وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ قَالَ: مُحَمَّدٌ وَأُمَّتُهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَسُوءُ الْعَذَابِ: الْجِزْيَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “onları en kötü azaba uğratacak” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Bu kimse] kıyamet gününe kadar Muhammed ve onun ümmetidir. En kötü azap ise cizyedir." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in
عَنْهُ قَالَ: سُوءَ الْعَذابِ الْخَرَاجُ، وَفِي قَوْلِهِ: وَقَطَّعْناهُمُ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ بَسَطَهُمُ اللَّهُ فِي الْأَرْضِ، فَلَيْسَ مِنْهَا بُقْعَةٌ إِلَّا وَفِيهَا عِصَابَةٌ مِنْهُمْ وَطَائِفَةٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي قَوْلِهِ: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ قَالَ: عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ يَأْخُذُونَ مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ وَهُمْ صَاغِرُونَ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً قَالَ: يَهُودُ مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَهُمْ مُسْلِمَةُ أَهْلِ الْكِتَابِ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ قَالَ: الْيَهُودُ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ قَالَ: الرَّخَاءِ وَالْعَافِيَةِ وَالسَّيِّئاتِ قَالَ: الْبَلَاءِ وَالْعُقُوبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ بِالْخِصْبِ وَالْجَدْبِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى قَالَ:
ondan rivayet ettiğine göre o, { سُوءَ الْعَذابِ } “en kötü azap” haraçtır, demiştir. { وَقَطَّعْناهُمُ } “Ve onları parça parça ayırdık” ayeti hakkında da: "Onlar Yahudilerdir. Allah onları yeryüzüne dağıtmıştır; öyle ki yeryüzünde onlardan bir çete ve bir topluluğun bulunmadığı hiçbir yer yoktur" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre, { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ } “onların üzerine mutlaka gönderecektir” ayeti hakkında: "Yahudilerin ve Hristiyanların üzerine kıyamet gününe kadar { مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } onları en kötü azaba uğratacak kimseleri [gönderecektir]" demiştir. Allah da onların üzerine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetini göndermiştir; onlar boyun eğip küçülmüş oldukları hâlde kendilerinden cizye alırlar. { وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً } “Onları yeryüzünde parça parça topluluklara ayırdık” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "Yahudilerdir. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } Onlardan iyi olanlar vardır; onlar Ehl-i kitabın Müslüman olanlarıdır. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } Ve onlardan bunun altında olanlar da vardır; [onlar da diğer] Yahudilerdir. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ } Onları iyiliklerle sınadık; yani bolluk ve afiyetle, { وَالسَّيِّئاتِ } ve kötülüklerle; yani bela ve azapla [sınadık] demiştir." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık” ayeti, bolluk ve kuraklıkla [sınadık demektir]. Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre, kendisine { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “Derken onların ardından yerlerine, Kitab'a vâris olan ve şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alan bir nesil geldi” ayeti sorulduğunda şöyle demiştir:
أَقْوَامٌ يُقْبِلُونَ عَلَى الدُّنْيَا فَيَأْكُلُونَهَا وَيَتَّبِعُونَ رُخَصَ الْقُرْآنِ وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَلَا يَعْرِضُ لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا أَخَذُوهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ قَالَ: النَّصَارَى يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى قَالَ: مَا أَشْرَفَ لَهُمْ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الدُّنْيَا حَلَالًا أَوْ حَرَامًا يَشْتَهُونَهُ أَخَذُوهُ ويتمنون المغفرة، وإن يجدوا آخر مِثْلَهُ يَأْخُذُوهُ.
"Dünyaya yönelip onu yiyen, Kur'an'ın ruhsatlarına uyan, { سَيُغْفَرُ لَنا } 'nasıl olsa bağışlanacağız' diyen ve dünyadan karşılarına ne çıksa hemen onu alan topluluklardır." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Derken onların ardından yerlerine bir nesil geldi” ayeti hakkında: "Hristiyanlardır" demiştir. { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “Şu alçak [dünyanın] menfaatini alırlar” ayeti hakkında da: "Dünyadan önlerine helal veya haram iştah duydukları ne çıkarsa alırlar, bağışlanmayı umarlar; benzeri bir menfaat daha bulurlarsa onu da alırlar" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ الْآيَةَ، يَقُولُ: يَأْخُذُونَ مَا أَصَابُوا وَيَتْرُكُونَ مَا شَاؤُوا مِنْ حَلَالٍ أَوْ حَرَامٍ وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ فِيمَا يُوجِبُونَ عَلَى اللَّهِ مِنْ غُفْرَانِ ذُنُوبِهِمُ الَّتِي لَا يَزَالُونَ يَعُودُونَ إِلَيْهَا وَلَا يَتُوبُونَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَدَرَسُوا مَا فِيهِ قَالَ: عَلِمُوا مَا فِي الْكِتَابِ، لَمْ يَأْتُوهُ بِجَهَالَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ:
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Derken onların ardından bir nesil geldi...” ayeti hakkında şöyle demektedir: "Helal veya haram olsun ellerine geçeni alırlar, dilediklerini bırakırlar ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' derler." Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Onlardan Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair Kitap misakı alınmamış mıydı?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Sürekli işlemeye devam ettikleri ve tevbe etmedikleri günahlarının Allah tarafından affedileceğini O'na vacip kılmaları hususundadır." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Zeyd'den rivayet ettiğine göre, { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } “ve içindekini okuyup öğrenmişlerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kitapta olanı bildiler, onu cehaletle yapmadılar." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan['dan] rivayet ettiğine göre,
وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ قَالَ: هِيَ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وأبو الشيخ عن مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ قَالَ: من اليهود والنصارى.
{ وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, onlardan iman edenler içindir." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar...” ayeti hakkında: "Yahudilerden ve Hristiyanlardandır" demiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 171]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık da üzerlerine düşecek sanmışlardı. 'Size verdiğimiz Kitab'a sımsıkı sarılın ve içindekileri hatırda tutun ki sakınasınız' [demiştik]. (171)”
قَوْلُهُ: وَإِذْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: وَاسْأَلْهُمْ إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ أَيْ: رَفَعْنَا الجبل فَوْقَهُمْ وكَأَنَّهُ ظُلَّةٌ أَيْ: كَأَنَّهُ لِارْتِفَاعِهِ سَحَابَةٌ تُظِلُّهُمْ، وَالظُّلَّةُ: اسْمٌ لِكُلِّ مَا أَظَلَّ، وَقُرِئَ «طُلَّةٌ» بِالطَّاءِ، مِنْ أَطَلَّ عَلَيْهِ إِذَا أَشْرَفَ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ أَيْ: سَاقِطٌ عَلَيْهِمْ. قِيلَ: الظَّنُّ هُنَا بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى بَابِهِ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ خُذُوا، وَالْقُوَّةُ: الْجِدُّ وَالْعَزِيمَةُ، أَيْ: أَخْذًا كَائِنًا بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي شَرَعَهَا اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تُنْسُوهُ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ رَجَاءَ أَنْ تَتَّقُوا مَا نُهِيتُمْ عَنْهُ وَتَعْمَلُوا بِمَا أُمِرْتُمْ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مَا هُنَا فِي الْبَقَرَةِ مستوفى فلا نعيده.
{ وَإِذْ } sözü, öncesine matuf takdirî bir fiille mansubdur; yani: “Ve onlara sor: { إِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } hani dağı üzerlerine kaldırmıştık”. { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } yani yüksekliğinden ötürü sanki onları gölgeleyen bir bulut gibiydi. Zulle (ظُلَّة), gölge veren her şeyin adıdır. Bir kıraatte “yüksekten baktı, üstten göründü” anlamındaki etalle aleyhi kökünden, tı (ط) harfiyle “tulle” (طُلَّة) şeklinde okunmuştur. { وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } yani üzerlerine düşeceğini sandılar / bildiler. Buradaki zannın kesin bilgi (ilim) manasında olduğu söylenmiştir; kendi asıl anlamında (kuvvetli kanaat) olduğu da söylenmiştir. { خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } ifadesi sözün takdiri iledir; yani: “Onlara: 'Alın!' dedik.” Kuvvet (قُوَّة), ciddiyet ve azimdir; yani: “Kuvvetle olan bir tutuşla alın.” { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } Allah'ın sizin için koyduğu hükümleri [hatırda tutun] ve onu unutmayın. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } yasaklandığınız şeylerden sakınmanız ve emrolunduğunuz şeylerle amel etmeniz ümidiyle. Buradaki hususların tefsiri daha önce el-Bakara suresinde eksiksiz olarak geçmişti, bu sebeple tekrarlamıyoruz.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ يَقُولُ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } “Hani dağı kaldırmıştık” ayeti hakkında şöyle demektedir:
رَفَعْنَاهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ فَقَالَ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَإِلَّا أَرْسَلْتُهُ عَلَيْكُمْ.
Onu kaldırdık; bu da O'nun: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ } “Dağı üzerlerine kaldırmıştık” buyruğudur. Bunun üzerine: «Size verdiğimizi kuvvetle tutun; yoksa onu üzerinize bırakıveririm» buyurdu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: رَفَعَتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَوْقَ رُؤُوسِهِمْ، فَقِيلَ لَهُمْ: خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ فَكَانُوا إِذَا نَظَرُوا إِلَى الْجَبَلِ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، وَإِذَا نَظَرُوا إِلَى الْكِتَابِ قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: إِنِّي لَأَعْلَمُ لِمَ تَسْجُدُ الْيَهُودُ عَلَى حَرْفٍ، قَالَ اللَّهُ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ قَالَ: لَتَأْخُذُنَّ أَمْرِي أَوْ لَأَرْمِيَنَّكُمْ بِهِ، فَسَجَدُوا وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ مَخَافَةَ أَنْ يَسْقُطَ عَلَيْهِمْ، وَكَانَتْ سَجْدَةً رَضِيَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَاتَّخَذُوهَا سُنَّةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ قَالَ: انْتَزَعَهُ اللَّهُ مِنْ أَصْلِهِ، ثُمَّ جَعَلَهُ فَوْقَ رُؤُوسِهِمْ، ثُمَّ قَالَ: لَتَأْخُذُنَّ أمري أو لأرمينكم به.
İbn Ebî Hâtim'in ondan rivayet ettiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir: "Melekler onu başlarının üzerine kaldırdılar ve kendilerine: 'Size verdiğimizi kuvvetle alın' denildi. Onlar dağa baktıklarında 'İşittik ve itaat ettik' diyorlar, Kitab'a baktıklarında ise 'İşittik ve isyan ettik' diyorlardı." İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in yine ondan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: "Ben Yahudilerin niçin tek taraflı [kaşlarının bir yanı üzerine] secde ettiklerini kesinlikle bilirim. Allah: { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } 'Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık' buyurunca: 'Ya emrimi tutarsınız ya da bunu üzerinize atarım' dedi. Onlar da üzerlerine düşmesinden korkarak ona baka baka secde ettiler. Bu, Allah Sübhânehu'nun hoşnut kaldığı bir secde oldu ve onlar da bunu bir sünnet edindiler." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, { وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ } “Hani dağı kaldırmıştık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah onu kökünden söküp kopardı, sonra başlarının üzerine getirdi, ardından: 'Ya emrimi tutarsınız ya da bunu üzerinize atarım' buyurdu."
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 172-174]
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) } “Hani Rabbin Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' [demişti]. Onlar da: 'Evet, şahidiz' demişlerdi. Kıyamet günü, 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye. (172) Yahut 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; o batılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz diye. (173) İşte ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklıyoruz; umulur ki [haktan] dönerler. (174)”
قَوْلُهُ: وَإِذْ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى مَا قَبْلَهُ كَمَا تَقَدَّمَ، قَوْلُهُ: مِنْ بَنِي آدَمَ اسْتَدَلَّ بِهَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَأْخُوذِينَ هُنَا: هُمْ ذُرِّيَّةُ بَنِي آدَمَ، أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ مِنْ أَصْلَابِهِمْ نَسْلًا بَعْدَ نَسْلٍ.
{ وَإِذْ } sözü, daha önce geçtiği üzere kendisinden öncekine matuf takdirî bir fiille mansubdur. { مِنْ بَنِي آدَمَ } “Âdemoğullarından” sözüyle, burada alınanların, Allah'ın nesil nesil bellerinden çıkardığı Âdemoğullarının zürriyeti olduğuna delil getirilmiştir.
وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، قَالُوا: وَمَعْنَى أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ دَلَّهُمْ بِخَلْقِهِ عَلَى أَنَّهُ خَالِقُهُمْ، فَقَامَتْ هَذِهِ الدَّلَالَةُ مَقَامَ الْإِشْهَادِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ بَابِ التَّمْثِيلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَخْرَجَ الْأَرْوَاحَ قَبْلَ خَلْقِ الْأَجْسَادِ، وَأَنَّهُ جَعَلَ فِيهَا مِنَ المعرفة ما فهمت به خِطَابِهِ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِبَنِي آدَمَ هُنَا: آدَمُ نَفْسُهُ كَمَا وَقَعَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا خَلَقَ آدَمَ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذُرِّيَّتَهُ وَأَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ عَالَمُ الذَّرِّ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْهُ وَلَا الْمَصِيرُ إِلَى غَيْرِهِ لِثُبُوتِهِ مَرْفُوعًا إِلَى النبي ﷺ وَمَوْقُوفًا عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَلَا مُلْجِئَ لِلْمَصِيرِ إِلَى الْمَجَازِ، وَإِذَا جَاءَ نَهْرُ اللَّهِ بَطَلَ نَهْرُ مَعْقِلٍ، وَسَنَذْكُرُ آخِرَ هَذَا الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَعْضَ مَا وَرَدَ فِي ذَلِكَ. قَوْلُهُ: مِنْ ظُهُورِهِمْ هُوَ بَدَلٌ مِنْ بَنِي آدَمَ، بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ، وَقِيلَ بَدَلَ اشْتِمَالٍ قَوْلُهُ: ذُرِّيَّاتِهِمْ، قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ كَثِيرٍ ذُرِّيَّتَهُمْ بِالتَّوْحِيدِ، وَهِيَ تَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «ذُرِّيَّاتِهِمْ» بِالْجَمْعِ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَيْ: أَشْهَدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ أَيْ: قَائِلًا أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ، فَهُوَ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ: قالُوا بَلى شَهِدْنا أَيْ: عَلَى أَنْفُسِنَا بِأَنَّكَ رَبُّنَا. قَوْلُهُ: أَنْ تَقُولُوا قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ فِي هَذَا وفي قوله: أَوْ تَقُولُوا عَلَى الْغَيْبَةِ، كَمَا كَانَ فِيمَا قَبْلَهُ عَلَى الْغَيْبَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَالْمَعْنَى:
Müfessirlerden bir grup bu görüşe meyletmiş ve şöyle demişlerdir: { أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } [ifadesinin] anlamı, [Allah’ın] onları yaratışıyla kendisinin onların yaratıcısı olduğuna delil getirmesidir. Bu delalet de şahit tutma makamına geçmiştir. Dolayısıyla bu ayet, Yüce Allah'ın: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' buyurdu. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” kavlinde olduğu gibi temsil kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Allah Teâlâ’nın bedenleri yaratmadan önce ruhları çıkardığı ve onlara kendi hitabını anlayacakları bir marifet (idrak kabiliyeti) verdiğidir. Bir diğer görüşe göre ise burada Âdemoğulları ile kastedilen, başka yerlerde de geçtiği üzere bizzat Âdem'in kendisidir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ Âdem’i yarattığında sırtını sıvazlamış, ardından ondan zürriyetini çıkarıp onlardan ahit almıştır; bunlar da zerreler âlemidir (âlem-i zerr). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak ve diğer sahabelere mevkuf olarak sabit olması sebebiyle yüz çevrilmemesi ve başkasına gidilmemesi gereken hak görüş de budur. Ayrıca mecaza gitmeyi zorunlu kılan bir durum da yoktur. Zira 'Allah'ın nehri geldiğinde Ma'kıl'in nehri batıl olur.' Bu araştırmanın sonunda inşallah bu hususta vârid olan rivayetlerin bir kısmını zikredeceğiz. { مِنْ ظُهُورِهِمْ } sözü, { بَنِي آدَمَ } ifadesinden bedel-i ba'z (bütünden parça bedeli) veya bir görüşe göre bedel-i iştimaldir. { ذُرِّيَّاتِهِمْ } sözünü Kûfeliler ve İbn Kesîr, tekil ve çoğul için kullanılan { ذُرِّيَّتَهُمْ } şeklinde müfred (tekil) olarak; diğerleri ise { ذُرِّيَّاتِهِمْ } şeklinde çoğul olarak okumuşlardır. { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } yani onların her birini şahit tuttu demektir. { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } yani 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diyerek [şahit tuttu] ki bu, sözün takdiri (kavl iradesi) üzeredir. { قالُوا بَلى شَهِدْنا } yani 'Senin bizim Rabbimiz olduğuna kendi aleyhimize şahitlik ettik' [dediler]. { أَنْ تَقُولُوا } sözünü Ebû Amr, tıpkı kendisinden önceki kısım gaip sigasında olduğu gibi bunda ve { أَوْ تَقُولُوا } sözünde gaip olarak 'ye' harfiyle [ye-kûlû / ev ye-kûlû şeklinde]; diğerleri ise hitap olarak 'te' harfiyle okumuşlardır. Anlamı ise:
كَرَاهَةَ أَنْ يَقُولُوا أَوْ لِئَلَّا يَقُولُوا، أَيْ: فَعَلْنَا ذَلِكَ الْأَخْذَ وَالْإِشْهَادَ كَرَاهَةَ أَنْ يَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ أَيْ: عَنْ كَوْنِ اللَّهِ رَبَّنَا وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ. قَوْلُهُ: أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ مَعْطُوفٌ عَلَى تَقُولُوا الْأَوَّلِ، أَيْ: فَعَلْنَا ذَلِكَ كَرَاهَةَ أَنْ تَعْتَذِرُوا بِالْغَفْلَةِ، أو تنسبوا الشرك إلى آبائكم دونكم، وأَوْ لِمَنْعِ الْخُلُوِّ دُونَ الْجَمْعِ، فَقَدْ يَعْتَذِرُونَ بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ. مِنْ قَبْلُ أَيْ مِنْ قَبْلِ زَمَانِنَا وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ لَا نَهْتَدِي إِلَى الْحَقِّ وَلَا نَعْرِفُ الصَّوَابَ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ مِنْ آبَائِنَا وَلَا ذَنْبَ لَنَا لِجَهْلِنَا وَعَجْزِنَا عَنِ النَّظَرِ وَاقْتِفَائِنَا آثَارَ سَلَفِنَا، بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْحِكْمَةِ الَّتِي لِأَجْلِهَا أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَأَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ بِهِمْ لِئَلَّا يَقُولُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَعْتَلُّوا بِهَذِهِ الْعِلَّةِ الْبَاطِلَةِ وَيَعْتَذِرُوا بِهَذِهِ الْمَعْذِرَةِ السَّاقِطَةِ وَكَذلِكَ أَيْ: وَمِثْلَ ذَلِكَ التَّفْصِيلِ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى الْحَقِّ وَيَتْرُكُونَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْبَاطِلِ.
Söylemelerini kerih görerek veya söylemesinler diye; yani kıyamet gününde: { إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غافِلِينَ } “Biz bundan habersizdik”, yani Allah'ın tek ve ortaksız Rabbimiz olduğundan [habersizdik] demelerini çirkin gördüğümüz için o alma ve şahit tutma fiilini yaptık. { أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ } “Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu' demeyesiniz diye” sözü, birinci “demeyesiniz diye” fiiline matuftur. Yani bunu gafleti mazeret göstermenizi yahut şirki kendinize değil de sadece atalarınıza nispet etmenizi kerih gördüğümüz için yaptık. Buradaki “veya” (أَوْ), bir arada bulunmayı değil, mazeretlerin ikisinden de yoksun kılmayı ifade eder; zira her iki hususun birden mazeretini ileri sürebilirler. { مِنْ قَبْلُ } yani bizim zamanımızdan önce. { وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } hakka eremeyen ve doğruyu bilemeyen, onlardan sonra gelmiş bir nesildik. { أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } cahilliğimiz, akıl yürütmedeki aczimiz ve geçmişlerimizin izine uymamız sebebiyle bizim bir günahımız yokken, atalarımızdan o batılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Allah Sübhânehu onları Âdem'in sırtından çıkarıp kendilerine şahit tutmasındaki hikmeti açıklamış ve kıyamet gününde bu sözü söylemesinler, bu bâtıl gerekçeyi ileri sürmesinler ve bu geçersiz mazerete sığınmasınlar diye onlara bunu yaptığını belirtmiştir. { وَكَذلِكَ } yani işte o açıklama gibi { نُفَصِّلُ الْآياتِ } “ayetleri açıklıyoruz”, { وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “umulur ki dönerler”, yani hakka döner ve üzerinde bulundukları batılı terk ederler.
وَقَدْ أَخْرَجَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ وَأَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ، وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ الْآيَةَ فَقَالَ: سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُسْأَلُ عَنْهَا فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ آدَمَ ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ بِيَمِينِهِ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذَرِّيَّةً، فَقَالَ: خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَعْمَلُونَ، ثُمَّ مَسَحَ ظَهْرَهُ فَاسْتَخْرَجَ مِنْهُ ذَرِّيَّةً، فَقَالَ: خَلَقْتُ هَؤُلَاءِ لِلنَّارِ وَبِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ يَعْمَلُونَ، فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! فَفِيمَ الْعَمَلُ؟
Mâlik el-Muvatta'da, Ahmed el-Müsned'de, Abd b. Humeyd, el-Buhârî Târîh'inde, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî (ve hasen olduğunu söylemiştir), en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân Sahîh'inde, Ebû'ş-Şeyh, el-Hâkim, İbn Merdeveyh, el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta ve ed-Diyâ el-Muhtâre'de rivayet etmişlerdir ki: Ömer b. el-Hattâb'a bu { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin almıştı...” ayeti soruldu. Bunun üzerine o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayet sorulduğunda şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını sıvazladı ve ondan bir zürriyet çıkardı. Ardından: 'Bunları cennet için yarattım ve onlar cennet ehlinin amelini işleyeceklerdir' buyurdu. Sonra sırtını tekrar sıvazladı ve ondan bir zürriyet çıkardı. 'Bunları da cehennem için yarattım ve onlar cehennem ehlinin amelini işleyeceklerdir' buyurdu. Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! O hâlde amel niçin yapılıyor?' dedi.»
فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ إِذَا خَلَقَ الْعَبْدُ لِلْجَنَّةِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَيُدْخِلَهُ بِهِ الْجَنَّةَ، وَإِذَا خَلَقَ الْعَبْدَ لِلنَّارِ اسْتَعْمَلَهُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى عمل من أعمال أهل النار فيدخله به النَّارَ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ الْمِيثَاقَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ بِنُعْمَانَ يَوْمَ عَرَفَةَ، فَأَخْرَجَ مِنْ صُلْبِهِ كُلَّ ذُرِّيَّةٍ ذَرَأَهَا فَنَشَرَهَا بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ كَلَّمَهُمْ فَقَالَ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا بَلى شَهِدْنا إِلَى قَوْلِهِ: الْمُبْطِلُونَ» . وَإِسْنَادُهُ لَا مَطْعَنَ فِيهِ. وَقَدْ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ.
Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah bir kulu cennet için yarattığında, onu cennet ehlinin amelinde çalıştırır; nihayet o cennet ehlinin amellerinden biri üzere ölür ve Allah onu bu sebeple cennete koyar. Bir kulu da cehennem için yarattığında, onu cehennem ehlinin amelinde çalıştırır; nihayet o cehennem ehlinin amellerinden biri üzere ölür ve Allah onu bu sebeple cehenneme koyar.» Ahmed, en-Nesâî, İbn Cerîr, el-Hâkim (ve sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Merdeveyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah, Arafat gününde Nu'mân'da Âdem'in sırtından misakı aldı. Onun sulbünden yarattığı bütün zürriyeti çıkardı ve onları huzurunda serpti. Sonra onlarla konuşup: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قالُوا بَلى شَهِدْنا } 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diye sordu; onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler» ayetindeki { الْمُبْطِلُونَ } “bâtıla sapanlar” sözüne kadar [okudu]. Bu hadisin isnadında hiçbir kusur yoktur. İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'a mevkuf olarak da rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَنْدَهْ فِي كِتَابِ الرَّدِّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
İbn Cerîr ve İbn Mende Kitâbü'r-Red ale'l-Cehmiyye'de Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
«وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ، قَالَ: أَخَذَهُمْ مِنْ ظَهْرِهِ كَمَا يُؤْخَذُ الْمُشْطُ مِنَ الرَّأْسِ، فَقَالَ لَهُمْ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى، قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ» وَفِي إِسْنَادِهِ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي ظبية أَبُو مُحَمَّدٍ الْجُرْجَانِيُّ قَاضِي قَوْمَسَ كَانَ أَحَدَ الزُّهَّادِ، وَأَخْرَجَ لَهُ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: يُكْتَبُ حَدِيثُهُ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: حَدَّثَ بِأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ غَرَائِبَ. وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عبد الله بن عمر،
«{ Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı... } [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: 'Tarak baştan nasıl çekilip alınırsa, onları da [Âdem'in] sırtından öylece çekip aldı ve onlara: { Ben sizin Rabbiniz değil miyim? } dedi. Onlar: 'Evet [Rabbimizsin]' dediler. Melekler de: 'Kıyamet günü, 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye şahitlik ettik' dediler.» [Hadisin] isnadında, Kūmis kadısı Ebû Muhammed Ahmed b. Ebî Zabyet el-Cürcânî yer almaktadır ki o zâhidlerden biriydi. Nesâî de Sünen'inde ondan [hadis] rivayet etmiştir. Ebû Hâtim er-Râzî: «Hadisi yazılır» demiştir. İbn Adiy ise: «Pek çok garip hadis rivayet etmiştir» demiştir. Bu hadisi Abdurrahman b. Mehdî, Süfyân es-Sevrî'den, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Abdullah b. Ömer'den rivayet etmiştir;
وَهَؤُلَاءِ أَئِمَّةٌ ثِقَاتٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْخَلْقَ وَقَضَى الْقَضِيَّةَ وَأَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ، فَأَخَذَ أَهْلَ الْيَمِينِ بِيَمِينِهِ وَأَخَذَ أَهْلَ الشَّمَالِ بِيَدِهِ الْأُخْرَى وَكِلْتَا يَدَيِ الرَّحْمَنِ يَمِينٌ، فَقَالَ: يَا أَصْحَابَ الْيَمِينِ، فَاسْتَجَابُوا لَهُ فَقَالُوا: لَبَّيْكَ رَبَّنَا وَسَعْدَيْكَ، قَالَ: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ؟
bunlar da sika (güvenilir) imamlardır. Abd b. Humeyd, el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, et-Taberânî, Ebû'ş-Şeyh el-Azame'de ve İbn Merdeveyh Ebû Ümâme'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah mahlûkatı yarattığında, hükmünü takdir ettiğinde ve Arş'ı su üzerinde iken peygamberlerin misakını aldığında; sağ eliyle sağ ehlini aldı, diğer eliyle de sol ehlini aldı –ki Rahmân'ın iki eli de sağdır– ve: 'Ey sağ ehli!' buyurdu. Onlar da O'na icabet edip: 'Lebbeyk Rabbimiz ve sa'deyk (emrine amadeyiz Rabbimiz)' dediler. 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' buyurdu.
قَالُوا: بَلَى» الْحَدِيثَ، وَالْأَحَادِيثُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ بَعْضُهَا مُقَيَّدٌ بِتَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَعْضُهَا مُطْلَقٌ يَشْتَمِلُ عَلَى ذِكْرِ إِخْرَاجِ ذَرِّيَّةِ آدَمَ مِنْ ظَهْرِهِ، وَأَخْذِ الْعَهْدِ عَلَيْهِمْ كَمَا فِي حَدِيثِ أَنَسٍ مَرْفُوعًا فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا.
Onlar da: 'Evet' dediler...» Hadisin devamı mevcuttur. Bu konudaki hadisler pek çoktur; bir kısmı bu ayetin tefsirine bağlıdır, bir kısmı ise İki Sahih'te ve diğer eserlerde Enes'in merfû hadisinde olduğu gibi, Âdem'in zürriyetinin onun sırtından çıkarılmasını ve kendilerinden söz alınmasını mutlak olarak içerir.
وَأَمَّا الْمَرْوِيُّ عَنِ الصَّحَابَةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِإِخْرَاجِ ذَرِّيَّةِ آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ فِي عَالَمِ الذَّرِّ وَأَخْذِ الْعَهْدِ عَلَيْهِمْ وَإِشْهَادِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَهِيَ كَثِيرَةٌ، مِنْهَا: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ قَالَ: [خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَأَخَذَ مِيثَاقَهُ أَنَّهُ رَبُّهُ وَكَتَبَ أجله ورزقه ومصيبته] ، ثُمَّ أَخْرَجَ وَلَدَهُ مِنْ ظَهْرِهِ كَهَيْئَةِ الذَّرِّ، فَأَخَذَ مَوَاثِيقَهُمْ أَنَّهُ رَبُّهُمْ وَكَتَبَ آجَالَهُمْ وَأَرْزَاقَهُمْ ومصائبهم . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ أَيْضًا ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ.
Bu ayetin tefsirinde sahâbeden rivayet edilen, Âdem'in zürriyetinin zerreler âleminde onun sulbünden çıkarılması, onlardan ahit alınması ve kendilerine şahit tutulması hususundaki rivayetler çoktur. Bunlardan biri, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in rivayetinde İbn Abbâs'ın { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayeti hakkında şöyle demesidir: [Allah Âdem'i yarattı ve onun Rabbi olduğuna dair misakını aldı; ecelini, rızkını ve musibetini yazdı]. Sonra zürriyetini sırtından karınca suretinde çıkardı; onların Rabbi olduğuna dair misaklarını aldı, ecellerini, rızıklarını ve musibetlerini yazdı. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan benzerini rivayet etmiş; yine İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de ondan benzerini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ. وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَنْهُ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَنْدَهْ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَرْوِيٌّ عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ غَيْرِ هَذِهِ مَوْقُوفَةً عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ قَالَ: أَخَذَهُمْ كَمَا يَأْخُذُ الْمُشْطَ مِنَ الرَّأْسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي التَّمْهِيدِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَنَاسٍ مِنَ الصَّحَابَةِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنِ حَنْبَلٍ فِي رِوَايَةِ الْمُسْنَدِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَنْدَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ وَابْنُ عَسَاكِرَ فِي تَارِيخِهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ قَالَ: جَمَعَهُمْ جَمِيعًا فَجَعَلَهُمْ أَرْوَاحًا فِي صُوَرِهِمْ، ثُمَّ اسْتَنْطَقَهُمْ فَتَكَلَّمُوا، ثُمَّ أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ وَالْمِيثَاقَ، ثُمَّ أَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِمَّنْ بَعْدَ الصَّحَابَةِ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ بِإِخْرَاجِ ذَرِّيَّةِ آدَمَ مِنْ ظَهْرِهِ، وَفِيمَا قَالَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي تَفْسِيرِهَا مِمَّا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ مَا يغني عن التطويل.
Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Mende de ondan benzerini rivayet etmişlerdir. Bu anlam, mevkuf olarak ondan başka pek çok tarikle de rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in rivayet ettiğine göre Abdullah b. Ömer { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayeti hakkında: "Onları tarağın baştan [kılları] aldığı gibi aldı" demiştir. İbn Abdilberr et-Temhîd'de İbn Mes'ûd'dan ve sahabeden birtakım insanlardan ayetin tefsirinde bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, Müsned rivayetinde Abdullah b. Hanbel, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Mende, İbn Merdeveyh, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, el-Muhtâre'de ed-Diyâ ve Târîh'inde İbn Asâkir'in rivayet ettiğine göre Übey b. Ka'b, { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Hepsini topladı, onları kendi suretlerinde ruhlar yaptı, sonra onları konuşturdu ve konuştular. Sonra onlardan ahit ve misak aldı, ardından onları kendilerine şahit tuttu." Sahabeden sonraki bir topluluktan da bu ayetin Âdem'in zürriyetinin onun sırtından çıkarılması şeklinde tefsir edildiği rivayet edilmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunun tefsirine dair yukarıda zikrettiğimiz sözlerinde ise sözü uzatmaya gerek bırakmayacak açıklamalar vardır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٥ الى ١٧٨]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 175-178]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve azgınlardan olan kimsenin haberini oku! (175) Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte ayetlerimizi yalanlayan topluluğun hâli böyledir. Bu kıssayı anlat, belki düşünürler. (176) Ayetlerimizi yalanlayan ve sadece kendilerine zulmetmekte olan topluluğun durumu ne kötüdür! (177) Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (178)”
قَوْلُهُ وَاتْلُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَفْعَالِ الْمُقَدَّرَةِ فِي الْقِصَصِ السَّابِقَةِ، وَإِيرَادُ هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنْهُ سُبْحَانَهُ وَتَذْكِيرُ أَهْلِ الْكِتَابِ بِهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ مَذْكُورَةً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي هَذَا الَّذِي أوتي الآيات فَانْسَلَخَ مِنْها
Cenâb-ı Hakk'ın { وَاتْلُ } “[Onlara] oku” buyruğu, önceki kıssalarda takdir edilen fiillere matuftur. Sübhânehu ve Teâlâ'nın bu kıssayı zikretmesi ve Ehl-i Kitab'a bunu hatırlatması, bu kıssanın onların yanında Tevrat'ta zikredilmiş olmasındandır. Kendisine ayetler verilip de onlardan sıyrılıp çıkan bu kimsenin kim olduğu hususunda ise ihtilaf edilmiştir.
فَقِيلَ: هُوَ بَلْعَمُ بْنُ بَاعُورَاءَ، وَكَانَ قَدْ حَفِظَ بَعْضَ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ وَقِيلَ: كَانَ قَدْ أُوتِيَ النُّبُوَّةَ وَكَانَ مُجَابَ الدَّعْوَةِ، بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى مَدْيَنَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، فَأَعْطَوْهُ الْأُعْطِيَّةَ الْوَاسِعَةَ فَاتَّبَعَ دِينَهُمْ وَتَرَكَ مَا بُعِثَ بِهِ، فَلَمَّا أَقْبَلَ مُوسَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ لِقِتَالِ الْجَبَّارِينَ، سَأَلَ الْجَبَّارُونَ بَلْعَمَ بْنَ بَاعُورَاءَ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى مُوسَى، فَقَامَ لِيَدْعُوَ عَلَيْهِ فَتَحَوَّلَ لِسَانُهُ بِالدُّعَاءِ عَلَى أَصْحَابِهِ، فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لَا أَقْدِرُ عَلَى أَكْثَرَ مِمَّا تَسْمَعُونَ، وَانْدَلَعَ لِسَانُهُ عَلَى صَدْرِهِ فَقَالَ قَدْ ذَهَبَتْ مِنِّي الْآنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ وَالْحِيلَةُ، وَسَأَمْكُرُ لَكُمْ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تُخْرِجُوا إِلَيْهِمْ فَتَيَاتِكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الزِّنَا، فَإِنْ وَقَعُوا فِيهِ هَلَكُوا، فَوَقَعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ فِي الزِّنَا، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الطَّاعُونَ فَمَاتَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ ألْفًا وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ اسْمُهُ بَاعِمْ وَهُوَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ، وَكَانَ قَدْ قَرَأَ الْكُتُبَ وَعَلِمَ أَنَّ اللَّهَ مُرْسِلٌ رَسُولًا فِي ذَلِكَ فَلَمَّا أرسل الله محمدا ﷺ حَسَدَهُ وَكَفَرَ بِهِ وَقِيلَ هُوَ أَبُو عَامِرِ بْنُ صَيْفِيِّ وَكَانَ يَلْبَسُ الْمُسُوحَ فِي الجاهلية، فكفر بمحمد ﷺ وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي قُرَيْشٍ آتَاهُمُ اللَّهُ آيَاتِهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَفَرُوا بِهَا، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى انْتَظَرُوا خُرُوجَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَكَفَرُوا بِهِ. قَوْلُهُ فَانْسَلَخَ مِنْها أَيْ: مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي أُوتِيَهَا كَمَا تَنْسَلِخُ الشَّاةُ عَنْ جِلْدِهَا فَلَمْ يَبْقَ لَهُ بِهَا اتِّصَالٌ فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ عِنْدَ انْسِلَاخِهِ عَنِ الْآيَاتِ، أَيْ: لَحِقَهُ فَأَدْرَكَهُ وَصَارَ قَرِينًا لَهُ، أَوْ فَأَتْبَعَهُ خُطُوَاتِهِ، وَقُرِئَ فَأَتْبَعَهُ بِالتَّشْدِيدِ بِمَعْنَى تَبِعَهُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ الْمُتَمَكِّنِينَ فِي الْغِوَايَةِ وَهُمُ الْكُفَّارُ. قَوْلُهُ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها الضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى الَّذِي أُوتِيَ الْآيَاتِ، وَالْمَعْنَى: لَوْ شِئْنَا رَفْعَهُ بِمَا آتَيْنَاهُ مِنَ الْآيَاتِ لَرَفَعْنَاهُ بِهَا، أَيْ: بِسَبَبِهَا، وَلَكِنْ لَمْ نَشَأْ ذَلِكَ لِانْسِلَاخِهِ عَنْهَا وَتَرْكِهِ لِلْعَمَلِ بِهَا وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَلَوْ شِئْنَا لَأَمَتْنَاهُ قَبْلَ أَنْ يَعْصِيَ فَرَفَعْنَاهُ إِلَى الْجَنَّةِ بِهَا، أَيْ: بِالْعَمَلِ بِهَا وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ أَصْلُ الْإِخْلَادِ: اللُّزُومُ، يُقَالُ أَخْلَدَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ وَلَزِمَهُ، وَالْمَعْنَى هُنَا: أَنَّهُ مَالَ إِلَى الدُّنْيَا وَرَغِبَ فِيهَا وَآثَرَهَا عَلَى الْآخِرَةِ وَاتَّبَعَ هَواهُ أَيِ: اتَّبَعَ مَا يَهْوَاهُ وَتَرَكَ الْعَمَلَ بِمَا يَقْتَضِيهِ الْعِلْمُ الَّذِي عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَهُوَ حُطَامُ الدُّنْيَا وَقِيلَ: كَانَ هَوَاهُ مَعَ الْكُفَّارِ وَقِيلَ: اتَّبَعَ رِضَا زَوْجَتِهِ، وَكَانَتْ هِيَ الَّتِي حَمَلَتْهُ عَلَى الِانْسِلَاخِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ. قَوْلُهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ أَيْ:
Onun Bel'am b. Bâûrâ olduğu söylenmiştir; o indirilmiş kitapların bir kısmını ezberlemişti. Kendisine peygamberlik verildiği ve duasının kabul edildiği bir kimse olduğu, Allah'ın onu Medyen halkını imana davet etmesi için gönderdiği, onların da kendisine büyük hediyeler vermesi üzerine onların dinine uyup gönderildiği görevi terk ettiği söylenmiştir. Mûsâ zorbayla savaşmak için İsrâiloğulları ile birlikte geldiğinde zorbalar Bel'am b. Bâûrâ'dan Mûsâ'ya beddua etmesini istediler. O da Mûsâ'ya beddua etmek için kalktı fakat dili kendi adamlarına beddua etmeye döndü. Kendisine bunun sebebi sorulunca: 'İşittiğinizden fazlasına gücüm yetmiyor' dedi ve dili göğsünün üzerine sarktı. Bunun üzerine: 'Artık benim dünyam da ahiretim de gitti; geriye sadece hile, aldatma ve tuzak kaldı. Sizin için bir tuzak kuracağım: Genç kızlarınızı onların arasına çıkarmanızı uygun görüyorum; zira Allah zinaya gazap eder. Eğer zinaya düşerlerse helak olurlar' dedi. Bunun üzerine İsrâiloğulları zinaya düştüler; Allah da onların üzerine veba gönderdi ve onlardan yetmiş bin kişi öldü. Bu adamın adının Bâim olduğu ve İsrâiloğullarından olduğu da söylenmiştir. Ondan maksadın Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî olduğu da söylenmiştir; o kitapları okumuş ve Allah'ın o dönemde bir elçi göndereceğini bilmişti; Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderince onu kıskandı ve onu inkâr etti. Onun Ebû Âmir b. Sayfî olduğu da söylenmiştir; o Câhiliye döneminde kaba yün giysiler giyerdi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etti. Kureyş hakkında indiği, Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdiği ayetlerini kendilerine verdiği ancak onların bunları inkâr ettiği de söylenmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişini bekleyip de sonra onu inkâr eden Yahudi ve Hristiyanlar hakkında indiği de söylenmiştir. { فَانْسَلَخَ مِنْها } “ondan sıyrılıp çıktı” sözü, koyunun derisinden sıyrılıp çıkması gibi, kendisine verilen bu ayetlerden sıyrılıp çıktığı ve onunla hiçbir bağı kalmadığı anlamına gelir. { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } “derken şeytan onu peşine taktı”; yani ayetlerden sıyrıldığı esnada şeytan ona yetişti, onu yakaladı ve onun yoldaşı oldu veya adımlarını onun peşine taktı. Şeddeli olarak fe'ttebe'ahu şeklinde de okunmuştur ki “ona tabi oldu” demektir. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “ve azgınlardan oldu”, yani azgınlıkta kökleşmiş kimselerden, kâfirlerden oldu. { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Eğer dileseydik onu bunlarla yüceltirdik” ifadesindeki zamir, kendisine ayetler verilen kimseye döner. Anlamı şudur: Eğer kendisine verdiğimiz ayetler sebebiyle onu yüceltmeyi dileseydik, o ayetler sebebiyle onu yüceltirdik; ancak o ayetlerden sıyrıldığı ve onlarla amel etmeyi bıraktığı için bunu dilemedik. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer dileseydik, o isyan etmeden önce canını alır ve ayetlerle yani onlarla amel etmesi sebebiyle onu cennete yükseltirdik. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “fakat o yere saplanıp kaldı”; ihlâd (إِخْلَاد) kelimesinin aslı bir yere tutunup ayrılmamaktır; bir kimse bir yerde ikamet edip oradan ayrılmadığında ahlede fulânün bi'l-mekân denir. Buradaki anlamı ise şudur: O dünyaya meyletti, ona rağbet etti ve onu ahirete tercih etti. { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve hevasına uydu”; yani heva ve hevesine uydu, Allah'ın kendisine öğrettiği ilmin gerektirdiği ameli ve dünya malını terk etti. Hevasının kâfirlerle beraber olduğu da söylenmiştir. Karısının rızasına uyduğu ve kendisini Allah'ın ayetlerinden sıyrılmaya sevk edenin de karısı olduğu söylenmiştir. { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “Artık onun durumu köpeğin durumu gibidir” sözü;
فَصَارَ لَمَّا انْسَلَخَ عَنِ الْآيَاتِ وَلَمْ يَعْمَلْ بِهَا مُنْحَطًّا إِلَى أَسْفَلِ رُتْبَةٍ مُشَابِهًا لِأَخَسِّ الْحَيَوَانَاتِ فِي الدَّنَاءَةِ، مُمَاثِلًا لَهُ فِي أَقْبَحِ أَوْصَافِهِ، وَهُوَ أَنَّهُ يَلْهَثُ فِي كِلَا حَالَتَيْ قَصْدِ الْإِنْسَانِ لَهُ وَتَرْكِهِ، فَهُوَ لَاهِثٌ سَوَاءً زُجِرَ أَوْ تُرِكَ، طُرِدَ أَوْ لَمْ يُطْرَدْ، شُدَّ عَلَيْهِ أَوْ لَمْ يُشَدَّ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ بَعْدَ هَذَا فِي الْخِسَّةِ وَالدَّنَاءَةِ شَيْءٌ، وَجُمْلَةُ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ حَالَ كَوْنِهِ مُتَّصِفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذَا الْمُنْسَلِخَ عَنِ الْآيَاتِ لَا يَرْعَوِي عَنِ الْمَعْصِيَةِ فِي جَمِيعِ أحواله سواء وعظه وَذَكَّرَهُ الْمُذَكِّرُ، وَزَجَرَهُ الزَّاجِرُ أَوْ لَمْ يَقَعْ شيء من ذلك. قال القتبي: كُلُّ شَيْءٍ يَلْهَثُ فَإِنَّمَا يَلْهَثُ مِنْ إِعْيَاءٍ أَوْ عَطَشٍ، إِلَّا الْكَلْبُ فَإِنَّهُ يَلْهَثُ فِي حَالِ الكَلَالِ، وَحَالِ الرَّاحَةِ، وَحَالِ الْمَرَضِ، وَحَالِ الصِّحَّةِ، وَحَالِ الرِّيِّ، وَحَالِ الْعَطَشِ، فَضَرَبَهُ اللَّهُ مَثَلًا لِمَنْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ فَقَالَ: إِنْ وَعَظْتَهُ ضَلَّ وَإِنْ تَرَكْتَهُ ضَلَّ، فَهُوَ كَالْكَلْبِ إِنْ تَرَكْتَهُ لَهَثَ وَإِنْ طَرَدْتَهُ لَهَثَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ
yani ayetlerden sıyrılıp onlarla amel etmeyince en aşağı dereceye düşmüş, alçaklıkta hayvanların en bayağısına benzemiş ve onun en çirkin vasfına eşdeğer hâle gelmiştir; o vasıf da insanın kendisine yönelmesi veya onu kendi hâline bırakması durumlarının her ikisinde de dilini sarkıtıp solumasıdır. Dolayısıyla o ister kovulsun ister bırakılsın, kovalanmış olsun veya olmasın, üzerine varılsın ya da varılmasın dili dışarıda solur. Alçaklık ve bayağılıkta bundan ötesi yoktur. { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” cümlesi hal konumunda mansubdur; yani onun durumu bu nitelikle vasıflanmış hâldeki köpeğin durumu gibidir. Anlamı şudur: Ayetlerden sıyrılan bu kimse, öğüt veren kişi ona öğüt verip hatırlatsa da, meneden kişi onu menetse de veya bunların hiçbiri vaki olmasa da hiçbir hâlinde günahtan vazgeçmez. el-Kutebî şöyle demiştir: 'Dilini sarkıtıp soluyan her canlı ancak yorgunluktan veya susuzluktan solur. Köpek ise yorgunluk anında da, dinlenme anında da, hastalık anında da, sağlık anında da, suya doymuşken de, susuzken de solur. Allah bunu ayetlerini yalanlayan kimseye bir mesel kılmış ve: Öğüt versen de sapar, bıraksan da sapar; o bıraksan da soluyan, kovsan da soluyan köpek gibidir, buyurmuştur. Tıpkı Yüce Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: { وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ
صامِتُونَ
صامِتُونَ } “Onları hidayete çağırsanız size uymazlar. Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir”
وَاللَّهْثُ: إِخْرَاجُ اللِّسَانِ لِتَعَبٍ أَوْ عَطَشٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: لَهَثَ الْكَلْبُ بِالْفَتْحِ يَلْهَثُ لَهْثًا وَلُهَاثًا بِالضَّمِّ إِذَا أَخْرَجَ لِسَانَهُ مِنَ التَّعَبِ أَوِ الْعَطَشِ، وَكَذَلِكَ الرَّجُلُ إِذَا أَعْيَا. قِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّكَ إِذَا حَمَلْتَ عَلَى الْكَلْبِ نَبَحَ وَوَلَّى هَارِبًا، وَإِنْ تَرَكْتَهُ شَدَّ عَلَيْكَ وَنَبَحَ، فَيُتْعِبُ نَفْسَهُ مُقْبِلًا عَلَيْكَ وَمُدْبِرًا عَنْكَ، فَيَعْتَرِيهِ عِنْدَ ذَلِكَ مَا يَعْتَرِيهِ عِنْدَ الْعَطَشِ مِنْ إِخْرَاجِ اللِّسَانِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذَلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ التَّمْثِيلِ بِتِلْكَ الْحَالَةِ الْخَسِيسَةِ. وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أَيْ ذَلِكَ الْمَثَلُ الْخَسِيسُ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا مِنَ الْيَهُودِ بَعْدَ أَنْ عَلِمُوا بِهَا وَعَرَفُوهَا، فَحَرَّفُوا وَبَدَّلُوا وَكَتَمُوا صِفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَذَّبُوا بِهَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ أَيْ: فَاقْصُصْ عَلَيْهِمْ هَذَا الْقَصَصَ الَّذِي هُوَ صِفَةُ الرَّجُلِ الْمُنْسَلِخِ عَنِ الْآيَاتِ فَإِنَّ مَثَلَهُ الْمَذْكُورَ كَمَثَلِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الْمُكَذِّبِينَ مِنَ الْيَهُودِ الَّذِينَ تَقُصُّ عَلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ فِي ذَلِكَ وَيُعْمِلُونَ فِيهِ أَفْهَامَهُمْ، فَيَنْزَجِرُونَ عَنِ الضَّلَالِ، وَيُقْبِلُونَ عَلَى الصَّوَابِ. قَوْلُهُ ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِبَيَانِ حَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ الْبَالِغَةِ فِي الْقُبْحِ إِلَى الْغَايَةِ، يُقَالُ: سَاءَ الشَّيْءُ: قَبُحَ، فَهُوَ لَازِمٌ، وَسَاءَهُ يَسُوؤُهُ مَسَاءَةً: فَهُوَ مُتَعَدٍّ وَهُوَ مِنْ أَفْعَالِ الذَّمِّ: كَبِئْسَ، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ فِيهِ، وَمَثَلًا تَمْيِيزٌ مُفَسِّرٌ لَهُ، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ هُوَ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا، وَلَا بُدَّ مِنْ تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ لِأَجْلِ الْمُطَابَقَةِ أَيْ: سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: جُعِلَ الْمَثَلُ الْقَوْمَ مَجَازًا، وَالْقَوْمُ مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ، أَوْ عَلَى إِضْمَارِ مُبْتَدَأٍ، التَّقْدِيرُ: سَاءَ الْمَثَلُ مَثَلًا هُوَ مَثَلُ الْقَوْمِ، كَذَا قَالَ. وَقَدَّرَهُ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: سَاءَ مَثَلًا مَثَلُ الْقَوْمِ، كَمَا قَدَّمْنَا. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ والأعمش ساء مثل الْقَوْمُ. قَوْلُهُ وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ أَيْ: مَا ظَلَمُوا بِالتَّكْذِيبِ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ، لَا يَتَعَدَّاهَا ظُلْمُهُمْ إِلَى غَيْرِهَا، وَلَا يَتَجَاوَزُهَا، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ التَّكْذِيبِ بِآيَاتِ اللَّهِ وَظُلْمِ أَنْفُسِهِمْ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي لَمَّا أَمَرَ بِهِ وَشَرَعَهُ لِعِبَادِهِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ الْكَامِلُونَ فِي الْخُسْرَانِ، مَنْ هَدَاهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ أَضَلَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ مَا شَاءَ كَانَ وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ.
Lehs (اللَّهْثُ); yorgunluk, susuzluk veya benzeri bir sebepten dolayı dilini dışarı çıkarmaktır. el-Cevherî şöyle der: Köpek yorgunluktan veya susuzluktan dilini çıkardığında fetha ile lehese'l-kelbü yelhesü lehsen ve zamme ile lühâsen denir; aynı şekilde adam yorulduğunda da böyle denir. Ayetin anlamının şöyle olduğu söylenmiştir: Sen köpeğin üzerine yürüsen havlar ve kaçıp uzaklaşır; onu kendi hâline bıraksan yine sana doğru atılır ve havlar. Böylece sana doğru gelirken de senden kaçarken de kendini yorar ve o esnada susuzluk anında olduğu gibi dilini dışarı çıkarma hâli onu sarar. { ذلِكَ } sözüyle yapılan işaret, daha önce geçen o aşağılık durumla yapılan temsiledir. Bu mübtedadır; haberi ise { مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan topluluğun durumu...” ifadesidir. Yani bu aşağılık misal, ayetlerimizi bilip tanıdıktan sonra onları tahrif edip değiştiren, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını gizleyen ve onları yalanlayan Yahudilerden o kavmin misalidir. { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ } “Kıssayı anlat”; yani ayetlerden sıyrılıp çıkan o adamın vasfı niteliğindeki bu kıssayı onlara anlat; zira onun zikredilen hâli, kendilerine kıssa anlattığın Yahudilerden o yalanlayıcı kavmin hâline benzer. { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünürler”, bunu düşünüp akıllarını çalıştırırlar da sapıklıktan vazgeçip doğruya yönelirler. { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan kavmin durumu ne kötüdür!” sözü; bu topluluğun çirkinlikte son noktaya varan durumunu beyan etmeyi içermektedir. Bir şey çirkinleştiğinde lazım fiil olarak sâe'ş-şey'ü denir. Birini üzdüğünde ise müteaddî olarak sâehû yesûühû mesâeten denir. Bu fiil, bi'se gibi yergi (zemm) fiillerindendir; fâili içinde gizli bir zamirdir; meselen ise onu açıklayan temyîzdir. Yergiye tahsis edilen (el-mahsûsu bi'z-zemm) ise { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } ifadesidir. Uyumu sağlamak için takdiri zorunlu hazfedilmiş bir muzâf gereklidir; yani: Sâe meselen meselü'l-kavmi'llezîne kezzybû (Yalanlayan kavmin misali, misal olarak ne kötüdür). el-Ahfeş şöyle demiştir: Mecaz yoluyla kavim misal kılınmıştır; el-kavm kelimesi mübteda olarak yahut gizli bir mübtedanın haberi olarak merfûdur; takdiri: Sâe'l-meselü meselen hüve meselü'l-kavm (Misal olarak o misal ne kötüdür; o, kavmin misalidir) şeklindedir, böyle demiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise daha önce belirttiğimiz gibi: Sâe meselen meselü'l-kavm şeklinde takdir etmiştir. el-Cahderî ve el-A'meş ise sâe mesele'l-kavmü şeklinde okumuşlardır. { وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } “Onlar yalnız kendilerine zulmediyorlardı” sözü; yani yalanlamakla sadece kendi nefislerine zulmettiler; zulümleri kendilerini aşıp başkasına geçmez ve sirayet etmez demektir. Cümle, Allah'ın ayetlerini yalanlamak ile nefislerine zulmetmeyi bir arada işledikleri manasıyla bir önceki cümleye matuftur. { مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي } “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur”; yani kulları için emrettiği ve teşri kıldığı şeye ulaşandır. { وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Kimi de saptırırsa işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir”; yani hüsranda tam olanlardır. O'nun hidayet ettiğini saptıracak yoktur; saptırdığına da hidayet edecek yoktur. O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا قَالَ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهُ بَلْعَمُ بْنَ آبَزَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ بَلْعَمُ بْنُ بَاعُورَاءَ، وَفِي لَفْظٍ: بَلْعَامُ بْنُ بَاعَرَ الَّذِي أُوتِيَ الِاسْمَ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ.
el-Firyâbî, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre, { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O, İsrâiloğullarından Bel'am b. Âbez denilen bir adamdır." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan muhtelif yollarla rivayet ettiğine göre o: "O, Bel'am b. Bâûrâ'dır" demiştir. Bir lafızda ise: "Kendisine İsm[-i Âzam] verilen Bel'âm b. Bâer'dir, İsrâiloğullarındandı" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا قَالَ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ مَدِينَةِ الْجَبَّارِينَ يُقَالُ لَهُ بَلْعَمُ، تَعَلَّمَ اسْمَ اللَّهِ الْأَكْبَرَ، فَلَمَّا نَزَلَ بِهِمْ مُوسَى أَتَاهُ بَنُو عَمِّهِ وَقَوْمُهُ فَقَالُوا: إِنَّ مُوسَى رَجُلٌ حَدِيدٌ وَمَعَهُ جُنُودٌ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّهُ إِنْ يَظْهَرْ عَلَيْنَا يُهْلِكْنَا، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّ عَنَّا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ، قَالَ: إِنِّي إِنْ دَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّ مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ مَضَتْ دُنْيَايَ وَآخِرَتِي، فَلَمْ يَزَالُوا بِهِ حَتَّى دَعَا اللَّهَ فَسَلَخَ مَا كَانَ فِيهِ. وَفِي قَوْلِهِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ قَالَ: إِنْ حُمِّلَ الْحِكْمَةَ لَمْ يَحْمِلْهَا، وَإِنْ تُرِكَ لَمْ يَهْتَدِ لِخَيْرٍ كَالْكَلْبِ إِنْ كَانَ رَابِضًا لَهَثَ وَإِنْ يُطْرَدْ لَهَثَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حاتم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini oku” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, zorbalar şehrinden (Medînetü'l-Cebbârîn) Bel'am denilen bir adamdı; Allah'ın İsm-i A'zam'ını öğrenmişti. Mûsâ onların yurduna konakladığında, amcasının oğulları ve kavmi ona gelip şöyle dediler: 'Mûsâ pek çetin bir adamdır, beraberinde de çok sayıda asker vardır. Şayet bize üstün gelirse bizi helâk eder. Allah'a dua et de Mûsâ'yı ve beraberindekileri bizden geri çevirsin!' O da: 'Şayet ben Allah'a Mûsâ'yı ve beraberindekileri geri çevirmesi için dua edersem, dünyam da ahiretim de elden gider' dedi. Fakat sonunda Allah'a dua edinceye kadar onun yakasını bırakmadılar; [o da dua edince] Allah onda bulunan [bütün manevi halleri ve ilmi] sıyırıp aldı.” { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “Üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Kendisine hikmet yüklense onu taşıyamaz, kendi haline bırakılsa hiçbir hayra hidayet bulamaz; tıpkı yatarken de soluyan, kovalandığında da soluyan köpek gibidir.” İbn Ebî Hâtim
وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ رَجُلٌ أُعْطِيَ ثَلَاثَ دَعَوَاتٍ يُسْتَجَابُ لَهُ فِيهِنَّ، وَكَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ، فَقَالَتْ: اجْعَلْ لِي مِنْهَا وَاحِدَةً، قَالَ: فَلَكِ وَاحِدَةٌ فَمَا الَّذِي تُرِيدِينَ؟ قَالَتْ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي أَجْمَلَ امْرَأَةٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَدَعَا اللَّهَ فَجَعَلَهَا أَجْمَلَ امْرَأَةٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَلَمَّا عَلِمَتْ أَنْ لَيْسَ فِيهِمْ مِثْلُهَا رَغِبَتْ عَنْهُ وَأَرَادَتْ شَيْئًا آخَرَ، فَدَعَا اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَهَا كَلْبَةً فَصَارَتْ كَلْبَةً، فَذَهَبَتْ دَعْوَتَانِ، فَجَاءَ بَنُوهَا فَقَالُوا: لَيْسَ بِنَا عَلَى هَذَا قَرَارٌ قَدْ صَارَتْ أُمُّنَا كَلْبَةً يُعَيِّرُنَا النَّاسُ بِهَا، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّهَا إِلَى الْحَالِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِ فَدَعَا اللَّهَ فَعَادَتْ كَمَا كَانَتْ فَذَهَبْتِ الدَّعَوَاتُ الثَّلَاثُ وَسُمِّيَتِ الْبَسُوسُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيُّ، وَفِي لَفْظٍ: نَزَلَتْ فِي صَاحِبِكُمْ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ الشَّعْبِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُقَالُ لَهُ بَلْعَامُ بْنُ بَاعُورَاءَ، وَكَانَتِ الْأَنْصَارُ تَقُولُ: هُوَ ابْنُ الرَّاهِبِ الَّذِي بُنِيَ لَهُ مَسْجِدُ الشِّقَاقِ، وَكَانَتْ ثَقِيفُ تَقُولُ: هُوَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ.
ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir: "O, kendisine duası kabul olunacak üç dua hakkı verilmiş bir adamdı. Kendisinden çocuğu olan bir hanımı vardı. Hanımı: 'O dualardan birini bana ayır' dedi. Adam: 'Biri senin olsun, ne istiyorsun?' dedi. Kadın: 'Beni İsrâiloğullarının en güzel kadını kılması için Allah'a dua et' dedi. O da Allah'a dua etti ve Allah onu İsrâiloğullarının en güzel kadını kıldı. Kadın aralarında kendisi gibisi olmadığını görünce kocasından yüz çevirdi ve başka bir şey istedi. Bunun üzerine adam onun dişi bir köpeğe dönüşmesi için Allah'a dua etti ve kadın bir köpeğe dönüştü. Böylece iki dua gitmiş oldu. Çocukları gelip: 'Buna dayanamıyoruz; annemiz bir köpek oldu ve insanlar bundan ötürü bizi ayıplıyor. Onu eski hâline döndürmesi için Allah'a dua et' dediler. O da Allah'a dua etti ve kadın eski hâline döndü. Böylece üç dua da gitti ve kadın el-Besûs diye isimlendirildi." Abd b. Humeyd, en-Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre ayet hakkında: "O, Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'dir" demiştir. Bir lafızda ise: "Arkadaşınız Ümeyye b. Ebi's-Salt hakkında inmiştir" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir de ondan benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre bu ayet hakkında şöyle demiştir: İbn Abbâs: "O, İsrâiloğullarından Bel'âm b. Bâûrâ denilen bir adamdır. Ensâr onun, kendisi için Şikâk (Dırâr) Mescidi inşa edilen rahibin oğlu olduğunu söylerdi; Sakîf ise onun Ümeyye b. Ebi's-Salt olduğunu söylerdi" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ صَيْفِيُّ بْنُ الرَّاهِبِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ فَانْسَلَخَ مِنْها قَالَ: نُزِعَ مِنْهُ الْعِلْمُ وَفِي قَوْلِهِ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها قَالَ: رَفَعَهُ اللَّهُ بِعِلْمِهِ. وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ في خُطْبَتِهِ يَحْمَدُ اللَّهَ وَيُثْنِي عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ يَقُولُ «مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلُ فَلَا هَادِيَ لَهُ، أَصْدَقُ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ. وَأَحْسَنُ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَشَرُّ الْأُمُورِ محدثاتها، وكلّ محدثة بِدْعَةٌ، وَكُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ، وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِي النَّارِ» ثُمَّ يَقُولُ:
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: "O, Râhib'in oğlu Sayfî'dir" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in ondan rivayet ettiğine göre, { فَانْسَلَخَ مِنْها } “ondan sıyrılıp çıktı” ayeti hakkında: "İlim ondan sökülüp alındı" demiştir. { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها } “Eğer dileseydik onu bunlarla yüceltirdik” ayeti hakkında da: "Allah onu ilmi sebebiyle yüceltirdi" demiştir. Müslim, en-Nesâî, İbn Mâce, İbn Merdeveyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbesinde Allah'a layık olduğu şekilde hamd ve senada bulunur, sonra şöyle buyururdu: «Allah kime hidayet ederse onu saptıracak yoktur, kimi de saptırırsa ona hidayet edecek yoktur. Sözün en doğrusu Allah'ın Kitabı'dır. Hidayetin en güzeli Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayetidir. İşlerin en şerlisi sonradan uydurulanlardır. Her sonradan uydurulan şey bid'attir, her bid'at sapıklıktır ve her sapıklık ateştedir.» Sonra şöyle buyururdu:
«بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ» .
«Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik.»
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٩]
[A'râf Suresi (7), Ayet 179]
وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) } “Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla kavramazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir. (179)”
وَلَقَدْ ذَرَأْنا أَيْ: خَلَقْنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ أَصْلِ مَعْنَاهُ مُسْتَوْفًى، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا لِجَهَنَّمَ أَيْ: لِلتَّعْذِيبِ بِهَا كَثِيراً أَيْ: خَلَقًا كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَيْ: مِنْ طَائِفَتَيِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ جَعَلَهُمْ سُبْحَانَهُ لِلنَّارِ بِعَدْلِهِ، وَبِعَمَلِ أَهْلِهَا يَعْمَلُونَ. وَقَدْ عَلِمَ مَا هُمْ عَامِلُونَ قَبْلَ كَوْنِهِمْ كَمَا ثَبَتَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ فَقَالَ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها كَمَا يَفْقَهُ غَيْرُهُمْ بِعُقُولِهِمْ، وَجُمْلَةُ لَا يَفْقَهُونَ بِها فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهَا صِفَةٌ لِقُلُوبٍ، وَجُمْلَةُ لَهُمْ قُلُوبٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةً لكثيرا، جَعَلَ سُبْحَانَهُ قُلُوبَهُمْ لَمَّا كَانَتْ غَيْرَ فَاقِهَةٍ لِمَا فِيهِ نَفْعُهُمْ وَإِرْشَادُهُمْ غَيْرَ فَاقِهَةٍ مُطْلَقًا وَإِنْ كَانَتْ تَفْقَهُ فِي غَيْرِ مَا فِيهِ النَّفْعُ وَالرَّشَادُ فَهُوَ كَالْعَدَمِ، وَهَكَذَا مَعْنَى وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّ الَّذِي انْتَفَى مِنَ الْأَعْيُنِ هُوَ إِبْصَارُ مَا فِيهِ الْهِدَايَةُ بِالتَّفَكُّرِ وَالِاعْتِبَارِ وَإِنْ كَانَتْ مُبْصِرَةً فِي غَيْرِ ذَلِكَ،
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا } yani yarattık; asıl anlamının açıklaması daha önce eksiksiz olarak geçmişti. Bu cümle, kendisinden öncekinin içeriğini pekiştirmektedir. { لِجَهَنَّمَ } yani içinde azap edilmek üzere. { كَثِيراً } yani pek çok yaratığı. { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } yani cin ve insan topluluklarından. Allah Sübhânehu onları adaleti gereği cehennem için var etmiş ve onlar cehennem ehlinin ameliyle amel etmektedirler. Sahih hadislerde sabit olduğu üzere, onlar var olmadan önce ne amel işleyeceklerini Allah biliyordu. Sonra bunları vasfederek şöyle buyurdu: { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } başkalarının akıllarıyla kavradığı gibi kavramazlar. { لَا يَفْقَهُونَ بِها } cümlesi, { قُلُوبٌ } kelimesinin sıfatı olarak ref konumundadır. { لَهُمْ قُلُوبٌ } cümlesi ise { كَثِيراً } kelimesinin sıfatı olarak nasb konumundadır. Allah Sübhânehu onların kalpleri kendilerine fayda sağlayacak ve onları doğru yola iletecek şeyleri kavramadığı için, fayda ve doğruluk dışındaki şeyleri kavrasa bile –ki bu yok hükmündedir– mutlak olarak kavramaz kılmıştır. { وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها } ayetinin manası da böyledir. Zira gözlerden nefyedilen şey, başka şeyleri görseler bile, tefekkür ve ibret alma yoluyla hidayet içeren şeyleri görmektir.
وَالَّذِي انْتَفَى مِنَ الْآذَانِ هُوَ سَمَاعُ الْمَوَاعِظِ النَّافِعَةِ، وَالشَّرَائِعِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ، وَمَا جَاءَتْ بِهِ رُسُلُ اللَّهِ، وَإِنْ كَانُوا يَسْمَعُونَ غَيْرَ ذَلِكَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أُولئِكَ إِلَى هَؤُلَاءِ الْمُتَّصِفِينَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ كَالْأَنْعَامِ فِي انْتِفَاءِ انْتِفَاعِهِمْ بِهَذِهِ الْمَشَاعِرِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ أَضَلُّ مِنْهَا، لِأَنَّهَا تُدْرِكُ بِهَذِهِ الْأُمُورِ مَا يَنْفَعُهَا وَيَضُرُّهَا فَتَنْتَفِعُ بِمَا يَنْفَعُ، وَتَجْتَنِبُ مَا يَضُرُّ، وَهَؤُلَاءِ لَا يُمَيِّزُونَ بَيْنَ مَا يَنْفَعُ وَمَا يَضُرُّ بِاعْتِبَارِ مَا طَلَبَهُ اللَّهُ مِنْهُمْ وَكَلَّفَهُمْ بِهِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَيْهِمْ بِالْغَفْلَةِ الْكَامِلَةِ لِمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عَدَمِ التَّمْيِيزِ الَّذِي هُوَ مِنْ شَأْنِ مَنْ لَهُ عَقْلٌ وَبَصَرٌ وَسَمْعٌ.
Kulaklardan nefyedilen şey de, başka şeyleri işitseler bile, faydalı öğütleri, indirilmiş kitapların içerdiği şeriatleri ve Allah'ın elçilerinin getirdiği şeyleri işitmektir. { أُولئِكَ } sözüyle yapılan işaret bu vasıflarla nitelenen kimseleredir; onlar bu duyulardan yararlanmayı terk etme hususunda { كَالْأَنْعامِ } “hayvanlar gibidir”. Sonra onların hayvanlardan daha sapık olduğuna hükmetti; çünkü hayvanlar bu duyularla kendilerine fayda ve zarar veren şeyleri idrak ederler; böylece faydalı olandan istifade eder, zararlı olandan kaçınırlar. Bunlar ise Allah'ın kendilerinden istediği ve kendilerini mükellef tuttuğu şeyler bakımından faydalı olanla zararlı olanı ayırt edemezler. Sonra akıl, basiret ve işitme duyusuna sahip olan kimsenin şanından olan ayırt etme kabiliyetinden yoksun oldukları için haklarında tam bir gaflet hükmü verdi.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَلَقَدْ ذَرَأْنا قَالَ: خَلَقْنَا.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, { وَلَقَدْ ذَرَأْنا } “Andolsun yarattık” ayeti hakkında: "Yarattık" demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: خَلَقْنَا لِجَهَنَّمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النجّار عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أن اللَّهَ لَمَّا ذَرَأَ لِجَهَنَّمَ مَنْ ذَرَأَ كَانَ وَلَدُ الزِّنَا مِمَّنْ ذَرَأَ لِجَهَنَّمَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ قَالَ: لَقَدْ خَلَقْنَا لِجَهَنَّمَ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها قَالَ: لَا يَفْقَهُونَ شَيْئًا من أمور الآخرة وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها الْهُدَى وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها الْحَقَّ، ثُمَّ جَعَلَهُمْ كَالْأَنْعَامِ، ثُمَّ جَعَلَهُمْ شَرًّا مِنَ الْأَنْعَامِ، فَقَالَ: بَلْ هُمْ أَضَلُّ ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّهُمُ الْغَافِلُونَ.
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Hasan['dan] rivayet ettiğine göre ayet hakkında: "Cehennem için yarattık" demiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve İbnü'n-Neccâr'ın Abdullah b. Amr'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah cehennem için yarattıklarını yarattığında, zina çocuğu da cehennem için yarattıklarından idi.» İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, { وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ } “Andolsun biz cehennem için yarattık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Andolsun cehennem için yarattık. { لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِها } Onların kalpleri vardır ama onlarla kavramazlar; yani ahiret işlerinden hiçbir şey kavramazlar. { وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِها } Gözleri vardır ama onlarla görmezler; yani hidayeti görmezler. { وَلَهُمْ آذانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِها } Kulakları vardır ama onlarla işitmezler; yani hakkı işitmezler. Sonra onları hayvanlar gibi kıldı, ardından da hayvanlardan daha şerli kılarak: { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } Hatta daha da sapıktırlar buyurdu. Sonra da onların gafiller olduğunu bildirdi."
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٨٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 180]
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir. (180)”
هَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْإِخْبَارِ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِمَا لَهُ مِنَ الْأَسْمَاءِ عَلَى الْجُمْلَةِ دُونَ التَّفْصِيلِ، وَالْحُسْنَى تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ أَيِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ الْأَسْمَاءِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى أَحْسَنِ مُسَمًّى وَأَشْرَفِ مَدْلُولٍ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَنْ يَدْعُوهُ بِهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ فَإِنَّهُ إِذَا دُعِيَ بِأَحْسَنِ أَسْمَائِهِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَسْبَابِ الْإِجَابَةِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ «إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ» وَسَيَأْتِي، وَيَأْتِي أَيْضًا بَيَانُ عَدَدِهَا آخِرَ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. قَوْلُهُ وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ الْإِلْحَادُ: الْمَيْلُ وَتَرْكُ الْقَصْدِ، يُقَالُ: لَحَدَ الرَّجُلُ فِي الدِّينِ وَأَلْحَدَ:
Bu ayet, Allah Sübhânehu'nun ayrıntıya girmeksizin toplu olarak kendisine ait isimleri haber vermesini içermektedir. el-Hüsnâ (الْحُسْنَى), el-ahsen (en güzel) kelimesinin müennesidir; yani en güzel isimlendirilene ve en şerefli anlama delalet etmesi sebebiyle en güzel olan isimlerdir. Sonra ihtiyaç anında O'na bu isimlerle dua etmelerini emretti; çünkü O'na en güzel isimleriyle dua edildiğinde bu, duanın kabul olunma sebeplerinden biri olur. Sahih hadiste: «Allah'ın doksan dokuz ismi vardır; kim onları sayarsa cennete girer» diye sabit olmuştur; bu hadis gelecektir ve inşaallah bu bahsin sonunda bu isimlerin sayısının beyanı da gelecektir. { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın” sözüne gelince; ilhâd (الْإِلْحَادُ), meyletmek ve istikameti terk etmektir. Bir kimse dinden saptığında lahede'r-racülü fi'd-dîni ve elhade denir:
إِذَا مَالَ، وَمِنْهُ اللَّحْدُ فِي الْقَبْرِ لِأَنَّهُ فِي نَاحِيَةٍ، وَقُرِئَ يُلْحِدُونَ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَالْإِلْحَادُ فِي أَسْمَائِهِ سُبْحَانَهُ يَكُونُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، إِمَّا بِالتَّغْيِيرِ كَمَا فَعَلَهُ الْمُشْرِكُونَ، فَإِنَّهُمْ أَخَذُوا اسْمَ اللَّاتِ مِنَ اللَّهِ، وَالْعُزَّى مِنَ الْعَزِيزِ، وَمَنَاةَ مِنَ الْمَنَّانِ أَوْ بِالزِّيَادَةِ عَلَيْهَا بِأَنْ يَخْتَرِعُوا أَسْمَاءً مِنْ عِنْدِهِمْ لَمْ يَأْذَنِ اللَّهُ بِهَا، أَوْ بِالنُّقْصَانِ مِنْهَا، بِأَنْ يَدْعُوهُ بِبَعْضِهَا دُونَ بَعْضٍ. وَمَعْنَى وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ اتْرُكُوهُمْ وَلَا تُحَاجُّوهُمْ وَلَا تَعْرِضُوا لَهُمْ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَالْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَاتِ الْقِتَالِ وَقِيلَ مَعْنَاهُ الْوَعِيدُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً وقوله ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَهَذَا أَوْلَى لِقَوْلِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ فَإِنَّهُ وَعِيدٌ لَهُمْ بِنُزُولِ الْعُقُوبَةِ وَتَحْذِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَفْعَلُوا كَفِعْلِهِمْ. وَقَدْ ذَكَرَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ يَقُولُ فِي صِلَاتِهِ يَا رَحْمَنُ يَا رَحِيمُ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: أَلَيْسَ يَزْعُمُ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ أَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ رَبًّا وَاحِدًا، فَمَا بَالُ هَذَا يَدْعُو رَبَّيْنِ اثْنَيْنِ؟ حَكَى ذَلِكَ الْقُرْطُبِيُّ.
Saptığı zaman kullanılır; kabirdeki lahde de bir tarafa meyilli olmasından ötürü bu isim verilmiştir. [Yelhadûne yerine] Yülhidûne şeklinde de okunmuştur ki bunlar iki ayrı lehçedir. Sübhânehu'nun isimlerinde ilhâd (sapma) üç şekilde olur: Ya müşriklerin yaptığı gibi değiştirmekle olur; zira onlar Lât ismini Allah'tan, Uzzâ'yı el-Azîz'den, Menât'ı da el-Mennân'dan türetip almışlardır; ya Allah'ın izin vermediği isimleri kendiliklerinden uydurarak o isimlere ekleme yapmakla olur; ya da O'na bazısıyla dua edip bazısını terk etmek suretiyle isimlerinde eksiltmeye gitmekle olur. { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ } “İsimlerinde eğriliğe sapanları terk edin” ifadesinin manası; onları bırakın, onlarla tartışmayın ve onlara sataşmayın demektir. Bu anlama göre ayet, kıtal (savaş) ayetleriyle neshedilmiştir. Bir görüşe göre de manası, Yüce Allah'ın: { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni, tek olarak yarattığımla baş başa bırak” ve { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar” ayetlerinde olduğu gibi tehdittir. { سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarının cezasını çekeceklerdir” buyruğundan ötürü bu [ikinci görüş] daha uygundur; zira bu ifade onlara cezanın ineceğine dair bir tehdit, Müslümanlara da onların yaptıkları gibi yapmaktan sakındırmadır. Mukâtil ve diğer müfessirler bu ayetin, namazında 'Yâ Rahmân, yâ Rahîm' diyen Müslümanlardan bir adam hakkında indiğini zikretmişlerdir. Müşriklerden biri: 'Muhammed ve arkadaşları bir tek Rabbe ibadet ettiklerini iddia etmiyorlar mıydı, peki bu adam niçin iki ayrı Rabbe dua ediyor?' demiştir. Bunu el-Kurtubî nakletmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ خزيمة وأبو عوانة وابن جرير وابن
Nitekim Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Huzeyme, Ebû Avâne, İbn Cerîr ve İbn
أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَنْدَهْ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مِائَةً إِلَّا وَاحِدًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنَّهُ وِتْرٌ يُحِبُّ الْوِتْرَ» . وَفِي لَفْظِ ابْنِ مَرْدَوَيْهِ وَأَبِي نعيم: «من دعا بِهَا اسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ» وَزَادَ التِّرْمِذِيُّ فِي سُنَنِهِ بَعْدَ قَوْلِهِ يُحِبُّ الْوِتْرَ: «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَنُ، الرَّحِيمُ، الْمَلِكُ، الْقُدُّوسُ، السَّلَامُ، الْمُؤْمِنُ، الْمُهَيْمِنُ، الْعَزِيزُ، الْجَبَّارُ، الْمُتَكَبِّرُ، الْخَالِقُ، الْبَارِئُ، الْمُصَوِّرُ، الْغَفَّارُ، الْقَهَّارُ، الْوَهَّابُ، الرَّزَّاقُ، الْفَتَّاحُ، الْعَلِيمُ، الْقَابِضُ، الْبَاسِطُ، الْخَافِضُ، الرَّافِعُ، الْمُعِزُّ، الْمُذِلُّ، السَّمِيعُ، الْبَصِيرُ، الْحَكَمُ، الْعَدْلُ، اللَّطِيفُ، الْخَبِيرُ، الْحَلِيمُ، الْعَظِيمُ، الْغَفُورُ، الشَّكُورُ، الْعَلِيُّ، الْكَبِيرُ، الْحَفِيظُ، الْمَقِيتُ، الْحَسِيبُ، الْجَلِيلُ، الْكَرِيمُ، الرَّقِيبُ، الْمُجِيبُ، الْوَاسِعُ، الْحَكِيمُ، الْوَدُودُ، الْمُجِيدُ، الْبَاعِثُ، الشَّهِيدُ، الْحَقُّ، الْوَكِيلُ، الْقَوِيُّ، الْمَتِينُ، الْوَلِيُّ، الْحَمِيدُ، الْمُحْصِي، الْمُبْدِئُ، الْمُعِيدُ، الْمُحْيِي، الْمُمِيتُ، الْحَيُّ، الْقَيُّومُ، الْوَاجِدُ، الْمَاجِدُ، الْأَحَدُ، الصَّمَدُ، الْقَادِرُ، الْمُقْتَدِرُ، الْمُقَدِّمُ، الْمُؤَخِّرُ، الْأَوَّلُ، الْآخِرُ، الظَّاهِرُ، الْبَاطِنُ، الْوَالِي، الْمُتَعَالِي، الْبَرُّ، التَّوَّابُ، الْمُنْتَقِمُ، الْعَفُوُّ، الرَّؤُوفُ، مَالِكُ الْمُلْكِ، ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، الْمُقْسِطُ، الْجَامِعُ، الْغَنِيُّ، الْمُغْنِي، الْمَانِعُ، الضَّارُّ، النَّافِعُ، النُّورُ، الْهَادِي، الْبَدِيعُ، الْبَاقِي، الْوَارِثُ، الرَّشِيدُ، الصَّبُورُ» .
Ebî Hâtim, et-Taberânî, İbn Mende, İbn Merdeveyh, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî Ebû Hureyre'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah'ın doksan dokuz, birden eksik yüz ismi vardır. Kim onları sayarsa cennete girer. Şüphesiz O tektir, teki sever.» İbn Merdeveyh ve Ebû Nuaym'ın lafzında: «Kim onlarla dua ederse Allah onun duasına icabet eder» şeklindedir. et-Tirmizî Sünen'inde «Teki sever» sözünden sonra şu ziyadeyi yapmıştır: «O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır; er-Rahmân, er-Rahîm, el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Hâlık, el-Bâri', el-Musavvir, el-Gaffâr, el-Kahhâr, el-Vehhâb, er-Rezzâk, el-Fettâh, el-Alîm, el-Kâbıd, el-Bâsıt, el-Hâfıd, er-Râfi', el-Muizz, el-Müzill, es-Semî', el-Basîr, el-Hakem, el-Adl, el-Latîf, el-Habîr, el-Halîm, el-Azîm, el-Gafûr, eş-Şekûr, el-Aliyy, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukît, el-Hasîb, el-Celîl, el-Kerîm, er-Rakîb, el-Mücîb, el-Vâsi', el-Hakîm, el-Vedûd, el-Mecîd, el-Bâis, eş-Şehîd, el-Hakk, el-Vekîl, el-Kaviyy, el-Metîn, el-Veliyy, el-Hamîd, el-Muhsî, el-Mübdi', el-Muîd, el-Muhyî, el-Mümît, el-Hayy, el-Kayyûm, el-Vâcid, el-Mâcid, el-Vâhid, es-Samed, el-Kâdir, el-Muktedir, el-Mukaddim, el-Muahhir, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın, el-Vâlî, el-Müteâlî, el-Berr, et-Tevvâb, el-Müntekım, el-Afüvv, er-Raûf, Mâlikü'l-Mülk, Zü'l-Celâli ve'l-İkrâm, el-Muksıt, el-Câmi', el-Ganiyy, el-Mugnî, el-Mâni', ed-Dârr, en-Nâfi', en-Nûr, el-Hâdî, el-Bedî', el-Bâkî, el-Vâris, er-Reşîd, es-Sabûr'dur.»
هَكَذَا أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ عَنِ الْجُوزْجَانِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْوَلِيدِ بن مسلم عن شعيب ابن أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعَةً وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ. وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَلَا يُعْلَمُ فِي كَثِيرِ شَيْءٍ مِنَ الرِّوَايَاتِ ذِكْرُ الْأَسْمَاءِ إِلَّا فِي هَذَا الْحَدِيثِ. وَرَوَاهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْحَاكِمُ مِنْ طَرِيقِ صَفْوَانَ بِإِسْنَادِهِ السَّابِقِ. وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا فَسَرَدَ الْأَسْمَاءَ الْمُتَقَدِّمَةَ بِزِيَادَةٍ وَنُقْصَانٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَالَّذِي عَوَّلَ عَلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنَ الْحُفَّاظِ أَنَّ سَرْدَ الْأَسْمَاءِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مُدْرَجٌ فِيهِ. وَإِنَّمَا ذَلِكَ كَمَا رَوَاهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّنْعَانِيُّ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ: أَيْ أَنَّهُمْ جَمَعُوهَا مِنَ الْقُرْآنِ كَمَا رُوِيَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَأَبِي زَيْدٍ اللُّغَوِيِّ. قَالَ: ثُمَّ لْيُعْلَمْ أَنَّ الْأَسْمَاءَ الْحُسْنَى لَيْسَتْ مُنْحَصِرَةً فِي التِّسْعَةِ وَالتِسْعِينَ بِدَلِيلِ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ الْجُهَنِيِّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ «مَا أَصَابَ أَحَدًا قَطُّ هَمٌّ وَلَا حَزَنٌ فَقَالَ:
et-Tirmizî bu ziyadeyi el-Cûzecânî'den, o Safvân b. Sâlih'ten, o el-Velîd b. Müslim'den, o Şuayb b. Ebî Hamza'dan, o Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hureyre'den merfû olarak bu şekilde rivayet etmiş ve: "Bu garip bir hadistir. Ebû Hureyre'den birçok yolla rivayet edilmiştir; rivayetlerin pek çoğunda bu hadis müstesna isimlerin zikri bilinmemektedir" demiştir. İbn Hibbân Sahîh'inde, İbn Huzeyme ve el-Hâkim de Safvân tarikiyle onun önceki senediyle bunu rivayet etmişlerdir. İbn Mâce ise Sünen'inde başka bir yoldan Mûsâ b. Ukbe'den, o el-A'rec'den, o Ebû Hureyre'den merfû olarak rivayet etmiş ve geçen isimleri bazı fazlalık ve eksikliklerle sıralamıştır. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: "Hâfızlardan bir cemaatin dayandığı görüşe göre bu hadiste isimlerin sıralanması hadise idraç edilmiştir (müdrectir). Bu durum ancak el-Velîd b. Müslim ve Abdülmelik b. Muhammed es-San'ânî'nin Züheyr b. Muhammed'den rivayet ettiği gibidir; Züheyr'e ilim ehlinden birden fazla kişinin şöyle dediği ulaşmıştır: Yani onlar bu isimleri, Ca'fer b. Muhammed, Süfyân b. Uyeyne ve dilbilimci Ebû Zeyd'den rivayet edildiği gibi Kur'an'dan derlemişlerdir." Şöyle devam etmiştir: "Sonra bilinmelidir ki esmâ-i hüsnâ doksan dokuz isimle sınırlı değildir. Bunun delili, İmam Ahmed'in Müsned'inde Yezîd b. Hârûn'dan, o Fudayl b. Merzûk'tan, o Ebû Seleme el-Cühenî'den, o el-Kāsım b. Abdirrahmân'dan, o babasından, o Abdullah b. Mes'ûd'dan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah şöyle buyurmuştur: «Kime bir keder ve hüzün isabet eder de şöyle derse:
اللَّهُمَّ إِنِّي عبدك ابن عَبْدِكَ وَأَمَتِكَ، نَاصِيَتِي بِيَدِكَ، مَاضٍ فِيَّ حُكْمُكَ، عَدْلٌ فِيَّ قَضَاؤُكَ، أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اسْمٍ هُوَ لَكَ سَمَّيْتَ بِهِ نَفْسَكَ، أَوْ أَنْزَلْتَهُ فِي كِتَابِكَ، أَوْ عَلَّمْتَهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ، أَوِ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ رَبِيعَ قَلْبِي، وَنُورَ صَدْرِي، وَجَلَاءَ حُزْنِي، وَذَهَابَ هَمِّي وَغَمِّي، إِلَّا أَذْهَبَ اللَّهُ هَمَّهُ وَحُزْنَهُ، وَأَبْدَلَهُ مَكَانَهُ فَرَجًا فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا نَتَعَلَّمُهَا؟ فَقَالَ: بَلَى يَنْبَغِي لِمَنْ سَمِعَهَا أَنْ يَتَعَلَّمَهَا» . وَقَدْ أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَبُو حَاتِمِ بْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ بِمِثْلِهِ انْتَهَى. وَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا
'Allahım! Ben senin kulunum, kulunun oğluyum, cariyendin oğluyum. Alnım senin elindedir. Hakkımdaki hükmün geçerlidir. Bana takdirin adalettir. Kendini isimlendirdiğin, yahut Kitabında indirdiğin, yahut mahlûkatından birine öğrettiğin, yahut katındaki gayb ilminde kendine sakladığın her bir isminle senden Yüce Kur'an'ı kalbimin baharı, göğsümün nuru, hüznümün cilası, gam ve kederimin gidericisi kılmanı istiyorum.' Muhakkak ki Allah onun kederini ve hüznünü giderir, yerine ona bir ferahlık verir. 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunları öğrenmeyelim mi?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Evet, bunları işiten kimsenin onları öğrenmesi gerekir.'» İmam Ebû Hâtim b. Hibbân da Sahîh'inde bunun benzerini rivayet etmiştir." [İbn Kesîr'in sözü] bitti. Bunu el-Beyhakî de rivayet etmiştir.
فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ. قَالَ ابْنُ حَزْمٍ: جَاءَتْ فِي إِحْصَائِهَا، يَعْنِي الْأَسْمَاءَ الْحُسْنَى أَحَادِيثُ مُضْطَرِبَةٌ لَا يَصِحُّ مِنْهَا شَيْءٌ أَصْلًا. وَقَدْ أَخْرَجَهَا بِهَذَا الْعَدَدِ الَّذِي أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرَاهُ، وَلَا أَدْرِي كَيْفَ إِسْنَادُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالطَّبَرَانِيُّ كِلَاهُمَا فِي الدُّعَاءِ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: إِنَّ لِلَّهِ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ: أَسْأَلُ اللَّهَ الرَّحْمَنَ، الرَّحِيمَ، الْإِلَهَ، الرَّبَّ، الْمَلِكَ، الْقُدُّوسَ، السَّلَامُ، الْمُؤْمِنُ، الْمُهَيْمِنُ، الْعَزِيزُ، الْجَبَّارُ، المتكبر، الخالق، الْبَارِئَ، الْمُصَوِّرَ، الْحَلِيمَ، الْعَلِيمَ، السَّمِيعَ، الْبَصِيرَ، الْحَيَّ، الْقَيُّومَ، الْوَاسِعَ، اللَّطِيفَ، الْخَبِيرَ، الْحَنَّانَ، الْمَنَّانَ، الْبَدِيعَ، الْغَفُورَ، الْوَدُودَ، الشَّكُورَ، الْمَجِيدَ، الْمُبْدِئَ، الْمُعِيدَ، النُّورَ، البادئ، وَفِي لَفْظٍ: الْقَائِمَ، الْأَوَّلَ، الْآخِرَ، الظَّاهِرَ، الْبَاطِنَ، الْعَفُوَّ، الْغَفَّارَ، الْوَهَّابَ، الْفَرْدَ، وَفِي لَفْظٍ: الْقَادِرَ، الْأَحَدَ، الصَّمَدَ، الْوَكِيلَ، الْكَافِيَ، الْبَاقِيَ، الْمُغِيثَ، الدَّائِمَ، الْمُتَعَالِيَ، ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، الْمَوْلَى، الْبَصِيرَ، الْحَقَّ، الْمَتِينَ، الْوَارِثَ، الْمُنِيرَ، الْبَاعِثَ، الْقَدِيرَ، وَفِي لَفْظٍ: الْمُجِيبَ، الْمُحْيِيَ، الْمُمِيتَ، الْحَمِيدَ وَفِي لَفْظٍ: الْجَمِيلَ: الصَّادِقَ، الْحَفِيظَ، الْمُحِيطَ، الْكَبِيرَ، الْقَرِيبَ، الرَّقِيبَ، الْفَتَّاحَ، التَّوَّابَ، الْقَدِيمَ، الْوِتْرَ، الْفَاطِرَ، الرَّزَّاقَ، الْعَلَّامَ، الْعَلِيَّ، الْعَظِيمَ، الْغَنِيَّ، الْمَلِكَ، الْمُقْتَدِرَ، الْأَكْرَمَ، الرَّؤُوفَ، الْمُدَبِّرَ، الْمَالِكَ، الْقَاهِرَ، الْهَادِيَ، الشَّاكِرَ، الْكَرِيمَ، الرَّفِيعَ، الشَّهِيدَ، الْوَاحِدَ، ذَا الطَّوْلِ، ذَا الْمَعَارِجِ، ذَا الْفَضْلِ، الْخَلَّاقَ، الْكَفِيلَ، الْجَلِيلَ.
el-Esmâ ve's-Sıfât'ta [rivayet etmiştir]. İbn Hazm şöyle demiştir: "Bunların, yani esmâ-i hüsnânın sayımı hakkında muztarib hadisler gelmiştir, bunlardan hiçbir şey asla sahih değildir." Tirmizî, İbn Merdûye ve Ebû Nuaym, İbn Abbâs ve İbn Ömer'den bu sayıda rivayet etmişlerdir; ikisi de: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki..." diyerek bunu zikretmişlerdir; ancak senedinin nasıl olduğunu bilmiyorum. İbn Ebi'd-Dünyâ ile Taberânî her ikisi de ed-Duâ'da, Ebü'ş-Şeyh, el-Hâkim, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve el-Beyhakî, Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir: "Allah'ın doksan dokuz ismi vardır, kim onları sayarsa cennete girer: Allah'tan dilerim ki O; er-Rahmân, er-Rahîm, el-İlâh, er-Rabb, el-Melik, el-Kuddûs, es-Selâm, el-Mü'min, el-Müheymin, el-Azîz, el-Cebbâr, el-Mütekebbir, el-Hâlik, el-Bâri', el-Musavvir, el-Halîm, el-Alîm, es-Semî', el-Basîr, el-Hayy, el-Kayyûm, el-Vâsi', el-Latîf, el-Habîr, el-Hannân, el-Mennân, el-Bedî', el-Gafûr, el-Vedûd, eş-Şekûr, el-Mecîd, el-Mübdi', el-Muîd, en-Nûr, el-Bâdi' -bir rivayette: el-Kāim-, el-Evvel, el-Âhir, ez-Zâhir, el-Bâtın, el-Afüvv, el-Gaffâr, el-Vehhâb, el-Ferd -bir rivayette: el-Kādir-, el-Ehad, es-Samed, el-Vekîl, el-Kâfî, el-Bâkī, el-Muğîs, ed-Dâim, el-Müteâlî, Zü'l-celâli ve'l-ikrâm, el-Mevlâ, el-Basîr, el-Hakk, el-Metîn, el-Vâris, el-Münîr, el-Bâis, el-Kadîr -bir rivayette: el-Mücîb-, el-Muhyî, el-Mümît, el-Hamîd -bir rivayette: el-Cemîl-, es-Sâdık, el-Hafîz, el-Muhît, el-Kebîr, el-Karîb, er-Rakīb, el-Fettâh, et-Tevvâb, el-Kadîm, el-Vitr, el-Fâtır, er-Rezzâk, el-Allâm, el-Aliyy, el-Azîm, el-Ganî, el-Melik, el-Muktedir, el-Ekrem, er-Raûf, el-Müdebbir, el-Mâlik, el-Kāhir, el-Hâdî, eş-Şâkir, el-Kerîm, er-Refî', eş-Şehîd, el-Vâhid, Zü't-tavl, Zü'l-meâric, Zü'l-fadl, el-Hallâk, el-Kefîl, el-Celîl'dir."
وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبِي جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ الصَّادِقَ عَنِ الْأَسْمَاءِ التِّسْعَةِ وَالتِسْعِينَ الَّتِي مَنْ أَحْصَاهَا دَخْلَ الْجَنَّةَ؟ فَقَالَ: هِيَ فِي الْقُرْآنِ، فَفِي الْفَاتِحَةِ خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ، يَا اللَّهُ، يَا رَبُّ، يَا رَحْمَنُ، يَا رَحِيمُ، يَا مَلِكُ وَفِي الْبَقَرَةِ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ اسْمًا: يَا مُحِيطُ، يَا قَدِيرُ، يَا عَلِيمُ، يَا حَكِيمُ، يَا عَلِيُّ، يَا عَظِيمُ، يَا تَوَّابُ، يَا بَصِيرُ، يَا وَلِيُّ، يَا وَاسِعُ، يَا كَافِي، يَا رَؤُوفُ، يَا بَدِيعُ، يَا شَاكِرُ، يَا وَاحِدُ، يَا سَمِيعُ، يَا قَابِضُ، يَا باسط، يَا حَيُّ، يَا قَيُّومُ، يَا غَنِيُّ، يَا حَمِيدُ، يَا غَفُورُ، يَا حَلِيمُ، يَا إِلَهُ، يَا قَرِيبُ، يَا مُجِيبُ، يَا عَزِيزُ، يَا نَصِيرُ، يَا قَوِيُّ، يَا شَدِيدُ، يَا سَرِيعُ، يَا خَبِيرُ وَفِي آلِ عِمْرَانَ: يَا وَهَّابُ، يَا قَائِمُ، يَا صَادِقُ، يَا بَاعِثُ، يَا مُنْعِمُ، يَا مُتَفَضِّلُ، وَفِي النِّسَاءِ: يَا رَقِيبُ، يَا حَسِيبُ، يَا شَهِيدُ، يَا مُقِيتُ، يَا وَكِيلُ، يَا عَلِيُّ، يَا كَبِيرُ، وَفِي الْأَنْعَامِ: يَا فَاطِرُ، يَا قَاهِرُ، يَا لَطِيفُ، يَا بُرْهَانُ، وَفِي الْأَعْرَافِ: يَا مُحْيِي، يَا مُمِيتُ، وَفِي الْأَنْفَالِ: يَا نِعْمَ الْمَوْلَى، وَيَا نِعْمَ النَّصِيرُ وَفِي هُودٍ: يَا حَفِيظُ يَا مَجِيدُ، يَا وَدُودُ، يَا فَعَّالُ لِمَا تُرِيدُ وَفِي الرَّعْدِ: يَا كَبِيرُ، يَا مُتَعَالِي وَفِي إِبْرَاهِيمَ: يَا مَنَّانُ، يَا وَارِثُ وَفِي الْحِجْرِ: يَا خَلَّاقُ وَفِي مَرْيَمَ: يَا فَرْدُ وَفِي طه: يا غفار، وفي قد أفلح: يَا كَرِيمُ وَفِي النُّورِ: يَا حَقُّ يَا مُبِينُ وَفِي الْفُرْقَانِ: يَا هَادِي وَفِي سَبَأٍ: يَا فَتَّاحُ، وَفِي الزُّمَرِ: يَا عَالِمُ وَفِي غَافِرٍ: يَا قَابِلَ التَّوْبِ، يَا ذَا الطَّوْلِ، يَا رَفِيعُ وَفِي الذَّارِيَاتِ: يَا رَزَّاقُ، يَا ذَا الْقُوَّةِ، يَا مَتِينُ وَفِي الطُّورِ: يَا برّ وفي اقتربت:
Ebû Nuaym, Muhammed b. Ca'fer'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Babam Ca'fer b. Muhammed es-Sâdık'a, kim onları sayarsa cennete gireceği bildirilen doksan dokuz ismi sordum. Şöyle dedi: 'Onlar Kur'an'dadır. Fâtiha'da beş isim vardır: Yâ Allah, yâ Rabb, yâ Rahmân, yâ Rahîm, yâ Melik. Bakara'da otuz üç isim vardır: Yâ Muhît, yâ Kadîr, yâ Alîm, yâ Hakîm, yâ Aliyy, yâ Azîm, yâ Tevvâb, yâ Basîr, yâ Veliyy, yâ Vâsi', yâ Kâfî, yâ Raûf, yâ Bedî', yâ Şâkir, yâ Vâhid, yâ Semî', yâ Kābıd, yâ Bâsıt, yâ Hayy, yâ Kayyûm, yâ Ganî, yâ Hamîd, yâ Gafûr, yâ Halîm, yâ İlâh, yâ Karîb, yâ Mücîb, yâ Azîz, yâ Nasîr, yâ Kaviyy, yâ Şedîd, yâ Serî', yâ Habîr. Âl-i İmrân'da: Yâ Vehhâb, yâ Kāim, yâ Sâdık, yâ Bâis, yâ Mün'im, yâ Mütefaddıl. Nisâ'da: Yâ Rakīb, yâ Hasîb, yâ Şehîd, yâ Mukīt, yâ Vekîl, yâ Aliyy, yâ Kebîr. En'âm'da: Yâ Fâtır, yâ Kāhir, yâ Latîf, yâ Burhân. A'râf'ta: Yâ Muhyî, yâ Mümît. Enfâl'de: Yâ Ni'me'l-Mevlâ ve yâ Ni'me'n-Nasîr. Hûd'da: Yâ Hafîz, yâ Mecîd, yâ Vedûd, yâ Fe''âlün limâ türîd. Ra'd'da: Yâ Kebîr, yâ Müteâlî. İbrâhîm'de: Yâ Mennân, yâ Vâris. Hicr'de: Yâ Hallâk. Meryem'de: Yâ Ferd. Tâhâ'da: Yâ Gaffâr. Kad Efleha (Mü'minûn)'da: Yâ Kerîm. Nûr'da: Yâ Hakk, yâ Mübîn. Furkān'da: Yâ Hâdî. Sebe''de: Yâ Fettâh. Zümer'de: Yâ Âlim. Gāfir'de: Yâ Kābile't-tevb, yâ Ze't-tavl, yâ Refî'. Zâriyât'ta: Yâ Rezzâk, yâ Ze'l-kuvveh, yâ Metîn. Tûr'da: Yâ Berr. İkterebet (Kamer)'de:
يَا مُقْتَدِرُ، يَا مَلِيكُ وَفِي الرَّحْمَنِ: يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، يَا رَبَّ الْمَشْرِقَيْنِ، يَا رَبَّ الْمَغْرِبَيْنِ، يَا بَاقِي
Yâ Muktedir, yâ Melîk. Rahmân'da: Yâ Ze'l-celâli ve'l-ikrâm, yâ Rabbe'l-meşrikayn, yâ Rabbe'l-mağribeyn, yâ Bâkī,
يَا مُعِينُ، وَفِي الْحَدِيدِ: يَا أَوَّلُ، يَا آخِرُ، يَا ظَاهِرُ، يَا بَاطِنُ وَفِي الْحَشْرِ: يَا مَلِكُ، يَا قُدُّوسُ، يَا سَلَامُ، يَا مُؤْمِنُ، يَا مُهَيْمِنُ، يَا عَزِيزُ، يَا جَبَّارُ، يَا مُتَكَبِّرُ، يَا خَالِقُ، يَا بَارِئُ، يَا مُصَوِّرُ، وَفِي الْبُرُوجِ: يَا مُبْدِئُ، يَا مُعِيدُ وَفِي الْفَجْرِ: يَا وَتْرُ وَفِي الْإِخْلَاصِ: يَا أَحَدُ، يَا صَمَدُ، انْتَهَى.
yâ Muîn. Hadîd'de: Yâ Evvel, yâ Âhir, yâ Zâhir, yâ Bâtın. Haşr'da: Yâ Melik, yâ Kuddûs, yâ Selâm, yâ Mü'min, yâ Müheymin, yâ Azîz, yâ Cebbâr, yâ Mütekebbir, yâ Hâlik, yâ Bâri', yâ Musavvir. Burûc'da: Yâ Mübdi', yâ Muîd. Fecr'de: Yâ Vetr. İhlâs'ta: Yâ Ehad, yâ Samed.'" [Sözü] bitti.
وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ أَنَّهُ تَتَبَّعَهَا مِنَ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ إِلَى أَنْ حَرَّرَهَا مِنْهُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ ثُمَّ سَرَدَهَا فَابْحَثْهُ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا أَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِلَّهِ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ اسْمًا مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَهِيَ فِي الْقُرْآنِ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ! عَلِّمْنِي اسْمَ اللَّهِ الَّذِي إِذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ، قَالَ لَهَا: قُومِي فَتَوَضَّئِي وَادْخُلِي الْمَسْجِدَ فَصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ ادْعِي حَتَّى أَسْمَعَ، فَفَعَلَتْ فَلَمَّا جَلَسَتْ لِلدُّعَاءِ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: اللَّهُمَّ وَفِّقْهَا، فَقَالَتْ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِجَمِيعِ أَسْمَائِكَ الْحُسْنَى كُلِّهَا مَا عَلِمْنَا مِنْهَا وَمَا لَمْ نَعْلَمْ، وَأَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْعَظِيمِ الْأَعْظَمِ الْكَبِيرِ الْأَكْبَرِ الَّذِي مَنْ دَعَاكَ بِهِ أَجَبْتَهُ، وَمَنْ سَأَلَكَ بِهِ أَعْطَيْتَهُ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أصبتيه، أصبتيه.
İbn Hacer, et-Telhîs'te bu isimleri Kur'ân-ı Kerîm'den araştırıp doksan dokuz olarak tespit ettiğini belirtmiş, ardından onları sıralamıştır; ona bakınız. Ebû Nuaym'ın İbn Abbâs ve İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadis de bunu desteklemektedir: İkisi şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın doksan dokuz ismi vardır, kim onları sayarsa cennete girer ve onlar Kur'an'dadır.» Beyhakî de Âişe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «'Ey Allah'ın Resûlü! Bana, kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah'ın ismini öğret' dedim. Bana: 'Kalk, abdest al, mescide gir, iki rekat namaz kıl, sonra dua et ki işiteyim' buyurdu. Ben de yaptım. Dua etmek için oturduğumda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allahım, ona muvaffakiyet ver' dedi. Ben de şöyle dedim: 'Allahım! Bildiğimiz ve bilmediğimiz bütün güzel isimlerinle Senden istiyorum; kendisiyle dua ettiğinde icabet ettiğin, kendisiyle istediğinde verdiğin o yüce, en yüce, büyük, en büyük isminle Senden istiyorum.' Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İsabet ettin, isabet ettin' buyurdu.»
وقد أطال أهل العلم عَلَى الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى حَتَّى أَنَّ ابْنَ الْعَرَبِيِّ فِي شَرْحِ التِّرْمِذِيِّ حَكَى عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ جَمَعَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ أَلْفَ اسْمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ قَالَ: الْإِلْحَادُ: أَنْ يَدْعُوَ اللَّاتَ وَالْعُزَّى فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: الْإِلْحَادُ: التَّكْذِيبُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: اشْتَقُّوا الْعُزَّى مِنَ الْعَزِيزِ، وَاشْتَقُّوا اللَّاتَ مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: الْإِلْحَادُ: الْمُضَاهَاةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ أَنَّهُ قَرَأَ يُلْحِدُونَ مِنْ لَحَدَ، وَقَالَ:
İlim ehli esmâ-i hüsnâ üzerinde uzun uzadıya durmuşlardır; hatta İbnü'l-Arabî Tirmizî Şerhi'nde, ilim ehlinden bazılarının Kitap ve Sünnet'ten Allah'ın isimlerinden bin isim derlediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ} “O'nun isimlerinde ilhada sapanları bırakın!” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İlhad; Allah'ın isimleri hususunda Lât ve Uzzâ'ya dua etmeleridir (onları bu isimlerden türetmeleridir)." İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "İlhad, yalanlamaktır." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Uzzâ'yı el-Azîz'den, Lât'ı ise Allah'tan türettiler." İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İlhad, benzetmektir (şirk koşmaktır)." İbn Ebî Hâtim, el-A'meş'ten onun "yelhadûne" kelimesini lahadeden türeterek "yülhidûne" şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etmiştir:
تَفْسِيرُهَا: يُدْخِلُونَ فِيهَا مَا لَيْسَ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرزاق بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قال:
"Tefsiri şudur: Onda olmayan şeyleri ona sokarlar." Abdürrezzâk b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يشركون.
"Şirk koşarlar."
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨١ الى ١٨٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 181-186]
وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)
{وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adalet yaparlar. (181) Âyetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. (182) Onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım çetindir. (183) Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur! O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir. (184) Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar? (185)”
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦)} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler ve onunla adalet yaparlar. (181) Âyetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. (182) Onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım çetindir. (183) Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir cinnet yoktur! O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir. (184) Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar? (185) Allah kimi saptırırsa, artık onu doğru yola iletecek yoktur. O, onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken bırakır. (186)”
قوله وَمِمَّنْ خَلَقْنا خبر مقدّم وأُمَّةٌ مبتدأ مؤخر ويَهْدُونَ وما بعده صفة ما، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَمِمَّنْ خَلَقْنا هُوَ الْمُبْتَدَأُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ خَلَقَهُ اللَّهُ أُمَّةً يَهْدُونَ النَّاسَ مُتَلَبِّسِينَ بِالْحَقِّ، أَوْ يَهْدُونَهُمْ بما عرفوه من الحق وَبالحق يَعْدِلُونَ بَيْنَهُمْ، قِيلَ هُمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَإِنَّهُمُ الْفِرْقَةُ الَّذِينَ لَا يَزَالُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ كَمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ حَالَ هَذِهِ الْأُمَّةِ الصَّالِحَةِ بَيَّنَ حَالَ مَنْ يُخَالِفُهُمْ فَقَالَ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ
{وَمِمَّنْ خَلَقْنا} ifadesi öne geçmiş haber (özneden önce gelen yüklem), {أُمَّةٌ} ise ertelenmiş mübtedadır (öznedir). {يَهْدُونَ} ve sonrası ise onun sıfatıdır. Daha önce {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ} ayetinde geçtiği gibi, {وَمِمَّنْ خَلَقْنا} ifadesinin mübteda olması da caizdir. Anlam şudur: Allah'ın yarattıklarının bir kısmı içerisinden öyle bir topluluk vardır ki, hakka tutunarak insanlara doğru yolu gösterirler yahut haktan bildikleri şeylerle insanlara yol gösterirler ve aralarında hak ile adalet yaparlar. Denildi ki: Onlar bu ümmettendir ve sahih hadiste geçtiği üzere hak üzere üstün gelmeye devam eden gruptur. Sonra bu salih topluluğun durumunu açıklayınca, onlara muhalefet edenlerin durumunu da açıklayarak şöyle buyurdu: {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ}
لَا يَعْلَمُونَ
{لَا يَعْلَمُونَ} “Âyetlerimizi yalanlayanları ise, bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız.”
وَالِاسْتِدْرَاجُ: هُوَ الْأَخْذُ بِالتَّدْرِيجِ مَنْزِلَةً بَعْدَ مَنْزِلَةٍ، وَالدَّرْجُ: كَفُّ الشَّيْءِ، يُقَالُ أَدْرَجْتُهُ وَدَرَجْتُهُ، وَمِنْهُ إِدْرَاجُ الْمَيِّتِ فِي أَكْفَانِهِ وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الدَّرَجَةِ، فَالِاسْتِدْرَاجُ: أَنْ يَخْطُوَ دَرَجَةً بَعْدَ دَرَجَةٍ إِلَى الْمَقْصُودِ، وَمِنْهُ دَرَجَ الصَّبِيُّ: إِذَا قَارَبَ بَيْنَ خُطَاهُ، وَأَدْرَجَ الْكِتَابَ: طَوَاهُ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ، وَدَرَجَ الْقَوْمُ:
İstidrac (اِسْتِدْرَاج); mertebe mertebe, derece derece yakalamaktır. Derk (دَرْج); bir şeyi dürmek/sarmaktır; "edrectühû" ve "derectühû" (onu dürdüm/sardım) denir. Ölünün kefenine sarılması (idrâc) da bundandır. Bir görüşe göre ise derece (دَرَجَة) kelimesindendir; buna göre istidrac, amaca doğru derece derece adım atmaktır. Çocuğun adımlarını sıklaştırması anlamında "derece's-sabiyyü", kitabın parça parça dürülmesi anlamında "edrece'l-kitâbe" ve bir topluluğun birbiri ardınca ölmesi anlamında "derece'l-kavmü" denmesi
مَاتَ بَعْضُهُمْ في أثر بعض والمعنى: سنستدرجهم قَلِيلًا قَلِيلًا إِلَى مَا يُهْلِكُهُمْ، وَذَلِكَ بِإِدْرَارِ النِّعَمِ عَلَيْهِمْ وَإِنْسَائِهِمْ شُكْرَهَا، فَيَنْهَمِكُونَ فِي الْغَوَايَةِ، وَيَتَنَكَّبُونَ طُرُقَ الْهِدَايَةِ لِاغْتِرَارِهِمْ بِذَلِكَ وَأَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ إِلَّا بِمَا لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ وَالزُّلْفَةِ، قَوْلُهُ وَأُمْلِي لَهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى سَنَسْتَدْرِجُهُمْ، أَيْ: أُطِيلُ لَهُمُ الْمُدَّةَ وَأُمْهِلُهُمْ وَأُؤَخِّرُ عَنْهُمُ الْعُقُوبَةَ، وَجُمْلَةُ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الِاسْتِدْرَاجِ وَالْإِمْلَاءِ وَمُؤَكِّدَةٌ لَهُ، وَالْكَيْدُ: الْمَكْرُ، وَالْمَتِينُ: الشَّدِيدُ الْقَوِيُّ وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَتْنِ وَهُوَ اللَّحْمُ الْغَلِيظُ الَّذِي عَلَى جَانِبِ الصُّلْبِ.
bundandır. Anlam şudur: Onları, helak olacakları şeye doğru azar azar yaklaştıracağız; bu da üzerlerine nimetleri bolca yağdırıp şükrünü onlara unutturmak suretiyle olur; böylece azgınlığa dalarlar ve buna aldanarak, bunun ancak Allah katındaki mertebeleri ve yakınlıkları sebebiyle kendilerine ulaştığını sanıp hidayet yollarından saparlar. {وَأُمْلِي لَهُمْ} “Onlara mühlet veririm” ifadesi, {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ} ifadesine matuftur; yani onların süresini uzatırım, onlara mühlet tanırım ve cezalandırılmalarını geciktiririm. {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} “Şüphesiz benim tuzağım çetindir” cümlesi ise kendisinden önceki istidrac ve mühlet verme durumunu pekiştiren ve onu teyit eden bir ifadedir. Keyd (كَيْد); tuzak/hile demektir. Metîn (مَتِين) ise şiddetli ve güçlü olandır; aslı sırttaki omurganın iki yanındaki kalın et anlamına gelen "metn" (مَتْن) kelimesindendir.
قَالَ فِي الْكَشَّافِ: سَمَّاهُ كَيْدًا، لِأَنَّهُ شَبِيهٌ بِالْكَيْدِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ فِي الظَّاهِرِ إِحْسَانٌ وَفِي الْحَقِيقَةِ خِذْلَانٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا لِلْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ حَيْثُ لَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي شَأْنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وفيما جاء به وما فِي مَا بِصاحِبِهِمْ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَهِيَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَالْخَبَرُ: بِصَاحِبِهِمْ، وَالْجَنَّةُ: مَصْدَرٌ، أَيْ: وَقَعَ مِنْهُمُ التَّكْذِيبُ وَلَمْ يَتَفَكَّرُوا أَيُّ شَيْءٍ مِنْ جُنُونٍ كَائِنٌ بِصَاحِبِهِمْ كَمَا يَزْعُمُونَ، فَإِنَّهُمْ لَوْ تَفَكَّرُوا لَوَجَدُوا زَعْمَهُمْ بَاطِلًا، وَقَوْلَهُمْ زورا وبهتانا وَقِيلَ إِنَّ مَا نَافِيَةٌ وَاسْمُهَا مِنْ جِنَّةٍ وَخَبَرُهَا بِصَاحِبِهِمْ، أَيْ: لَيْسَ بِصَاحِبِهِمْ شَيْءٌ مِمَّا يَدَّعُونَهُ مِنَ الْجُنُونِ، فَيَكُونُ هَذَا رَدًّا لِقَوْلِهِمْ: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ وَيَكُونُ الْكَلَامُ قَدْ تَمَّ عِنْدَ قَوْلِهِ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا وَالْوَقْفُ عَلَيْهِ مِنَ الْأَوْقَافِ الْحَسَنَةِ، وَجُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، وَمُبَيِّنَةٌ لِحَقِيقَةِ حَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ وَلِقَصْدِ التَّعْجِيبِ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ النَّظَرِ فِي الْآيَاتِ الْبَيِّنَةِ الدَّالَّةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَالْمَلَكُوتُ: مِنْ أَبْنِيَةِ الْمُبَالِغَةِ، وَمَعْنَاهُ: الْمُلْكُ الْعَظِيمُ وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، وَالْمَعْنَى: إِنَّ هَؤُلَاءِ لَمْ يَتَفَكَّرُوا حَتَّى يَنْتَفِعُوا بِالتَّفَكُّرِ، وَلَا نَظَرُوا فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ حَتَّى يَهْتَدُوا بِذَلِكَ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ، بَلْ هُمْ سَادِرُونَ فِي ضَلَالَتِهِمْ خَائِضُونَ فِي غَوَايَتِهِمْ لَا يُعْمِلُونَ فِكْرًا وَلَا يُمْعِنُونَ نَظَرًا. قَوْلُهُ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ أَيْ: لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السموات وَالْأَرْضِ وَلَا فِيمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ، فَإِنَّ فِي كُلِّ مَخْلُوقَاتِهِ عِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِينَ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَفَكِّرِينَ، سَوَاءٌ كانت من جلائل مصنوعاته كملكوت السموات وَالْأَرْضِ، أَوْ مِنْ دَقَائِقِهَا مِنْ سَائِرِ مَخْلُوقَاتِهِ، قَوْلُهُ:
el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "Görünüşte bir ihsan, gerçekte ise yardımsız bırakma ve helak etme olması bakımından hileye benzediği için bunu 'keyd' olarak isimlendirmiştir." {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا} “Düşünmediler mi?” ifadesindeki soru, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu ve onun getirdiği şeyler hakkında düşünmedikleri için onları inkâr/kınama (istifhâm-ı inkârî) amaçlıdır. {مَا بِصاحِبِهِمْ} ifadesindeki {مَا} inkârî soru anlamındadır ve mübteda olarak merfû konumdadır, haberi ise {بِصاحِبِهِمْ} ifadesidir. Cinnet (جِنَّة) ise masdardır; yani onlardan yalanlama meydana geldi ve iddia ettikleri gibi arkadaşlarında ne tür bir delilik olduğunu hiç düşünmediler; zira düşünselerdi iddialarının bâtıl, sözlerinin ise yalan ve iftira olduğunu görürlerdi. Bir görüşe göre {مَا} nefy (olumsuzluk) edatıdır, ismi {مِنْ جِنَّةٍ}, haberi ise {بِصاحِبِهِمْ} ifadesidir; yani arkadaşlarında onların iddia ettiği delilikten hiçbir şey yoktur. Bu takdirde bu ifade, onların: "Ey kendisine zikir indirilen kişi! Sen kesinlikle delisin!" sözlerine bir ret olur. Bu durumda söz {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا} ifadesinde tamamlanmış olur ve burada durmak güzel duraklardandır. {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir” cümlesi ise önceki cümlenin içeriğini pekiştirici ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gerçek durumunu açıklayıcıdır. {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin hükümranlığına hiç bakmadılar mı?” ifadesindeki soru, O'nun tam kudretine ve ilahlıkta tek oluşuna delalet eden apaçık ayetlere bakmaktan yüz çevirmelerine hayret ettirmek, onları inkâr, azarlama ve kınama amaçlıdır. Melekût (مَلَكُوت) kelimesi mübalağa kalıplarındandır ve anlamı 'büyük mülk/hükümranlık' demektir; açıklaması daha önce geçmişti. Anlam şudur: Onlar tefekkür edip de bu tefekkürden faydalanmadılar; Allah'ın yarattıklarına bakıp da bu sayede O'na imana ulaşmadılar. Bilakis sapıklıkları içinde körü körüne gitmekte, azgınlıklarına dalmakta, ne bir fikir yürütmekte ne de derinlemesine bakmaktadırlar. {وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ} “ve Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye [bakmadılar mı?]” ifadesi; yani göklerin ve yerin melekûtuna bakmadıkları gibi, her ne olursa olsun Allah'ın yarattığı şeylerden hiçbirine de bakmadılar; zira O'nun yarattığı her şeyde ibret alanlar için bir ibret, düşünenler için bir öğüt vardır; ister göklerin ve yerin hükümranlığı gibi yarattığı büyük varlıklardan olsun, isterse diğer mahlûkâtından en ince ayrıntılar olsun. Ayetteki:
وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَلَكُوتٍ، وَأَنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ وَخَبَرُهَا عَسَى وما بعدها: أي: أو لم يَنْظُرُوا فِي أَنَّ الشَّأْنَ وَالْحَدِيثَ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجْلُهُمْ فَيَمُوتُونَ عَنْ قَرِيبٍ. وَالْمَعْنَى: إِنَّهُمْ إِذَا كَانُوا يُجَوِّزُونَ قُرْبَ آجَالِهِمْ فَمَا لَهُمْ لَا يَنْظُرُونَ فِيمَا يَهْتَدُونَ بِهِ وَيَنْتَفِعُونَ بِالتَّفَكُّرِ فِيهِ وَالِاعْتِبَارِ بِهِ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّفَكُّرِ وَالنَّظَرِ فِي الْأُمُورِ الْمَذْكُورَةِ، أَيْ: فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ بَيَانُهُ يُؤْمِنُونَ؟ وَفِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مِنَ التَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِلْقُرْآنِ، وَقِيلَ: لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَقِيلَ: للأجل المذكور قبله، وجملة
{وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğini [hiç düşünmediler mi?]” ifadesi, {مَلَكُوتِ} kelimesi üzerine matuftur. {أَنْ} ise şeddeli olanından hafifletilmiş (muhaffefe) harftir; ismi şe'n zamiri, haberi ise {عَسَى} ve sonrasındaki kısımdır. Yani: Durum ve hadisenin, ecellerinin yaklaşmış olabileceği ve bu sebeple pek yakında ölecekleri gerçeğine hiç bakıp düşünmediler mi? Anlam şudur: Şayet onlar ecellerinin yakın olabileceğini muhtemel görüyorlarsa, kendisiyle hidayete erecekleri, üzerinde düşünüp ibret alarak istifade edecekleri hususlara niçin bakmazlar? {فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ} “Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?” [ifadesindeki] zamir, zikredilen meseleler hakkında daha önce geçen düşünme ve nazar etmeye racidir. Yani: Açıklaması geçen bu sözden/hadiseden sonra artık hangi söze inanırlar? Bu istifhamda (soru üslubunda) ölçülemeyecek derecede bir azarlama ve kınama (takrî' ve tevbîh) vardır. Zamirin Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e raci olduğu da söylenmiştir. Kendisinden önce zikredilen ecele raci olduğu da söylenmiştir. Ve [...] cümlesi
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: إِنَّ هَذِهِ الْغَفْلَةَ مِنْهُمْ عَنْ هَذِهِ الْأُمُورِ الْوَاضِحَةِ الْبَيِّنَةِ لَيْسَ إِلَّا لِكَوْنِهِمْ مِمَّنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلْهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ، أَيْ: فَلَا يُوجَدُ مَنْ يَهْدِيهِ إِلَى الْحَقِّ وَيَنْزِعُهُ عَنِ الضَّلَالَةِ أَلْبَتَّةَ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ قُرِئَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَبِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى مَحَلِّ الْجَزَاءِ، وَقُرِئَ بِالنُّونِ، وَمَعْنَى يَعْمَهُونَ: يَتَحَيَّرُونَ، وَقِيلَ: يَتَرَدَّدُونَ، وَهُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ.
{مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ} “Allah kimi saptırırsa, artık onu doğru yola iletecek yoktur” cümlesi önceki kısmı pekiştirmektedir; yani onların bu apaçık ve aşikâr meselelerden böyle gafil kalmaları, ancak Allah'ın saptırdığı kimselerden olmalarındandır. Allah'ın saptırdığı kimse için ise hiçbir yol gösterici yoktur; yani onu hakka iletecek ve sapıklıktan tamamen çekip çıkaracak hiç kimse bulunamaz. {وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “O, onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururlarken bırakır” ifadesi yeni bir başlangıç (istînâf) olarak merfû [veyezeruhüm] okunduğu gibi, ceza mahalline atıfla meczûm [veyezerhüm] olarak da okunmuştur; ayrıca nûn harfiyle [venezeruhüm] de okunmuştur. {يَعْمَهُونَ} kelimesinin anlamı: Şaşırıp kalırlar, bocalarlar; bir görüşe göre tereddüt ederler demektir ve hâl konumunda nasb mahallindedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «هَذِهِ أُمَّتِي بِالْحَقِّ يَحْكُمُونَ وَيَقْضُونَ وَيَأْخُذُونَ وَيُعْطُونَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: بَلَغَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُولُ إِذَا قَرَأَهَا: «هَذِهِ لَكَمَ وَقَدْ أُعْطِيَ الْقَوْمُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِثْلَهَا، وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ » . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مِنْ أُمَّتِي قَوْمًا عَلَى الْحَقِّ حَتَّى يَنْزِلَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ مَتَى نَزَلَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ السدي في قوله: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ يَقُولُ: سَنَأْخُذُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ، قَالَ: عَذَابُ بَدْرٍ. وأخرج أبو الشيخ عن يحيى ابن الْمُثَنَّى فِي الْآيَةِ قَالَ: كُلَّمَا أَحْدَثُوا ذَنْبًا جَدَّدْنَا لَهُمْ نِعْمَةً تُنْسِيهِمُ الِاسْتِغْفَارَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ سُفْيَانَ فِي الْآيَةِ قَالَ: نُسْبِغُ عَلَيْهِمُ النِّعْمَةَ وَنَمْنَعُهُمْ شُكْرَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الِاسْتِدْرَاجِ فَقَالَ: ذَلِكَ مَكْرُ اللَّهِ بِالْعِبَادِ الْمُضَيِّعِينَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ فِي قَوْلِهِ وَأُمْلِي لَهُمْ يَقُولُ: أَكُفُّ عَنْهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ إِنْ مَكْرِي شَدِيدٌ، ثُمَّ نَسَخَهَا اللَّهُ فَأَنْزَلَ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَيْدُ اللَّهِ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den {وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile doğru yolu gösterirler” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize zikredildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bu benim ümmetimdir; hak ile hükmederler, hak ile karar verirler, hak ile alırlar ve hak ile verirler.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Bize ulaştığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: «Bu sizin içindir; sizden önceki topluluğa da bunun benzeri verilmişti: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Mûsâ'nın kavminden de hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adalet yapan bir topluluk vardır”.» İbn Ebî Hâtim, er-Rebî'den bu ayet hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şüphesiz ümmetimden Meryem oğlu Îsâ ne zaman inerse o vakte kadar hak üzere olan bir topluluk bulunacaktır.» İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ} “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız” ayeti hakkında: "Onları bilmedikleri bir yönden yakalayacağız, bu Bedir azabıdır" dediğini rivayet etmişlerdir. Ebü'ş-Şeyh, Yahyâ b. el-Müsennâ'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar her ne zaman yeni bir günah işleseler, biz onlara istiğfarı unutturacak yeni bir nimet veririz." İbn Ebi'd-Dünyâ, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Süfyân'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onların üzerindeki nimeti bollaştırırız ve şükretmelerine engel oluruz." İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî, Sâbit el-Bünânî'den istidrac hakkında sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu, Allah'ın [emirlerini] zayi eden kullara kurduğu tuzaktır." Ebü'ş-Şeyh, {وَأُمْلِي لَهُمْ} ayeti hakkında: "Onlara mühlet veririm demektir; {إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} ise tuzağım pek çetindir demektir; sonra Allah bunu neshederek {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” ayetini indirdi" dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Allah'ın tuzağı:
الْعَذَابُ وَالنِّقْمَةُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ:
azap ve intikamdır." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
ذُكِرَ لَنَا: أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ قَامَ عَلَى الصَّفَا، فَدَعَا قُرَيْشًا فَخِذًا فَخِذًا: يَا بَنِي فُلَانٍ! يَا بَنِي فُلَانٍ! يُحَذِّرُهُمْ بِأْسَ اللَّهِ وَوَقَائِعَ اللَّهِ إِلَى الصَّبَاحِ، حَتَّى قَالَ قَائِلٌ: إِنَّ صَاحِبَكُمْ هَذَا لَمَجْنُونٌ، بَاتَ يُصَوِّتُ حَتَّى أَصْبَحَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ.
Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktı ve Kureyş'i kabile kabile çağırarak: "Ey falan oğulları! Ey falan oğulları!" diye sabaha kadar Allah'ın azabından ve başa getireceği cezalardan onları sakındırdı. Hatta içlerinden birisi: "Bu arkadaşınız kesinlikle delirmiş, sabaha kadar bağırıp durdu" dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir cinnet yoktur! O, apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değildir.”
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٧ الى ١٩٢]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 187-192]
يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١)
{يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (١٨٧) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (١٩٠) أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ (١٩١)} “Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz. O, göklerde ve yerde ağır basmıştır. Size ancak ansızın gelir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.' (187) De ki: 'Ben Allah'ın dilediğinden başka kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zarar verebilirim. Eğer gaybı bilseydim, hayrı çoğaltırdım ve bana kötülük dokunmazdı. Ben, inanan bir topluluk için bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciden başkası değilim.' (188) Sizi bir tek nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan eşini var eden O'dur. Eşini örtüp bürüyünce hafif bir yük yüklendi ve onunla gidip geldi. Nihayet ağırlaşınca, her ikisi de Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen, andolsun mutlaka şükredenlerden olacağız.' (189) Fakat Allah onlara kusursuz, salih bir çocuk verince, kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular. Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir. (190) Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar? (191)”
وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)
{وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٢)} “Onlara hiçbir yardımda bulunamazlar ve bizzat kendilerine de yardım edemezler. (192)”
قوله يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ السَّائِلُونَ: هُمُ الْيَهُودُ، وَقِيلَ: قُرَيْشٌ، وَالسَّاعَةُ: الْقِيَامَةُ، وَهِيَ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْغَالِبَةِ، وَإِطْلَاقُهَا عَلَى الْقِيَامَةِ لِوُقُوعِهَا بَغْتَةً، أَوْ لِسُرْعَةِ حِسَابِهَا، وأيان: ظَرْفُ زَمَانٍ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ.
{يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ} “Sana kıyameti soruyorlar” ifadesindeki soranlar: Yahudilerdir, bir görüşe göre Kureyş'tir. es-Sâat (السَّاعَةُ); kıyamettir ve bu ismi galip olan kelimelerdendir; kıyamete bu ismin verilmesi, ansızın vuku bulmasından yahut hesabının çabukluğundandır. Eyyâne (أَيَّانَ); fetha üzere mebni bir zaman zarfıdır.
قَالَ الرَّاجِزُ:
Recez şairi şöyle demiştir:
أَيَّانَ تَقْضِي حَاجَتِي أَيَّانَا ... أَمَا تَرَى لِنُجْحِهَا أَوَانًا
"Ne zaman göreceksin ihtiyacımı, ne zaman? ... Görmüyor musun onun başarıya ulaşma vaktini?"
وَمَعْنَاهُ: مَعْنَى مَتَى، وَاشْتِقَاقُهُ: مِنْ أَيْ، وَقِيلَ: مِنْ أَيْنَ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ إِيَّانَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَهُوَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ عَلَى الْخَبَرِ، ومُرْساها الْمُبْتَدَأُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ، وَمُرْسَاهَا بِضَمِّ الْمِيمِ: أَيْ وَقْتُ إِرْسَائِهَا، مِنْ أَرْسَاهَا اللَّهُ، أَيْ: أَثْبَتَهَا، وبفتح الميم من رست: أي تثبتت، ومنه وَقُدُورٍ راسِياتٍ، وَمِنْهُ رَسَا الْجَبَلُ. وَالْمَعْنَى مَتَى يُرْسِيهَا اللَّهُ: أي يثبتها ويوقعها، وظاهر يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ نَفْسِ السَّاعَةِ، وَظَاهِرُ أَيَّانَ مُرْساها أَنَّ السُّؤَالَ عَنْ وَقْتِهَا، فَحَصَلَ مِنَ الْجَمِيعِ أَنَّ السُّؤَالَ الْمَذْكُورَ هُوَ عَنِ السَّاعَةِ بِاعْتِبَارِ وُقُوعِهَا فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ لِذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أَيْ: عِلْمُهَا بِاعْتِبَارِ وُقُوعِهَا عِنْدَ اللَّهِ لَا يَعْلَمُهَا غَيْرُهُ، وَلَا يَهْتَدِي إِلَيْهَا سِوَاهُ لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ أَيْ: لَا يُظْهِرُهَا لِوَقْتِهَا وَلَا يَكْشِفُ عَنْهَا إِلَّا اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَالتَّجْلِيَةُ: إِظْهَارُ الشَّيْءِ، يُقَالُ جَلَّى لِي فُلَانٌ الْخَبَرَ: إِذَا أَظْهَرَهُ وَأَوْضَحَهُ، وَفِي اسْتِئْثَارِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِعِلْمِ السَّاعَةِ حِكْمَةٌ عَظِيمَةٌ وَتَدْبِيرٌ بَلِيغٌ كَسَائِرِ الْأَشْيَاءِ الَّتِي أَخْفَاهَا اللَّهُ وَاسْتَأْثَرَ بِعِلْمِهَا. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ الَّتِي قَبْلَهَا. قَوْلُهُ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قِيلَ: مَعْنَى ذَلِكَ: أنه لما خفي علمها على أهل السّموات وَالْأَرْضِ كَانَتْ ثَقِيلَةً، لِأَنَّ كُلَّ مَا خَفِيَ عِلْمُهُ ثَقِيلٌ عَلَى الْقُلُوبِ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا تطيقها السّموات وَالْأَرْضُ لِعِظَمِهَا لِأَنَّ السَّمَاءَ تَنْشَقُّ، وَالنُّجُومَ تَتَنَاثَرُ، وَالْبِحَارَ تَنْضُبُ وَقِيلَ: عَظُمَ وَصْفُهَا عَلَيْهِمْ وَقِيلَ: ثَقُلَتِ الْمَسْأَلَةُ عَنْهَا، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا أَيْضًا لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً إِلَّا فَجْأَةً عَلَى غَفْلَةٍ، وَالْبَغْتَةُ، مَصْدَرٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ كَالَّتِي قَبْلَهَا فِي التقرير. قوله: يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها. قَالَ ابْنُ فَارِسٍ: الْحَفِيُّ:
Anlamı "metâ" (ne zaman) anlamındadır; türetilişi ise "eyyü" kelimesindendir, bir görüşe göre "eyne" kelimesindendir. es-Sülemî, hemzenin kesresiyle "iyyâne" şeklinde okumuştur ve bu kelime haber konumunda ref' mahallindedir. Sîbeveyh'e göre {مُرْساها} mübtedadır (öznedir). Mim harfinin zammesiyle "mürsâhâ"; Allah'ın onu sabit kılması anlamında 'ersâhâ' fiilinden türemiş olup onun gerçekleşip sabit olacağı vakit demektir. Mim harfinin fethasıyla ise sabit oldu anlamında 'reset' fiilindendir; {وَقُدُورٍ راسِياتٍ} "sabit kazanlar" ayeti ve "resâ'l-cebelü" (dağ yerinde sabit durdu) ifadesi bundandır. Anlamı şudur: Allah onu ne zaman sabit kılacak, yani ne zaman gerçekleştirecek ve vuku bulduracaktır? {يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ} ifadesinin zahiri, sorunun kıyametin bizzat kendisi hakkında olduğunu; {أَيَّانَ مُرْساها} ifadesinin zahiri ise sorunun onun vakti hakkında olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla hepsinden anlaşılan şudur: Söz konusu soru, kıyametin bunun için belirlenmiş vakitte vuku bulması bakımındandır. Sonra Allah Sübhânehu ona, onların bu sorusuna şöyle cevap vermesini emretmiştir: {قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي} “De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır”; yani onun ne zaman vuku bulacağına dair bilgi sadece Allah'ın katındadır, O'ndan başkası onu bilemez ve O'ndan başkası buna vakıf olamaz. {لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ} “Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz”; yani vaktinde onu ortaya çıkaracak ve onu açıklığa kavuşturacak olan yalnızca Allah Sübhânehu'dur. Teclye (تَجْلِيَة); bir şeyi açığa çıkarmaktır; bir kimse haberi açığa vurup netleştirdiğinde "cellâ lî fülânü'l-habere" denir. Allah Sübhânehu'nun kıyametin ilmini kendine saklamasında, gizlediği ve ilmini kendine has kıldığı diğer şeylerde olduğu gibi büyük bir hikmet ve derin bir tedbir vardır. Bu cümle, önceki cümlenin anlamını pekiştirmektedir. {ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerde ve yerde ağır basmıştır” ifadesi hakkında denildi ki: Bunun anlamı, onun bilgisi göklerin ve yerin ehline gizli kaldığı için ağır olmuştur; zira bilgisi gizli kalan her şey kalplere ağır gelir. Bir görüşe göre anlam şudur: Büyüklüğü sebebiyle gökler ve yer ona güç yetiremez; çünkü gök yarılacak, yıldızlar dökülecek, denizler kuruyacaktır. Bir görüşe göre, onun vasfı onlara ağır ve büyük gelmiştir. Bir görüşe göre ise onun hakkında soru sormak ağırlaşmıştır. Bu cümle de kendisinden öncekinin içeriğini pekiştirmektedir. {لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} “Size ancak ansızın gelir”; yani gaflet içindeyken ansızın gelir. Bahteten (بَغْتَةً) kelimesi hâl konumunda bir masdardır ve bu cümle de pekiştirme hususunda önceki gibidir. Ayetteki: {يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها} “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” ifadesine gelince, İbn Fâris şöyle demiştir: Hafiyy (حَفِيٌّ):
الْعَالِمُ بِالشَّيْءِ، وَالْحَفِيُّ: الْمُسْتَقْصِي فِي السُّؤَالِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Bir şeyi iyi bilen kimsedir. Hafiyy aynı zamanda soruda ısrar eden ve derinlemesine araştıran kimsedir; el-A'şâ'nın şu sözü bundandır:
فَإِنْ تَسْأَلِي عَنِّي فَيَا رُبَّ سَائِلٍ ... حَفِيٍّ عَنِ الْأَعْشَى بِهِ حَيْثُ أَصْعَدَا
"Beni soracak olursan, nice soranlar vardır ki, ... A'şâ'yı, onun gittiği her yerde ısrarla sorup dururlar."
يُقَالُ: أَحْفَى فِي الْمَسْأَلَةِ وَفِي الطَّلَبِ فَهُوَ مُحْفٍ، وَحَفِيٌّ عَلَى التَّكْثِيرِ، مِثْلَ مُخَصِّبٍ وَخَصِيبٍ. وَالْمَعْنَى:
Soru sormada ve aramada ısrarcı olup derinleştiğinde "ahfâ fi'l-mes'eleti ve fi't-talebi" denir; bu durumda o kimseye "muhfin" denir, mübalağa (çokluk) kalıbında ise tıpkı "muhsıb" ve "hasîb" kelimelerinde olduğu gibi "hafiyy" denir. Anlam şudur:
يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ كَأَنَّكَ عَالِمٌ بِهَا، أَوْ كَأَنَّهُ مُسْتَقْصٍ لِلسُّؤَالِ عَنْهَا، وَمُسْتَكْثِرٌ مِنْهُ، وَالْجُمْلَةُ التَّشْبِيهِيَّةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَسْأَلُونَكَ مُشَبَّهًا حَالُكَ حَالَ مَنْ هُوَ حَفِيٌّ عَنْهَا وَقِيلَ الْمَعْنَى: يَسْأَلُونَكَ عَنْهَا كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهِمْ، أَيْ: حَفِيٌّ بِبِرِّهِمْ وَفَرِحٌ بِسُؤَالِهِمْ. وَالْأَوَّلُ: هُوَ مَعْنَى النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ عَلَى مُقْتَضَى الْمَسْلَكِ الْعَرَبِيِّ. قَوْلُهُ: قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أَمْرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُكَرِّرَ مَا أجاب به عَلَيْهِمْ سَابِقًا، لِتَقْرِيرِ الْحُكْمِ وَتَأْكِيدِهِ، وَقِيلَ: لَيْسَ بِتَكْرِيرٍ، بَلْ أَحَدُهُمَا: مَعْنَاهُ الِاسْتِئْثَارُ بِوُقُوعِهَا، وَالْآخِرُ: الِاسْتِئْثَارُ بِكُنْهِهَا نَفْسِهَا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ باستثناء اللَّهِ بِهَذَا وَعَدَمِ عِلْمِ خَلْقِهُ بِهِ، لَمْ يَعْلَمْهُ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا
Sana kıyameti, sanki onu çok iyi biliyormuşsun yahut onun hakkında derinlemesine sorup çokça bilgi edinmişsin gibi soruyorlar. Bu benzetme cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani halin, onu derinlemesine bilip araştıran kimsenin haline benzetilerek sana soruyorlar. Bir görüşe göre anlam şudur: Sana onu, sanki sen onlara çok düşkünmüşsün, yani onlara iyilik yapmaya istekli ve onların sormasına seviniyormuşsun gibi soruyorlar. Ancak birinci görüş, Arap dili üslubuna göre Kur'an nazmının gerçek anlamıdır. {قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ} “De ki: Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır” ifadesinde, hükmü pekiştirmek ve teyit etmek için daha önce onlara verdiği cevabı tekrarlamasını Allah Sübhânehu ona emretmiştir. Bir görüşe göre bu bir tekrar değildir; aksine birincisinin anlamı onun vaktinin O'na mahsus olması, ikincisinin anlamı ise bizzat hakikatinin O'na mahsus olmasıdır. {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler”; yani Allah'ın bunu kendine sakladığını ve yaratıklarının bunu bilmediğini, mukarreb bir meleğin ve gönderilmiş bir peygamberin dahi
نَبِيٌّ مُرْسَلٌ. قَوْلُهُ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُتَضَمِّنَةٌ لِتَأْكِيدِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ عَدَمِ عِلْمِهِ بِالسَّاعَةِ، أَيَّانَ تَكُونُ، وَمَتَى تَقَعُ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَقْدِرُ عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ لَهُ، أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ عَنْهُ إِلَّا ما شاء الله سبحانه مع النَّفْعِ لَهُ وَالدَّفْعِ عَنْهُ فَبِالْأَوْلَى أَنْ لَا يَقْدِرَ عَلَى عِلْمِ مَا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، وَفِي هَذَا مِنْ إِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ وَالْإِقْرَارِ بِالْعَجْزِ عَنِ الْأُمُورِ الَّتِي لَيْسَتْ مِنْ شَأْنِ الْعَبِيدِ وَالِاعْتِرَافِ بِالضَّعْفِ عَنِ انْتِحَالِ مَا لَيْسَ لَهُ ﷺ مَا فِيهِ أَعْظَمُ زَاجِرٍ، وَأَبْلَغُ وَاعِظٍ لِمَنْ يَدَّعِي لِنَفْسِهِ مَا لَيْسَ مِنْ شَأْنِهَا، وَيَنْتَحِلُ عِلْمَ الْغَيْبِ بِالنَّجَّامَةِ، أو الرمل، أو الطرق بالحصى، أَوِ الزَّجْرِ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا وَقَرَّرَهُ بِقَوْلِهِ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ أَيْ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ جِنْسَ الْغَيْبِ لَتَعَرَّضْتُ لِمَا فِيهِ الْخَيْرُ، فَجَلَبْتُهُ إِلَى نَفْسِي وَتَوَقَّيْتُ مَا فِيهِ السُّوءُ حَتَّى لَا يَمَسَّنِي، وَلَكِنِّي عَبْدٌ لَا أَدْرِي مَا عِنْدَ رَبِّي، وَلَا مَا قَضَاهُ فِيَّ وَقَدَّرَهُ لِي، فَكَيْفَ أَدْرِي غَيْرَ ذَلِكَ، وَأَتَكَلَّفُ عِلْمَهُ؟ وَقِيلَ: الْمَعْنَى لَوْ كُنْتُ أَعْلَمَ مَا يُرِيدُ اللَّهُ ﷿ مِنِّي مِنْ قَبْلِ أَنْ يُعَرِّفَنِيهِ لِفَعَلْتُهُ وَقِيلَ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ مَتَى يَكُونُ لِي النَّصْرُ فِي الْحَرْبِ لَقَاتَلْتُ فَلَمْ أُغْلَبْ وَقِيلَ: لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَأَجَبْتُ عَنْ كُلِّ مَا أُسْأَلُ عَنْهُ، وَالْأَوْلَى: حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ فَتَنْدَرِجُ هَذِهِ الْأُمُورُ وَغَيْرُهَا تَحْتَهَا، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، أَيْ: لَيْسَ بِي مَا تَزْعُمُونَ مِنَ الْجُنُونِ، وَالْأَوْلَى أَنَّهُ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَالْمَعْنَى: لَوْ عَلِمْتُ الْغَيْبَ مَا مَسَّنِي السُّوءُ وَلَحَذِرْتُ عَنْهُ كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ. قَوْلُهُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أَيْ: مَا أَنَا إِلَّا مُبْلِّغٌ عَنِ اللَّهِ لِأَحْكَامِهِ، أُنْذِرُ بِهَا قَوْمًا، وَأُبَشِّرُ بِهَا آخَرِينَ، وَلَسْتُ أَعْلَمُ بِغَيْبِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَاللَّامُ فِي لِقَوْمٍ مُتَعَلِّقٌ بِكِلَا الصِّفَتَيْنِ، أَيْ: بَشِيرٌ لِقَوْمٍ، وَنَذِيرٌ لِقَوْمٍ، وَقِيلَ: هُوَ متعلق ببشير، والمتعلق بنذير: مَحْذُوفٌ، أَيْ: نَذِيرٌ لِقَوْمٍ يَكْفُرُونَ، وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ. قَوْلُهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ هَذَا كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ نِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَعَدَمِ مُكَافَأَتِهِمْ لَهَا مِمَّا يَجِبُ مِنَ الشُّكْرِ وَالِاعْتِرَافِ بِالْعُبُودِيَّةِ وَأَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِالْإِلَهِيَّةِ. قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ بِالنَّفْسِ الْوَاحِدَةِ: آدَمُ، وَقَوْلُهُ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها مَعْطُوفٌ عَلَى خَلَقَكُمْ أَيْ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسِ آدَمَ وَجَعَلَ مِنْ هَذِهِ النَّفْسِ زَوْجَهَا، وَهِيَ حَوَّاءُ خَلَقَهَا مِنْ ضِلَعٍ مِنْ أَضْلَاعِهِ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى جَعَلَ مِنْها مِنْ جِنْسِهَا كَمَا فِي قوله جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِيَسْكُنَ إِلَيْها عِلَّةٌ لِلْجَعْلِ، أَيْ: جَعَلَهُ مِنْهَا لِأَجَلِ يَسْكُنُ إِلَيْهَا، يَأْنَسُ إِلَيْهَا، وَيُطَمْئِنُ بِهَا، فَإِنَّ الْجِنْسَ بِجِنْسِهِ أَسْكُنُ وَإِلَيْهِ آنَسُ، وَكَانَ هَذَا فِي الْجَنَّةِ كَمَا وَرَدَتْ بِذَلِكَ الْأَخْبَارُ، ثُمَّ ابْتَدَأَ سُبْحَانَهُ بِحَالَةٍ أُخْرَى كَانَتْ بَيْنَهُمَا فِي الدُّنْيَا بَعْدَ هُبُوطِهِمَا، فَقَالَ فَلَمَّا تَغَشَّاها وَالتَّغَشِّي: كِنَايَةٌ عَنِ الْوِقَاعِ، أَيْ: فَلَمَّا جَامَعَهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً عَلِقَتْ بِهِ بَعْدَ الْجِمَاعِ، وَوَصَفَهُ بِالْخِفَّةِ لِأَنَّهُ عِنْدَ إِلْقَاءِ النُّطْفَةِ أَخَفُّ مِنْهُ عِنْدَ كَوْنِهِ عَلَقَةً، وَعِنْدَ كَوْنِهِ عَلَقَةً أَخَفُّ مِنْهُ عِنْدَ كَوْنِهِ مُضْغَةً، وَعِنْدَ كَوْنِهِ مُضْغَةً أَخَفُّ مِمَّا بَعْدَهُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ خَفَّ عَلَيْهَا هَذَا الْحَمْلُ مِنِ ابْتِدَائِهِ إِلَى انْتِهَائِهِ، وَلَمْ تَجِدْ مِنْهُ ثِقَلًا كَمَا تَجِدُهُ الْحَوَامِلُ مِنَ النِّسَاءِ لِقَوْلِهِ فَمَرَّتْ بِهِ أَيِ: اسْتَمَرَّتْ بِذَلِكَ الْحَمْلِ، تَقُومُ وَتَقْعُدُ وَتَمْضِي فِي حَوَائِجِهَا لَا تَجِدُ بِهِ ثِقَلًا، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ فَإِنَّ مَعْنَاهُ: فَلَمَّا صَارَتْ ذَاتَ ثِقَلٍ لِكِبَرِ الْوَلَدِ فِي بَطْنِهَا، وَقُرِئَ فَمَرَّتْ بِهِ بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ: فَجَزِعَتْ لذلك، وقرئ «فمارت به» من المور،
[Oysa sen sadece] gönderilmiş bir peygambersin. {قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلَّا مَا شاءَ اللَّهُ} “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı uzaklaştırabilirim.'” ifadesi, Peygamber'in kıyametin ne zaman kopacağını ve ne vakit gerçekleşeceğini bilmediğine dair daha önce geçen hususu tekit etmektedir. Çünkü o, fayda sağlamayı ve zararı savmayı [istemesine rağmen] Allah Teâlâ dilemedikçe kendisine bir fayda sağlamaya veya bir zararı kendisinden defetmeye güç yetiremiyorsa, Allah'ın bilgisini sadece kendine has kıldığı şeyleri bilmeye güç yetirememesi öncelikle ve evleviyetle geçerlidir. Kulluğun izhar edilmesi, kulların harcı olmayan işlerden aciz olunduğunun ikrar edilmesi ve sahip olunmayan şeyleri kendine mal etmekten yana acziyetin itiraf edilmesi hususunda sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözünde; haddi olmayan şeyleri kendine mal eden, astroloji, remil (kum falı), çakıl taşlarıyla fala bakma veya kuş uçurarak kehanette bulunma yoluyla gayb ilmini bildiğini iddia eden kimseler için en büyük bir caydırıcı ve en veciz bir öğüt bulunmaktadır. Ardından Allah Teâlâ bu durumu {وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ} “Eğer gaybı bilseydim, elbette daha çok hayır elde ederdim” buyruğuyla pekiştirip kesinleştirmiştir; yani: Gaybın cinsini bilseydim, içinde hayır olan şeylere yönelir, onları kendime çekerdim ve bana dokunmasın diye içinde kötülük olan şeylerden sakınırdım. Fakat ben, Rabbimin katında ne olduğunu, benim hakkımda ne hükmedip ne takdir ettiğini dahi bilmeyen bir kulum; hal böyleyken bundan başkasını nasıl bilebilirim ve onun bilgisine ulaşmaya nasıl yeltenebilirim? Bir görüşe göre anlam şudur: 'Allah Azze ve Celle'nin bana bildirmeden önce benden ne istediğini bilseydim, onu mutlaka yapardım.' Bir diğer görüşe göre: 'Savaşta zaferin benim için ne zaman gerçekleşeceğini bilseydim, savaşır ve asla mağlup olmazdım.' Bir başka görüşe göre ise: 'Gaybı bilseydim, bana sorulan her şeye cevap verirdim.' En uygun olanı, ayeti genel anlamına hamletmektir; böylece bu hususlar ve diğerleri onun kapsamına girmiş olur. {وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ} “Bana hiçbir kötülük de dokunmazdı” ifadesinin müstakil (yeni) bir cümle olduğu; yani: 'İddia ettiğiniz gibi bende delilik yoktur' anlamına geldiği de söylenmiştir. Ancak en tercihe şayan olan, bunun öncesine bağlı olmasıdır. Anlamı da daha önce belirttiğimiz gibi şöyledir: 'Eğer gaybı bilseydim bana kötülük dokunmazdı ve ondan sakınırdım.' {إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Ben, iman eden bir topluluk için ancak bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim” ifadesine gelince; yani: Ben sadece Allah'tan O'nun hükümlerini tebliğ eden biriyim; bu hükümlerle kimi toplulukları uyarır, kimilerini de müjdelerim; yoksa Allah Teâlâ'nın gaybını biliyor değilim. {لِقَوْمٍ} “bir topluluk için” ifadesindeki 'lâm' harf-i cerri her iki sıfata da bağlıdır; yani: 'Bir kavim için müjdeleyici, bir kavim için de uyarıcıyım' demektir. Bir görüşe göre ise sadece müjdeleyiciye bağlıdır, uyarıcıya bağlı olan kısım ise hazfedilmiştir; yani: 'İnkâr eden bir kavim için uyarıcı, iman eden bir kavim için müjdeleyiciyim' takdirindedir. {هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ} “Sizi tek bir candan yaratan O'dur” ifadesi, Allah'ın kulları üzerindeki nimetlerini, kulların ise yapmaları gereken şükür ve kulluk itirafı ile buna layıkıyla karşılık vermediklerini ve ilahlıkta O'nun yegâne olduğunu içeren yeni bir başlangıç sözüdür. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Tek nefisten kastedilen, Âdem'dir. {وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها} “ve ondan eşini var etti” buyruğu {خَلَقَكُمْ} ifadesine matuftur; yani: Sizi Âdem'in nefsinden yaratan ve o nefisten de eşini var eden O'dur. Bu eş, Havvâ olup onu Âdem'in kaburga kemiklerinden birinden yaratmıştır. Bir görüşe göre anlam: {جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً} “[Allah] size kendi nefislerinizden (türünüzden) eşler kıldı” ayetinde olduğu gibi 'onun kendi cinsinden var etti' demektir. Fakat birinci görüş daha evladır. {لِيَسْكُنَ إِلَيْها} “onunla sükûnet bulsun diye” ifadesi, yaratmanın illetidir; yani: Onunla sükûn bulsun, ona ısınsın ve onunla huzura kavuşsun diye eşini ondan yaratmıştır. Zira kendi cinsi olan şey insanı daha çok teskin eder ve ona daha çok ünsiyet kazandırır. Rivayetlerde geçtiği üzere bu durum cennette gerçekleşmişti. Sonra Allah Teâlâ, yeryüzüne indirilmelerinden sonra dünyada aralarında cereyan eden başka bir durumu anlatmaya başlayarak şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا تَغَشَّاها} “Eşini örtüp bürüyünce (onunla birleşince)”; tegâşî (örtüp bürümek), cinsel ilişkiden kinayedir. Yani: Onunla birleşince {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً} “o hafif bir yük yüklendi (hamile kaldı)”; cinsel ilişkiden sonra ona gebe kaldı. Yükün 'hafif' olarak nitelenmesi; nutfe halinde iken alaka halinden, alaka halinde iken mudga halinden, mudga halinde iken de sonraki evrelerden daha hafif olmasındandır. Bir görüşe göre ise bu gebelik başından sonuna kadar ona hafif gelmiş ve {فَمَرَّتْ بِهِ} “bununla [bir süre] geçindi gitti” buyruğu gereğince, diğer hamile kadınların hissettiği ağırlığı hissetmemiştir; yani o yükle devam etmiş, ağırlaşmadan kalkıp oturmuş ve ihtiyaçlarını görmüştür. Fakat birinci yaklaşım daha evladır; zira devamında {فَلَمَّا أَثْقَلَتْ} “Vaktaki ağırlaştı” buyrulmuştur ki bunun anlamı: Karnındaki çocuğun büyümesiyle ağırlık sahibi olunca demektir. {فَمَرَّتْ بِهِ} ifadesi şeddesiz olarak da okunmuştur; bu durumda 'bundan dolayı endişelenip telaşlandı' anlamına gelir. 'Mevr' (gidip gelmek) kökünden hareketle «فَمَارَتْ بِهِ» şeklinde de okunmuştur;
وَهُوَ الْمَجِيءُ وَالذَّهَابُ وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَاسْتَمَرَّتْ بِهِ. وَقَدْ رُوِيَتْ قِرَاءَةُ التَّخْفِيفِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَيَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، وَرُوِيَتْ قِرَاءَةُ فَمَارَتْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَرَوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَرَأَ فَاسْتَمَرَّتْ بِهِ قَوْلُهُ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما جَوَابٌ لِمَا، أَيْ: دَعَا آدَمُ وَحَوَّاءُ رَبَّهُمَا وَمَالِكَ أَمْرِهِمَا لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً أَيْ وَلَدًا صَالِحًا، وَاللَّامُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، ولَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ جَوَابُ الْقَسَمِ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الشَّرْطِ، أَي: مِنَ الشَّاكِرِينَ لَكَ عَلَى هَذِهِ النِّعْمَةِ وَفِي هَذَا الدُّعَاءِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمَا قَدْ عَلِمَا أَنَّ مَا حَدَثَ فِي بَطْنِ حَوَّاءَ مِنْ أَثَرِ ذَلِكَ الْجِمَاعِ هُوَ مِنْ جِنْسِهِمَا، وَعَلِمَا بِثُبُوتِ النَّسْلِ الْمُتَأَثِّرِ عَنْ ذَلِكَ السَّبَبِ فَلَمَّا آتاهُما مَا طَلَبَاهُ مِنَ الْوَلَدِ الصَّالِحِ وَأَجَابَ دُعَاءَهُمَا جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ جَاءَ إِبْلِيسُ إِلَى حَوَّاءَ وَقَالَ لَهَا: إِنْ وُلَدْتِ وَلَدًا فَسَمِّيهِ بِاسْمِي فَقَالَتْ: وَمَا اسْمُكَ؟ قَالَ: الْحَارِثُ، وَلَوْ سَمَّى لَهَا نَفْسَهُ لَعَرَفَتْهُ فَسَمَّتْهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَكَانَ هَذَا شِرْكًا فِي التَّسْمِيَةِ ولم يكن شركا في العبادة. وإنما قصد أَنَّ الْحَارِثَ كَانَ سَبَبَ نَجَاةِ الْوَلَدِ، كَمَا يُسَمِّي الرَّجُلُ نَفْسَهُ عَبْدَ ضَيْفِهِ، كَمَا قَالَ حَاتِمٌ الطَّائِيُّ:
ki bu da gidip gelmektir; bir görüşe göre anlam: 'onunla devam etti' demektir. Şeddesiz okuyuş İbn Abbâs ve Yahyâ b. Ya'mer'den rivayet edilmiş, "femârat" okuyuşu Abdullah b. Ömer'den rivayet edilmiş, İbn Abbâs'tan da "festemerret bihî" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. {دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما} “Her ikisi de Rableri olan Allah'a dua ettiler” ifadesi {لَمَّا} edatının cevabıdır; yani Âdem ve Havvâ, Rablerine ve işlerinin sahibine şöyle dua ettiler: {لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً} “Eğer bize salih bir çocuk verirsen”; yani kusursuz, salih bir çocuk verirsen. Başındaki lâm harfi hazfedilmiş bir yeminin cevabıdır; {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “mutlaka şükredenlerden olacağız” ifadesi ise yeminin cevabı olup şartın cevabının yerine geçmiştir; yani bu nimetten ötürü Sana şükredenlerden olacağız. Bu duada, Havvâ'nın karnında o cima sebebiyle meydana gelen şeyin kendi cinslerinden olduğunu bildiklerine ve bu sebepten meydana gelen neslin sabit olduğuna vakıf olduklarına dair delil vardır. {فَلَمَّا آتاهُما} “Fakat Allah onlara verince”; talep ettikleri salih çocuğu verip dualarına icabet edince, {جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما} “kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular”. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: İblis, Havvâ'ya gelip şöyle dedi: 'Eğer bir çocuk doğurursan ona benim adımı ver.' Havvâ: 'Senin adın nedir?' dedi. O da: 'el-Hâris'tir' dedi; eğer ona kendi asıl adını söyleseydi onu tanırdı. Havvâ da çocuğa Abdülhâris adını verdi. Dolayısıyla bu, ibadette bir şirk değil, isimlendirmede bir şirk idi. Bununla sadece Hâris'in çocuğun kurtuluş sebebi olduğunu kastetmişti; nitekim bir adamın kendini misafirinin kulu olarak adlandırması gibidir, şair Hâtim et-Tâî'nin dediği gibi:
وَإِنِّي لِعَبْدُ الضَّيْفِ مَا دَامَ ثَاوِيًا ... وَمَا فِي إِلَّا تِلْكَ مِنْ شِيمَةِ الْعَبْدِ
"Kaldığı müddetçe ben misafirin kuluyum; ... Bende kölelik vasfından bundan başka hiçbir şey yoktur."
وَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْجَاعِلَ شِرْكًا فِيمَا آتَاهُمَا هُمْ جِنْسُ بَنِي آدَمَ، كَمَا وَقَعَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْهُمْ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مِنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا جَمْعُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّ مَعْنَى مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ مِنْ هَيْئَةٍ وَاحِدَةٍ وَشَكْلٍ وَاحِدٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها أَيْ: مِنْ جِنْسِهَا فَلَمَّا تَغَشَّاها يَعْنِي جِنْسُ الذَّكَرِ جِنْسَ الْأُنْثَى، وَعَلَى هَذَا لَا يَكُونُ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ ذِكْرٌ فِي الْآيَةِ وَتَكُونُ ضَمَائِرُ التَّثْنِيَةِ رَاجِعَةً إِلَى الْجِنْسَيْنِ. وَقَدْ قَدَّمَنَا الْإِشَارَةَ إِلَى نَحْوِ هَذَا، وَذَكَرْنَا أَنَّهُ خِلَافُ الْأَوْلَى لِأُمُورٍ مِنْهَا: وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها بِأَنَّ هَذَا إِنَّمَا هُوَ لِحَوَّاءَ، وَمِنْهَا: دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما فَإِنَّ كُلَّ مَوْلُودٍ يُولَدُ بَيْنَ الْجِنْسَيْنِ لَا يَكُونُ مِنْهُمَا عِنْدَ مُقَارَبَةِ وَضْعِهِ هَذَا الدُّعَاءُ. وَقَدْ قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ شِرْكًا عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ أبو عمر وَسَائِرُ أَهْلِ الْكُوفَةِ بِالْجَمْعِ. وَأَنْكَرَ الْأَخْفَشُ سَعِيدٌ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وَأُجِيبُ عَنْهُ بِأَنَّهَا صَحِيحَةٌ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ: جَعَلَا لَهُ ذَا شَرْكٍ، أَوْ ذَوِي شِرْكٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، أَي: كَيْفَ يَجْعَلُونَ لِلَّهِ شَرِيكًا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَلَا يَقْدِرُ عَلَى نَفْعٍ لَهُمْ وَلَا دَفْعٍ عَنْهُمْ. قَوْلُهُ وَهُمْ يُخْلَقُونَ عَطْفٌ عَلَى مَا لَا يَخْلُقُ وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الشُّرَكَاءِ الَّذِينَ لَا يَخْلُقُونَ شَيْئًا، أَيْ: وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَعَلُوهُمْ شُرَكَاءَ مِنَ الْأَصْنَامِ أَوِ الشَّيَاطِينِ مَخْلُوقُونَ، وَجَمْعُهُمْ جَمْعَ الْعُقَلَاءِ لِاعْتِقَادِ مَنْ جَعَلَهُمْ شُرَكَاءَ أَنَّهُمْ كَذَلِكَ وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ أَيْ: لِمَنْ جَعَلَهُمْ شُرَكَاءَ نَصْراً إِنْ طَلَبَهُ مِنْهُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ إِنْ حَصَلَ عَلَيْهِمْ شَيْءٌ مِنْ جِهَةِ غَيْرِهِمْ، وَمَنْ عَجَزَ عَنْ نَصْرِ نَفْسِهِ فَهُوَ عَنْ نَصْرِ غَيْرِهِ أَعْجَزُ.
Müfessirlerden bir topluluk ise şöyle demiştir: Kendilerine verilen şeyde şirk koşanlar, aralarındaki müşriklerin yaptığı gibi Âdemoğulları cinsidir; bu durum Âdem ve Havvâ'dan kaynaklanmamıştır. {فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir” ayetindeki zamirin çoğul olması da buna delalet eder. Müfessirlerden bir grup ise {مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ} ifadesinin tek bir yapı ve tek bir şekilden, {وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها} ifadesinin ise kendi cinsinden, {فَلَمَّا تَغَشَّاها} ifadesinin de erkek cinsinin dişi cinsini örtüp bürümesi anlamına geldiği görüşüne varmışlardır. Buna göre ayette Âdem ve Havvâ'nın zikri geçmemekte ve tesniye (ikil) zamirleri bu iki cinse raci olmaktadır. Biz buna benzer açıklamaya daha önce işaret etmiş ve bunun birkaç sebepten ötürü evla olmadığını belirtmiştik: Bunlardan biri, {وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها} ifadesinin yalnızca Havvâ için geçerli olmasıdır; diğeri ise {دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما} ifadesidir; zira iki cins arasında doğan her çocukta doğum yaklaştığında bu dua her iki cinsten meydana gelmez. Medine ehli ve Âsım kelimeyi tekil olarak "şirken" (شِرْكًا) şeklinde okumuş; Ebû Amr ve diğer Kûfe ehli ise çoğul olarak "şürekâe" (شُرَكَاءَ) şeklinde okumuştur. el-Ahfeş Saîd birinci kıraati reddetmiş; ancak buna muzafın hazfiyle sahih olduğu, yani: 'O'na ortaklık sahibi veya ortaklık sahipleri kıldılar' şeklinde olduğu cevabı verilmiştir. {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً} “Hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” ifadesindeki soru kınama ve azarlama amaçlıdır; yani hiçbir şey yaratamayan, kendilerine ne bir fayda sağlamaya ne de bir zararı defetmeye güç yetiremeyen bir şeyi Allah'a nasıl ortak koşarlar? {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “kendileri yaratılmış olan [varlıkları mı?]” ifadesi {مَا لَا يَخْلُقُ} ifadesine matuftur ve zamir hiçbir şey yaratamayan ortaklara racidir; yani putlardan veya şeytanlardan ortak koştukları bu varlıkların bizzat kendileri yaratılmıştır. Onları ortak koşanların onların akıl sahibi olduklarına inanmaları sebebiyle akıllılar çoğuluyla getirilmiştir. {وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} yani onları ortak koşan kimseler için, şayet onlardan yardım isteseler dahi {نَصْراً} “bir yardım [edemezler]”, {وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} “ne de kendilerine bir yardımları dokunur”; şayet başkaları tarafından kendilerine bir şey isabet ederse [kendilerini koruyamazlar]. Kendi nefsine yardım etmekten aciz olan bir varlık, başkasına yardım etmekten büsbütün acizdir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ حمل بن أبي قشير وسمول بْنُ زَيْدٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَخْبِرْنَا مَتَى السَّاعَةُ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا كَمَا تَقُولُ فَإِنَّا نَعْلَمُ مَا هِيَ؟ فَأَنْزَلَ الله يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي إِلَى قَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ. وَأَخْرَجَ
İbn İshâk, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Hamele b. Ebî Kuşeyr ile Semev'el b. Zeyd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eğer söylediğin gibi bir peygambersen kıyametin ne zaman olduğunu bize bildir, zira biz onun ne zaman olduğunu biliyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي} ayetinden {وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} sözüne kadar indirdi. Yine
عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَتَادَةَ أَيَّانَ مُرْساها أي: متى قيامها؟ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ قَالَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ يَا مُحَمَّدُ! أَسِرَّ إِلَيْنَا السَّاعَةَ لِمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ من القرابة؟ قال يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ. وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُولُ: «تَهَيِجُ السَّاعَةُ بِالنَّاسِ وَالرَّجُلُ يَسْقِي عَلَى مَاشِيَتِهِ، وَالرَّجُلُ يُصْلِحُ حَوْضَهُ، وَالرَّجُلُ يَخْفِضُ مِيزَانَهُ وَيَرْفَعُهُ، وَالرَّجُلُ يُقِيمُ سِلْعَتَهُ فِي السُّوقِ قَضَاءُ اللَّهِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ أَيَّانَ مُرْساها قَالَ: مُنْتَهَاهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ يَقُولُ: لَا يَأْتِي بِهَا إِلَّا اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا لَا يَعْلَمُ ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: لَيْسَ شَيْءٌ مِنَ الْخَلْقِ إِلَّا يُصِيبُهُ مِنْ ضَرَرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: ثقل علمها على أهل السموات وَالْأَرْضِ، يَقُولُ: كَبُرَتْ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي قَوْلِهِ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَالَ: إِذَا جَاءَتِ انْشَقَّتِ السَّمَاءُ، وَانْتَثَرَتِ النُّجُومُ، وَكُوِّرَتِ الشَّمْسُ، وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ، وَمَا يُصِيبُ الْأَرْضَ، وَكَانَ مَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَذَلِكَ ثِقَلُهَا فِيهِمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً قَالَ: فَجْأَةً آمِنِينَ.
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {أَيَّانَ مُرْساها} ayeti hakkında: "Yani ne zaman kopacaktır? {قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ} 'De ki: Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz'" dediğini rivayet etmişlerdir. Katâde dedi ki: Kureyş: "Ey Muhammed! Aramızdaki akrabalık bağı hürmetine kıyametin vaktini bize gizlice söyle" dedi. Bunun üzerine: {يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ} “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır” ayeti indi. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: «Kıyamet insanları öyle bir anda yakalar ki; adam hayvanını sulamakta, adam havuzunu tamir etmekte, adam terazisini indirip kaldırmakta ve adam çarşıda malını satışa sunmaktadır; Allah'ın hükmü [gelir], o size ancak ansızın gelir.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَيَّانَ مُرْساها} ayeti hakkında: "Onun son bulacağı vakit ne zamandır?" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den {لَا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ} ayeti hakkında: "Onu ancak Allah getirir demektedir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bu ayet hakkında: "Onu vaktinde O açığa çıkarır, bunu Allah'tan başkası bilemez" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} ayeti hakkında: "Mahlûkattan hiçbir şey yoktur ki kıyamet gününün zararından ona bir pay isabet etmesin" dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Onun bilgisi göklerin ve yerin ehline ağır gelmiştir; yani onlara pek büyük gelmiştir." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den {ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kıyamet geldiğinde gök yarılır, yıldızlar saçılır, güneş dürülür, dağlar yürütülür ve yeryüzüne isabet edenler isabet eder; Allah Sübhânehu'nun buyurdukları vuku bulur; işte onun her ikisindeki ağırlığı budur." İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً} ayeti hakkında: "Güven içinde bulunurlarken ansızın gelir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قَالَ: اسْتَحْفَيْتُ عَنْهَا السُّؤَالَ حَتَّى عَلِمْتُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها يَقُولُ: كَأَنَّكَ عَالِمٌ بِهَا، أَيْ: لَسْتَ تَعْلَمُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قَالَ: لَطِيفٌ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْهُ أَيْضًا كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها يَقُولُ: كَأَنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ مَوَدَّةٌ كَأَنَّكَ صَدِيقٌ لَهُمْ، قَالَ: لَمَّا سَأَلَ النَّاسُ مُحَمَّدًا ﷺ عَنِ السَّاعَةِ سَأَلُوهُ سُؤَالَ قَوْمٍ كَأَنَّهُمْ يُرَوْنَ أَنَّ مُحَمَّدًا حَفِيٌّ بِهِمْ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ اسْتَأْثَرَ بِعِلْمِهَا فَلَمْ يُطْلِعْ مَلَكًا وَلَا رَسُولًا.
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ba's'ta Beyhakî, Mücâhid'den {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها} ayeti hakkında: "Onu öğrenene kadar hakkında ısrarla soru sormuşsun gibi" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها} ayeti hakkında: "Sanki sen onu biliyormuşsun gibi diyor; yani sen onu bilmezsin" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî ondan {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها} ayeti hakkında: "Ona karşı lütufkâr/bilgili" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Beyhakî yine ondan {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Sanki seninle onlar arasında bir dostluk varmış, sanki sen onların bir arkadaşıymışsın gibi diyor. İnsanlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyameti sorduklarında, sanki Muhammed'in kendilerine pek düşkün olduğunu düşünüyormuş gibi bir soru sordular; bunun üzerine Allah ona: {إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ} ayetini vahyetti; Allah onun bilgisini kendine has kılmış, ne bir meleğe ne de bir elçiye bildirmiştir."
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ بِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا قَالَ: الْهُدَى وَالضَّلَالَةُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ مَتَّى أَمُوتُ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ قَالَ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ قال: لعملت إِذَا اشْتَرَيْتُ شَيْئًا مَا أَرْبَحُ فِيهِ فَلَا أَبِيعُ شَيْئًا لَا رِبْحَ فِيهِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ قال: ولا يصيبني الفقر. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زيد في قوله وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ قَالَ: لَاجْتَنَبْتُ مَا يَكُونُ مِنَ الشَّرِّ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ.
Abd b. Humeyd, Amr b. Dînâr'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: İbn Abbâs bu ayeti "keenneke hafiyyün bihâ" şeklinde okurdu. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den {قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا} ayeti hakkında: "Hidayet ve dalaleti kastetmektedir; {وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ} ne zaman öleceğimi bilseydim {لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ} salih ameli çoğaltırdım demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bir şey satın aldığımda onda kâr edeceğimi bilip amel ederdim ve kârı olmayan hiçbir şeyi satmazdım; {وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ} ayeti hakkında ise: 'Bana fakirlik dokunmazdı' demiştir." İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den {وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Meydana gelecek şerden daha o vuku bulmadan önce sakınırdım."
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالرُّويَانِيُّ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «لَمَّا وَلَدَتْ حَوَّاءُ طَافَ بِهَا إِبْلِيسُ، وَكَانَ لَا يَعِيشُ لها
Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, er-Rûyânî, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye, Semure'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Havvâ doğum yaptığında İblis onun etrafında dolaştı; zira onun çocuğu yaşamıyordu.
وَلَدٌ، فَقَالَ: سَمِّيهِ عَبْدَ الْحَارِثِ فَإِنَّهُ يَعِيشُ، فَسَمَّتْهُ عَبْدَ الْحَارِثِ فَعَاشَ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ وَحْيِ الشَّيْطَانِ وَأَمْرِهِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَمُرَةَ فِي قَوْلِهِ فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ قَالَ: سَمَّيَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ نَحْوَ حَدِيثِ سَمُرَةَ الْمَرْفُوعِ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: حَمَلَتْ حَوَّاءُ فَأَتَاهَا إِبْلِيسُ فَقَالَ: إِنِّي صَاحِبُكُمَا الَّذِي أَخْرَجْتُكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ لَتُطِيعِنَّنِي أَوْ لَأَجْعَلَنَّ لَهُ قَرْنَيْ أَيَلٍ فَيَخْرُجَ مِنْ بَطْنِكِ فَيَشُقَّهُ وَلَأَفْعَلَنَّ وَلَأَفْعَلَنَّ يُخَوِّفُهُمَا، سَمِّيَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ، فَأَبَيَا أَنْ يُطِيعَاهُ فَخَرَجَ مَيِّتًا، ثُمَّ حَمَلَتْ فَأَتَاهُمَا أَيْضًا فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، فَأَبَيَا أَنْ يُطِيعَاهُ فَخَرَجَ مَيِّتًا، ثُمَّ حَمَلَتْ فَأَتَاهُمَا فَذَكَرَ لَهُمَا فَأَدْرَكَهُمَا حُبُّ الْوَلَدِ فَسَمَّيَاهُ عَبْدَ الْحَارِثِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ هَذَا فِي بَعْضِ أَهْلِ الْمِلَلِ وَلَيْسَ بِآدَمَ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَمُرَةَ فِي قَوْلِهِ حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً لَمْ يَسْتَبِنْ فَمَرَّتْ بِهِ لَمَّا اسْتَبَانَ حَمْلُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابن عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فَمَرَّتْ بِهِ قَالَ: فَشَكَّتْ أَحَمَلَتْ أَمْ لَا؟ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَيُّوبَ قَالَ: سُئِلَ الْحَسَنُ عَنْ قَوْلِهِ فَمَرَّتْ بِهِ قَالَ: لَوْ كُنْتَ عَرَبِيًّا لَعَرَفْتَهَا إِنَّمَا هِيَ اسْتَمَرَّتْ بِالْحَمْلِ.
İblis: 'Ona Abdülhâris adını ver, o zaman yaşar' dedi. Havvâ da ona Abdülhâris adını verdi ve çocuk yaşadı. Bu ise şeytanın fısıltısından ve emrinden idi.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Semure'den {فَلَمَّا آتاهُما صالِحاً جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ} ayeti hakkında: "Ona Abdülhâris adını verdiler" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Übey b. Ka'b'dan Semure'nin merfû hadisinin benzerini mevkûf olarak rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Havvâ gebe kaldı; İblis ona gelip şöyle dedi: 'Ben ikinizi cennetten çıkaran arkadaşınızım; ya bana itaat edersin ya da onun başına geyik boynuzu takarım da karnından öyle çıkar ve karnını yırtar, şunu yaparım, bunu yaparım!' diyerek ikisini korkuttu ve: 'Ona Abdülhâris adını verin' dedi. İkisi ona itaat etmekten kaçındılar ve çocuk ölü doğdu. Sonra tekrar hamile kaldı; İblis yine ikisine gelip benzer şeyleri söyledi. İkisi yine ona itaat etmekten kaçındılar ve çocuk ölü doğdu. Sonra tekrar hamile kaldı; İblis yine geldi ve ikisine aynı şeyleri hatırlattı; bu defa evlat sevgisi galebe çaldı da ona Abdülhâris adını verdiler. İşte Allah'ın: {جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ فِيما آتاهُما} “Kendilerine verdiği bu çocuk hususunda O'na ortaklar koştular” buyruğu budur. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan[-ı Basrî]'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu [durum], diğer din mensuplarından bazıları hakkındadır, Âdem hakkında değildir." Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Semure'den {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً} ayeti hakkında: "Belirginleşmeyen bir hamilelikti; {فَمَرَّتْ بِهِ} ise hamileliği belirginleştiği zaman demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فَمَرَّتْ بِهِ} ayeti hakkında: "Hamile kalıp kalmadığından şüphe etti" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Eyyûb'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Hasan[-ı Basrî]'ye {فَمَرَّتْ بِهِ} ayeti soruldu; o da: "Eğer Arap olsaydın bunu bilirdin, bu ancak hamileliğe devam etti demektir" dedi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً قَالَ: هِيَ النُّطْفَةُ فَمَرَّتْ بِهِ يَقُولُ اسْتَمَرَّتْ بِهِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَرَّتْ بِهِ قَالَ: فَاسْتَمَرَّتْ بِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ فَمَرَّتْ بِهِ يَقُولُ: اسْتَخَفَّتْهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ فِي قَوْلِهِ لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً فَقَالَ: أَشْفَقَا أَنْ يَكُونَ بَهِيمَةً، فَقَالَا لَئِنْ آتَيْتَنَا بَشَرًا سَوِيًّا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ غُلَامًا سَوِيًّا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ قَالَ: كَانَ شَرِيكًا فِي طَاعَةٍ وَلَمْ يَكُنْ شَرِيكًا فِي عِبَادَةٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: مَا أَشْرَكَ آدَمُ، إِنَّ أَوَّلَهَا: شُكْرٌ، وَآخِرَهَا: مَثَلٌ ضَرَبَهُ لِمَنْ بَعْدَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ هَذَا فَصْلٌ مِنْ آيَةِ آدَمَ خَاصَّةً فِي آلِهَةِ الْعَرَبِ.
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفاً} ayeti hakkında: "O nutfedir; {فَمَرَّتْ بِهِ} ise onunla hayatına devam etti demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {فَمَرَّتْ بِهِ} ayeti hakkında: "Onunla devam etti" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan {فَمَرَّتْ بِهِ} ayeti hakkında: "Onu hafif buldu (ağırlık hissetmedi) demektedir" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Sâlih'ten {لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Çocuğun bir hayvan suretinde olmasından endişe ettiler ve: 'Eğer bize düzgün bir insan verirsen' dediler." İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasan[-ı Basrî]'den bu ayet hakkında: "Kusursuz, düzgün bir erkek çocuk" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {جَعَلا لَهُ شُرَكاءَ} ayeti hakkında: "İtaatte bir ortaktı, ibadette bir ortak değildi" dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Âdem şirk koşmamıştır; bu ayetin başı bir şükür, sonu ise kendisinden sonrakiler için verilmiş bir misaldir." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den {فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu, Âdem ayetinden ayrı olarak özellikle Arapların ilahları hakkındadır."
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ نَحْوَهُ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ الْحَسَنِ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا فِي الْكُفَّارِ يَدْعُونَ اللَّهَ فَإِذَا آتَاهُمَا صَالِحًا هَوَّدَا أَوْ نَصَّرَا، ثُمَّ قَالَ: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ يَقُولُ: يُطِيعُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا، وَهِيَ الشَّيَاطِينُ لَا تَخْلُقُ شَيْئًا وَهِيَ تُخْلَقُ وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً يقول: لمن يدعوهم.
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten de bunun benzerini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan[-ı Basrî]'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Bu durum kâfirler hakkındadır; Allah'a dua ederler, Allah kendilerine kusursuz bir çocuk verince de onu Yahudi veya Hristiyan yaparlar." Sonra şöyle buyurmuştur: {أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı ortak koşuyorlar?”; yani hiçbir şey yaratmayan varlıklara itaat ediyorlar; onlar ise hiçbir şey yaratamayan ve bizzat kendileri yaratılmış olan şeytanlardır. {وَلا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً} “ne de bunlara bir yardım edebilirler”; yani kendilerine dua edip yalvaranlara bir yardımda bulunamazlar.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٩٣ الى ١٩٨]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 193-198]
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ (١٩٣) إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٩٤) أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ (١٩٥) إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ (١٩٦) وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ (١٩٧)} “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar. Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir. (193) Allah'tan başka yalvardıklarınız da tıpkı sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz haydi onları çağırın da size cevap versinler! (194) Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var veya görecek gözleri mi var yahut işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana hiç mühlet de vermeyin!' (195) Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri koruyup gözetir. (196) O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (197)”
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ (١٩٨)} “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar. Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir. (193) Allah'tan başka yalvardıklarınız da tıpkı sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz haydi onları çağırın da size cevap versinler! (194) Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var veya görecek gözleri mi var yahut işitecek kulakları mı var? De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana hiç mühlet de vermeyin!' (195) Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır ve O, salihleri koruyup gözetir. (196) O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendilerine bir yardımları dokunur. (197) Onları doğru yola çağırırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler. (198)”
قَوْلُهُ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لَا يَتَّبِعُوكُمْ هَذَا خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ، أَيْ: وَإِنْ تَدْعُوا هَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءَ إِلَى الْهُدَى وَالرَّشَادِ بِأَنْ تَطْلُبُوا مِنْهُمْ أَنْ يَهْدُوكُمْ وَيُرْشِدُوكُمْ لَا يَتَّبِعُوكُمْ وَلَا يُجِيبُوكُمْ إِلَى ذَلِكَ، وَهُوَ دُونُ مَا تَطْلُبُونَهُ مِنْهُمْ مِنْ جَلْبِ النَّفْعِ وَدَفْعِ الضُّرِّ، وَالنَّصْرِ عَلَى الْأَعْدَاءِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: مَعْنَاهُ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ أَيِ:
{وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَتَّبِعُوكُمْ} “Onları doğru yola çağırırsanız size uymazlar” ayeti müşriklere bir hitaptır; yani şayet bu ortakları, size doğru yolu göstermelerini ve sizi irşad etmelerini isteyerek hidayete ve doğruluğa davet etseniz, size uymazlar ve bu isteğinize icabet etmezler. Bu ise sizin onlardan istediğiniz fayda sağlama, zararı defetme ve düşmanlara karşı yardım etme gibi taleplerinizden çok daha aşağı derecede bir şeydir. el-Ahfeş şöyle demiştir: Bunun anlamı: 'Eğer onları, yani
الْأَصْنَامَ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ. وَقُرِئَ لَا يَتَّبِعُوكُمْ مُشَدَّدًا وَمُخَفَّفًا وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ: اتْبَعَهُ مُخَفَّفًا: إِذَا مَضَى خَلْفَهُ وَلَمْ يُدْرِكْهُ، وَاتَّبَعَهُ مُشَدَّدًا: إِذَا مَضَى خَلْفَهُ فَأَدْرَكَهُ، وَجُمْلَةُ سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ مُقَرِّرَةٌ لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا، أَيْ:
putları doğru yola çağırsanız size uymazlar' demektir. Bir görüşe göre ise bundan maksat, Allah'ın ilminde iman etmeyeceği önceden bilinen kimselerdir. {لا يَتَّبِعُوكُمْ} ifadesi hem şeddeli [lâ yettebi'ûküm] hem de şeddesiz [lâ yetbe'ûküm] olarak okunmuştur ki ikisi de iki ayrı lügattir. Dil ehlinden bazıları şöyle demiştir: Şeddesiz olarak 'itbe'ahû', bir kimsenin arkasından gidip ona yetişemediği durumlar için; şeddeli olarak 'ittebe'ahû' ise arkasından gidip ona yetiştiği durumlar için kullanılır. {سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ} “Onları çağırsanız da, sussanız da sizin için birdir” cümlesi önceki cümlenin içeriğini pekiştirmektedir; yani
دُعَاؤُكُمْ لَهُمْ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَعَدَمُهُ سَوَاءٌ لَا فَرْقَ بَيْنَهُمَا، لِأَنَّهُمْ لَا يَنْفَعُونَ وَلَا يَضُرُّونَ، وَلَا يَسْمَعُونَ وَلَا يُجِيبُونَ، وَقَالَ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ مكان أم صمتم، لِمَا فِي الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ مِنَ الْمُبَالَغَةِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى: إِنَّمَا جَاءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِكَوْنِهَا رَأْسَ آيَةٍ، يَعْنِي لِمُطَابَقَةِ وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ وَمَا قَبْلَهُ، قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ أَخْبَرَهُمْ سُبْحَانَهُ بأن هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَعَلْتُمُوهُمْ آلِهَةً هُمْ عِبَادٌ لِلَّهِ كَمَا أَنْتُمْ عِبَادٌ لَهُ مَعَ أَنَّكُمْ أَكْمَلُ مِنْهُمْ، لِأَنَّكُمْ أَحْيَاءٌ تَنْطِقُونَ وَتَمْشُونَ وَتَسْمَعُونَ وَتُبْصِرُونَ، وَهَذِهِ الْأَصْنَامُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، وَلَكِنَّهَا مِثْلُكُمْ فِي كَوْنِهَا مَمْلُوكَةً لِلَّهِ مُسَخَّرَةً لِأَمْرِهِ. وَفِي هَذَا تَقْرِيعٌ لَهُمْ بَالِغٌ وَتَوْبِيخٌ لَهُمْ عَظِيمٌ، وَجُمْلَةُ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ مقرة لِمَضْمُونِ مَا قَبْلَهَا مِنْ أَنَّهُمْ إِنْ دَعَوْهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوهُمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ شَيْئًا، أَيِ: ادْعُوا هَؤُلَاءِ الشُّرَكَاءَ، فَإِنْ كَانُوا كَمَا تَزْعُمُونَ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فِيمَا تَدَّعُونَهُ لَهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِمْ عَلَى النَّفْعِ وَالضُّرِّ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَلَهُمْ أَرْجُلٌ وَمَا بَعْدَهُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ:
sıkıntılar anında onlara yalvarıp çağırmanız ile çağırmamanız birdir, aralarında hiçbir fark yoktur; çünkü onlar ne fayda verir ne zarar verir, ne işitir ne de icabet ederler. Ayette 'em samettüm' (veya sustunuz mu) ifadesi yerine {أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ} buyrulması, isim cümlesindeki mübalağa ve süreklilik anlamından dolayıdır. Muhammed b. Yahyâ ise şöyle demiştir: İsim cümlesiyle getirilmesi ayet sonu (fâsıla) olması sebebiyledir; yani {وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ} ve öncesiyle uyumlu olması içindir. {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ} “Allah'tan başka yalvardıklarınız da tıpkı sizin gibi kullardır” ayetinde Allah Sübhânehu onlara, ilah edindikleri bu varlıkların, tıpkı kendileri gibi Allah'ın kulları olduğunu haber vermiştir; üstelik siz onlardan daha mükemmelsiniz, çünkü sizler yaşayan, konuşan, yürüyen, işiten ve gören varlıklarsınız; bu putlar ise böyle değildir. Ancak onlar da tıpkı sizin gibi Allah'ın mülkünde olmaları ve O'nun emrine boyun eğmiş bulunmaları bakımından sizin benzerinizdirler. Bunda onlar için pek şiddetli bir azarlama ve büyük bir kınama vardır. {فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ} “Haydi onları çağırın da size cevap versinler!” cümlesi, onlara hidayet için çağrıda bulunsalar bile uymayacaklarına ve hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerine dair önceki ifadenin içeriğini pekiştirmektedir; yani: Bu ortakları çağırın, şayet iddia ettiğiniz gibi iseler, {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “eğer doğru sözlü iseniz”, onların fayda ve zarar vermeye güç yetirdiklerine dair iddialarınızda doğru iseniz haydi size icabet etsinler! {أَلَهُمْ أَرْجُلٌ} “Onların ayakları mı var?” ve sonrasındaki soru kınama ve azarlama amaçlıdır; yani: