün insanları kapsadığını bildiren bu sözü söylemesini ona emretti. Nitekim aleyhimüsselâm diğer peygamberler böyle değildi; onlar sadece kendi kavimlerine gönderilirlerdi. { جَمِيعاً } “hepinize” kelimesi hal olarak mensuptur; yani 'hepiniz olarak'. { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan” ifadesi, lafza-i celâle sıfat olarak cer mahallindedir veya övgü (medih) üzere mensuptur yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” cümlesi sıladan bedel olup onun içeriğini pekiştirmekte ve açıklamaktadır. Çünkü göklerin, yerin ve ikisinde olanların mülküne sahip olan zat, hakiki ilahtır. Aynı şekilde dirilten ve öldüren zat da tek başına Rab olmaya ve ortakların O'ndan nefyedilmesine müstahak olandır. Allah'a ve Resûlüne iman emri ise önceki kısımdan türemektedir. { النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ } “ümmî peygamber” ifadesinin tefsiri daha önce geçmişti; bu iki kelime O'nun elçisinin vasfıdır. Aynı şekilde { الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan” ifadesi de onun bir vasfıdır. 'Kelimeler'den maksat, Allah'ın ona ve ondan önceki peygamberlere indirdiği şeylerdir veya sadece Kur'an'dır. { وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun” cümlesi, { فَآمِنُوا بِاللَّهِ } “Allah'a iman edin” cümlesini pekiştirmektedir. { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “ki doğru yolu bulasınız” ifadesi ise iman ve ittiba emrinin illetidir (gerekçesidir).

وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَعْثُ الله محمدا ﷺ إِلَى الْأَحْمَرِ وَالْأَسْوَدِ فَقَالَ:

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kızıl ve siyah [bütün insanlara] gönderdi ve şöyle buyurdu:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً وَالْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الْكَثِيرَةُ فِي هَذَا الْمَعْنَى مَشْهُورَةٌ فَلَا نُطِيلُ بِذِكْرِهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ قَالَ: آيَاتُهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَكَلِماتِهِ قال: عيسى.

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً } “Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın hepinize [gönderdiği] elçisiyim”. Bu manadaki pek çok sahih hadis meşhurdur; bu sebeple onları zikrederek sözü uzatmıyoruz. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Katâde'den { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan” ayeti hakkında: “O'nun ayetlerine” dediğini nakletmişlerdir. Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den { وَكَلِماتِهِ } “ve O'nun kelimelerine” sözü hakkında: “İsa” dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٦]

[A'râf Suresi (7), Âyetler 159-166]

وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)

{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır. (159) Biz onları on iki kabileye, topluluklara ayırdık. Kavmi Mûsâ'dan su istediğinde ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı; her topluluk su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık, onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (160) Onlara: 'Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, 'Hıtta (bağışla)' deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik yapanlara [mükâfatlarını] daha da artıracağız' denildiği zamanı da hatırla. (161) İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü gökten üzerlerine bir azap gönderdik. (162) Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor. Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak kendilerine geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. İşte biz, yoldan çıkmaları sebebiyle onları böyle sınıyorduk. (163)”

وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)

{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman [öğüt verenler]: 'Rabbinize karşı bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle' dediler. (164) Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında, kötülükten sakındıranları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık. (165) Yasaklandıkları şeyden dolayı haddi aşıp kibirlendiklerinde onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (166)”

قَوْلُهُ: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى لَمَّا قَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مَا وَقَعَ مِنَ السَّامِرِيِّ وَأَصْحَابِهِ، وَمَا حَصَلَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ التَّزَلْزُلِ فِي الدِّينِ، قَصَّ عَلَيْنَا سُبْحَانَهُ أَنَّ مِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةً مُخَالِفَةً لِأُولَئِكَ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَوَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ أَيْ: يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى الْهِدَايَةِ حَالَ كَوْنِهِمْ مُتَلَبِّسِينَ بِالْحَقِّ وَبِهِ أَيْ: بِالْحَقِّ يَعْدِلُونَ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْحُكْمِ وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ مِنْهُمْ. قَوْلُهُ: وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِ مُوسَى الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ، لَا إِلَى هَؤُلَاءِ الْأُمَّةِ مِنْهُمُ الَّذِينَ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ، وَالْمَعْنَى: صَيَّرْنَاهُمْ قِطَعًا مُتَفَرِّقَةً وَمَيَّزْنَا بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا قَصَّهُ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنَ النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ مَيَّزَ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ حَتَّى صَارُوا أَسْبَاطًا، كُلُّ سِبْطٍ مَعْرُوفٌ عَلَى انْفِرَادِهِ، لِكُلِّ سِبْطٍ نَقِيبٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَقَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } “Mûsâ'nın kavminden...” buyruğu: Allah, Sâmirî ve adamlarının yaptıklarını, İsrailoğulları'nın dinde yaşadığı sarsıntıyı bize anlattıktan sonra, Mûsâ'nın kavminden daha önce zikredilen o kimselere muhalif bir topluluğun da bulunduğunu bize anlatmış ve onları { يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } “hakka iletirler” yani insanları hakka sarılmış olarak hidayete davet ederler; { وَبِهِ } “ve onunla” yani hak ile { يَعْدِلُونَ } “adaletle hükmederler”, hüküm verirken insanlar arasında adaletle davranırlar şeklinde vasıflandırmıştır. Onların, içlerinden Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden kimseler olduğu da söylenmiştir. { وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً } “Onları on iki kabileye ayırdık” buyruğundaki zamir, hakka iletip onunla adalet yapan bu topluluğa değil, daha önce zikri geçen Mûsâ'nın kavmine racidir. Manası: Onları birbirinden ayrı fırkalar/kısımlar haline getirdik ve birbirlerinden ayırt ettik demektir. Bu da Allah'ın İsrailoğulları'na bahşettiği nimetlerden bize anlattığı hususlardandır. Manası şudur: Onları birbirlerinden ayırdı, öyle ki her biri müstakil olarak bilinen kabileler haline geldiler ve her kabilenin bir temsilcisi/önderi vardı; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً } “İçlerinden on iki de temsilci göndermiştik” ayetinde buyrulduğu gibidir ki bu daha önce geçmişti. Ve O'nun şu buyruğu:

اثْنَتَيْ عَشْرَةَ هو ثاني مَفْعُولَيْ قَطَّعْنَا لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى التَّصْيِيرِ، وَأَسْبَاطًا: تَمْيِيزٌ له، أو بدل منه، وأُمَماً نَعْتٌ لِلْأَسْبَاطِ أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، وَالْأَسْبَاطُ: جَمْعُ سِبْطٍ: وَهُوَ وَلَدُ الْوَلَدِ، صَارُوا اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أُمَّةً مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ وَلَدًا، وَأَرَادَ بِالْأَسْبَاطِ: الْقَبَائِلَ، وَلِهَذَا أُنِّثَ الْعَدَدُ كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

{ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } kelimesi, 'dönüştürmek' anlamı içerdiği için { قَطَّعْنا } fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { أَسْباطاً } kelimesi onun temyizi veya ondan bedeldir. { أُمَماً } kelimesi ise { أَسْباطاً } kelimesinin sıfatı veya ondan bedeldir. Esbât, torun/çocuğun çocuğu anlamına gelen sıbt (سِبْط) kelimesinin çoğuludur; on iki evlattan meydana gelen on iki topluluk oldular. Esbât ile kabileleri kastetmiştir, bu yüzden şairin şu beytinde olduğu gibi sayı müennes kılınmıştır:

وَإِنَّ قُرَيْشًا كُلَّهَا عَشْرُ أَبْطُنٍ ... وَأَنْتَ بَرِيءٌ مِنْ قَبَائِلِهَا الْعَشْرِ

“Şüphesiz Kureyş'in tamamı on koldur (batındır), ... Sen ise onun on kabilesinden de uzaksın.”

أَرَادَ بِالْبَطْنِ: الْقَبِيلَةَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْأَسْبَاطِ فِي الْبَقَرَةِ، وَرَوَى الْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ أَنَّهُ قَرَأَ قَطَّعْناهُمُ مُخَفَّفًا، وَسَمَّاهُمْ أُمَمًا، لِأَنَّ كُلَّ سِبْطٍ كَانَ جَمَاعَةً كَثِيرَةَ الْعَدَدِ، وَكَانُوا مُخْتَلِفِي الْآرَاءِ يَؤُمُّ بَعْضُهُمْ غَيْرَ مَا يَؤُمُّهُ الْآخَرُ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَيْ: وَقْتَ اسْتِسْقَائِهِمْ لَهُ لَمَّا أَصَابَهُمُ الْعَطَشُ فِي التِّيهِ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ تَفْسِيرٌ لِفِعْلِ الْإِيحَاءِ فَانْبَجَسَتْ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ: فَضَرَبَ فَانْبَجَسَتْ، وَالِانْبِجَاسُ: الِانْفِجَارُ، أَيْ: فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً بِعَدَدِ الْأَسْبَاطِ لِكُلِّ سِبْطٍ عَيْنٌ يَشْرَبُونَ مِنْهَا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ أَيْ: كُلُّ سِبْطٍ مِنْهُمُ الْعَيْنَ الْمُخْتَصَّةَ بِهِ الَّتِي يَشْرَبُ مِنْهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ مُغْنِيَةٌ عَنِ الْإِعَادَةِ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ أَيْ: جَعَلْنَاهُ ظُلَلًا عَلَيْهِمْ فِي التِّيهِ، يَسِيرُ بِسَيْرِهِمْ، وَيُقِيمُ بِإِقَامَتِهِمْ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى أَيِ: التَّرَنْجَبِينَ وَالسَّمَّانِيَّ، كَمَا تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْبَقَرَةِ كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا مِنَ الْمُسْتَلَذَّاتِ الَّتِي رَزَقْنَاكُمْ وَما ظَلَمُونا بِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُخَالَفَةِ وَكُفْرَانِ النِّعَمِ وَعَدَمِ تَقْدِيرِهَا حَقَّ قَدْرِهَا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ أَيْ: كَانَ ظُلْمُهُمْ مُخْتَصًّا بِهِمْ مَقْصُورًا عَلَيْهِمْ، لَا يُجَاوِزُهُمْ إِلَى غَيْرِهِمْ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ أَيْ: وَاذْكُرْ وَقْتَ قِيلَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلُ وَهُوَ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ أي: ببيت المقدس أو أريحاء، وقيل:

[Şair] batın ile kabileyi kastetmiştir. Esbât kelimesinin tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. Mufaddal, Âsım'dan onun { قَطَّعْناهُمْ } kelimesini [şeddesiz olarak] { قَطَعْنَاهُمْ } şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir. Onları *ümem* (topluluklar) diye isimlendirdi; çünkü her bir sıbt (kabile), sayısı çok olan bir topluluk idi ve görüşleri farklı olup her biri diğerinin yöneldiğinden farklı bir hedefe yönelmekteydi. { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ } “Kavmi kendisinden su istediği zaman Mûsâ'ya şöyle vahyettik”; yani Tîh çölünde susuz kaldıklarında ondan su talep ettikleri vakit... { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ } “‘Asanla taşa vur!’ [diye vahyettik.]” ifadesi, vahiy fiilinin tefsiridir. { فَانْبَجَسَتْ } “Derken fışkırıverdi” ifadesi, bağlamın delalet ettiği takdîrî bir fiile matuftur; yani “[Mûsâ] vurdu, derken fışkırdı.” İnbicâs (انْبِجَاس), inficâr (fışkırıp kaynama) demektir. Yani: { اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً } “[ondan] on iki pınar [fışkırdı]”; kabilelerin sayısınca, her kabile için su içecekleri birer pınar fışkırdı. { قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ } “Her grup su içeceği yeri bildi”; yani onlardan her bir kabile, su içeceği kendine mahsus pınarı bildi. Bakara Suresi'nde tekrara ihtiyaç bırakmayacak derecede yeterli açıklama geçmişti. { وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ } “Bulutları da üzerlerine gölgelik yaptık”; yani Tîh çölünde bulutu onların üzerine gölgelik kıldık; onlar yürüdükçe yürür, konakladıklarında dururdu. { وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } “Ve üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın indirdik”; yani kudret helvası (terencebîn) ve bıldırcın kuşu (semmânî) indirdik; nitekim bunun tahkiki Bakara Suresi'nde geçmişti. { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “‘Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin!’ [dedik]”; yani onlara “Size rızık olarak verdiğimiz lezzetli şeylerden yiyin” dedik. { وَما ظَلَمُونا } “Onlar bize zulmetmediler”; emirlerimize karşı gelmekle, nimetlere nankörlük etmekle ve onların kadrini hakkıyla takdir etmemekle [bize bir zarar veremediler]. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı”; yani onların zulmü yalnızca kendilerine mahsustu, kendileriyle sınırlıydı; kendilerinden başkasına geçmiyordu. { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ } “Hani onlara denilmişti ki...”; yani onlara şu sözün söylendiği vakti hatırla: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “‘Şu şehirde yerleşin!’”; yani Beytü'l-Makdis'e veya Eriha'ya. Şöyle de denilmiştir:

غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ وَكُلُوا مِنْها أَيْ: مِنَ الْمَأْكُولَاتِ الْمَوْجُودَةِ فِيهَا حَيْثُ شِئْتُمْ أَيْ: فِي أَيِّ مَكَانٍ شِئْتُمْ مِنْ أَمْكِنَتِهَا لَا مَانِعَ لَكُمْ مِنَ الْأَكْلِ فِيهِ وَقُولُوا حِطَّةٌ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا فِي الْبَقَرَةِ وَادْخُلُوا الْبابَ أَيْ: بَابَ الْقَرْيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حَالَ كَوْنِكُمْ سُجَّداً أُمِرُوا بِأَنْ يَجْمَعُوا بَيْنَ قَوْلِهِمْ حِطَّةً، وَبَيْنَ الدُّخُولِ سَاجِدِينَ، فَلَا يُقَالُ كَيْفَ قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْقَوْلِ هُنَا عَلَى الدُّخُولِ وَأَخَّرَهُ فِي الْبَقَرَةِ؟ وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى السُّجُودِ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ جَوَابُ الْأَمْرِ. وقرئ خطيتكم ثُمَّ وَعَدَهُمْ بِقَوْلِهِ: سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ أَيْ: سَنَزِيدُهُمْ عَلَى الْمَغْفِرَةِ لِلْخَطَايَا بِمَا يُتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْهِمْ مِنَ النِّعَمِ، وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافِيَّةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَاذَا لَهُمْ بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ؟ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ قَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ فِي الْبَقَرَةِ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ أَيْ: عَذَابًا كَائِنًا مِنْهَا بِما كانُوا يَظْلِمُونَ أَيْ: بِسَبَبِ ظلمهم. قوله: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ مَعْطُوفٌ عَلَى عَامِلِ إِذِ الْمُقَدَّرِ، أَيِ: اذْكُرْ إِذْ قِيلَ لَهُمْ وَاسْأَلْهُمْ، وَهَذَا سُؤَالُ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ، وَالْمُرَادُ مِنْ سُؤَالِ الْقَرْيَةِ: سُؤَالُ أَهْلِهَا، أَيِ: اسْأَلْهُمْ عَنْ هَذَا الْحَادِثِ الَّذِي حَدَثَ لَهُمْ فِيهَا الْمُخَالِفِ لِمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ. وَفِي ضِمْنِ هَذَا السُّؤَالِ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ، وَهِيَ تَعْرِيفُ الْيَهُودِ بِأَنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَعْلَمُهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَّ اطِّلَاعَهُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِإِخْبَارٍ لَهُ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَيَكُونُ دَلِيلًا عَلَى صِدْقِهِ.

açıklaması daha önce geçmiştir. { وَكُلُوا مِنْها } “Orada yiyin”; yani oradaki yiyeceklerden, { حَيْثُ شِئْتُمْ } “dilediğiniz yerden”; yani dilediğiniz herhangi bir yerinde, yemenize hiçbir engel olmaksızın yiyin. { وَقُولُوا حِطَّةٌ } “ve 'Hıtta (bağışla)' deyin”; bunun tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti. { وَادْخُلُوا الْبابَ } “ve kapıdan girin”; yani adı geçen şehrin kapısından, { سُجَّداً } “secde ederek”; 'Hıtta' sözü ile secde ederek girmeyi birleştirmeleri emredilmiştir. Dolayısıyla burada söz emrinin girişe takdim edilmesi, Bakara Suresi'nde ise tehir edilmesi bir çelişki olarak değerlendirilemez. Kendilerine emredilen secdeden ne kastedildiği daha önce açıklanmıştı. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ } “günahlarınızı bağışlayalım” ifadesi emir cümlesinin cevabıdır. [Bu kelime] hatîetüküm şeklinde de okunmuştur. Sonra: { سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik yapanlara daha da artıracağız” buyurarak onlara vaatte bulunmuştur; yani günahları bağışlamanın yanı sıra kendilerine lütfedilen nimetleri de artıracağız. Bu cümle istînâfiyye olup takdirî bir soruya cevaptır; sanki: 'Bağışlanmanın ardından onlar için ne vardır?' denilmiş gibidir. { فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ } “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler”; bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ } “Biz de üzerlerine gökten bir azap gönderdik”; yani gökten inen bir ceza [indirdik], { بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “zulmetmelerinden ötürü”; yani zulümleri sebebiyle. { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor” sözü, 'hatırla' anlamındaki gizli âmile matuftur; yani: Onlara denildiği vakti hatırla ve onlara sor. Bu soru bir kınama ve azarlama sorusudur. Şehri sormaktan maksat, onun ehlini sormaktır; yani: Allah'ın kendilerine emrettiğine muhalif olarak o şehirde başlarına gelen bu olayı onlara sor. Bu sorunun zımnında büyük bir fayda vardır ki o da Yahudilere, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bildiğini ve onun bu bilgiye ancak Yüce Allah'ın bildirmesiyle vakıf olduğunu anlatmaktır; bu da onun doğruluğuna bir delil teşkil eder.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ: أَيُّ قَرْيَةٍ هِيَ؟ فَقِيلَ: أَيْلَةُ، وَقِيلَ: طَبَرِيَّةُ، وَقِيلَ: مَدْيَنُ، وَقِيلَ:

Tefsir ehli bu şehrin hangi şehir olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Eyle olduğu söylenmiştir, Taberiye olduğu söylenmiştir, Medyen olduğu söylenmiştir ve

إِيلِيَا، وَقِيلَ: قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى سَاحِلِ الشَّامِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ أَيِ: الَّتِي كَانَتْ بِقُرْبِ الْبَحْرِ، يُقَالُ كُنْتُ بِحَضْرَةِ الدَّارِ أَيْ: بِقُرْبِهَا. وَالْمَعْنَى: سَلْ يَا مُحَمَّدُ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ الْمَوْجُودِينَ عَنْ قِصَّةِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ الْمَذْكُورَةِ. قُرِئَ «وَاسْأَلْهُمْ» وَقُرِئَ «سَلْهُمْ» . إِذْ يَعْدُونَ أَيْ: وَقْتَ يَعْدُونَ، وَهُوَ ظَرْفٌ لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، لِأَنَّ السُّؤَالَ هُوَ عَنْ حَالِهِمْ وَقِصَّتِهِمْ وَقْتَ يَعْدُونَ وَقِيلَ: إِنَّهُ ظَرْفٌ لِكَانَتْ أَوْ لِحَاضِرَةٍ.

İlyâ olduğu söylenmiştir. Şam sahilindeki şehirlerden biri olduğu da söylenmiştir. { كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “deniz kıyısında bulunan”; yani denize yakın olan demektir. 'Evin huzurundaydım' denildiğinde, 'ona yakındım' manası kastedilir. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Şu mevcut Yahudilere, zikredilen o şehir halkının kıssasını sor. [Bu kelime] ves'elhüm şeklinde de selhüm şeklinde de okunmuştur. { إِذْ يَعْدُونَ } “haddi aşıyorlardı”; yani haddi aştıkları vakti [sor]. Bu kelime, sözün delalet ettiği mahzuf bir anlama ait zarftır; çünkü soru, haddi aştıkları vakitteki durumları ve kıssaları hakkındadır. Bunun kânet'in veya hâdırah'ın zarfı olduğu da söylenmiştir.

وَقُرِئَ «يُعِدُّونَ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ مِنَ الْإِعْدَادِ لِلْآلَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَعْدُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ وَضَمِّ الدَّالِ مُخَفَّفَةً، أَيْ: يَتَجَاوَزُونَ حُدُودَ اللَّهِ بِالصَّيْدِ يَوْمَ السَّبْتِ الَّذِي نُهُوا عَنِ الِاصْطِيَادِ فِيهِ، وَقُرِئَ «يَعَدُّونَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْعَيْنِ وَضَمِّ الدال مشدّدة، وبمعنى يَعْتَدُونَ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ. وَالسَّبْتُ: هُوَ الْيَوْمُ الْمَعْرُوفُ، وَأَصْلُهُ السُّكُونُ، يُقَالُ سَبَتَ إِذَا سَكَنَ وَسَبَتَ الْيَهُودُ تَرَكُوا الْعَمَلَ فِي سَبْتِهِمْ، والجمع أسبت، وسبوت، وأسبات، وقرأ ابن السميقع فِي «الْأَسْبَاتِ» عَلَى الْجَمْعِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ ظَرْفٌ لِيَعْدُونَ. وَالْحِيتَانُ: جَمْعُ حُوتٍ وَأُضِيفَتْ إِلَيْهِمْ لِمَزِيدِ اخْتِصَاصٍ لَهُمْ بِمَا كَانَ مِنْهَا عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الْإِتْيَانِ يَوْمَ السَّبْتِ دُونَ ما عداه، ويَوْمَ سَبْتِهِمْ ظرف لتأتيهم. وقرئ «يوم أسباتهم» وشُرَّعاً حَالٌ، وَهُوَ جَمْعُ شَارِعٍ، أَيْ: ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ، وَقِيلَ: رَافِعَةً رُؤُوسَهَا، وَقِيلَ: إِنَّهَا كَانَتْ تشرع على أبوابهم كَالْكِبَاشِ الْبِيضِ. قَالَ فِي الْكَشَّافِ: يُقَالُ: شَرَعَ علينا فلان: إذا أدنى مِنَّا، وَأَشْرَفَ عَلَيْنَا، وَشَرَعْتُ عَلَى فُلَانٍ فِي بَيْتِهِ، فَرَأَيْتُهُ يَفْعَلُ كَذَا، انْتَهَى وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ أَيْ: لَا يَفْعَلُونَ السَّبْتَ، وَذَلِكَ عِنْدَ خُرُوجِ يَوْمِ السَّبْتِ لَا تَأْتِيهِمُ الْحِيتَانُ كَمَا كَانَتْ تَأْتِيهِمْ فِي يَوْمِ السَّبْتِ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ أَيْ:

Bu kelime 'aleti hazırlamak' anlamındaki i'dâd kökünden, yâ'nın dammesi, ayn'ın kesresi ve dâl'ın şeddesiyle yu'iddûne şeklinde de okunmuştur. Çoğunluk ise yâ'nın fethası, ayn'ın sükûnu ve dâl'ın hafif (şeddesiz) dammesiyle { يَعْدُونَ } şeklinde okumuştur; yani avlanmaktan menedildikleri cumartesi gününde avlanarak Allah'ın sınırlarını aşıyorlardı. Yâ ve ayn'ın fethası, dâl'ın şeddeli dammesiyle ya'eddûne şeklinde de okunmuştur; bu da haddi aşmak anlamındaki ya'tedûne demektir; tâ harfi dâl'a idgam edilmiştir. Sebt (cumartesi), bilinen günün adıdır; asıl manası ise sükûnettir/hareketsiz kalmaktır. Hareketsiz kaldığında sebete denir. Yahudiler cumartesi günlerinde çalışmayı bıraktıklarında da bu tabir kullanılır. Çoğulu esbüt, sübût ve esbât gelir. İbnü's-Semeyka' çoğul olarak fi'l-esbât şeklinde okumuştur. { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } “balıkları onlara geliyordu” ifadesi, { يَعْدُونَ } fiilinin zarfıdır. Hîtân, balık anlamındaki hût kelimesinin çoğuludur; cumartesi günleri gelip diğer günlerde gelmemek gibi bu özelliğe sahip olan balıkların onlarla olan özel irtibatından ötürü onlara izafe edilmiştir. { يَوْمَ سَبْتِهِمْ } “cumartesi tatili yaptıkları gün” ifadesi, { تَأْتِيهِمْ } fiilinin zarfıdır; yevme esbâtihim şeklinde de okunmuştur. { شُرَّعاً } “akın akın / su yüzüne çıkarak” kelimesi haldir; şâri' kelimesinin çoğuludur, yani suyun üzerinde açıkça görünenler demektir. Başlarını kaldıranlar olduğu da söylenmiştir. Onların kapılarına kadar beyaz koçlar gibi sokuldukları da söylenmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle der: 'Filan kişi bize yaklaştığında ve üzerimize doğru geldiğinde şera'a aleynâ fulânün denir. Birinin evine girdiğimde ve onu öyle yaparken gördüğümde şera'tü alâ fulânin fî beytihî denir.' { وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ } “cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu”; yani cumartesi gününü ifa etmedikleri zaman, o da cumartesi gününün çıkması vaktidir; balıklar cumartesi günü geldikleri gibi onlara gelmezdi. { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ } “İşte biz onları böyle sınıyorduk”; yani:

مِثْلَ ذَلِكَ الْبَلَاءِ الْعَظِيمِ نَبْلُوهُمْ بِسَبَبِ فِسْقِهِمْ، وَالِابْتِلَاءُ: الِامْتِحَانُ وَالِاخْتِبَارُ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مَعْطُوفٌ عَلَى إِذْ يَعْدُونَ مَعْمُولٌ لِعَامِلِهِ دَاخِلٌ فِي حُكْمِهِ، وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ، أَيْ: قَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ صُلَحَاءِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ لِآخَرِينَ مِمَّنْ كَانَ يَجْتَهِدُ فِي وَعْظِ الْمُتَعَدِّينَ فِي السَّبْتِ حِينَ أَيِسُوا مِنْ قَبُولِهِمْ لِلْمَوْعِظَةِ، وَإِقْلَاعِهِمْ عَنِ الْمَعْصِيَةِ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَيْ: مُسْتَأْمَلٌ لَهُمْ بِالْعُقُوبَةِ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً بِمَا انْتَهَكُوا مِنَ الْحُرْمَةِ، وَفَعَلُوا مِنَ الْمَعْصِيَةِ وَقِيلَ: إِنَّ الْجَمَاعَةَ الْقَائِلَةَ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا؟ هُمُ الْعُصَاةُ الْفَاعِلُونَ لِلصَّيْدِ فِي يَوْمِ السَّبْتِ، قَالُوا ذَلِكَ لِلْوَاعِظِينَ لَهُمْ حِينَ وَعَظُوهُمْ. وَالْمَعْنَى: إِذَا عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ مُهْلِكُنَا كَمَا تَزْعُمُونَ فَلِمَ تَعِظُونَنَا قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ أَيْ: قَالَ الْوَاعِظُونَ لِلْجَمَاعَةِ الْقَائِلِينَ لَهُمْ لِمَ تَعِظُونَ، وَهُمْ طَائِفَةٌ مِنْ صُلَحَاءِ الْقَرْيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَوِ الْفَاعِلِينَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ قَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ مَعْذِرَةً

yoldan çıkmaları (fıskları) sebebiyle onları böylesine büyük bir imtihanla imtihan ediyoruz. İbtilâ; denemek ve sınamak demektir. { وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ } “Hani bir topluluk demişti” ifadesi, { إِذْ يَعْدُونَ } ifadesine matuftur, onun âmilinin mamulüdür ve onun hükmüne dâhildir. Ümmet, cemaat/topluluk demektir; yani şehir halkının salihlerinden bir topluluk, cumartesi gününde haddi aşanlara öğüt vermede gayret gösteren diğerlerine -onların bu öğüdü kabul etmelerinden ve günahtan vazgeçmelerinden ümit kestiklerinde- şöyle demişti: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?”; yani azapla köklerini kurutacağı, { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı” [bir kavme]; çiğnedikleri hürmet ve işledikleri günah sebebiyle. 'Ne diye bir kavme öğüt veriyorsunuz?' diyen topluluğun, cumartesi gününde avlanan günahkârlar olduğu da söylenmiştir; onlar kendilerine öğüt verenlere, öğüt verdikleri sırada bunu söylemişlerdir. Manası şöyledir: 'İddia ettiğiniz gibi Allah'ın bizi helak edeceğini biliyorsanız bize niye öğüt veriyorsunuz?' { قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } “[Öğüt verenler]: 'Rabbinize bir mazeret olsun diye' dediler”; yani kendilerine 'Niye öğüt veriyorsunuz?' diyen topluluğa öğüt verenler böyle cevap verdi. Bunlar ilk görüşe göre şehir halkının salihlerinden bir grup, ikinci görüşe göre ise günahı işleyenlerdir. { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } ifadesini Îsâ b. Ömer ve Talha b. Musarrif

بِالنَّصْبِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَنَصْبُهُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا عَلَى الْمَصْدَرِ، وَالثَّانِي: عَلَى تَقْدِيرِ فَعَلْنَا ذَلِكَ مَعْذِرَةً، أَيْ: لِأَجْلِ الْمَعْذِرَةِ. وَالرَّفْعُ عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ، أَيْ: مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةً إِلَى اللَّهِ حَتَّى لَا يُؤَاخِذَنَا بِتَرْكِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ اللَّذَيْنِ أَوْجَبَهُمَا عَلَيْنَا، وَلِرَجَاءِ أَنْ يَتَّعِظُوا فَيَتَّقُوا وَيُقْلِعُوا عَمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ.

nasb ile [ma'ziraten] okumuşlardır; bu aynı zamanda Âsım'dan naklen Hafs'ın kıraatidir. Geri kalanlar ise ref ile [ma'ziratün] okumuşlardır. Kisâî şöyle der: Kelimenin nasb ile okunması iki veçhe dayanır: Birincisi mef'ûl-i mutlak (masdar) olmasıdır; ikincisi ise 'Biz bunu mazeret olsun diye, yani özür beyan etmek için yaptık' takdirindedir. Ref ile okunması ise bir mübteda takdirine dayanır; yani: 'Bizim öğüdümüz, Allah'ın bize farz kıldığı emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmek sebebiyle bizi muaheze etmemesi için Allah'a bir mazerettir ve belki öğüt alıp sakınırlar ve içinde bulundukları günahtan vazgeçerler ümidiyledir.'

قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ افْتَرَقَتْ ثَلَاثَ فِرَقٍ: فِرْقَةٌ عَصَتْ وَصَادَتْ وَكَانَتْ نَحْوَ سَبْعِينَ أَلْفًا، وَفِرْقَةٌ اعْتَزَلَتْ فَلَمْ تَنْهَ وَلَمْ تَعْصِ، وَفِرْقَةٌ اعْتَزَلَتْ وَنَهَتْ وَلَمْ تَعْصِ، فَقَالَتِ الطَّائِفَةُ الَّتِي لَمْ تَنْهَ وَلَمْ تَعْصِ لِلْفِرْقَةِ النَّاهِيَةِ: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً يُرِيدُونَ: الْفِرْقَةَ الْعَاصِيَةَ اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ قَالُوا ذَلِكَ عَلَى غَلَبَةِ الظَّنِّ لِمَا جَرَتْ بِهِ عَادَةُ اللَّهِ مِنْ إِهْلَاكِ الْعُصَاةِ أَوْ تَعْذِيبِهِمْ مِنْ دُونِ اسْتِئْصَالٍ بِالْهَلَاكِ، فَقَالَتِ النَّاهِيَةُ: مَوْعِظَتُنَا مَعْذِرَةً إِلَى اللَّهِ، وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ، وَلَوْ كَانُوا فِرْقَتَيْنِ فَقَطْ نَاهِيَةً غَيْرَ عَاصِيَةٍ، وَعَاصِيَةً، لَقَالَ: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.

Müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: İsrailoğulları üç gruba ayrılmıştı: Bir grup isyan edip avlandı ve bunlar yaklaşık yetmiş bin kişiydi. Bir grup bir kenara çekildi; ne nehyetti ne de isyan etti. Bir grup ise hem bir kenara çekildi hem de nehyetti ve isyan etmedi. Nehyetmeyen ve isyan etmeyen topluluk, nehyeden gruba: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } “Bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dedi -isyankâr grubu kastediyorlardı-: { اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ } “Allah onları helak edecek veya azaplandıracaktır”. Bunu, Allah'ın âsileri helak etme veya onları tamamen köklerini kazımaksızın azaplandırma konusundaki âdeti gereğince zann-ı gālibe dayanarak söylemişlerdi. Nehyeden grup ise: 'Bizim öğüdümüz Allah'a bir mazerettir ve belki sakınırlar' dediler. Şayet sadece günah işlemeyip nehyedenler ile günah işleyenler olmak üzere iki fırka olsaydı, [hitap olarak] 'belki sakınırsınız' derdi.

قَوْلُهُ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَيْ: لَمَّا تَرَكَ الْعُصَاةُ مِنْ أَهْلِ الْقَرْيَةِ مَا ذَكَّرَهُمْ بِهِ الصَّالِحُونَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ تَرْكَ النَّاسِي لِلشَّيْءِ الْمُعْرِضِ عَنْهُ كُلِّيَّةَ الْإِعْرَاضِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ أَيِ: الَّذِينَ فَعَلُوا النَّهْيَ، وَلَمْ يَتْرُكُوهُ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَهُمُ الْعُصَاةُ الْمُعْتَدُونَ فِي السَّبْتِ بِعَذابٍ بَئِيسٍ أَيْ:

{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında” sözü; yani şehir halkından olan günahkârlar, kötülükten meneden salih kimselerin kendilerine hatırlattığı şeyleri bir şeyi unutan ve ondan tamamen yüz çeviren kimsenin terk edişi gibi terk ettiklerinde; { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “kötülükten sakındıranları kurtardık”, yani nehyetme görevini yerine getiren ve onu terk etmeyenleri [kurtardık]. { وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenleri ise yakaladık”; onlar cumartesi gününde haddi aşan âsilerdir; { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azapla”, yani:

شَدِيدٍ، مِنْ بَؤُسَ الشَّيْءُ يَبْؤُسُ بَأْسًا إِذَا اشْتَدَّ، وَفِيهِ إِحْدَى عَشْرَةَ قِرَاءَةً لِلسَّبْعَةِ وَغَيْرِهِمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أَيْ: بِسَبَبِ فِسْقِهِمْ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقٌ بِأَخَذْنَا فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ أَيْ: تَجَاوَزُوا الْحَدَّ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ تَمَرُّدًا وَتَكَبُّرًا قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً أَيْ: أَمَرْنَاهُمْ أَمْرًا كَوْنِيًا لَا أَمْرًا قَوْلِيًّا، أَيْ:

çetin bir azapla [yakaladık]. Bu kelime, bir şey şiddetlendiğinde kullanılan beüse'ş-şey'ü yeb'üsü be'sen fiilinden gelir. Yedi kıraat imamı ve diğerlerinden bu kelime hakkında on bir kıraat rivayet edilmiştir. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle”; yani fıskları sebebiyle. Harf-i cer ve mecrûru { أَخَذْنَا } fiiline müteallıktır. { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ } “Yasaklandıkları şeyden dolayı haddi aşıp kibirlendiklerinde”; yani azgınlık ve kibirle Allah Teâlâ'ya isyanda haddi aştıklarında; { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً } “onlara: 'Maymunlar olun!' dedik”; yani sözlü bir emirle değil, tekvinî (yaratılışa dair) bir emirle emrettik; yani:

مَسَخْنَاهُمْ قِرَدَةً، قِيلَ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ عَذَّبَهُمْ أَوَّلًا بِسَبَبِ الْمَعْصِيَةِ فَلَمَّا لَمْ يُقْلِعُوا مَسَخَهُمْ قِرَدَةً وَقِيلَ إِنَّ قَوْلَهُ:

onları maymuna dönüştürdük (mesh ettik). Yüce Allah'ın önce onları günahları sebebiyle cezalandırdığı, vazgeçmediklerinde ise onları maymuna dönüştürdüğü söylenmiştir.

فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا تَكْرِيرٌ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ لِلتَّأْكِيدِ وَالتَّقْرِيرِ، وَأَنَّ الْمَسْخَ هُوَ الْعَذَابُ الْبَئِيسُ، وَالْخَاسِئُ: الصَّاغِرُ الذَّلِيلُ أَوِ الْمُبَاعَدُ الْمَطْرُودُ، يُقَالُ: خَسَأْتُهُ فَخُسِئَ، أَيْ: بَاعَدْتُهُ فَتَبَاعَدَ. وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ هُوَ أَنَّهُ لَمْ يَنْجُ مِنَ الْعَذَابِ إِلَّا الْفِرْقَةُ النَّاهِيَةُ الَّتِي لَمْ تَعْصِ لِقَوْلِهِ: أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَنَّهُ لَمْ يُعَذَّبْ بِالْمَسْخِ إِلَّا الطَّائِفَةُ الْعَاصِيَةُ لِقَوْلِهِ: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ فَإِنْ كَانَتِ الطَّوَائِفُ مِنْهُمْ ثَلَاثًا كَمَا تَقَدَّمَ فَالطَّائِفَةُ الَّتِي لَمْ تَنْهَ وَلَمْ تَعْصِ يَحْتَمِلُ

{ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا } “Yasaklandıkları şeyden dolayı haddi aştıklarında” sözünün, tekit ve pekiştirme amacıyla { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılan şeyi unuttuklarında” sözünün bir tekrarı olduğu ve şiddetli azabın bizzat bu mesh (suret değiştirme) olduğu da söylenmiştir. Hâsi'; hor, hakir ve zelil veya uzaklaştırılmış, kovulmuş demektir. 'Onu uzaklaştırdım, o da uzaklaştı' manasında hase'tühû fe-husi'e denir. Bil ki Kur'an'ın lafız örgüsünün (nazmının) zahiri şudur: { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ } “Kötülükten sakındıranları kurtardık” ayeti gereğince, azaptan ancak günah işlemeyen ve nehyeden fırka kurtulmuştur; { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “Yasaklandıkları şeyden dolayı haddi aştıklarında onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik” ayeti gereğince de sadece isyankâr topluluk mesh ile cezalandırılmıştır. Eğer yukarıda geçtiği üzere gruplar üç tane ise, nehyetmeyen ve isyan etmeyen topluluğun

أَنَّهَا مَمْسُوخَةٌ مَعَ الطَّائِفَةِ الْعَاصِيَةِ لِأَنَّهَا قَدْ ظَلَمَتْ نَفْسَهَا بِالسُّكُوتِ عَنِ النَّهْيِ وَعَتَتْ عَمَّا نَهَاهَا اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَرْكِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهَا لَمْ تُمْسَخْ لِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ ظَالِمَةً لِنَفْسِهَا عَاتِيَةً عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَنَهْيِهِ لَكِنَّهَا لَمْ تَظْلِمْ نَفْسَهَا بِهَذِهِ الْمَعْصِيَةِ الْخَاصَّةِ، وَهِيَ صَيْدُ الْحُوتِ فِي يَوْمِ السَّبْتِ، وَلَا عَتَتْ عَنْ نَهْيِهِ لَهَا عَنِ الصَّيْدِ وَأَمَّا إِذَا كَانَتِ الطَّائِفَةُ الثَّالِثَةُ نَاهِيَةً كَالطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ، وَإِنَّمَا جُعِلَتْ طَائِفَةً مُسْتَقِلَّةً لِكَوْنِهَا قَدْ جَرَتِ الْمُقَاوَلَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الطَّائِفَةِ الْأُخْرَى مِنَ النَّاهِينَ الْمُعْتَزِلِينَ، فَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ طَائِفَةٌ وَاحِدَةٌ لِاجْتِمَاعِهِمَا فِي النَّهْيِ وَالِاعْتِزَالِ وَالنَّجَاةِ مِنَ الْمَسْخِ.

kötülükten menetmekten susarak kendi nefsine zulmettiği ve Allah'ın kendisini menettiği 'kötülükten sakındırmayı terk etme' hususunda haddi aştığı için isyankâr toplulukla birlikte maymuna dönüştürülmüş olması muhtemeldir. Kendi nefsine zulmetmiş, Rabbinin emrine ve nehyine karşı haddi aşmış olsa bile, bu özel günahla yani cumartesi günü balık avlamakla nefsine zulmetmediği ve O'nun av yasağına karşı haddi aşmadığı için maymuna dönüştürülmemiş olması da muhtemeldir. Ancak üçüncü grup da ikinci grup gibi nehyeden bir grup ise ve aralarındaki fark sadece nehyeden ve kenara çekilen diğer grupla aralarında geçen karşılıklı konuşmadan ibaretse, onlar gerçekte nehyetme, kenara çekilme ve suret değişiminden (meshten) kurtulma hususunda birleştikleri için tek bir topluluktur.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ! أَجِدُ أُمَّةً أَنَاجِيلُهُمْ فِي قُلُوبِهِمْ، قَالَ: تِلْكَ أُمَّةٌ تَكُونُ بَعْدَكَ أُمَّةُ أَحْمَدَ، قَالَ: يَا رَبِّ! أَجِدُ أُمَّةً يُصَلُّونَ الْخَمْسَ تَكُونُ كَفَّارَاتٍ لِمَا بَيْنَهُنَّ، قَالَ: تِلْكَ أُمَّةٌ تَكُونُ بَعْدَكَ أُمَّةُ أَحْمَدَ، قَالَ: يَا رَبِّ! أَجِدُ أُمَّةً يُعْطُونَ صَدَقَاتِ أَمْوَالِهِمْ ثُمَّ تَرْجِعُ فِيهِمْ فَيَأْكُلُونَ، قَالَ: تِلْكَ بَعْدَكَ أُمَّةُ أَحْمَدَ، قَالَ: يَا رَبِّ! اجْعَلْنِي مِنْ أُمَّةِ أَحْمَدَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ كَهَيْئَةِ الْمَرْضَاةِ لِمُوسَى: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ الْآيَةَ، قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا قَتَلُوا أَنْبِيَاءَهُمْ وَكَفَرُوا وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ سِبْطًا، تَبَرَّأَ سِبْطٌ مِنْهُمْ مِمَّا صَنَعُوا، وَاعْتَذَرُوا، وَسَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ، فَفَتَحَ اللَّهُ لَهُمْ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ فَسَارُوا فِيهِ حَتَّى خَرَجُوا مِنْ وَرَاءِ الصِّينِ فَهُمْ هُنَالِكَ حُنَفَاءَ مُسْلِمِينَ يَسْتَقْبِلُونَ قِبْلَتَنَا. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً ووعد الآخرة: عيسى بن مَرْيَمَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَارُوا فِي السِّرْبِ سَنَةً وَنِصْفًا.

Firyâbî ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Mûsâ dedi ki: “Ey Rabbim! İncilleri kalplerinde olan bir ümmet buluyorum [görüyorum].” Allah: “O, senden sonra gelecek olan Ahmed'in ümmetidir” buyurdu. Mûsâ: “Ey Rabbim! Beş vakit namaz kılan ve bu namazların aralarındaki [günahlara] kefaret olduğu bir ümmet buluyorum” dedi. Allah: “O, senden sonra gelecek olan Ahmed'in ümmetidir” buyurdu. Mûsâ: “Ey Rabbim! Mallarının sadakalarını veren, sonra yine kendilerine dönüp onu yiyen bir ümmet buluyorum” dedi. Allah: “O, senden sonraki Ahmed'in ümmetidir” buyurdu. Mûsâ: “Ey Rabbim! Beni Ahmed'in ümmetinden eyle” dedi. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'nın gönlünü hoş etmek üzere şu ayeti indirdi: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adalet yapan bir topluluk vardır.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh İbn Cüreyc'den { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ } ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Bana ulaştığına göre, İsrailoğulları peygamberlerini öldürüp küfre saptıklarında -ki onlar on iki kabile idi- içlerinden bir kabile onların yaptıklarından uzak durdu, özür beyan etti ve Allah'tan kendileriyle onların arasını ayırmasını istedi. Allah da onlar için yerde bir tünel açtı; onlar da bu tünelde yürüyüp Çin'in arkasından çıktılar. Onlar orada hanif Müslümanlar olarak bizim kıblemize yönelmektedirler.” İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَقُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِكُمْ لَفِيفاً } “Ondan sonra da İsrailoğullarına: 'Yeryüzünde oturun; ahiret vaadi geldiğinde hepinizi bir araya toplayıp getireceğiz' dedik.” Ahiret vaadi ise Meryem oğlu İsa'dır. İbn Abbâs dedi ki: “Tünelde bir buçuk yıl yürüdüler.”

أَقُولُ: وَمِثْلُ هَذَا الْخَبَرِ الْعَجِيبِ وَالنَّبَأِ الْغَرِيبِ مُحْتَاجٌ إِلَى تَصْحِيحِ النَّقْلِ.

Derim ki: Böyle şaşırtıcı bir haberin ve garip bir bilginin naklinin sahih olmasına ihtiyacı vardır.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: افْتَرَقَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مُوسَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً، وَافْتَرَقَتِ النَّصَارَى بَعْدَ عِيسَى اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً، وَلَتَفْتَرِقَنَّ هَذِهِ الْأُمَّةُ عَلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً، فَأَمَّا الْيَهُودُ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ:

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “İsrailoğulları Mûsâ'dan sonra yetmiş bir fırkaya ayrıldı; biri hariç hepsi cehennemdedir. Hristiyanlar İsa'dan sonra yetmiş iki fırkaya ayrıldı; biri hariç hepsi cehennemdedir. Bu ümmet de mutlaka yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır; biri hariç hepsi cehennemdedir. Yahudilere gelince, şüphesiz Allah şöyle buyurmaktadır:

وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ فَهَذِهِ الَّتِي تَنْجُو، وَأَمَّا النَّصَارَى فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ فَهَذِهِ الَّتِي تَنْجُو، وَأَمَّا نَحْنُ فَيَقُولُ: وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ فَهَذِهِ الَّتِي تَنْجُو مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا: أَنَّ زِيَادَةَ كُلُّهَا فِي النَّارِ لَمْ تَصِحَّ لَا مَرْفُوعَةً وَلَا مَوْقُوفَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَانْبَجَسَتْ قَالَ: فَانْفَجَرَتْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عباس، وهو يقرأ هذه الآية وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ قَالَ: يَا عِكْرِمَةُ! هَلْ تَدْرِي أَيَّ قَرْيَةٍ هَذِهِ؟ قُلْتُ لَا، قَالَ: هِيَ أَيْلَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: هِيَ طَبَرِيَّةُ. وأخرج أبو الشيخ عن ابن عباس

{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” [buyurmaktadır]; kurtulacak olan işte budur. Hristiyanlara gelince, şüphesiz Allah: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır” buyurmaktadır; kurtulacak olan işte budur. Bize gelince, [Allah] şöyle buyurmaktadır: { وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır”; bu ümmetten kurtulacak olan da işte budur.” Daha önce «hepsi cehennemdedir» ziyadesinin ne merfû ne de mevkûf olarak sahih olmadığını belirtmiştik. İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan [Allah Teâlâ'nın]: { فَانْبَجَسَتْ } “Derken fışkırdı” sözü hakkında: “Kaynayıp fışkırdı” dediğini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: İbn Abbâs'ın yanına girdim; o, { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kenarındaki o kasabayı sor” ayetini okuyordu. [Bana]: “Ey İkrime! Bu kasabanın neresi olduğunu bilir misin?” dedi. Ben: “Hayır” dedim. O: “Burası Eyle'dir” dedi. İbn Ebî Hâtim ez-Zührî'den: “Burası Taberiye'dir” dediğini nakletmiştir. Ebû'ş-Şeyh de İbn Abbâs'tan nakletmiştir:

فِي قَوْلِهِ: إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ قَالَ: يَظْلِمُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: شُرَّعاً يَقُولُ:

{ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Hani cumartesi gününde haddi aşıyorlardı” sözü hakkında: “Zulmediyorlardı” dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ondan { شُرَّعاً } “akın akın / su yüzüne çıkarak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletmiştir:

مِنْ كُلِّ مَكَانٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: ظَاهِرَةً عَلَى الْمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: وَارِدَةً.

“Her mekândan [geliyorlardı].” İbn Cerîr ondan yine: “Suyun üzerinde açıkça görünenler” dediğini nakletmiştir. İbnü'l-Münzir ondan: “Gelenler” dediğini nakletmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هِيَ قَرْيَةٌ عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ بَيْن مِصْرَ وَالْمَدِينَةِ يُقَالُ لَهَا أَيْلَةُ، فَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْحِيتَانَ يَوْمَ سَبْتِهِمْ فَكَانَتْ تَأْتِيهِمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا فِي سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَإِذَا مَضَى يَوْمُ السَّبْتِ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهَا، فَمَكَثُوا كَذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ إِنَّ طَائِفَةً مِنْهُمْ أَخَذُوا الْحِيتَانَ يَوْمَ سَبْتِهِمْ فَنَهَتْهُمْ طَائِفَةٌ، فَلَمْ يَزْدَادُوا إِلَّا غَيًّا. فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنَ النُّهَاةِ يَعْلَمُونَ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ وَكَانُوا أَشَدَّ غَضَبًا مِنَ الطَّائِفَةِ الْأُخْرَى وَكُلٌّ قَدْ كَانُوا يَنْهَوْنَ، فَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمْ غَضَبُ اللَّهِ نَجَتْ الطَّائِفَتَانِ اللَّتَانِ قَالُوا لِمَ تَعِظُونَ وَالَّذِينَ قَالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَأَهْلَكَ اللَّهُ أَهْلَ مَعْصِيَتِهِ الَّذِينَ أَخَذُوا الْحِيتَانَ فَجَعَلَهُمْ قِرَدَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَنَّهُمْ ثَلَاثُ فِرَقٍ: فِرْقَةُ العصاة، وفرقة الناهون، وفرقة القائلون لِمَ تَعِظُونَ فَمَا نَجَا إِلَّا الَّذِينَ نَهَوْا وَهَلَكَ سَائِرُهُمْ، فَأَصْبَحَ الَّذِينَ نَهَوْا ذَاتَ غَدَاةٍ فِي مَجَالِسِهِمْ يَتَفَقَّدُونَ النَّاسَ لَا يَرَوْنَهُمْ، وَقَدْ بَاتُوا مِنْ لَيْلَتِهِمْ وَغَلَّقُوا عَلَيْهِمْ دُورَهُمْ. فَجَعَلُوا يَقُولُونَ إِنَّ لِلنَّاسِ لَشَأْنًا فَانْظُرُوا مَا شَأْنُهُمْ؟ فَاطَّلَعُوا فِي دَوْرِهِمْ فَإِذَا الْقَوْمُ قَدْ مُسِخُوا يَعْرِفُونَ الرَّجُلَ بِعَيْنِهِ وَإِنَّهُ لَقِرْدٌ، وَالْمَرْأَةَ بِعَيْنِهَا وَإِنَّهَا لَقِرْدَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سننه عن عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ، وَفِي آخِرِهَا أَنَّهُ قَالَ: فَأَرَى الَّذِينَ نَهَوْا قَدْ نَجَوْا وَلَا أَرَى الْآخَرِينَ ذُكِرُوا، وَنَحْنُ نَرَى أَشْيَاءَ نُنْكِرُهَا وَلَا نَقُولُ فِيهَا. قَالَ عِكْرِمَةُ: فَقُلْتُ: جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَدْ كَرِهُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ وَخَالَفُوهُمْ، وَقَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ قَالَ:

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “O, Mısır ile Medine arasında deniz sahilinde bulunan bir şehirdir; ona Eyle denir. Allah cumartesi günlerinde onlara balıkları haram kılmıştı; balıklar da cumartesi günleri deniz kıyısında su yüzüne çıkarak akın akın onlara gelirdi. Cumartesi günü geçince ise onları bulamazlardı. Allah'ın dilediği bir süre böyle kaldılar. Sonra içlerinden bir grup cumartesi günü balıkları tuttu; bir grup da onları bundan menetti, ancak onlar azgınlıklarını artırmaktan başka bir şey yapmadılar. Meneden gruptan, bunların azabı hak etmiş bir kavim olduğunu bilen diğer bir topluluk: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dedi. Bunlar diğer gruptan daha çok öfkelenmişlerdi; oysa hepsi de kötülükten menediyordu. Allah'ın gazabı üzerlerine indiğinde, hem 'Niye öğüt veriyorsunuz?' diyen hem de { مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } 'Rabbinize bir mazeret olsun diye' diyen iki topluluk kurtuldu. Allah, balıkları tutan isyankârları ise helak edip onları maymuna dönüştürdü.” İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh ondan [İbn Abbâs'tan] onların üç grup olduğunu nakletmişlerdir: İsyankârlar grubu, menedenler grubu ve 'Niye öğüt veriyorsunuz?' diyenler grubu. Yalnızca menedenler kurtuldu, diğerleri ise helak oldu. Menedenler bir sabah meclislerinde insanları aradılar ama göremediler; oysa geceyi evlerinde geçirmiş ve kapılarını üzerlerine kilitlemişlerdi. 'Bu insanlara bir şey oldu, bakın bakalım durumları nedir?' demeye başladılar. Evlerine baktıklarında bir de gördüler ki o kavim suret değiştirmiştir (mesh edilmiştir); adamı bizzat tanıyorlar, oysa o bir maymundur; kadını bizzat tanıyorlar, oysa o bir dişi maymundur. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bu kıssayı rivayet etmişlerdir. Kıssanın sonunda [İbn Abbâs] şöyle demiştir: “Ben menedenlerin kurtulduğunu görüyorum; diğerlerinin ise [akıbetinin ne olduğu] zikredilmemiştir. Bizler de hoşlanmadığımız bazı şeyler görüyoruz ama onlar hakkında bir şey söylemiyoruz.” İkrime dedi ki: “Bunun üzerine ben: 'Allah beni sana feda kılsın, görmüyor musun ki onlar onların durumunu çirkin görmüş, onlara muhalefet etmiş ve { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişlerdir' dedim.” İkrime der ki:

فَأَمَرَ بِي فَكُسِيتُ ثَوْبَيْنِ غَلِيظَيْنِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا قَالَ: نَجَا النَّاهُونَ وَهَلَكَ الْفَاعِلُونَ، وَلَا أَدْرِي مَا صُنِعَ بِالسَّاكِتِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ قَالَ: وَاللَّهِ لَأَنْ أَكُونَ عَلِمْتُ أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ قَالُوا لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً نَجَوْا مَعَ الَّذِينَ نَهَوْا عَنِ السُّوءِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا عَدَلَ بِهِ. وَفِي لَفْظٍ: مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ. وَلَكِنْ أَخَافَ أَنْ تَكُونَ الْعُقُوبَةُ نَزَلَتْ بِهِمْ جَمِيعًا.

“Bunun üzerine bana [hediye verilmesini] emretti ve bana kalın iki elbise giydirildi.” Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh yine İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Menedenler kurtuldu, günahı işleyenler helak oldu; susanlara ne yapıldığını ise bilmiyorum.” Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh ondan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Vallahi, { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً } 'Bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' diyen o kavmin, kötülükten menedenlerle birlikte kurtulduğunu bilmiş olmam, bana kendisine denk tutulan şeyden daha sevimlidir -bir rivayette: kızıl develerden daha sevimlidir-. Fakat cezanın hepsinin üzerine inmiş olmasından korkuyorum.”

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا أَدْرِي أَنَجَا الَّذِينَ قَالُوا:

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İkrime'den şöyle dediğini nakletmişlerdir: “İbn Abbâs dedi ki: 'Bilmiyorum,

لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَمْ لَا؟ قَالَ: فَمَا زِلْتُ أَبْصُرُهُ حَتَّى عَرَفَ أَنَّهُمْ قَدْ نَجَوْا فَكَسَانِي حُلَّةً.

{ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' diyenler kurtuldu mu, yoksa kurtulmadı mı?' [İkrime] dedi ki: Onların kurtulduğunu anlayıncaya kadar ona deliller gösterip açıkladım, nihayet anladı ve bana bir takım elbise hediye etti.”

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ قَالَ: مُسِخُوا حِجَارَةً الَّذِينَ قَالُوا: لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بِعَذابٍ بَئِيسٍ قال: أليم وجيع.

Abd b. Humeyd Leys b. Ebî Süleym'den şöyle dediğini nakletmiştir: “{ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } 'Allah'ın helak edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' diyenler taşa dönüştürüldüler (mesh edildiler).” Abdürrezzâk ve İbn Cerîr İbn Abbâs'tan { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azapla” sözü hakkında: “Elem verici, acıklı” dediğini nakletmişlerdir.

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٧ الى ١٧٠]

[A'râf Suresi (7), Âyetler 167-170]

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)

{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin cezayı pek çabuk verendir ve şüphesiz O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (167) Biz onları yeryüzünde parça parça topluluklara ayırdık. Onlardan iyi olanlar da vardır, bu seviyenin altında olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık. (168) Onların ardından yerlerine, Kitab'a vâris olan, şu alçak dünyanın geçici menfaatini alıp da: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyen bir nesil geldi. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Allah hakkında haktan başka bir şey söylemeyeceklerine dair onlardan Kitap ahdi alınmamış mıydı ve onun içindekileri okuyup öğrenmemişler miydi? Sakınanlar için ahiret yurdu daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (169) Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz. (170)”

قَوْلُهُ: وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: وَاسْأَلْهُمْ وَقْتَ تَأَذَّنَ رَبُّكَ، وَتَأَذَّنَ: تَفَعَّلَ، مِنِ الْإِيذَانِ، وَهُوَ الْإِعْلَامُ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: آذَنَ بِالْمَدِّ: أَعْلَمَ، وَأَذَّنَ بِالتَّشْدِيدِ: نَادَى. وَقَالَ قَوْمٌ:

{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin bildirmişti” sözü önceki kısma matuftur; yani: Rabbinin bildirdiği vakti de onlara sor. Te'ezzene fiili, tefe''ül babında olup bildirmek manasındaki îzân kelimesinden türemiştir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Med ile âzene: bildirdi; şedde ile ezzene ise seslendi, nida etti demektir. Bir topluluk ise şöyle demiştir:

كِلَاهُمَا بِمَعْنَى أَعْلَمَ كَمَا يُقَالُ أَيْقَنَ وَتَيَقَّنَ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: وَاسْأَلْهُمْ وَقْتَ أَنْ وَقَعَ الْإِعْلَامُ لَهُمْ مِنْ رَبِّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ قِيلَ: وَفِي هَذَا الْفِعْلِ مَعْنَى الْقَسَمِ كَعَلِمَ اللَّهُ وَشَهِدَ اللَّهُ، وَلِذَلِكَ أُجِيبُ بِمَا يُجَابُ بِهِ الْقَسَمُ حَيْثُ قَالَ: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ أَيْ: لَيُرْسِلَنَّ عَلَيْهِمْ وَيُسَلِّطَنَّ كَقَوْلِهِ: بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ، إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ غَايَةً لِسَوْمِهِمْ سُوءَ الْعَذَابِ ممن يبعثه الله عليهم، وقد كانوا أبقاهم اللَّهُ هَكَذَا أَذِلَّاءَ مُسْتَضْعَفِينَ مُعَذَّبِينَ بِأَيْدِي أَهْلِ الْمِلَلِ، وَهَكَذَا هُمْ فِي هَذِهِ الْمِلَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ فِي كُلِّ قُطْرٍ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ فِي الذِّلَّةِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَيْهِمْ وَالْعَذَابِ وَالصَّغَارِ، يُسَلِّمُونَ الْجِزْيَةَ بِحَقْنِ دِمَائِهِمْ وَيَمْتَهِنُهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِيمَا فِيهِ ذِلَّةٌ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي يَتَنَزَّهُ عَنْهَا غَيْرُهُمْ مِنْ طَوَائِفِ الْكُفَّارِ. وَمَعْنَى يَسُومُهُمْ يُذِيقُهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ أَصْلِ مَعْنَاهُ، ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ يُعَاجِلُ بِهِ فِي الدنيا كما وقع لهؤلاء وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: كَثِيرُ الْغُفْرَانِ وَالرَّحْمَةِ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ: فَرَّقْنَاهُمْ فِي جَوَانِبِهَا، أَوْ شَتَّتْنَا أَمْرَهُمْ فَلَمْ تَجْتَمِعْ لَهُمْ كَلِمَةٌ، وأُمَماً مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ، أَوْ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِقَطَّعْنَا عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى صَيَّرْنَا، وَجُمْلَةُ مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ بَدَلٌ مِنْ أُمَماً، قِيلَ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَمَنْ مَاتَ قَبْلَ الْبِعْثَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ غَيْرَ مُبَدِّلٍ، وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ سَكَنُوا وَرَاءَ الصِّينِ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ قَبْلَ هَذَا وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ أَيْ:

İkisi de eykana (أيقن) ve teyekkane (تيقن) denildiği gibi bildirdi manasındadır. Ayetteki mana şöyledir: Rabbin tarafından kendilerine: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ } “üzerlerine mutlaka gönderecektir” şeklinde bildirimin vuku bulduğu vakti de onlara sor. Bu fiilde, 'Allah bildi' (علم الله) ve 'Allah şahit oldu' (شهد الله) ifadelerinde olduğu gibi yemin manası bulunduğu, bu sebeple de { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ } “üzerlerine mutlaka gönderecektir” buyrularak yemine verilen cevapla karşılık verildiği söylenmiştir; yani Allah Teâlâ'nın: { بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ } “Üzerinize pek güçlü kullarımızı gönderdik” kavlinde olduğu gibi, üzerlerine gönderecek ve musallat kılacaktır. { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar” ifadesi, Allah'ın onların üzerine göndereceği kimseler tarafından kendilerine en kötü azabın tattırılmasının son sınırıdır. Nitekim Allah onları milletlerin ellerinde böyle zelil, ezilmiş ve azap görür halde bırakmıştır. Bu İslam ümmetinde de yeryüzünün her bir tarafında üzerlerine vurulan zillet, azap ve hakaret içinde böyledirler; canlarını kurtarmak için cizye verirler ve Müslümanlar onları, diğer kâfir fırkaların kaçındığı aşağılık işlerde çalıştırırlar. { يَسُومُهُمْ } ifadesinin manası onlara tattırır demektir; bunun asıl manasının açıklaması daha önce geçmişti. Ardından bunu şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: { إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin, cezayı çarçabuk verendir”; bunlara vuku bulduğu gibi dünyada da azabı acele verir. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; yani mağfireti ve rahmeti çoktur. { وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ } “Onları yeryüzünde parçalara ayırdık”; yani onları yeryüzünün dört bir yanına dağıttık yahut işlerini darmadağın ettik de bir daha birlik oluşturamadılar. { أُمَماً } “topluluklar halinde” kelimesi hal olarak veya dönüştürmek manasını tazammun etmesi sebebiyle { قَطَّعْنا } fiilinin ikinci mef'ûlü olarak mansubdur. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “Onlardan salih olanlar vardır” cümlesi { أُمَماً } kelimesinden bedeldir. Bunların, Hz. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenler ile Muhammedî risaletten önce dinini değiştirmeden ölen kimseler olduğu söylenmiştir. Bunların, bundan önce açıklandığı üzere Çin'in arkasında oturan kimseler olduğu da söylenmiştir. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “ve onlardan bunun altında olanlar da vardır”; yani:

دُونَ هَذَا الْوَصْفِ الَّذِي اتَّصَفَتْ بِهِ الطَّائِفَةُ الْأُولَى وَهُوَ الصَّلَاحُ، وَمَحَلُّ دُونَ ذلِكَ الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمِنْهُمْ أُنَاسٌ دُونَ ذَلِكَ، وَالْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ: هُمْ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ، بَلِ انْهَمَكَ فِي الْمُخَالَفَةِ لِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ. قَالَ النَّحَّاسُ: دُونَ مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ، وَلَا نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ أَيِ: امْتَحَنَّاهُمْ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ رَجَاءَ أَنْ يَرْجِعُوا مِمَّا هُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ الْمُرَادُ بِهِمْ أَوْلَادُ الَّذِينَ قَطَّعَهُمُ اللَّهُ فِي الْأَرْضِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْخَلْفُ بِسُكُونِ اللَّامِ: الْأَوْلَادُ، الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ سَوَاءٌ. وَالْخَلَفُ بِفَتْحِ اللَّامِ: الْبَدَلُ ولدا كان أو غيره. قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْخَلَفُ بِالْفَتْحِ: الصَّالِحُ، وَبِالسُّكُونِ: الطَّالِحُ. قَالَ لَبِيَدٌ:

ilk topluluğun sahip olduğu vasıf olan salah/iyilik niteliğinden daha aşağı derecede olanlar vardır. { دُونَ ذلِكَ } ifadesinin iraptaki yeri mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref'tir; takdiri: 'Ve onlardan bu seviyenin altında olan insanlar da vardır' şeklindedir. Bunlardan maksat; iman etmeyip aksine Allah'ın kendilerine emrettiği şeylere muhalefete dalıp giden kimselerdir. Nehhas şöyle der: Dûne zarf olarak mensuptur, onu ref ile okuyan hiçbir kimse bilmiyoruz. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “Onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık”; yani içinde bulundukları küfür ve günahlardan dönerler ümidiyle onları hayır ve şer ile imtihan ettik. { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından yerlerine bir nesil geldi”; bunlardan maksat, Allah'ın yeryüzüne dağıttığı o kimselerin çocuklarıdır. Ebû Hâtim şöyle der: Lâm harfinin sükûnu ile half (خَلْف); tekili ve çoğulu aynı olan evlatlar demektir. Lâm harfinin fethası ile halef (خَلَف) ise çocuk olsun veya başkası olsun bedel (sonradan gelen) demektir. İbnü'l-A'râbî şöyle der: Fetha ile halef: salih olandır; sükûn ile half ise kötü/fâsid olandır. Lebîd şöyle demiştir:

ذَهَبَ الَّذِينَ يُعَاشُ فِي أَكْنَافِهِمْ ... وَبَقِيتُ فِي خَلْفٍ كَجِلْدِ الْأَجْرَبِ

“Gölgelerinde yaşanılan o güzel insanlar göçüp gittiler, ... Ben ise uyuz bir devenin derisi gibi kötü bir neslin (half) içinde kaldım.”

وَمِنْهُ قِيلَ لِلرَّدِيءِ مِنَ الْكَلَامِ خَلْفٌ بِالسُّكُونِ، وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ:

Bundan dolayı çirkin ve kötü söze sükûn ile half denilmiştir. Bazen bu kelimelerden her biri diğerinin yerine de kullanılır; Hassân b. Sâbit'in şu sözü bundandır:

لَنَا الْقَدَمُ الْأُولَى إِلَيْكَ وَخَلْفُنَا ... لِأَوَّلِنَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَابِعُ

“Sana doğru ilk adım atanlar biziz; arkamızdan gelen neslimiz de (halfünâ) ... Allah'a itaatte öncülerimize tâbidir.”

وَرِثُوا الْكِتابَ أَيِ: التَّوْرَاةَ مِنْ أَسْلَافِهِمْ يَقْرَءُونَهَا وَلَا يَعْمَلُونَ بِهَا يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى

{ وَرِثُوا الْكِتَابَ } “Kitab'a vâris oldular”; yani atalarından Tevrat'ı devraldılar. Onu okurlar fakat onunla amel etmezler. { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الْأَدْنَى } “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alırlar”.

أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يَأْخُذُونَ مَا يَعْرِضُ لَهُمْ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا لِشِدَّةِ حِرْصِهِمْ وَقُوَّةِ نَهْمَتِهِمْ، وَالْأَدْنَى: مَأْخُوذٌ مِنَ الدُّنُوِّ، وَهُوَ الْقُرْبُ، أَيْ: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَذَا الشَّيْءِ الْأَدْنَى، وَهُوَ الدُّنْيَا يَتَعَجَّلُونَ مَصَالِحَهَا بِالرِّشَاءِ وَمَا هُوَ مَجْعُولٌ لَهُمْ مِنَ السُّحْتِ فِي مُقَابَلَةِ تَحْرِيفِهِمْ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ، وَتَهْوِينِهِمْ لِلْعَمَلِ بِأَحْكَامِ التَّوْرَاةِ وَكَتْمِهِمْ لِمَا يَكْتُمُونَهُ مِنْهَا وَقِيلَ: إِنَّ الْأَدْنَى مَأْخُوذٌ مِنَ الدَّنَاءَةِ وَالسُّقُوطِ، أَيْ: إِنَّهُمْ يَأْخُذُونَ عَرَضَ الشَّيْءِ الدَّنِيءِ السَّاقِطِ وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا أَيْ: يُعَلِّلُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالْمَغْفِرَةِ مَعَ تَمَادِيهِمْ فِي الضَّلَالَةِ وَعَدَمِ رُجُوعِهِمْ إِلَى الْحَقِّ، وَجُمْلَةُ يَأْخُذُونَ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مُسْتَأْنَفَةً لِبَيَانِ حَالِهِمْ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَجُمْلَةُ يَقُولُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْكَلَامِ: التَّقْرِيعُ وَالتَّوْبِيخُ لَهُمْ، وَجُمْلَةُ وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَتَعَلَّلُونَ بِالْمَغْفِرَةِ، وَالْحَالُ أَنَّهُمْ إِذَا أَتَاهُمْ عَرَضٌ مِثْلُ الْعَرَضِ الَّذِي كَانُوا يَأْخُذُونَهُ أَخَذُوهُ غَيْرَ مُبَالِينَ بِالْعُقُوبَةِ وَلَا خائفين من التبعة وقيل: الضمير في يَأْتِهِمْ لِيَهُودِ الْمَدِينَةِ، أَيْ: وَإِنْ يَأْتِ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ الَّذِينَ هُمْ فِي عَصْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَرَضٌ مِثْلُ الْعَرَضِ الَّذِي كَانَ يَأْخُذُهُ أَسْلَافُهُمْ أَخَذُوهُ كَمَا أَخَذَهُ أَسْلَافُهُمْ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَيِ: التَّوْرَاةِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَجُمْلَةُ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَى يُؤْخَذْ عَلَى الْمَعْنَى، وَقِيلَ: عَلَى وَرِثُوا الْكِتابَ، وَالْأَوْلَى أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ قَدْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ تَرَكُوا الْعَمَلَ بِالْمِيثَاقِ الْمَأْخُوذِ عَلَيْهِمْ فِي الْكِتَابِ، وَالْحَالُ أَنْ قَدْ دَرَسُوا مَا فِي الْكِتَابِ وَعَلِمُوهُ، فَكَانَ التَّرْكُ مِنْهُمْ عَنْ عِلْمٍ لَا عَنْ جَهْلٍ، وَذَلِكَ أَشَدُّ ذَنْبًا وَأَعْظَمُ جُرْمًا. وَقِيلَ: مَعْنَى دَرَسُوا مَا فِيهِ أَيْ: مَحْوَهُ بِتَرْكِ الْعَمَلِ بِهِ، وَالْفَهْمِ لَهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ دَرَسَتِ الرِّيحُ الْآثَارَ: إِذَا مَحَتْهَا وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ الْعَرَضِ الَّذِي أَخَذُوهُ وَآثَرُوهُ عَلَيْهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ اللَّهَ وَيَجْتَنِبُونَ مَعَاصِيهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ فَتَعْلَمُونَ بِهَذَا وَتَفْهَمُونَهُ، وَفِي هَذَا مِنَ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ يُمَسِّكُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ مَسَّكَ وَتَمَسَّكَ، أَيِ: اسْتَمْسَكَ بِالْكِتَابِ: وَهُوَ التَّوْرَاةُ. وَقَرَأَ أَبُو الْعَالِيَةِ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ بالتخفيف من أمسك ويمسك. وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ أَنَّهُ قَرَأَ مَسَكُوا وَالْمَعْنَى: أَنَّ طَائِفَةً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَا يَتَمَسَّكُونَ بِالْكِتَابِ وَلَا يَعْمَلُونَ بِمَا فِيهِ مَعَ كَوْنِهِمْ قَدْ دَرَسُوهُ وَعَرَفُوهُ وَهُمْ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَطَائِفَةٌ يَتَمَسَّكُونَ بِالْكِتَابِ، أَيِ: التَّوْرَاةِ، وَيَعْمَلُونَ بِمَا فِيهِ وَيَرْجِعُونَ إِلَيْهِ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ، فَهُمُ الْمُحْسِنُونَ الَّذِينَ لَا يَضِيعُ أَجْرُهُمْ عند الله، والموصول: مبتدأ، وإِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ خَبَرُهُ، أَيْ: لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ مِنْهُمْ، وَإِنَّمَا وَقَعَ التَّنْصِيصُ عَلَى الصَّلَاةِ مَعَ كَوْنِهَا دَاخِلَةً فِي سَائِرِ الْعِبَادَاتِ الَّتِي يَفْعَلُهَا الْمُتَمَسِّكُونَ بِالتَّوْرَاةِ لِأَنَّهَا رَأَسُ الْعِبَادَاتِ وَأَعْظَمُهَا، فَكَانَ ذَلِكَ وَجْهًا لِتَخْصِيصِهَا بِالذِّكْرِ وَقِيلَ: لِأَنَّهَا تُقَامُ فِي أَوْقَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، وَالتَّمَسُّكُ بِالْكِتَابِ مُسْتَمِرٌّ فَذُكِرَتْ لِهَذَا، وَفِيهِ نَظَرٌ. فَإِنَّ كُلَّ عِبَادَةٍ فِي الْغَالِبِ تَخْتَصُّ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ مَعْطُوفًا عَلَى الْمَوْصُولِ الَّذِي قَبْلَهُ وَهُوَ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ، وَلِكَوْنِ أَفَلا تَعْقِلُونَ جُمْلَةً مُعْتَرِضَةً.

Allah, onların aşırı hırsları ve bitmek bilmeyen tamahkârlıkları sebebiyle karşılarına çıkan dünya metaını aldıklarını haber vermiştir. el-Ednâ; yakınlık demek olan dünüvv kökünden türemiştir; yani şu en yakın şeyin, yani dünyanın menfaatini alırlar; Allah'ın kelimelerini tahrif etmeleri, Tevrat'ın hükümleriyle amel etmeyi hafife almaları ve ondan gizledikleri şeyler karşılığında rüşvetlerle ve kendilerine tahsis edilen haram kazançlarla (suht) dünyanın maslahatlarını aceleyle elde ederler. el-Ednâ kelimesinin alçaklık ve değersizlik demek olan denâet kökünden türediği de söylenmiştir; yani onlar alçak ve değersiz şeyin metaını alırlar. { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler”; yani sapıklıkta ısrar etmelerine ve hakka dönmemelerine rağmen kendilerini bağışlanma beklentisiyle avuturlar. { يَأْخُذُونَ } cümlesinin durumlarını beyan etmek üzere müste'nefe olması veya hal mahallinde mensup olması muhtemeldir. { يَقُولُونَ } cümlesi ise ona matuftur. Bu sözden maksat; onları kınamak ve azarlamaktır. { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar” cümlesi hal mahallinde mensuptur; yani cezaya aldırış etmeksizin ve vebalden korkmaksızın, alageldikleri menfaat gibi bir menfaat daha kendilerine geldiğinde onu alacakları hâlde bağışlanma kuruntusuna kapılırlar. { يَأْتِهِمْ } fiilindeki zamirin Medine Yahudilerine ait olduğu da söylenmiştir; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yaşayan bu Yahudilere geçmişlerinin aldığı menfaatin bir benzeri gelse, tıpkı atalarının aldığı gibi onlar da onu alırlar. { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } “Onlardan Kitap ahdi alınmamış mıydı?”; yani Tevrat'ın ahdi: { أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında haktan başka bir şey söylemeyeceklerine dair”. Soru, kınama ve azarlama içindir. { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } “ve onun içindekileri öğrenmemişler miydi?” cümlesi mana bakımından { يُؤْخَذْ } fiiline matuftur; { وَرِثُوا الْكِتابَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir. En uygun olanı ise gizli bir kad takdiriyle hal mahallinde mensup olmasıdır. Anlamı şudur: Kitap'ta bulunan şeyleri okuyup öğrendikleri ve bildikleri hâlde Kitap'ta kendilerinden alınan ahitle amel etmeyi terk ettiler; dolayısıyla bu terk edişleri cehaletten değil bilerek olmuştur; bu da günahı daha şiddetli, cürmü daha büyük kılmaktadır. { دَرَسُوا مَا فِيهِ } ifadesinin; onunla amel etmeyi ve onu anlamayı terk ederek onu sildiler anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'Rüzgâr izleri sildiğinde' deraseti'r-rîhu'l-âsâra denir. { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ } “Ahiret yurdu daha hayırlıdır”; aldıkları ve ahirete tercih ettikleri o geçici menfaatten çok daha hayırlıdır, { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için”, yani Allah'tan sakınan ve O'nun yasaklarından kaçınanlar için. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; bunu bilip anlamıyor musunuz? Bu ifadede haddi hesabı olmayan bir azarlama ve kınama vardır. { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar...” sözü: Çoğunluk yümessikûne şeklinde şeddeli okumuştur; bu, Kitab'a yani Tevrat'a sımsıkı sarıldı manasında messeke ve temesseke fiillerinden gelir. Ebû'l-Âliye ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım, emsake-yümsikü'den hafif (şeddesiz) olarak yümsikûne şeklinde okumuşlardır. Übey b. Ka'b'dan ise mesekû şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Anlamı şudur: Ehl-i kitaptan bir topluluk vardır ki onu okuyup bildikleri hâlde Kitab'a sarılmazlar ve içindekilerle amel etmezler; bunlar daha önce zikredilenlerdir. Bir topluluk da vardır ki Kitab'a yani Tevrat'a sımsıkı sarılırlar, içindekilerle amel ederler ve din işlerinde ona başvururlar; işte bunlar Allah katında ecirleri zayi olmayacak olan muhsinlerdir. İsm-i mevsûl mübtedadır; { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “Şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz” cümlesi ise onun haberidir; yani içlerinden iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz. Tevrat'a sarılanların yaptığı diğer bütün ibadetlerin içinde yer almasına rağmen namazın ayrıca açıkça belirtilmesi; onun ibadetlerin başı ve en büyüğü olmasındandır. Dolayısıyla bu, onun zikredilerek tahsis edilmesinin bir gerekçesidir. Namazın belirli vakitlerde kılınması, Kitab'a sarılmanın ise sürekli olması sebebiyle böyle zikredildiği de söylenmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır; zira genel olarak her ibadet belirli bir vakte mahsustur. İsm-i mevsûlün, kendisinden önceki mevsûl olan { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } ifadesine matuf olması ve { أَفَلا تَعْقِلُونَ } ifadesinin ara cümle (cümle-i mu'teriza) olması da caizdir.