{وَإِذَا مَسَّ الإنسان الضر} أي أصابه جنسُ الضرِّ من مرض وفقرٍ وغيرِهما من الشدائد إصابةً يسيرة
{وَإِذَا مَسَّ الإنسان الضر} “İnsana bir darlık dokunduğu zaman” yani hastalık, fakirlik ve diğer sıkıntılardan herhangi bir darlık türü ona az da olsa dokunduğunda,
{دَعَانَا} لكشفه وإزالتِه
{دَعَانَا} “bize dua eder” onu açıp gidermemiz için,
{لِجَنبِهِ} حالٌ من فاعل دعا بشهادة ما عُطف عليه من الحالين واللام بمعنى على كما في قوله تعالى يَخِرُّونَ لِلاْذْقَانِ أي دعانا كائناً على جنبه أي مضطجعاً
{لِجَنبِهِ} “yanı üzere” [ifadesi], üzerine matuf olan iki hâlin şehadetiyle, dua edenin failinden hâldir; buradaki lâm, Yüce Allah'ın {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} kavlinde olduğu gibi “alâ” (üzerine) anlamındadır. Yani yanı üzerine yatar vaziyetteyken bize dua eder.
{أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} أي في جميع الأحوالِ ممَّا ذُكر ومَا لم يذكر وتخصيصُ المعدوداتِ بالذكر لعدم خلوِّ الإنسانِ عنها عادةً أو دعانا في جميع أحوالِ مرضِه على أنه المرادُ بالضر خاصة مضطجعا عاجزاً عن القعود وقاعداً غيرَ قادرٍ على النهوض وقائماً لا يستطيع الحَراك
{أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا} “yahut otururken ya da ayaktayken.” Yani zikredilen ve zikredilmeyen bütün hâllerde [dua eder]. Sayılanların özellikle zikredilmesi, insanın âdeten bu hâllerden hâli olmamasındandır. Yahut darlıktan (durr) kastedilenin özellikle hastalık olması esasına göre, hastalığının bütün hâllerinde; oturmaktan âciz olarak yatar vaziyetteyken, kalkmaya güç yetiremeyip otururken veya hareket edemez halde ayaktayken bize dua eder.
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ} الذي مسه غِبَّ ما دعانا حسبما ينبىء عنه الفاء
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ} “Fakat biz ondan darlığını giderdiğimiz zaman” fâ harfinin bildirdiği üzere, bize dua etmesinin hemen ardından kendisine dokunan darlığı kaldırdığımızda,
{مَرَّ} أي مضى واستمرَّ على طريقته التي كان ينتحيها قبل مساسِ الضرِّ ونسيَ حالةَ الجَهْدِ والبلاءِ أو مر عن موقف الضراعةِ والابتهالِ ونأى بجانبه
{مَرَّ} “geçip gider” yani darlık dokunmadan önce izlediği yoluna devam edip gider; sıkıntı ve bela hâlini unutur yahut yalvarıp yakarma makamından uzaklaşarak yan çizer.
{كَأَن لَّمْ يَدْعُنَا} أي كأنه لم يدعُنا فخُفف وحُذف ضميرُ الشأنِ كما في قوله ... كأنْ لم يكن بين الحَجون إلى الصفا ... والجملةُ التشبيهيةُ في محل النصب على الحالية من فاعل مرّ أي مرّ مشبَّهاً بمن لم يدْعنا
{كَأَن لَّمْ يَدْعُنَا} “sanki bize hiç dua etmemiş gibi” yani “ke-ennehû lem yed'unâ” demektir; şeddeli “enne” hafifletilmiş (muhaffefe) ve şan zamiri hazfedilmiştir; nitekim şu beyitte de böyledir: “...Kâ'en lem yekun beyne'l-Hacûni ile's-Safâ...” (Sanki Hacûn ile Safâ arasında hiçbir şey olmamış gibi...). Teşbih cümlesi, “merra” fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani bize hiç dua etmemiş bir kimseye benzetilerek geçip gider,
{إلى ضُرّ} أي إلى كشف ضرَ
{إلى ضُرّ} “bir darlık için” yani bir darlığın giderilmesi için,
{مَسَّهُ} وهذا وصفٌ للجنس باعتبار حال بعضِ أفرادِه ممن هو متصفٌ بهذه الصفات
{مَسَّهُ} “kendisine dokunan.” Bu, bu sıfatlarla nitelenmiş bazı fertlerinin durumu dikkate alınarak insan cinsinin bir tavsifidir.
{كذلك} نصبٌ على المصدرية وذلكَ إشارةٌ إلى مصدرِ الفعلِ الآتي وما فيه من معنى البعد للتفخيم والكافُ مقحَمةٌ للدلالة على زيادة فخامةِ المشارِ إليه إقحاماً لا يكاد يترك في لغة العرب ولا في غيرها ومن ذلك قولهم مثلك لا يَبخلُ مكان أنت لا تبخل أي مثلَ ذلك التزيينِ العجيب
{كذلك} “İşte böylece” mastar olarak mansubdur; “zâlike” gelecek fiilin mastarına işarettir ve onda bulunan uzaklık manası tazim (yüceltme) içindir. Kâf harfi ise işaret edilene fazladan bir tazim/büyüklük katmak için fazladan getirilmiştir (ikham edilmiştir); bu, Arap dilinde ve diğer dillerde neredeyse hiç terk edilmeyen bir kullanımdır. Nitekim “ente lâ tebhalu” (sen cimrilik etmezsin) yerine “misluke lâ yebhalu” (senin gibisi cimrilik etmez) demeleri de böyledir. Yani “o acayip süsleme gibi...” demektir.
{زُيّنَ لِلْمُسْرِفِينَ} أي للموصوفين بما ذُكر من الصِّفاتِ الذميمةِ وإسرافُهم لما أنَّ الله تعالى إنما أعطاهم القُوى والمشاعرَ ليصرِفوها إلى مصارفها ويستعملوها فيما خُلقت له من العلوم والأعمالِ الصالحة فلما صرفوها إلى ما لا ينبغِي وهي رأسُ مالِهم فقد أتلفوها وأسرفوا إسرافاً ظاهراً والتزيينُ إما من جهة الله سبحانه على طريقه التخليةِ والخِذلانِ أو من الشيطان بالوسوسة والتسويل
{زُيّنَ لِلْمُسْرِفِينَ} “o haddi aşanlara (müsriflere) süslü gösterildi” yani zikredilen yerilmiş sıfatlarla nitelenenlere... Onların israfları şundan ötürüdür: Yüce Allah onlara güçleri ve duyguları, yerli yerinde harcasınlar ve yaratılış gayeleri olan ilimler ve salih amellerde kullansınlar diye vermiştir. Onlar ise bu sermayelerini uygun olmayan yerlere sarf edince onu zayi etmişler ve apaçık bir israfa düşmüşlerdir. Bu süsleme ya Yüce Allah tarafından kendi hâllerine bırakma (tahliye) ve yardımsız bırakma (hızlân) yoluyla ya da şeytan tarafından vesvese ve ayartma yoluyladır.
{ما كانوا يعملون} من الاعراض عن الذكر والدعاءِ والانهماكِ في الشهوات وتعلقُ الآيةِ الكريمة بما قبلها من حيث إن في كل منهما إملاءً للكفرة على طريقة الاستدراجِ بعد الأنقاذِ من الشر المقدّرِ في الأولى ومن الضرِّ المقررِ في الأخرى
{ما كانوا يعملون} “yapmakta oldukları şeyler” yani zikirden ve duadan yüz çevirmek ve şehvetlere dalmak... Bu kerim ayetin bir önceki ayetle irtibatı şudur: Her ikisinde de kâfirlere, birincisinde takdir edilmiş şerden, ikincisinde ise vuku bulmuş darlıktan kurtarıldıktan sonra istidrâc yoluyla mühlet verilmektedir.
{وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا القرون} أي القرونَ الخاليةَ مثلَ قومِ نوح وعاد وأضرابهم ومِنْ في قولِه تعالَى
{وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا القرون} “Andolsun ki biz nice nesilleri helak ettik” yani Nûh kavmi, Âd ve benzerleri gibi geçmiş nesilleri... Yüce Allah'ın şu kavlindeki “min” edatı ise:
{مِن قَبْلِكُمْ} متعلقةٌ بأهلكنا أي أهلكناهم من قبل زمانِكم والخطابُ لأهل مكةَ على طريقة الالتفاتِ
{مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önceki” [ifadesi], “ehleknâ” fiiline müteallıktır; yani “onları sizin zamanınızdan önce helak ettik” demektir. Hitap, iltifat yoluyla Mekke ehline yöneliktir;
للمبالغة في تشديد التهديدِ بعد تأييدِه بالتوكيد القسمي {لَمَّا ظَلَمُواْ} ظرفٌ للإهلاك أي أهلكناهم حين فعلوا الظلمَ بالتكذيب والتمادي في الغي والضلالِ من غير تأخير وقوله تعالى
kasem teyidi ile güçlendirildikten sonra tehdidi daha da şiddetlendirmek için mübalağa kastıyladır. {لَمَّا ظَلَمُواْ} “zulmettikleri vakit” helak için zarftır; yani yalanlama, azgınlık ve sapıklıkta ısrar etme suretiyle zulüm işlediklerinde onları hiç geciktirmeksizin helak ettik. Yüce Allah'ın şu kavli:
{وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم} حالٌ من ضمير ظلموا بإضمار قد وقوله تعالى
{وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم} “peygamberleri onlara geldiği halde” [ifadesi], gizli bir “kad” ile “zalemû” fiilinin zamirinden hâldir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:
{بالبينات} متعلقٌ بجاءتهم على أن الباء للتعدية أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من رسلهم دالةٌ على إفراطهم في الظلم وتناهيهم في المكابرة أي ظلموا بالتكذيب وقد جاءتهم رسلُهم بالآيات البينةِ الدالةِ على صدقهم أو ملتبسين بها حين لا مجالَ للتكذيب وقد جُوِّز أن يكون قولُه تعالى وَجَاءتْهُمْ عطفاً على ظلموا فلا محلَّ له من الإعراب عند سيبويه وعند غيره محلُّه الجرُّ لأنه معطوفٌ على ما هو مجرورٌ بإضافة الظرفِ إليه وليس الظلمُ منحصراً في التكذيب حتى يُحتاج إلى الاعتذار بأن الترتيبَ الذكريَّ لا يجب كونه على وفق الترتيب الوقوعيّ كما في قوله تعالى وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى العرش وَخَرُّواْ لَهُ الخ بل هو محمولٌ على سائر أنواعِ الظلم والتكذيبُ مستفادٌ من قوله تعالى
{بالبينات} “apaçık delillerle” [ifadesi], bâ harfi ta'diye (geçişlilik) için olmak üzere “câethum” fiiline müteallıktır yahut “rusuluhum” ifadesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır ki onların zulümde aşırıya kaçtıklarına ve inatlaşmanın zirvesine vardıklarına delalet eder; yani peygamberleri kendilerine doğruluklarını gösteren apaçık ayetlerle geldikleri yahut yalanlamaya hiçbir mecalin kalmadığı bir anda bu delillerle donanmış oldukları hâlde onlar yalanlamak suretiyle zulmettiler. Yüce Allah'ın {وَجَاءَتْهُمْ} kavlinin “zalemû” üzerine matuf olması da caiz görülmüştür; bu durumda Sîbeveyh'e göre iraptan mahalli yoktur, diğerlerine göre ise zarfın kendisine izafeti sebebiyle mecrur olan kelimeye matuf olduğu için mahalli cerdir. Ayrıca zulüm yalnızca yalanlamadan ibaret değildir ki, Yüce Allah'ın {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ} “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun için secdeye kapandılar...” kavlinde olduğu gibi zikrî tertibin vuku tertibine uygun olmasının zorunlu olmadığı yönünde bir mazerete ihtiyaç duyulsun; bilakis o zulmün diğer bütün türlerine hamledilir, yalanlama ise Yüce Allah'ın şu kavlinden anlaşılmaktadır:
{وَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} على أبلغِ وجهٍ وآكدِه فإن اللام لتأكيد النفي أي وما صحَّ وما استقام لهم أن يؤمنوا لفساد استعدادِهم وخذلانِ الله تعالى إياهم لعلمه بأن الألطافَ لا تنجع فيهم والجملةُ على الأولِ عطفٌ على ظلموا لأنه إخبارٌ بإحداث التكذيب وهذا بالإصرار عليه وعلى الثاني عطفٌ على ما عطف عليه وقيل اعتراضٌ بين الفعلِ وما يجري مَجرى مصدرِه التشبيهيِّ أعني قولَه تعالى
{وَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} “İnanacak da değillerdi” en beliğ ve en tekitli bir üslupla ifade edilmiştir; zira lâm harfi nefyi (olumsuzluğu) tekit içindir. Yani istidatlarının bozukluğu ve Yüce Allah'ın lütufların kendilerine fayda vermeyeceğini bilmesi sebebiyle onları yardımsız bırakması (hızlân) yüzünden onların iman etmeleri ne sahih ne de mümkün oldu. Cümle, birinci ihtimale göre “zalemû” üzerine matuftur; çünkü o yalanlamayı başlatmanın haberi, bu ise onda ısrar etmenin haberidir. İkinci ihtimale göre ise onun matuf olduğu kelimeye matuftur. Bir görüşe göre de fiil ile onun teşbihî mastarı mesabesinde olan Yüce Allah'ın şu kavli arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir):
{كذلك} فإن الجزاءَ المشارَ إليه عبارةٌ عن مصدره أي مثلَ ذلك الجزاءِ الفظيعِ أي الإهلاكِ الشديدِ الذي هو الاستئصالُ بالمرة
{كذلك} “İşte böyle” İşaret edilen ceza onun mastarından ibarettir; yani “o korkunç ceza gibi, yani kökünü büsbütün kazıyan o şiddetli helak gibi...” demektir.
{نَجْزِي القوم المجرمين} أي كلَّ طائفةٍ مجرمة وفيه وعيدٌ شديدٌ وتهديدٌ أكيدٌ لأهل مكةَ لاشتراكهم لأولئك المهلَكين في الجرائم والجرائر التي هي تكذيبُ الرسولِ والإصرارُ عليه وتقريرٌ لمضمونِ ما سبقَ من قوله تعالى وَلَوْ يُعَجّلُ الله لِلنَّاسِ الشر استعجالهم بالخير وقُرىء بالياءِ على الالتفات إلى الغَيبة وقد جُوِّز أن يكون المرادُ بالقوم المجرمين أهلَ مكةَ على طريقة وضع الظاهرِ موضعَ ضميرِ الخطابِ إيذاناً بأنهم أعلامٌ في الإجرام ويأباه كلَّ الإباء قوله ﷿
{نَجْزِي القوم المجرمين} “cezalandırırız günahkârlar topluluğunu.” Yani günahkâr olan her topluluğu... Bunda Mekke ehli için şiddetli bir vaîd ve kesin bir tehdit vardır; zira onlar, peygamberi yalanlamak ve bunda ısrar etmekten ibaret olan cürümlerde ve günahlarda o helak edilenlerle ortaktırlar. Ayrıca Yüce Allah'ın daha önce geçen {وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُم بِالْخَيْرِ} “Eğer Allah insanlara, hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de alelacele verseydi...” kavlinin muhtevasını bir pekiştirmedir. Gaib sîgasına iltifat olarak yâ ile de okunmuştur (yeczî). “El-kavme'l-mücrimîn” (günahkârlar topluluğu) ile Mekke ehlinin kastedilmiş olması da, cürümde meşhur ve önder olduklarını bildirmek üzere zahir ismin hitap zamiri yerine konulması yoluyla caiz görülmüştür. Ne var ki Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli bunu bütünüyle reddeder:
سورة يونس (١٤)
Yûnus Suresi (14)
{ثُمَّ جعلناكم خلائف فِى الارض مِن بَعْدِهِم} فإنَّه صريحٌ في أنَّهُ ابتداءٌ تعرّضَ لأمورهم وأن ما بينّ فيه إنما هو مبادي أحوالِهم لاختبار كيفياتِ أعمالِهم على وجه يُشعر باستمالتهم نحوَ الإيمان والطاعةِ فمُحالٌ أن يكون ذلك إثرَ بيانِ منتهى أمرِهم وخطابِهم ببتّ القولِ بإهلاكهم لكمال إجرامِهم والمعنى ثم استخلفناكم في الأرض من بعد إهلاكِ أولئك القرونِ التي تسمعون أخبارَها وتشاهدون آثارَها استخلافَ من يَختبر
{ثُمَّ جعلناكم خلائف فِى الارض مِن بَعْدِهِم} “Sonra onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık” Zira bu ayet, onların işlerinin ele alınmasının bir başlangıcı olduğuna ve ayette beyan edilen hususun, onları imana ve itaate meylettirmeyi hissettirecek bir tarzda amellerinin keyfiyetlerini sınamak için hâllerinin başlangıcı olduğuna sarahaten delildir. Dolayısıyla bunun, işlerinin nihayetinin beyan edilmesinin ve cürümlerinin kemale ermesi sebebiyle kesin olarak helak edileceklerine dair kendilerine hitap edilmesinin hemen ardından gelmesi imkânsızdır. Mana şudur: Sonra haberlerini işittiğiniz ve kalıntılarını müşahede ettiğiniz o nesillerin helak edilmesinden sonra, sınayan birinin halife kılması gibi sizi yeryüzünde onların yerine geçirdik;
{لِنَنظُرَ} أي لنعاملَ معاملةَ من ينظُر
{لِنَنظُرَ} “bakalım diye” yani bakan birinin muamelesiyle muamele edelim diye,
{كَيْفَ تَعْمَلُونَ} فهي استعارةٌ تمثيلية وكيف منصوبٌ على المصدرية بتعملون لا بننظر فإنَّ ما فيهِ من معنى الاستفهام مانعٌ من تقدم عاملِه عليه أي أيَّ عملٍ أو على الحالية أي على أيّ حالٍ تعملون الأعمالَ اللائقةَ بالاستخلاف من أوصاف الحُسن كقوله عز وعلا لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ففيه إشعارٌ بأن المرادَ بالذات والمقصودَ الأصليَّ من الاستخلاف إنما هو ظهورُ الكيفياتِ الحسنةِ للأعمال الصالحةِ وأما الأعمالُ السيئةُ فبمعزل من أن تصدُرَ عنهم لا سيما بعد ما سمِعوا أخبارَ القرونِ المهلَكه وشاهَدوا آثارَ بعضِها فضلاً عن أن يُنظمَ ظهورُها في سلك العلة الغائبة
{كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “nasıl amel edeceğinize.” Bu bir temsilî istiaredir. “Keyfe” kelimesi, “nanzura” ile değil, “ta'melûne” fiiliyle mastar olarak mansubdur; zira onda bulunan istifham anlamı âmilinin onun önüne geçmesine engeldir; yani “nasıl bir amel yapacaksınız” veya hâl olarak “halife kılınmaya layık olan güzellik vasıflarından hangi hâl üzere amel edeceksiniz” demektir. Nitekim Aziz ve Yüce olan [Allah]'ın {لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا} “Hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için...” kavlinde olduğu gibidir. Bunda, halife kılınmaktan bizzat murat edilen ve asıl maksat olan şeyin salih amellerin güzel keyfiyetlerinin ortaya çıkması olduğuna bir bildirim vardır. Kötü amellere gelince; özellikle helak edilen nesillerin haberlerini işittikten ve bazılarının kalıntılarını gördükten sonra onların kötü ameller işlemeleri bir yana, bu amellerin ortaya çıkışının halife kılınmanın gayî illeti (asıl hedefi) zincirine dahil edilmesi asla söz konusu olamaz.
للاستخلاف وقيل منصوبٌ على أنَّه مفعولٌ به أي أيَّ عملٍ تعملون أخيراً أم شراً فنعاملَكم بحسبه فلا يكون في كلمة كيف حينئذ دلالةٌ على أن المعتبرَ في الجزاء جهاتُ الأعمالِ وكيفياتُها لا ذواتُها كما هو رأيُ القائل بل تكون حينئذ مستعارةً لمعنى أيّ شيء
Bir görüşe göre de mef'ûlün bih olarak mansubdur; yani “hayır mı şer mi, hangi ameli işleyeceksiniz ki biz de size ona göre muamele edelim” demektir. Bu durumda “keyfe” kelimesinde, bunu savunanın görüşünde olduğu gibi mükâfat ve cezada muteber olanın amellerin bizzat kendileri değil nitelikleri ve keyfiyetleri olduğuna dair bir delalet bulunmaz; bilakis o takdirde “eyye şey'in” (hangi şey) manasında istiare edilmiş olur.
سورة يونس (١٥)
Yûnus Suresi (15)
{وَإِذَا تتلى عَلَيْهِمْ} التفاتٌ من خطابهم إلى الغَيبة إعراضا عنهم وتوجيها لخطاب إلى رسول الله ﷺ بتعديد جناياتِهم المضادةِ لما أريد منهم بالاستخلاف من تكذيب الرسولِ والكفر بالآيات البيناتِ وغيرِ ذلك كدأبِ مَنْ قبلهُم منَ القرون المهلَكة وصيغةُ المضارعِ للدِلالة على تجدد جوابِهم الآتي حسب تجدد التلاوة
{وَإِذَا تتلى عَلَيْهِمْ} “Kendilerine okunduğu zaman” onlardan yüz çevirerek hitaptan gaibe bir iltifattır ve kendilerinden önceki helak edilmiş nesillerin âdeti olduğu üzere, Peygamber'i yalanlamak, apaçık ayetleri inkâr etmek ve benzeri şekillerde halife kılınmakla kendilerinden beklenen şeyin zıddı olan cürümlerini bir bir sayarak hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltmektir. Muzari sîgası, tilavetin yenilenmesine bağlı olarak gelecek cevaplarının da yenilendiğine delalet etmek içindir.
{آياتنا} الدالةُ على حقية التوحيدِ وبُطلانِ الشركِ والإضافةُ لتشريف المضافِ والترغيبِ في الإيمان به والترهيبِ عن تكذيبه
{آياتنا} “ayetlerimiz” tevhidin hak olduğuna ve şirkin bâtıllığına delalet eden [ayetlerimiz]... İzafet (tamlayan eki), muzâfı (ayetleri) şereflendirmek, ona imana teşvik etmek ve onu yalanlamaktan sakındırmak içindir.
{بينات} حالَ كونِها واضحاتِ الدِلالةِ على ذلك وإيرادُ فعل التلاوةِ مبنياً للمفعول مسنداً إلى الآيات دون رسول الله ﷺ ببنائه للفاعل للإشعار بعدمِ الحاجةِ لتعيّن التالي وللإيذان بأن كلامَهم في نفس المتلو دون التالي
{بينات} “apaçık olarak” buna delaleti açık olduğu hâlde... Tilavet fiilinin meçhul olarak getirilip fâil sîgasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e değil de ayetlere isnad edilmesi, okuyanın kim olduğunu tayin etmeye ihtiyaç bulunmadığını hissettirmek ve onların sözlerinin okuyana değil bizzat okunan şeyin kendisine yönelik olduğunu bildirmek içindir.
{قَالَ الذين لَا يَرْجُونَ لِقَاءنَا} وضعَ الموصولُ موضعَ الضميرِ إشعاراً بعلية مَا في حيزِ الصِّلةِ للعظيمة المحكيةِ عنهم وأنهم إنما اجترءوا عليها لعدم خوفِهم من عقابه تعالى يوم اللقاءِ لإنكارهم له ولما هو من مباديه من البعث وذماً لهم بذلك أي قالوا لمن يتلوها عليهم وهو رسولُ الله ﷺ وإنما لم يذكر إيذاناً بتعينه
{قَالَ الذين لَا يَرْجُونَ لِقَاءنَا} “bize kavuşmayı ummayanlar dediler ki:” Zamir yerine ismi mevsûlün konulması, sıla cümlesindeki ifadenin kendilerinden nakledilen o büyük cürümün illeti olduğunu ve onların buna ancak dirilişi ve kavuşmayı inkâr ettikleri için kavuşma gününde Yüce Allah'ın azabından korkmamaları sebebiyle cüret ettiklerini hissettirmek ve bu yönleriyle onları yermek içindir. Yani onu kendilerine okuyan kimseye -ki o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; tayin edilmiş olduğu bilindiği için zikredilmemiştir- şöyle dediler:
{ائتِ بقرآن غَيْرِ هذا} أشاروا بهذا إلى القرآنِ المشتملِ على تلك الآياتِ لا إلى نفسها فقط قصداً إلى إخراج الكلِّ من البين أي ائت بكتاب آخرَ نقرؤه ليس فيه ما نستبعده من البعث والحسابِ والجزاءِ وما نكرهه من ذم آلهتِنا ومعايبِها والوعيدِ على عبادتها
{ائتِ بقرآن غَيْرِ هذا} “Bundan başka bir Kur'an getir” “Bu” ifadesiyle, hepsini bütünüyle ortadan kaldırmak kastıyla sadece o ayetlerin kendilerine değil, o ayetleri içeren Kur'an'a işaret etmişlerdir. Yani “Okuyacağımız başka bir kitap getir ki onda diriliş, hesap ve ceza gibi akıldan uzak gördüğümüz şeyler ile ilahlarımızın yerilmesi, ayıplanması ve onlara tapılmasından ötürü tehdit edilmesi gibi hoşlanmadığımız şeyler bulunmasın!”
{أَوْ بَدّلْهُ} بتغيير ترتيبِه بأن تجعلَ مكانَ الآيةِ المشتملةِ على ذلك آيةً آخرى خاليةً عنها وإنما قالوه كيداً وطمعاً في المساعدة ليتوسلوا به إلى الإلزام والاستهزاء به
{أَوْ بَدّلْهُ} “yahut onu değiştir!” Tertibini değiştirerek, bunu içeren ayetin yerine bundan hâli olan başka bir ayet koymak suretiyle [değiştir]... Bunu ancak bir tuzak kurarak ve uzlaşma umuduyla söylemişlerdir ki böylece onu ilzam etmeye (zor durumda bırakmaya) ve onunla alay etmeye bir yol bulsunlar.
{قُلْ} لهم
{قُلْ} “De ki:” onlara;
{مَا يَكُونُ لِى} أي ما يصح وما يستقيم لي ولا يمكنني أصلاً
{مَا يَكُونُ لِى} “Benim için olacak şey değildir” yani benim için ne sahih ne de mümkündür, bunu yapmam asla kabil değildir,
{أَنْ أُبَدّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِى} أي من قبل نفسي وهو مصدرٌ استعمل ظرفاً وقرىء بفتح التاءِ وقصر الجواب ببيان امتناعِ ما اقترحوه على اقتراحهم الثاني للإيذان بأن استحالةَ ما اقترحوه أو لا منَ الظهورِ بحيثُ لا حاجة إلى بيانها وأن التصدّيَ لذلك مع كونه ضائعاً ربما يُعد من قبيل المجاراةِ مع السفهاء إذا لا يصدُر مثلُ ذلك الاقتراحِ عن العقلاء ولأن ما يدل على استحالة الثاني يدل على استحالة الأولِ بالطريق الأولى
{أَنْ أُبَدّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِى} “onu kendiliğimden değiştirmem.” Yani kendi tarafımdan... Bu kelime zarf olarak kullanılmış bir mastardır ve tâ harfinin fethasıyla da (telkâe) okunmuştur. Teklif ettikleri şeyin imkânsızlığını açıklayan cevabın onların sadece ikinci teklifine hasredilmesi; ilk teklif ettikleri şeyin imkânsızlığının açıklamaya gerek bırakmayacak derecede apaçık olduğunu bildirmek, buna girişmenin beyhude olmasının yanı sıra akılsızlara ayak uydurmak türünden sayılabileceğini -çünkü böyle bir teklif akıllılardan sâdır olmaz- ve ikincisinin imkânsızlığına delalet eden şeyin birincisinin imkânsızlığına evleviyetle delalet edeceğini göstermek içindir.
{إِنْ أَتَّبِعُ} أي ما أتبع في شيء مما آتي وأذَرُ
{إِنْ أَتَّبِعُ} “Ben uymam” yani yapıp ettiğim ve terk ettiğim hiçbir şeyde uymam,
{إِلَاّ مَا يُوحَى إِلَىَّ} من غير تغيير له في شيء أصلاً على معنى قصرِ حالِه ﷺ على اتباع ما يوحى إليه لا قصرِ اتباعِه على ما يوحى إليه كما هو المتباد من ظاهر العبارةِ كأنَّه قيل ما أفعلُ إلا اتباعَ ما يوحى إلي وقد مر تحقيقُ المقامِ في سورة الأنعام وهو تعليلٌ لصدر الكلامِ فإن مَنْ شأنُه اتباعُ الوحي على ما هو عليه لا يستبد بشيء دونه قطعاً وفيه جوابٌ للنقض بنسخ بعضِ الآياتِ ببعض وردٌّ لما عرّضوا به صلى الله عليه وسلم
{إِلَاّ مَا يُوحَى إِلَىَّ} “bana vahyolunandan başkasına” onda hiçbir değişiklik yapmaksızın... Bu, ifadenin zahirinden ilk akla gelen “tabi oluşunun sadece vahyolunana hasredilmesi” değil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hâlinin kendisine vahyolunana uymaya hasredilmesi anlamındadır; sanki “Bana vahyolunana uymaktan başka hiçbir şey yapmam” denilmiştir. Bu konunun tahkiki En'âm Suresi'nde geçmişti. Bu ifade sözün baş tarafının gerekçesidir; zira şanı vahye olduğu gibi uymak olan bir kimse, kesinlikle onun dışında kendi başına bir tasarrufta bulunamaz. Bunda, bazı ayetlerin diğerleriyle nesh edilmesine dayalı itiraza bir cevap ve onların sallallâhu aleyhi ve sellem'e ima ettikleri şeye bir ret vardır;
بهذا السوال من أن القرآنَ كلامُه ﷺ ولذلك قيّد التبديلُ في الجواب بقوله مِن تِلْقَاء نَفْسِى وسماه عصياناً عظيماً مستتبِعاً لعذاب عظيم بقوله تعالى
yani bu soruyla Kur'an'ın onun sallallâhu aleyhi ve sellem kendi sözü olduğunu ima etmelerine bir reddiyedir. Bundan dolayı cevapta tebdil (değiştirme), “min tilkâi nefsî” (kendiliğimden) kaydıyla sınırlandırılmış ve Yüce Allah'ın şu kavliyle büyük bir azabı gerektiren büyük bir isyan olarak isimlendirilmiştir:
{إِنّى أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} فإنه تعليلٌ لمضمونِ ما قبله من امتناع التبديل واقتصار أمره ﷺ على اتباع الوحي أي أخاف إن عصيتُه تعالى بتعاطي ما ليس لي من التبديل من تلقاء نفسي والإعراضِ عن اتباع الوحي عذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ هو يومُ القيامة أو يومُ اللقاءِ الذي لا يرجونه وفيه إشعارٌ بأنهم استوجبوه بهذا الاقتراحِ والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﷺ لتهويل أمرِ العصيان وإظهارِ كمال نزاهته ﷺ عنه وإيرادُ اليوم بالتنوين التفخيميّ ووصفُه بالعظم لتهويل ما فيه من العذاب وتفظيعِه ولا مساغَ لحمل مُقترَحِهم على التبديل والإتيانِ بقرآن آخرَ من جهة الوحي بتفسير قوله تعالى مَا يَكُونُ لِى أَنْ أُبَدّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِى بأنه لا يتسهّلُ لي أن أبدلَه بالاستدعاء من جهة الوحي ما أَتَّبِعُ إِلَاّ مَا يوحى إلى من غير صنعٍ ما من الاستدعاء وغيرِه من قِبلي لأنه يرده التعليلُ المذكورُ لا لأن المقترَحَ حينئذٍ ليس فيه معصيةٌ أصلاً كما تُوُهم فإن استدعاءَ تبديلِ الآياتِ النازلِة حسبما تقتضيه الحكمة التشعريعية بعضِها ببعض لا سيما بموجب اقتراح الكفرة مما لا ريبَ في كونه معصيةً بل لأنه ليس فيه معصيةُ الافتراءِ مع أنها المقصودةُ بما ذُكر في التعليل ألا يُرى إلى ما بعدَهُ من الآيتين الكريمتين فإنه صريحٌ في أن مقترحَهم الإتيانُ بغير القرآنِ وتبديلُه بطريق الافتراءِ وأن زعمَهم في الأصل أيضاً كذلك وقوله ﷿
{إِنّى أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.” Zira bu, önceki tebdilin imkânsızlığı ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumunun vahye uymaktan ibaret olduğu manasının gerekçesidir. Yani “Eğer kendiliğimden değiştirmek gibi hakkım olmayan bir işe kalkışarak ve vahye uymaktan yüz çevirerek Yüce Allah'a isyan edersem, büyük bir günün azabından korkarım” ki o gün kıyamet günüdür yahut onların kavuşmayı ummadıkları mülâkât günüdür. Bunda, onların bu teklifleriyle o azabı hak ettiklerine bir bildirim vardır. İsyanın vehametini vurgulamak ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem bundan tamamen münezzeh olduğunu göstermek için rubûbiyet unvanı onun zamirine izafe edilerek getirilmiştir. Günün tazim tenviniyle getirilmesi ve büyüklükle nitelenmesi ise oradaki azabın dehşetini ve korkunçluğunu bildirmek içindir. Yüce Allah'ın {مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاءِ نَفْسِي} kavlini “Vahiy cihetinden talep ederek onu değiştirmem bana kolay değildir; ben benim tarafımdan herhangi bir talep ve tasarruf olmaksızın sadece bana vahyolunana uyarım” şeklinde tefsir ederek onların teklifini vahiy cihetiyle değiştirme ve başka bir Kur'an getirme manasına hamletmek caiz değildir; zira zikredilen gerekçe bunu reddeder. Bu, zannedildiği gibi o takdirde teklifte hiçbir günah bulunmadığından değil -çünkü teşri hikmetinin gereği olarak inen ayetlerin birbiriyle değiştirilmesini, hele hele kâfirlerin teklifi doğrultusunda talep etmenin günah olduğunda şüphe yoktur-, bilakis bunda iftira günahı bulunmadığı içindir; hâlbuki gerekçede kastedilen iftiradır. Nitekim bundan sonraki iki kerim ayete bakılmaz mı? O iki ayet, onların teklifinin iftira yoluyla Kur'an'dan başkasını getirmek ve onu değiştirmek olduğuna ve asıl iddialarının da böyle olduğuna sarih bir delildir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli de:
سورة يونس (١٦)
Yûnus Suresi (16)
{قُل لَّوْ شَاء الله مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ} تحقيقٌ لحقية القرآنِ وكونِه من عند الله تعالى إثرَ بيانِ بطلانِ ما اقترحوا الإتيانَ به واستحالتِه عبارةً ودلالةً وإنما صدر بالأمر المستقلِّ مع كونه داخلاً تحت الأمرِ السابقِ إظهاراً لكمال الاعتناءِ بشأنه وإيذاناً باستقلاله مفهوماً وأسلوباً فإنه برهانٌ دالٌّ على كونه بأمر الله تعالى ومشيئتِه كما سيأتي وما سبق مجردُ إخبارٍ باستحالة ما اقترحوه ومفعولُ شاء محذوفٌ ينبىء عنه الجزاءلا غيرُ ذلك كما قيل فإن مفعلول المشيئةِ إنما يحذف إذا وقعتشرطا وكان مفعولُها مضمونَ الجزاءِ ولم يكن في تعلقها به غرابةٌ كما في قوله ... وَلَوْ شئتُ أن أبكِي دماً لبكَيتُه ... حيث لم يحُذف لفقدان الشرطِ الأخيرِ ولأن المستلزِمَ للجزاء أعني عدمَ تلاوته ﷺ للقرآن عليهم إنما هو مشيئتُه تعالى له لا مشيئتُه لغير القرآن والمعنى أن الأمرَ كلَّه منوطٌ بمشيئته تعالى وليس لي منه شيء قط ولو شاء عدمَ تلاوتي له عليكم لا بأن شاء عدمَ تلاوتي له من تلقاء نفسي بل بأن لم لنزله عليّ ولم يأمُرْني بتلاوته كما ينبىء عنه إيثارُ التلاوة على القراءة ما تلوتُه عليكم
{قُل لَّوْ شَاء الله مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ} “De ki: 'Eğer Allah dileseydi, onu size okumazdım” getirilmesini teklif ettikleri şeyin bâtıl ve ibare ve delalet yönünden imkânsız olduğu açıklandıktan sonra, Kur'an'ın hak olduğunu ve Yüce Allah katından geldiğini bir tahkiktir. Önceki emrin kapsamına girmesine rağmen müstakil bir emirle başlaması, onun şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve mefhum ile üslup bakımından müstakil olduğunu bildirmek içindir; zira bu, geleceği üzere Kur'an'ın Yüce Allah'ın emri ve meşîeti ile olduğuna delalet eden bir burhandır. Önceki kısım ise onların teklif ettikleri şeyin imkânsız olduğunu bildirmekten ibarettir. “Şâe” fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve onu ceza cümlesi bildirmektedir, iddia edildiği gibi başka bir şey değildir; zira meşîet fiilinin mef'ûlü, ancak şart olarak geldiğinde, mef'ûlü cezanın mazmunu olduğunda ve meşîetin ona taallukunda bir gariplik bulunmadığında hazfedilir; nitekim: “...Kan ağlamak isteseydim, elbette ağlardım...” mısrasında son şart bulunmadığı için hazfedilmemiştir. Ayrıca cezayı gerektiren şey, yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı onlara okumaması, Yüce Allah'ın bunu dilemesidir; yoksa Kur'an'dan başkasını dilemesi değildir. Mana şudur: Bütün iş Yüce Allah'ın meşîetine bağlıdır, benim bunda hiçbir dahlim yoktur. Eğer O, benim onu size okumamayı dilemiş olsaydı -kendiliğimden okumamayı dilemesiyle değil, kıraat yerine tilavet kelimesinin tercih edilmesinin bildirdiği üzere onu bana indirmemek ve okumamı emretmemek suretiyle- ben onu size okumazdım,
{وَلا أَدْرَاكُمْ بِهِ} أي ولا أعلمَكم به بواسطتي والتالي وهو عدمُ التلاوةِ والإدراءِ منتفٍ فينتفى المقدم أعنى مشيئة عدمَ التلاوة ولا يخفى أنها مستلزمة لعدم مشيئة التلاوة قطعاً فانتفاؤُها مستلزمٌ لانتفائه حتماً وانتفاءُ عدمِ مشيئة التلاوةَ إنما يكون بتحقق مشيئةِ التلاوةِ فثبت أن تلاوته ﷺ للقرآن بمشيئته تعالى وأمرِه وإنما قيدنا الإدراءَ بكونه
{وَلا أَدْرَاكُمْ بِهِ} “ve O, onu size bildirmezdi de.'” Yani benim vasıtamla onu size bildirmezdi. Tâlî (sonuç) olan tilavet ve bildirmenin olmaması durumu ortadan kalkınca, mukaddem (şart) yani tilavet etmemenin dilenmesi de ortadan kalkar. Gizli değildir ki bu, kesin olarak tilavetin dilenmemesini gerektirir; dolayısıyla onun ortadan kalkması bunun da ortadan kalkmasını zorunlu kılar. Tilavetin dilenmemesinin ortadan kalkması ise ancak tilavet meşîetinin gerçekleşmesiyle olur. Böylece onun sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı tilavet etmesinin Yüce Allah'ın meşîeti ve emriyle olduğu sabit oldu. Bildirmeyi (idrâ) şu kayıtla sınırlandırmamız:
بواسطته ﷺ لأن عدمَ الإعلامِ مطلقاً ليس من لوازم الشرطِ الذي هو مشيئةُ عدمِ تلاوته ﷺ فلا يجوز نظمُه في سلك الجزاءِ وفي إسناد عدمِ الإدراءِ إليه تعالى المنبىءِ عن استناد الإدراءِ إليه تعالى إيذانٌ بأنْ لا دخل له ﷺ في ذلك حسبما يقتضيه المقام وقرىء ولا أدرأتكم ولا أدرَأَكم بالهمزة فيهما على لغة من يقول أعطأتُ وأرضأتُ في أعطيت وأرضيتُ أو على أنه من الدرء بمعنى الدفعِ أي ولا جعلتُكم بتلاوته عليكم خصماء تدرءوننى بالجِدال وقرىء ولا أنذرتُكم به وقرىء لأدْرَاكم بلام الجوابِ أي لو شاء الله ما تلوته عليكم أنا ولأَعلَمكم به على لسان غيري على معنى أنه الحقُّ الذي لا محيصَ عنه لو لم أُرسل به أنا لأُرسل به غيري البتة أو على معنى أنه تعالى يمُنّ على من يشاء فخصّني بهذه الكرامة
onun sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla olması kaydıyladır; çünkü mutlak olarak bildirmemek, onun sallallâhu aleyhi ve sellem okumamasının dilenmesinden ibaret olan şartın gereklerinden değildir, dolayısıyla ceza zincirine dahil edilmesi caiz olmaz. Bildirmemenin Yüce Allah'a isnad edilmesi -ki bildirmenin Yüce Allah'a dayandığını gösterir- makamın gerektirdiği üzere bunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem hiçbir dahli olmadığını bildirmek içindir. Her ikisi de hemze ile “ve lâ edreatukum” ve “ve lâ edre'ekum” şeklinde, “a'taytü” ve “ardaytü” yerine “a'ta'tü” ve “arda'tü” diyenlerin lehçesine göre yahut defetmek manasındaki der' kökünden olmak üzere “onu size okumakla sizi bana karşı cedelleşerek beni savuşturan hasımlar kılmazdım” manasında okunmuştur. “Ve lâ enzertukum bihî” (size onunla uyarıda bulunmazdım) şeklinde de okunmuştur. Cevap lâm'ı ile “le-edrâkum” şeklinde de okunmuştur; yani “Allah dileseydi onu size ben okumazdım, fakat onu başkasının diliyle size bildirirdi” manasındadır ki bu da, “O kaçınılmaz bir haktır; eğer onunla ben gönderilmeseydim mutlaka başkası gönderilirdi” yahut “Yüce Allah dilediğine lütufta bulunur, beni de bu ikramla seçkin kıldı” demektir.
{فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً} تعليلٌ للملازمة المستلزِمةِ لكون تلاوتِه بمشيئة الله تعالى وأمره حسبما بيّن آنفاً لكن لا بطريق الاستدلالِ عليها بعدم تلاوته ﷺ فيما سبق بسبب مشيئتِه تعالى إياه بل بطريق الاستشهادِ عليها بما شاهدوا منه ﷺ في تلك المدةِ الطويلةِ من الأمور الدالةِ على استحالة كونِ التلاوةِ من جهته ﷺ بلا وحيٍ وعمراً نُصب على التشبيه بظرف الزمانِ والمعنى قد أقمتُ فيما بينكم دهراً مديداً مقدارَ أربعين سنةً تحفظون تفاصيلَ أحوالي طرّاً وتحيطون بما لديّ خبراً
{فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً} “Gerçekten ben sizin aranızda bir ömür boyu kalmıştım” az önce açıklandığı üzere tilavetinin Yüce Allah'ın meşîeti ve emriyle olmasını gerektiren mülâzemenin (bağın) gerekçesidir; fakat bu, Yüce Allah'ın dilemesi sebebiyle daha önce onun sallallâhu aleyhi ve sellem okumamış olmasıyla istidlal yoluyla değil, o uzun müddet zarfında bu tilavetin vahiy olmaksızın onun sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından olmasının imkânsızlığına delalet eden ve kendisinden müşahede ettikleri hususlarla şahit getirme yoluyladır. “Umuran” kelimesi zaman zarfına benzetilerek mansub kılınmıştır. Mana şudur: “Ben aranızda kırk yıl kadar uzun bir devir boyunca yaşadım; bütün hâllerimin ayrıntılarını ezbere bilirsiniz ve hakkımdaki her şeyi tam bir vukufiyetle kuşatmışsınızdır;
{مِن قَبْلِهِ} أي منْ قبلِ نزولِ القرآن لا أتعاطى شيئاً مما يتعلق به لا من حيث نظمُه المعجزُ ولا من حيث معناه الكاشفُ عن أسرار الحقائقِ وأحكامِ الشرائع
{مِن قَبْلِهِ} “ondan (Kur'an'dan) önce.” Yani Kur'an'ın inmesinden önce, ne onun mucize nazmı ne de hakikatlerin sırlarını ve şeriatlerin hükümlerini açığa çıkaran manası bakımından onunla ilgili hiçbir şeyle meşgul olmuyordum.
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أي ألا تلاحِظون ذلك فلا تعقلون امتناعَ صدورِه عن مثلي ووجوبَ كونِه منزَّلاً من عند الله العزيز الحكيم فإنه غيرُ خافٍ على مَن له عقلٌ سليمٌ والحقُّ الذي لا محيدَ عنه أن مَنْ له أدنى مَسَكةٍ من العقل إذا تأمل في أمره ﷺ وأنه نشأ فيما بينهم هذا الدهرَ الطويلَ من غير مصاحبةِ العلماء في شأن من الشئون ولا مراجعةٍ إليهم في فن من الفنون ولا مخالطةِ البلغاءِ في المفاوضة والحِوار ولا خوضٍ معهم في إنشاء الخُطبِ والأشعار ثم أتى بكتاب بهَرتْ فصاحته كل فصيح قائق وبذت بلاغتُه كلَّ بليغٍ رائقٍ وعلا نظمُه كلَّ منثور ومنظومٍ وحوى فحواه بدائعَ أصنافِ العلوم كاشف عن أسرارَ الغيبِ من وراء أستارِ الكمُون ناطقٌ بأخبار ما قد كان وما سيكون مصدِّقٌ لما بين يديهِ من الكتب المنزلةِ مهيمنٌ عليها في أحكامها المُجْملة والمفصّلة لا يبقى عنده شائب اشتباهٍ في أنه وحيٌ منزلٌ من عند الله هذا هو الذي اتفقت عليه كلمةُ الجمهور ولكن الأنسبَ ببناء الجوابِ فيما سلف على مجرد امتناعِ صدورِ التغيير والتبديلِ عنه ﷺ لكونه معصيةً موجبةً للعذاب العظيم واقتصار حاله ﷺ على اتباع الوحي وامتناعِ الاستبدادِ بالرأي من غير تعرض هناك ولا ههنا لكون القرآنِ في نفسه أمراً خارجاً عن طَوْق البشر ولا لكونه ﷺ غيرَ قادرٍ على الإتيان بمثله أن يستشهد ههنا على المطلب بملا يلائم ذلك من أحواله المستمرة فى تلك الكدة المتطاولةِ من كمال نزاهتِه ﷺ عما يوهم شائبةَ صدورِ الكذبِ والافتراءِ عنه في حق أحدٍ كائناً مَنْ كان كما ينبىء عنه تعقيبُه بتظليم المفتري على الله تعالى والمعنى قد لبثتُ فيما بين ظَهْرانيكم قبل الوحي لا أتعرض لأحد قط بتحكم ولا جدالٍ ولا أحوم حولَ مقالٍ فيه شائبةُ شبهةٍ فضلاً عما فيه كذبٌ أو افتراءٌ ألا تلاحظون فلا تعقِلون أن مَنْ هذا شأنُه المطردُ في هذا العهد البعيدِ مستحيلٌ أن يفترى على الله ﷿ ويتحكم على كافة الخلقِ بالأوامر والنواهي الموجبةِ لسلب الأموالِ وسفكِ الدماءِ ونحو ذلك وأن ما أتى به وحيٌ
{أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” Yani bunu hiç düşünüp de benim gibi birinden bunun sâdır olmasının imkânsızlığını ve Azîz ve Hakîm olan Allah katından indirilmiş olmasının zorunluluğunu akletmez misiniz? Zira bu, selim akıl sahibi bir kimseye gizli kalmaz. Kaçınılmaz hakikat şudur ki: Azıcık aklı olan bir kimse, onun sallallâhu aleyhi ve sellem durumu üzerinde düşünse; hiçbir meselede âlimlerle düşüp kalkmadan, hiçbir ilim dalında onlara başvurmadan, müzakere ve münazaralarda beliğ ediplerle bir arada bulunmadan, onlarla hutbe ve şiir inşasına dalmadan bu uzun devir boyunca aralarında yetiştiğini; sonra da fesahati her üstün fasîhi hayran bırakan, belagati her seçkin beliği geride bırakan, nazmı her nesir ve nazmın üstüne çıkan, muhtevası eşsiz ilim çeşitlerini barındıran, gaybın gizlilik perdeleri arkasındaki sırlarını açığa çıkaran, olmuş ve olacak şeylerin haberlerini bildiren, kendinden önceki indirilmiş kitapları tasdik eden ve onların mücmel ve tafsilli hükümlerine şahitlik eden bir kitap getirdiğini düşündüğünde, onun Allah katından indirilmiş bir vahiy olduğu hususunda zihninde hiçbir şüphe kırıntısı kalmaz. İşte cumhurun üzerinde ittifak ettiği görüş budur. Ancak önceki kısımda cevabın -Kur'an'ın bizzat insan takatinin dışında bir şey olduğuna ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem onun benzerini getirmekten âciz olduğuna ne orada ne de burada değinilmeksizin- sırf değiştirme ve tebdilin büyük bir azabı gerektiren bir isyan olması, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hâlinin vahye uymaktan ibaret bulunması ve kendi re'yiyle tasarrufta bulunmasının imkânsızlığı esasına dayandırılmasına en uygun düşen yaklaşım; burada maksada, o uzun müddet boyunca devam eden durumlarından buna uygun olan şeyle, yani kim olursa olsun herhangi bir kimse hakkında kendisinden yalan ve iftira sâdır olacağı vehmini verecek her türlü şüpheden onun sallallâhu aleyhi ve sellem mutlak kemaldeki nezahatiyle delil getirmektir. Nitekim ardından Allah'a karşı iftira edenin en zalim kimse olduğunun zikredilmesi de bunu bildirmektedir. Mana şudur: Vahiyden önce aranızda yaşadım; hiç kimseye ne bir dayatmada bulunur ne de cedelleşirdim; bırakın yalan veya iftira içeren bir sözü, içinde şüphe kırıntısı olan bir lafın etrafında bile dolaşmazdım. Hiç dikkat edip de bu uzun zaman boyunca tavrı böylesine istikrarlı olan bir kimsenin Aziz ve Celil olan Allah'a iftira etmesinin ve malların alınmasını, kanların dökülmesini ve benzeri şeyleri gerektiren emir ve yasaklarla bütün yaratılmışlara hüküm koymasının imkânsız olduğunu ve getirdiği şeyin ancak apaçık bir vahiy olduğunu akletmez misiniz?
مبينٌ تنزيلٌ مّن ربِّ العالمينَ وقوله عز وجل
Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş apaçık bir vahiydir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli:
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِبًا} استفهامٌ إنكاريٌّ معناه الجحدُ أي لا أحدَ أظلمُ منه على معنى أنه أظلمَ منْ كلِّ ظالمٍ وإنْ كانَ سبكُ التركيبِ مفيداً لإنكار أن يكون أحدٌ أظلم منه من غير تعرض لإنكار المساواة ونفيها فإنه إذا قيل مَنْ أفضل من فلان أولا أعلمَ منه يُفهم منه حتماً أنه أفضلُ من كل فاضل وأعلمُ من كل عالم وزيادةُ قوله تعالى كَذِبًا مع أن الافتراءَ لا يكون إلا كذاك للإيذان بأن ما أضافوه إليه ضمنا وحملوه ﷺ عليه صريحاً مع كونه افتراءً على الله تعالى كذبٌ في نفسه فربّ افتراءٍ يكون كذبُه في الإسناد فقط كما إذا أسند ذنبُ زيدٍ إلى عمرو وهذا للمبالغة منه ﷺ في التفادي عما ذُكر من الافتراءِ على الله سبحانه
{فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِبًا} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” İnkârî istifhamdır, manası nefiydir (reddetmektir); yani “her zalimden daha zalimdir” anlamında “ondan daha zalim hiç kimse yoktur” demektir. Terkibin yapısı eşitliği inkâr ve nefyetmeye değinmeksizin bir kimsenin ondan daha zalim olmasını inkâr etmeyi ifade etse de; zira “Filancadan daha faziletli veya daha âlim kim var?” denildiğinde, bundan onun her faziletliden daha faziletli ve her âlimden daha âlim olduğu kesinlikle anlaşılır. İftiranın ancak böyle olmasına rağmen {كَذِبًا} “yalan” kelimesinin ilave edilmesi, zımnen ona izafe ettikleri ve sarahaten onu sallallâhu aleyhi ve sellem buna sevk ettikleri şeyin Allah'a iftira olmasının yanı sıra bizzat kendisinde de yalan olduğunu bildirmek içindir. Zira nice iftira vardır ki yalanı sadece isnattadır; tıpkı Zeyd'in günahının Amr'a isnat edilmesi gibi. Bu da Yüce Allah'a iftiradan sakınmada onun sallallâhu aleyhi ve sellem mübalağasını göstermek içindir.
{أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} فكفر بها وهذا تظليمٌ للمشركين بتكذيبهم للقرآن وحملِهم على أنه من جهته ﷺ والفاءُ لترتيب الكلامِ على ما سبق من بيان كونِ القرآنِ بمشيئته تعالى وأمرِه فلا مجال لحمل الافتراء على الافتراءِ باتخاذ الولدِ والشريك أي وإذَا كانَ الأمرُ كذلك فمن افترى عليه تعالى بأن يختلقَ كلاماً فيقول هذا من عند الله أو يبدل بعضَ آياتِه تعالى ببعض كما تجوّزون ذلك في شأني وكذلك مَن كذب بآياته تعالى كما تفعلونه أظلمَ منْ كلِّ ظالمٍ
{أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ} “yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan...” yani onları inkâr edenden... Bu, Kur'an'ı yalanlamaları ve onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından uydurulduğunu iddia etmeleri sebebiyle müşrikleri zalimlikle nitelemektir. Fâ harfi, sözün Kur'an'ın Yüce Allah'ın meşîeti ve emriyle olduğuna dair daha önce geçen açıklamaya tertip edilmesi içindir; dolayısıyla iftirayı çocuk ve ortak edinme iftirasına hamletmeye yer yoktur. Yani “Durum böyle olunca, bir söz uydurup 'Bu Allah katındandır' diyerek yahut benim hakkımda caiz gördüğünüz gibi Yüce Allah'ın bazı ayetlerini diğerleriyle değiştirerek O'na iftira eden kimse ile sizin yaptığınız gibi O'nun ayetlerini yalanlayan kimse her zalimden daha zalimdir.”
{إِنَّهُ} الضمير للشأن وقع اسماً لإن والخبرُ ما يعقُبه من الجملة ومدارُ وضعِه موضعَه ادِّعاءُ شهرتِه المُغْنية عن ذكره وفائدةُ تصديرِها به الإيذانُ بفَخامة مضمونِها مع ما فيه من زيادة تقريرِه في الذهن فإنَّ الضميرَ لا يُفهمُ منه من أولِ الأمرِ إلا شأنٌ مبهمٌ لهُ خطرٌ فيبقى الذهنُ مترقِّباً لما يعقُبه فيتمكن عند وروده عليه فضلُ تمكُّنٍ فكأنه قيل إن الشأنَ هذا أي
{إِنَّهُ} “Şüphe yok ki” Buradaki zamir şan zamiridir, inne'nin ismi olarak vaki olmuştur; haberi ise peşinden gelen cümledir. Bu zamirin buraya konulmasının dayanağı, açıkça zikretmeye ihtiyaç bırakmayacak derecedeki şöhret iddiasıdır. Cümlenin onunla başlatılmasının faydası ise, zihne daha iyi yerleşmesini sağlamakla birlikte muhtevasının büyüklüğünü ve önemini bildirmektir; zira ilk anda zamirden ancak mühim ve müphem bir mesele anlaşılır, böylece zihin arkasından gelecek olanı bekler ve o geldiğinde zihne tam anlamıyla yerleşir. Sanki şöyle denilmiştir: “Şan ve durum şudur ki; yani...
{لَا يُفْلِحُ المجرمون} أي لا ينجُون من محذور ولا يظفَرون بمطلوب والمرادُ جنسُ المجرمين فيندرج فيه المفتري والمكذب اندراجاً أولياً
{لَا يُفْلِحُ المجرمون} “şüphesiz mücrimler (günahkârlar) iflah olmazlar” yani korktuklarından kurtulamaz ve arzu ettiklerine kavuşamazlar. Burada kastedilen mücrimlerin cinsidir; dolayısıyla iftiracı ve yalanlayıcı kimse de öncelikli olarak buna dahil olur.
{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} حكاية لجناية أخرى لهم نشأتْ عنها جنايتُهم الأولى معطوفةٌ على قولِه تعالى وَإِذَا تتلى عَلَيْهِمْ الآية عطفَ قصةٍ على قصة ومن دون متعلقٌ بيعبدون ومحلُّه النصبُ عَلى الحاليّةِ من فاعله أي متجاوزين الله سبحانه لا بمعنى تركِ عبادتِه بالكلية بل بمعنى عدم الاكتفاءِ بها وجعلها قريناً لعبادة الأصنامِ كما يُفصح عنه سياقُ النطم الكريم {مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ} أي ما ليس من شأنه الضرُّ والنفعُ من الأصنام التي هي جمادات وما موصولةٌ أو موصوفةٌ وتقديمُ نفي الضررِ لأن أدنى أحكامِ العبادةِ دفعُ الضررِ الذي هو أولُ المنافع والعبادةُ أمرٌ حادث مسبوقٌ بالعدم الذي هو مظِنّةُ الضرر فحيث لم تقدِر الأصنامُ على الضرر لم يوجد لإحداث العبادة سببٌ وقيل لا يضرّهم إن تركوا عبادتَها ولا ينفعهم إن عبدوها كان أهلُ الطائفِ يعبُدون اللاتَ وأهلُ مكةَ عزى ومَناةَ وهُبَل وإسافاً ونائلةً
{وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'ı bırakıp tapıyorlar” Onların ilk cinayetlerinin kendisinden kaynaklandığı başka bir cinayetlerinin hikâyesidir; bir kıssanın diğerine atfı kabilinden Yüce Allah'ın “Ve onlara okunduğu zaman...” ayetine matuftur. “Min dûni” ifadesi “ya‘budûne” fiiline mütealliktir ve failinden hâl olmak üzere mahallen mansubdur; yani Yüce Allah'ı aşarak... [Bu,] bütünüyle O'na ibadeti terk etmek anlamında değil, bilakis Kur'an'ın nazmının açıkça gösterdiği üzere, sadece O'na ibadetle yetinmeyip bunu putlara ibadetle denk kılmak anlamındadır. {مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ} “kendilerine ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere” yani cansız varlıklar olan ve tabiatında zarar yahut fayda verme özelliği bulunmayan putlara... “Mâ” ismi mevsul veya mevsufedir. Zararın nefyinin öne alınması, ibadetin en asgari hükmünün, faydaların ilki olan zararı defetmek olmasındandır. İbadet ise, zararın bulunma ihtimali olan adem (yokluk) halinin öncelediği hâdis bir durumdur. Putlar zarar vermeye güç yetiremeyince, ibadeti ihdas etmek için bir sebep de bulunmamış olur. [Şöyle de] denilmiştir: Onlara ibadeti terk etseler kendilerine zarar veremez, ibadet etseler fayda sağlayamaz. Tâif halkı Lât'a, Mekke halkı ise Uzzâ, Menât, Hübel, İsâf ve Nâile'ye tapıyordu.
{وَيَقُولُونَ هَؤُلاء شفعاؤنا عِندَ الله} عن النضْر بن الحرث إذا كان يوم القيامة يشفع لى اللاتُ قيل إنهم كانوا يعتقدون أن المتوليَ لكل إقليمٍ روحٌ معينٌ من أرواح الأفلاكِ
{وَيَقُولُونَ هَؤُلاء شفعاؤنا عِندَ الله} “Ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar.” Nadr b. el-Hâris'ten rivayet edildiğine göre o: “Kıyamet günü olduğunda Lât bana şefaat edecektir” demiştir. Denildi ki: Onlar her bir bölgenin yöneticisinin feleklerin ruhlarından belirli bir ruh olduğuna inanıyorlardı.
فعيّنوا لذلك الروحِ صنماً معيناً من الأصنام واشتغلوا بعبادته ومقصودُهم ذلك الروحُ ثم اعتقدوا أن ذلك الروحَ يكون عند الإله الأعظمِ مشتغلاً بعبوديته وقيل إنهم كانوا يعبدون الكواكبَ فوضعوا لها أصناماً معينة واشتغلوا بعبادتها قصداً إلى عبادة الكواكبِ وقيل إنهم وضعوا طلسماتٍ معينةً على تلك الأصنام ثم تقربوا إليها وقيل إنهم وضعوا هذه الأصنامَ على صور أنبيائِهم وأكابرِهم وزعموا أنهم متى اشتغلوا بعبادة هذه التماثيلِ فإن أولئك الأكابرَ يشفعون لهم عند الله تعالى
Bu yüzden o ruh için putlardan belirli bir put tayin ettiler ve asıl maksatları o ruh olduğu halde bu puta ibadetle meşgul oldular. Sonra da o ruhun en yüce İlah katında O'na kullukla meşgul olduğuna inandılar. Denildi ki: Onlar yıldızlara tapıyorlardı; bu yüzden onlar için belirli putlar diktiler ve yıldızlara ibadet etme kastıyla bu putlara tapınmakla meşgul oldular. Denildi ki: O putların üzerine belirli tılsımlar koydular ve sonra onlara yakınlaşmaya çalıştılar. Denildi ki: Onlar bu putları peygamberlerinin ve büyüklerinin suretleri üzere yaptılar ve bu heykellere ibadetle meşgul olduklarında o büyük zatların Yüce Allah katında kendilerine şefaatçi olacaklarını iddia ettiler.
{قُلْ} تبكيتاً لهم
{قُلْ} “De ki:” onları susturmak ve azarlamak için,
{أَتُنَبّئُونَ الله بِمَا لَا يَعْلَمُ} أي أتخبرونه بما لا وجودَ له أصلاً وهو كونُ الأصنامِ شفعاءَهم عندِ الله تعالى إذ لولاه لعلمه علامُ الغيوبِ وفيه تقريعٌ لهم وتهكّمٌ بهم وبما يدعونه من المُحال الذي لا يكادُ يدخُل تحتَ الصحة والإمكانِ وقرىء أتنبِّيون بالتخفيف وقوله تعالى
{أَتُنَبّئُونَ الله بِمَا لَا يَعْلَمُ} “Allah'a bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” yani O'na aslen varlığı olmayan bir şeyi mi haber veriyorsunuz? Ki bu da putların Yüce Allah katında kendilerine şefaatçi olmasıdır. Zira şayet böyle bir şey olsaydı gaybları hakkıyla bilen [Allah] onu bilirdi. Bunda onları azarlama, onlarla ve sıhhat ve imkân dairesine girmesi asla düşünülemeyecek olan iddia ettikleri bu imkânsız şeyle alay etme vardır. [Kelime] şeddesiz olarak “etunbiûne” şeklinde de okunmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli:
{في السماوات وَلَا فِى الأرض} حالٌ منْ العائد المحذوفِ في يعلم مؤكدةٌ للنفي لأن ما لا يوجد فيهما فهو منتفٍ عادة
{في السماوات وَلَا فِى الأرض} “göklerde ve yerde” [ifadesi,] “ya‘lemu” fiilindeki hazfedilmiş ait zamirinden hâldir ve nefyi (olumsuzluğu) tekit etmektedir; çünkü bu ikisinde bulunmayan şey âdeten tamamen yok demektir.
{سُبْحَانَهُ وتعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} عن إشراكهم المستلزمِ لتلك المقالةِ الباطلةِ أو عن شركائهم الذين يعتقدونهم شفعاءَهم عند الله تعالى وقرىء تُشركون بتاء الخطاب على أنه من جملةِ القولِ المأمورِ به وعلى الأول هو اعتراض تذييلى من جهته ﷾
{سُبْحَانَهُ وتعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ} “O, onların koştukları ortaklardan münezzehtir ve yücedir.” Bu bâtıl sözü gerektiren şirklerinden yahut Yüce Allah katında kendilerine şefaatçi olduklarına inandıkları ortaklarından [münezzehtir]. Muhatap te'si ile “tüşrikûn” şeklinde de okunmuştur ki buna göre emredilen sözün cümlesindendir; birinci kıraate göre ise O'nun celle celâluhu katından fezleke kabilinden bir ara cümledir (itiraziyye).
سورة يونس (١٩)
Yûnus Suresi (19)
{وَمَا كَانَ الناس إِلَاّ أُمَّةً وَاحِدَةً} بيانٌ لأن التوحيدَ والإسلامَ ملةٌ قديمةٌ أجمعت عليها الناسُ قاطبة فطرةً وتشريعاً وأن الشركَ وفروعَه جهالاتٌ ابتدعها الغواةُ خلافاً للجمهور وشقاً لعصا الجماعة وأما حمل اتخاذهم على الاتفاق على الضلال عند الفترةِ واختلافُهم على ما كان منهم من الاتباع والإصرارِ فممَّا لا احتمالَ له أي وما كان الناسُ كافةً من أولِ الأمرِ إلا متفقين على الحق والتوحيد من غير اختلافٍ وذلك من عهد آدم ﵊ إلى أن قتل قابيلُ هابيلَ وقيل إلى زمن إدريسَ ﵇ وقيل إلى زمنِ نوحٍ ﵇ وقيل من حينِ الطوفانِ حينَ لم يذر الله من الكافرين دياراً إلى أن ظهر فيما بينهم الكفرُ وقيل من لدن إبراهيمَ ﵊ إلى أن أظهر عمْرُو بنُ لحيَ عبادةَ الأصنام فالمرادُ بالناس العربُ خاصةً وهو الأنسب بإيراد الآيةِ الكريمة إثرَ حكايةِ ما حُكي عنهم من الهَنات وتنزيهِ ساحةِ الكبرياء عن ذلك
{وَمَا كَانَ الناس إِلَاّ أُمَّةً وَاحِدَةً} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi” Tevhid ve İslâm'ın, fıtrat ve teşrî (şeriat) olarak bütün insanların üzerinde icma ettiği kadim bir din olduğuna; şirkin ve kollarının ise çoğunluğa muhalefet ederek ve cemaatin birliğini bozarak azgınların uydurduğu cehaletler olduğuna bir açıklamadır. Onların [birlik] oluşlarını fetret döneminde dalalet üzerinde ittifak etmelerine, ihtilaflarını da tabi olma ve ısrar etme yönündeki tutumlarına hamletmek ise muhtemel olmayan bir şeydir. Yani başlangıçta bütün insanlar hiçbir ihtilaf olmaksızın hak ve tevhid üzere ittifak halindeydiler. Bu durum Âdem aleyhisselâm zamanından Kâbil'in Hâbil'i öldürmesine kadar sürdü. İdris aleyhisselâm zamanına kadar olduğu da söylenmiştir; Nûh aleyhisselâm zamanına kadar olduğu da söylenmiştir. Allah'ın kâfirlerden yeryüzünde hiç kimseyi bırakmadığı Tûfân zamanından aralarında küfür ortaya çıkıncaya kadar olduğu da söylenmiştir. İbrâhim aleyhisselâm'dan Amr b. Luhayy'ın putperestliği ortaya çıkarmasına kadar olduğu da söylenmiştir; bu takdirde insanlardan kasıt özellikle Araplardır. Bu da kendilerinden nakledilen o çirkin sözlerin hikâye edilmesinin ve kibriyâ makamının bundan tenzih edilmesinin hemen ardından bu kerim ayetin getirilmesine en uygun olandır.
{فاختلفوا} بأن كفرَ بعضُهم وثبت آخرون على ما هم عليه فخالف كلٌّ من الفريقين الآخرَ لا أن كلاًّ منهما أحدث ملةً على حدة من ملل الكفرِ مخالفةً لملة الآخر فإن الكلامَ ليس في ذلك الاختلافِ إذ كلٌّ منهما مبطِلٌ حينئذ فلا يُتصوَّر أن يقضى بينهما بإبقاء المُحقّ وإهلاكِ المبطل والفاء التعقيبيةُ لا تنافي امتدادَ زمانِ الاتفاقِ إذ المرادُ بيانُ وقوعِ الاختلاف عقيبَ انصرامِ مدةِ الاتفاقِ لا عقيبَ حدوثِ الاتفاق
{فاختلفوا} “sonra ayrılığa düştüler” Bazılarının inkâr etmesi ve diğerlerinin bulundukları hal üzere sebat etmesi suretiyle iki gruptan her biri diğerine muhalefet etti; yoksa her iki grubun da diğerinin dinine zıt, müstakil birer küfür dini ihdas etmesi şeklinde değildir. Zira söz konusu ihtilaf bu değildir; çünkü bu durumda her iki taraf da bâtıl üzere olur ve aralarında haklının hayatta tutulması ve bâtıl ehlinin helak edilmesiyle hüküm verilmesi düşünülemez. Takip ifade eden fâ harfi, ittifak süresinin uzunluğuna aykırı değildir; zira kastedilen, ihtilafın ittifakın meydana gelişinin hemen ardından değil, ittifak süresinin sona ermesinin hemen ardından vuku bulduğunu açıklamaktır.
{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} بتأخير القضاءِ بينهم أو بتأخير العذابِ الفاصل بينهم إلى يوم القيامة فإنه يومُ الفصل
{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} “Eğer Rabbinden bir söz geçmiş olmasaydı” aralarındaki hükmün ertelenmesine yahut aralarındaki ayrımı yapacak olan azabın kıyamet gününe ertelenmesine dair [bir söz olmasaydı] ki o, fasl (hüküm ve ayırt etme) günüdür.
{لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} عاجلاً
{لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi” acele olarak,
{فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} بتمييز الحقِّ من الباطل بإبقاء المحق وإهلاكِ المبطل وصيغةُ الاستقبال لحكاية الحالِ الماضيةِ وللدلالة على الاستمرار
{فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “hakkında ayrılığa düştükleri şeyde” haklının hayatta tutulması ve bâtıl ehlinin helak edilmesiyle hakkın bâtıldan ayırt edilmesi suretiyle... Muzari sîgası, geçmiş hâli hikâye etmek ve sürekliliği göstermek içindir.
سورة يونس (٢٠ ٢١)
Yûnus Suresi (20-21)
{وَيَقُولُونَ} حكاية لجناية أخرى لهم معطوفةٌ على قولِه تعالى وَيَعْبُدُونَ وصيغةُ المضارعِ لاستحضار صورةِ مقالتهم الشنعاءِ والدلالةِ على الاستمرار والقائلون أهلُ مكة
{وَيَقُولُونَ} “Ve diyorlar ki:” Onların başka bir cinayetinin hikâyesidir; Yüce Allah'ın “Ve tapıyorlar...” kavline matuftur. Muzari sîgası, bu çirkin sözlerinin suretini zihinde canlandırmak ve sürekliliği göstermek içindir. Söyleyenler ise Mekke halkıdır.
{لَوْلَا أُنزِلَ عليه آية مّن رَّبّهِ} أرادوا آيةٌ من الآيات التي اقترحوها كأنهم لفرط العتوِّ والفساد ونهايةِ التمادي في المكابرة والعِناد لم يعدّوا البيناتِ النازلة عليه ﷺ من جنس الآياتِ واقترحوا غيرَها مع أنه قد أنزل عليه من الآيات الباهرةِ والمعجزاتِ المتكاثرةِ ما يضطرهم إلى الانقياد والقبولِ لو كانوا من أرباب العقولِ
{لَوْلَا أُنزِلَ عليه آية مّن رَّبّهِ} “Ona Rabbinden bir ayet (mucize) indirilseydi ya!” Teklif ve talep ettikleri mucizelerden bir mucizeyi kastediyorlardı. Sanki azgınlık ve fesatlarının aşırılığından, inat ve kibirde son noktaya varmalarından ötürü, ona sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen apaçık delilleri ayetler (mucizeler) cinsinden saymayıp başkasını teklif ettiler. Hâlbuki eğer akıl sahibi kimseler olsalardı, ona boyun eğip kabul etmelerini zorunlu kılacak nice parlak ayetler ve sayısız mucizeler indirilmişti.
{فَقُلْ} لهم في الجواب
{فَقُلْ} “De ki:” onlara cevap olarak,
{إِنَّمَا الغيب للَّهِ} اللامُ للاختصاص العلميِّ دون التكوينيِّ فإن الغيبَ والشهادةَ في ذلك الاختصاصِ سيان والمعنى أن ما اقترحتموه وزعمتم أنه من لوازمِ النبوة وعلّقتم إيمانَكم بنزوله من الغيوب المختصّة بالله تعالى لا وقوف لي عليه
{إِنَّمَا الغيب للَّهِ} “Gayb ancak Allah'ındır.” Buradaki lâm, tekvinî (yaratılışsal) değil ilmî ihtisas (Allah'a mahsus olma) içindir; zira tekvinî ihtisasta gayb ile şehadet (görünen âlem) eşittir. Anlamı şudur: Teklif ettiğiniz, peygamberliğin gereklerinden olduğunu iddia ettiğiniz ve imanınızı inişine bağladığınız şey, Allah'a mahsus gayblardandır; benim buna dair bir bilgim yoktur.
{فانتظروا} نزولَه
{فانتظروا} “Bekleyin öyleyse!” onun inmesini,
{إِنّى مَعَكُم مّنَ المنتظرين} أي لما يفعل الله بكم لاجترائكم على مثل هذه العظيمة من جحود الآياتِ واقتراحِ غيرِها وجعلُ الغيبِ عبارةً عن الصارف عن إنزال الآياتِ المقترحةِ يأباه ترتيبُ الأمرِ بالانتظار على اختصاص الغيبِ به تعالى
{إِنّى مَعَكُم مّنَ المنتظرين} “Şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.” Yani ayetleri inkâr etmek ve başkasını teklif etmek gibi büyük bir cürette bulunmanız sebebiyle Allah'ın size ne yapacağını [bekleyenlerdenim]. Gaybı, teklif edilen ayetlerin indirilmesine engel olan sebep olarak yorumlamak, bekleme emrinin gaybın Yüce Allah'a mahsus olmasına terettüp etmesine uygun düşmez.
{وَإِذَا أَذَقْنَا الناس رَحْمَةً} صِحةً وسَعةً
{وَإِذَا أَذَقْنَا الناس رَحْمَةً} “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman” sağlık ve bolluk [gibi],
{مّن بَعْدِ ضَرَّاء مَسَّتْهُمْ} أي خالطتْهم حتى أحسوا بسوء أثرِها فيهم وإسنادُ المساسِ إلى الضراء بعد إسنادِ الإذاقةِ إلى ضميرِ الجلالة من الآداب القرآنيةِ كما في قولِه تعالى وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ونظائره قيل سلط الله تعالى على أهل مكةَ القحطَ سبع سنينَ حتى كادوا يهلِكون ثم رحمهم بالحَيا فطفقوا يطعنون في آياته تعالى ويعادون رسوله ﷺ ويكيدونه وذلكَ قولُه تعالى
{مّن بَعْدِ ضَرَّاء مَسَّتْهُمْ} “kendilerine dokunan bir darlıktan sonra” yani kendilerine öyle bir temas etmiştir ki üzerlerindeki kötü etkisini hissetmişlerdir. Tatma fiilinin azamet zamirine isnat edilmesinden sonra dokunma fiilinin darlığa isnat edilmesi, Yüce Allah'ın {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi Kur'an edebindendir. Denildi ki: Yüce Allah Mekke ehline yedi yıl kıtlık musallat etti, öyle ki neredeyse helak olacaklardı; sonra yağmurla onlara merhamet etti. Bunun üzerine onlar Yüce Allah'ın ayetlerine dil uzatmaya, O'nun Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık edip tuzak kurmaya başladılar. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu [bunu anlatmaktadır]:
{إِذَا لَهُم مَّكْرٌ فِى آيَاتِنَا} أي بالطعن فيها وعدمِ الاعتداد بها والاحتيالِ في دفعها وإذا الأولى شرطيةٌ والثانيةُ جوابُها كأنه قيل فاجؤوا وقع المكرِ منهم وتنكيرُ مكرٌ للتفخيم وفي متعلقةٌ بالاستقرار الذي يتعلق به اللام
{إِذَا لَهُم مَّكْرٌ فِى آيَاتِنَا} “bir de bakarsın ki ayetlerimiz hakkında bir tuzakları vardır.” Yani onları ayıplayarak, onlara itibar etmeyerek ve onları savuşturmak için hileler kurarak... Birinci “izâ” şartiyedir, ikincisi ise onun cevabıdır (müfâcea); sanki onlardan tuzak eyleminin aniden vuku bulduğu ifade edilmiştir. “Mekr” kelimesinin nekre getirilmesi büyüklük/ağırlık bildirmek içindir; “fî” ise lâm harfinin müteallik olduğu istikrar anlamına mütealliktir.
{قُلِ الله أَسْرَعُ مَكْرًا} أي أعجلُ عقوبةً أي عذابُه أسرعُ وصولاً إليكم مما يأتي منكم في دفع الحقِّ وتسميةُ العقوبةِ بالمكر لوقوعها في مقابلة مكرِهم وجوداً أو ذكراً
{قُلِ الله أَسْرَعُ مَكْرًا} “De ki: 'Allah tuzak kurmada daha hızlıdır.'” yani cezalandırmada daha hızlıdır; yani O'nun azabı, hakkı savuşturmak için sizin yapacağınız şeylerden çok daha hızlı size ulaşır. Cezalandırmanın “mekr (tuzak)” olarak isimlendirilmesi, varlık veya zikir bakımından onların tuzağının karşılığında vuku bulmasındandır.
{إِنَّ رُسُلَنَا} الذين يحفظون أعمالَكم والإضافةُ للتشريف
{إِنَّ رُسُلَنَا} “Şüphesiz elçilerimiz” amellerinizi kaydedip koruyan [melekler]... İzafet tazim (şereflendirme) içindir.
{يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ} أي مكرَكم أو ما تمكُرونه وهو تحقيقٌ للانتقام منهم وتنبيهٌ على أن ما دبروا في إخفائه غيرُ خافٍ على الحفَظة فضلاً عن العليم الخبير وصيغةِ الاستقبال في الفعلينِ للدِلالة على الاستمرار التجدّدي والجملةُ تعليلٌ من جهته تعالى لأسرعية مكرِه سبحانه غيرُ داخلٍ في الكلامِ الملقن كقوله تعالى وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً فإن كتابةَ الرسلِ لما يمكرون من مبادىء بطلانِ مكرِهم وتخلف أثرِه عنه بالكلية وفيه من المبالغة ما لا يوصف وتلوينُ الخطاب بصرفه عن رسول الله ﷺ إليهم للتشديد في التوبيخ وقرىء على لفظ الغَيبة فيكون حينئذٍ تعليلاً لما ذكر أو للأمر
{يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ} “kurduğunuz tuzakları yazmaktadırlar.” Yani tuzağınızı veya tuzak kurduğunuz şeyleri... Bu, onlardan intikam alınacağının kesinleştirilmesi ve gizlemeye çalıştıkları şeylerin her şeyi hakkıyla bilen ve haberdar olan [Allah] şöyle dursun, koruyucu meleklere dahi gizli kalmayacağına bir uyarıdır. İki fiildeki muzari sîgası, yenilenen sürekliliği göstermek içindir. Cümle, Yüce Allah katından O'nun tuzağının daha hızlı oluşunun gerekçesidir ve {وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} “bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile” kavlinde olduğu gibi telkin edilen söze dahil değildir. Zira elçilerin onların tuzaklarını yazması, tuzaklarının boşa çıkmasının ve eserinin tamamen yok olmasının başlangıçlarındandır; bunda tarif edilemez bir mübalağa vardır. Hitabın Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onlara çevrilmesi suretiyle yapılan iltifat, azarlamayı şiddetlendirmek içindir. Gaip lâfzı ile de okunmuştur; bu takdirde zikredilen şeyin yahut emrin gerekçesi olur.
سورة يونس (٢٢)
Yûnus Suresi (22)
{هُوَ الذى يُسَيّرُكُمْ} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ جنايةٍ أخرى لهم مبنيةٍ على ما مر آنفاً من اختلاف حالِهم حسب اختلافِ ما يعتريهم من السراء والضراءِ أي يمكّنكم من السير تمكيناً مستمراً عند الملابسة به وقبلها
{هُوَ الذى يُسَيّرُكُمْ} “Sizi gezdiren O'dur” Onların başlarına gelen darlık ve bolluğun değişmesine göre hallerinin değişmesine dair az önce geçen açıklamaya dayalı başka bir cinayetlerini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil (yeni) bir sözdür; yani bizzat yolculuk esnasında ve öncesinde sizi sürekli bir imkânla seyahat ettirmeye güç yetirendir,
{فِى البر} مشاةً ورُكباناً وقرىء ينشُركم من النشر ومنه قوله ﷿ بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ
{فِى البر} “karada” yaya ve binekli olarak... [Fiil,] yaymak anlamına gelen neşr kökünden “yenşurukum” şeklinde de okunmuştur; Yüce Allah'ın {بَشَرٌ تَنتَشِرُونَ} “yayılan insanlar” kavli de bu köktendir.
{والبحر حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الفلك} أي السفن فإنه جمعُ فَلك على زنة أُسْد جمعُ أسَد لا على وزن قفل وغايةُ التسييرِ ليست ابتداءَ ركوبِهم فيها بل مضمونُ الشرطيةِ بتمامه كما ينبىء عنه إيثارُ الكونِ المؤذنِ بالدوام على الركوب المُشعِرِ بالحدوث
{والبحر حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِى الفلك} “ve denizde. Hatta gemide bulunduğunuz zaman” yani gemilerde... Zira 'fülk', kilit anlamına gelen kıfl vezninde değil, 'esed'in çoğulu olan 'üsd' vezninde bir çoğuldur. Seyrüseferin gayesi gemiye binmelerinin başlangıcı değil, şart cümlesinin tamamının muhtevasıdır; nitekim sonradan olmayı hissettiren binme (rukûb) fiili yerine devamlılık bildiren bulunma (kevn) lafzının tercih edilmesi de bunu göstermektedir.
{وَجَرَيْنَ} أي السفن
{وَجَرَيْنَ} “ve o gemiler akıp gittiği” yani gemiler,
{بِهِمُ} بالذين فيها والالتفاتُ إلى الغَيبة للإيذانِ بما لهم من سوء الحالِ الموجبِ للإعراض عنهم كأنه يذكر لغيرهم مساوى أحوالِهم ليعجِّبهم منها ويستدعيَ منه الإنكارَ والتقبيحَ وقيل ليس فيه التفاتٌ بل معنى قوله تعالى حتى إِذَا كُنتُمْ فِى الفلك إذا كان بعضُكم فيها إذ الخطابُ للكل ومنهم المسيَّرون في البر فالضميرُ الغائبُ عائدٌ إلى ذلك المضافِ المقدر كما في قوله تعالى أَوْ كظلمات فِى بَحْرٍ لُّجّىّ يغشاه أي أو كذى ظلماتٍ يغشاه موجٌ
{بِهِمُ} “onları alıp” içindekileri... Gaip sîgasına iltifat yapılması, kendilerinden yüz çevirmeyi gerektiren kötü hallerini bildirmek içindir; sanki onların kötü hallerini başkalarına anlatarak onları hayrete düşürmekte ve onlardan inkâr ve çirkin görme tavrı talep etmektedir. Denildi ki: Burada iltifat yoktur; aksine Yüce Allah'ın {حتى إِذَا كُنتُمْ فِى الفلك} kavlinin anlamı “bazınız gemide bulunduğu zaman” demektir. Zira hitap herkesedir ve onların bir kısmı karada gezdirilenlerdir; dolayısıyla gaip zamiri, Yüce Allah'ın {أَوْ كظلمات فِى بَحْرٍ لُّجّىّ يغشاه} “yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir ki, onu bir dalga kaplar” yani karanlıklar sahibi kimse gibi ki onu dalga kaplar kavlinde olduğu gibi takdir edilen o muzafa dönmektedir.
{بِرِيحٍ طَيّبَةٍ} ليّنةِ الهُبوب موافقةٍ لمقصدهم
{بِرِيحٍ طَيّبَةٍ} “güzel bir rüzgârla” esişi yumuşak ve hedeflerine uygun,
{وَفَرِحُواْ بِهَا} بتلك الريحِ لطيبها وموافقتها
{وَفَرِحُواْ بِهَا} “ve bununla sevindikleri” güzelliği ve uygunluğu sebebiyle o rüzgârla,
{جَاءتْهَا} جوابُ إذا والضميرُ المنصوبُ للريح الطيبةِ أي تلقتْها واستولتْ عليها من طرف مخالِفٍ لها فإن الهبوبَ على وفقها لا يسمى مجيئاً لريح أخرى عادةً بل هو اشتدادٌ للريح الأولى وقيل للفُلك والأول أظهرُ لاستلزامه للثاني من غير عكس لأن الهبوبَ على طريقة الريح اللينةِ يعد مجيئاً بالنسبة إلى الفُلك دون الريح اللينة مع أنه لا يستتبع تلاطمَ الأمواجِ الموجبِ لمجيئها من كل مكان ولأن التهويلَ في بيان استيلائِها على ما فرحوا به وعلَّقوا به حبالَ رجائِهم أكثرُ
{جَاءتْهَا} “ona gelip çattığı” “İzâ”nın cevabıdır. Mansub zamir güzel rüzgâra aittir; yani ona zıt bir yönden karşılayıp onu bastırdı; zira onunla aynı yönde esmek âdeten başka bir rüzgârın gelişi olarak adlandırılmaz, bilakis ilk rüzgârın şiddetlenmesidir. [Zamirin] gemiye ait olduğu da söylenmiştir. Birincisi daha açıktır; çünkü aksi olmaksızın ikinciyi de gerektirir. Zira yumuşak rüzgâr tarzında esmek gemiye nispetle bir geliş sayılır, yumuşak rüzgâra nispetle değil; bununla birlikte her taraftan dalgaların gelmesini gerektiren dalgalanmayı da beraberinde getirmez. Ayrıca sevindikleri ve ümit bağladıkları şeyi istila ettiğini beyan etmedeki dehşet boyutu daha fazladır.
{رِيحٌ عَاصِفٌ} أي ذاتُ عصْفٍ وقيل العصُوفُ مختصٌّ بالريح فلا حاجة إلى الفارق وقيل الريحُ قد يذكّر
{رِيحٌ عَاصِفٌ} “şiddetli bir fırtına” yani şiddetli esen... Âsif kelimesinin rüzgâra mahsus olduğu, bu yüzden müenneslik işaretine gerek olmadığı da söylenmiştir. Rüzgâr kelimesinin müzekker olarak da kullanılabileceği söylenmiştir.
{وَجَاءهُمُ الموج} في الفلك
{وَجَاءهُمُ الموج} “ve dalgalar kendilerine geldiği” gemide iken,
{مّن كُلّ مَكَانٍ} أي من أمكنة مجيءِ الموجِ عادةً ولا بُعدَ في مجيئه من جميع الجوانبِ أيضاً إذ لا يجب أن يكون مجيئُه من جهة هبوبِ الريح فقط بل قد يكون من غيرها بحسب أسبابٍ تتفق له
{مّن كُلّ مَكَانٍ} “her yerden” yani âdeten dalganın geldiği yerlerden... Her yönden gelmesinde de bir uzaklık yoktur; zira dalganın gelişi sadece rüzgârın estiği yönden olmak zorunda değildir, aksine rast gelen sebeplere göre başka yönlerden de olabilir.
{وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ} أي هلَكوا فإن ذلك مثلٌ في الهلاك أصلُه إحاطةُ العدو بالحيّ أو سدّت عليهم مسالكُ الخلاص
{وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ} “ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladıkları zaman” yani helak olduklarını [anladıkları zaman]... Zira bu helak hakkında bir meseldir, aslı düşmanın bir kabileyi kuşatmasıdır; yahut kurtuluş yolları kendilerine kapanmıştır.
{دَّعَوَا الله} بدلٌ من ظنوا بدل اشتمال لما بينهما من الملابسة والتلازم أو استئنافٌ مبنيُّ على سؤال ينساق إليه الأذهانُ كأنه قيل فماذا صنعوا فقيل دعوُا الله
{دَّعَوَا الله} “Allah'a yalvarırlar” Aralarındaki irtibat ve telazümden ötürü “zannû” fiilinden bedel-i iştimaldir; yahut zihinlerin yöneleceği bir soruya bina edilmiş müstakil bir cümledir; sanki “Peki ne yaptılar?” denilmiş de “Allah'a dua ettiler” diye cevap verilmiştir.
{مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينِ} من غير أنْ يشركوا به شيئاً من آلهتهم لا مخصصين للدعاء به تعالى فقط بل للعبادة أيضاً فإنهم بمجرد تخصيصِ الدعاء به تعالى لا يكونون مخلِصين له الدين
{مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينِ} “dini yalnız O'na has kılarak” ilahlarından hiçbirini O'na ortak koşmaksızın; sadece duayı Yüce Allah'a tahsis ederek değil, bilakis ibadeti de tahsis ederek... Zira sırf duayı Yüce Allah'a tahsis etmekle dini O'na halis kılmış olmazlar.
{لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا} اللامُ موطئةٌ للقسم على إرادةِ القولِ أيْ قائلين والله لئن أنجيتنا
{لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا} “Andolsun eğer bizi kurtarırsan” Lâm harfi, bir sözün kastedilmesi üzere kaseme hazırlık (müvattıe) içindir; yani: “Vallahi eğer bizi kurtarırsan...” diyerek.
{من هذه} الورطة
{من هذه} “bundan” bu tehlikeli durumdan/felaketten,
{لَنَكُونَنَّ} البتةَ بعد ذلك أبداً
{لَنَكُونَنَّ} “mutlaka olacağız” bundan sonra ebediyen kesinlikle,
{مِنَ الشاكرين} لنعمك التي من جُمْلتِها هذهِ النعمة المسئولة وقيل الجملةُ مفعولُ دعَوا لأن الدعاءَ من قبيل القولِ والأولُ هو
{مِنَ الشاكرين} “şükredenlerden” dilenen bu nimetin de dahil olduğu Senin nimetlerine... [Bu] cümlenin “de‘avû” fiilinin mefulü olduğu da söylenmiştir; zira dua söz türündendir. Birincisi ise...
الأَولى لاستدعاء الثاني لاقتصار دعائِهم على ذلك فقط وفي قوله لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين من المبالغة في الدِلالة على كونهم ثابتين في الشكر مثابرين عليه منتظِمين في سلك المنعوتين بالشكر الراسخين فيه ما ليس في أن يقال لنشكرن
...daha evladır; zira ikincisi onların dualarının sadece bununla sınırlı kalmasını gerektirir. {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} “mutlaka şükredenlerden olacağız” kavlinde, onların şükürde sebat eden, ona devam eden, şükürle nitelenen ve onda kökleşenlerin safında yer alan kimseler olacaklarını göstermede, “mutlaka şükredeceğiz (leneşkuranne)” denmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır.
سورة يونس (٢٣)
Yûnus Suresi (23)
{فَلَمَّا أَنجَاهُمْ} مما غشِيَهم من الكُربة والفاءُ للدِلالة على سرعةِ الإجابة
{فَلَمَّا أَنجَاهُمْ} “Fakat onları kurtarınca” kendilerini bürüyen o sıkıntıdan... Fâ harfi icabetin süratini göstermek içindir.
{إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِى الارض} أي فاجئوا الفسادَ فيها وسارعوا إليه متراقين في ذلك متجاوزين عمَّا كانوا عليه من حدود العيثِ من قولهم بغى الجرحُ إذا ترامى في الفساد وزيادةُ في الأرض للدِلالة على شمول بغيهم لأقطارها وصيغة المضارع للدلالة على التجدد والاستمرارِ وقوله تعالى
{إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِى الارض} “bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık yaparlar.” Yani onda aniden fesat çıkarmaya koyulup buna koştular, bu hususta haddi aşıp daha önce bulundukları bozgunculuk sınırlarının da ötesine geçtiler. Bu, yaranın azıp fenalaşması durumunda kullanılan “bağa’l-cerhu” ifadesinden gelir. {فِى الارض} “yeryüzünde” ifadesinin ziyadeliği, taşkınlıklarının yeryüzünün her tarafını kapsadığını göstermek içindir; muzari sîgası ise yenilenme ve sürekliliği ifade eder. Yüce Allah'ın şu kavli: