{بغير الحق} تأكير لما يفيده البغيُ أو معناه أنه بغير الحقِّ عندهم أيضاً بأن يكون ذلك ظلماً ظاهراً لا يخفى قبحُه على أحدٌ كما في قولِهِ تعالى وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ الحق وأما ما قيل من أنه للاحتراز عن البغي بحق كتخريب الغزاةِ ديارَ الكفرةِ وقطعِ أشجارِهم وإحراق زرعِهم فلا يساعدُهُ النظمُ الكريمُ لابتنائه على كون البغي بمعنى إفسادِ صورةِ الشيء وإبطالِ منفعتِه دون ما ذكر من المعنى اللائق بحال المفسدين
{بغير الحق} “haksız yere” [ifadesi], taşkınlığın (bağy) ifade ettiği anlamı pekiştirmektedir; yahut anlamı, çirkinliği hiç kimseye gizli kalmayacak şekilde apaçık bir zulüm olması bakımından kendi katlarında da haksız yere olduğudur; nitekim Yüce Allah'ın {وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ الحق} “ve peygamberleri haksız yere öldürürler” kavlinde olduğu gibidir. Gazilerin kâfirlerin yurtlarını tahrip etmesi, ağaçlarını kesmesi ve ekinlerini yakması gibi haklı olarak yapılan taşkınlıktan sakındırmak için olduğu yönündeki söze gelince, bu şerefli nazım buna elvermez; zira bu görüş, bağy kelimesinin bozguncuların haline uygun olan zikredilen mana yerine, bir şeyin suretini bozmak ve faydasını iptal etmek anlamında olmasına dayanmaktadır.
{يَا أَيُّهَا الناس} توجيهٌ للخطاب إلى أولئك الباغين للتشديد في التهديد والمبالغةِ في الوعيد
{يَا أَيُّهَا الناس} “Ey insanlar!” hitabı, tehditte şiddeti ve azap uyarısında mübalağayı artırmak için o taşkınlık yapanlara yöneltilmiştir.
{إِنَّمَا بَغْيُكُمْ} الذي تتعاطَوْنه وهو مبتدأُ وقولُه تعالى
{إِنَّمَا بَغْيُكُمْ} “Sizin taşkınlığınız ancak” işlemekte olduğunuz [bu taşkınlık], mübtedadır. Yüce Allah'ın şu kavli:
{على أَنفُسِكُمْ} خبرُه أي عليكم في الحقيقة لا على الذين تبغون عليهم وإن ظُنَّ كذلك وقوله تعالى
{على أَنفُسِكُمْ} “kendi aleyhinizedir” onun haberidir; yani öyle zannedilse bile kendilerine taşkınlık ettiğiniz kimselerin aleyhine değil, gerçekte sizin aleyhinizedir. Yüce Allah'ın şu kavli:
{مَّتَاعَ الحياة الدنيا} بيانٌ لكون ما فيه من المنفعة العاجلةِ شيئاً غيرَ معتدَ به سريعَ الزوال دائمَ الوبال وهو نُصبَ على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ لفعلٍ مقدرٍ بطريقِ الاستئنافِ أي تتمتعون متاعَ الحياةِ الدنيا وقيل على أنه مصدرٌ وقعَ موقِعَ الحالِ أي متمتعين بالحياة الدنيا والعاملُ هو الاستقرارُ الذي في الخبر لا نفسُ البغي لأنه يؤدي إلى الفصلَ بين المصدرِ ومعمولِه بالخبر ولا يخبر عن الموصولِ إلا بعد تمامِ صلتِه وأنت خبيرٌ بأنه ليس في تقييد كونِ بغيهم على أنفسهم بحال تمتعِهم بالحياة الدنيا معنىً يعتدّ به وقيل على أنه ظرفُ زمانٍ نحو مقدمَ الحاجِّ أي زمنَ متاعِ الحياةِ الدنيا وفيه ما مر بعينه وقيل على أنه مفعولٌ لفعل دل عليه المصدرُ أي تبغون متاعَ الحياة الدنيا ولا يخفى أنه لا يدل على البغي بمعنى الطلب وجعل المصدر أيضاً بمعناه مما يُخلُّ بجزالة النظمِ الكريم لأن الاستئنافَ لبيان سوءِ عاقبةِ ما حُكيَ عنهم من البغي المفسّر بالإفساد المفْرطِ اللائقِ بحالهم فأيُّ مناسبةٍ بينه وبين البغي بمعنى الطلب وجعلُ الأول أيضاً بمعناه مما يجب تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عنه وقيل على أنَّه مفعولٌ له أي لأجل متاعِ الحياة الدنيا والعاملُ ما ذكر من الاستقرار وفيه أن المعلّلَ بما ذُكر نفسُ البغي لا كونُه على أنفسهم وقيل أنفسهم وقيل العاملُ فيه فعلٌ مدلولٌ عليه بالمصدر أي تبغون لأجل متاعِ الحياةِ الدُّنيا على أن الجملةَ مستأنفةٌ وقيل على أنه مفعولٌ صريحٌ للمصدر وعلى أنفسكم ظرفٌ لغوٌ متعلقٌ به والمرادُ بالأنفس الجنسُ والخبرُ محذوفٌ لطول الكلامِ والتقديرُ إنما بغيُكم على أبناء جنسِكم متاعَ الحياة الدنيا محذورا أو ظاهرُ الفساد أو نحوُ ذلك وفيه ما مر من ابتنائه على ما لا يليق بالمقام
{مَّتَاعَ الحياة الدنيا} “dünya hayatının menfaatidir” [ifadesi], onda bulunan geçici menfaatin dikkate alınmayacak kadar değersiz, çabuk yok olan ve vebali sürekli bir şey olduğunu açıklamaktadır. İsti’nâf (yeni bir başlangıç) yoluyla takdir edilen bir fiili pekiştiren bir mastar olarak mansub kılınmıştır; yani: “Dünya hayatının menfaatiyle faydalanırsınız.” Hal makamında bulunan bir mastar olarak mansub kılındığı da söylenmiştir; yani: “Dünya hayatından faydalanıcılar olarak.” [Bu durumda] amil, haberdeki istikrar (yerleşiklik) anlamıdır, bağy kelimesinin kendisi değildir; çünkü bu durum mastar ile ma‘mûlü arasının haber ile ayrılmasına yol açar ve sılası tamamlanmadan mevsulden haber verilmez. Bilirsin ki, onların taşkınlıklarının kendi aleyhlerine olmasını dünya hayatından faydalanma halleriyle kayıtlamakta kayda değer bir anlam yoktur. Bir diğer görüşe göre, tıpkı “hacıların gelişi (makdeme'l-hâcc)” terkibinde olduğu gibi zaman zarfı olarak mansub kılınmıştır; yani: “Dünya hayatından faydalanma zamanında.” Bunda da az önceki durumun aynısı geçerlidir. Bir diğer görüşe göre, mastarın delalet ettiği bir fiilin mefulüdür; yani: “Dünya hayatının menfaatini arzulayıp talep edersiniz.” Bunun, bağy kelimesinin talep anlamını göstermeyeceği açıktır; ayrıca mastarı da bu anlama hamletmek şerefli nazmın fesahatine halel getirir; zira isti’nâf, onlardan nakledilen ve hallerine uygun düşen aşırı bozgunculuk olarak tefsir edilmiş taşkınlığın kötü akıbetini beyan etmek içindir; öyleyse bununla talep anlamındaki bağy arasında ne gibi bir münasebet olabilir? Birincisini de bu anlama hamletmek, vahyin yüce sahasının tenzih edilmesi gereken bir durumdur. Mefulün leh olarak mansub kılındığı da söylenmiştir; yani: “Dünya hayatının menfaati için.” [Bu durumda] amil, zikredilen istikrar anlamıdır. Buna karşı, zikredilen illet ile gerekçelendirilen şeyin kendi aleyhlerine olması değil, taşkınlığın kendisi olduğu itirazı yapılmıştır. Bir diğer görüşe göre, onda amil olan, cümlenin müstakil olması üzere mastarın delalet ettiği bir fiildir; yani: “Dünya hayatının menfaati için taşkınlık yaparsınız.” Mastarın sarih mefulü olduğu, {على أنفسكم} ifadesinin de ona taalluk eden lağv zarf olduğu, 'enfüs' (canlar/nefisler) ile cinsin kastedildiği, sözün uzaması sebebiyle haberin hazfedildiği de söylenmiştir; takdiri ise şöyledir: “Sizin kendi cinsinizden olanlara taşkınlığınız, dünya hayatının menfaati olup sakıncalıdır veya fesadı açıktır yahut benzeri bir durumdur.” Bunda da makama uygun olmayan şeye dayanması hususunda az önce geçen durum geçerlidir.
من كون البغي بمعنى الطلب نعم لو جُعل نصبُه على العلة أي إنما بغيُكم على أبناء جنسِكم لأجل متاعِ الحياةِ الدنيا محذورٌ كما اختاره بعضُهم لكان له وجهٌ في الجملة لكن الحقَّ الذي تقتضيهِ جزالةُ التنزيلِ إنما هو الأولُ وقرىء متاعُ بالرفع على أنَّه الخبرُ والظرفُ صلةٌ للمصدر أو خبرٌ ثانٍ أو خبرُ لمبتدأٍ محذوفٍ أي هُو متاعُ الخ كما في قوله تعالى إِلَاّ سَاعَةً من نَّهَارٍ بَلَاغٌ أي هذا بلاغٌ فالمرادُ بأنفسهم على الوجه الأول أبناءُ جنسِهم وإنَّما عبَّر عنهم بذلك هزاً لشفقتهم عليهم وحثاً لهم على ترك إيثارِ التمتعِ المذكورِ على حقوقهم ولا مجال للحمل على الحقيقة لأن كونَ بغيهم وَبالاً عليهم ليس بثابت عندهم حسبما يقتضيه ما حُكي عنهم ولم يُخبَر به بعدُ حتى يُجعلَ من تتمة الكلام ويجعل كوُنه متاعاً مقصودَ الإفادِة على أن عنوانَ كونِه وبالاً عليهم قادحٌ في كونه متاعاً فضلاً عن كونه من مبادىء ثبوتِه للمبتدأ كما هو المتبادَرُ من السَّوْق وأما كونُ البغي على أبناء الجنسِ فمعلومُ الثبوتِ عندهم ومتضمن لمبادى التمتعِ من أخذ المالِ والاستيلاءِ على الناس وغيرِ ذلك وأما على الوجهين الأخيرين فلا موجبَ للعدول عن الحقيقة فإن المبتدأَ إما نفسُ البغي أو الضميرُ العائدُ إليه من حيث هو هو لا من حيث كونُه وبالاً عليهم كما في صورة كونِ الظرفِ صلةً للمصدر فتدبر وقرىء متاعاً الحياةَ الدنيا أما نصبُ متاعاً فعلى ما مر وأما نصبُ الحياةَ فعلى أنه بدلٌ من متاعاً بدلَ اشتمالٍ وقيل على أنه مفعولٌ به لمتاعاً إذا لم يكن انتصابُه على المصدرية لأن المصدرَ المؤكدَ لا يعمل عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال لا تمكُرْ ولا تُعِن ماكراً ولا تبغِ ولا تُعن باغياً ولا تنكُث ولا تُعِن ناكثاً وكان يتلوها وقالَ محمدُ بنُ كعبٍ ثلاثٌ من كنّ فيه كنّ عليه البغيَ والنكثَ والمكر قال تعالى إِنَّمَا بَغْيُكُمْ على أَنفُسِكُمْ وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَاّ بِأَنفُسِهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ على نَفْسِهِ وعنه ﷺ أسرع الخير ثواباً صلةُ الرحم وأعجلُ الشر عقاباً البغيُ واليمينُ الفاجرة وروي ثنتان يعجّلهما الله تعالَى في الدُّنيا البغيُ وعقوقُ الوالدين وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لو بغى جبلٌ على جبل لدُكّ الباغي
Bağy kelimesinin talep anlamına gelmesinden ötürü... Evet, bazılarının tercih ettiği gibi, eğer onun nasbı illet sebebiyle kılınsaydı -yani: “Sizin kendi cinsinizden olanlara taşkınlığınız, dünya hayatının menfaati uğrunadır ve sakıncalıdır”- genel olarak bir yönü bulunurdu. Ancak vahyin fesahatinin gerektirdiği hakikat, yalnızca birinci görüştür. {متاعُ} kelimesi, haber olması; zarfın ise mastarın sılası, ikinci bir haber veya hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması üzere merfû olarak da okunmuştur; yani: “O, bir menfaattir...” Nitekim Yüce Allah'ın {إِلَاّ سَاعَةً من نَّهَارٍ بَلَاغٌ} “gündüzün bir saati kadar... Bu bir bildiridir” kavlinde “bu bir bildiridir” takdirinde olduğu gibidir. Birinci veche göre nefislerinden murat, kendi cinsleridir. Onlara karşı şefkatlerini harekete geçirmek ve anılan menfaati onların haklarına tercih etmeyi bırakmaya onları teşvik etmek amacıyla kendilerinden bu şekilde ifade edilmiştir. Hakikate hamletmeye imkân yoktur; zira onlardan nakledilenlerin gerektirdiğine göre, taşkınlıklarının kendi aleyhlerine bir vebal olması onlar katında sabit bir durum değildir ve henüz haber verilmemiştir ki sözün tamamlayıcısı kılınsın da menfaat oluşu asıl kastedilen fayda yapılsın. Kaldı ki onun kendi aleyhlerine vebal olması unvanı, sevk edilişten ilk anlaşılan olduğu üzere mübtedaya sübûtunun başlangıçlarından sayılması bir yana, menfaat olmasına dahi engeldir. Kendi cinslerine taşkınlık yapılmasına gelince; bu onlar katında sübûtu bilinen bir durumdur ve malı almak, insanlara üstünlük kurmak gibi menfaat sağlamanın başlangıçlarını içermektedir. Son iki veche gelince; hakikatten sapmayı gerektiren bir sebep yoktur. Zira mübteda ya taşkınlığın bizzat kendisidir yahut zarfın mastarın sılası olması durumundaki gibi aleyhlerine vebal olması bakımından değil, sırf kendisi olması bakımından ona dönen zamirdir; iyi düşün! {متاعاً الحياةَ الدنيا} şeklinde de okunmuştur; {متاعاً} kelimesinin nasbı az önce geçtiği üzeredir, {الحياةَ} kelimesinin nasbı ise {متاعاً} kelimesinden bedel-i iştimal olması sebebiyledir. [Ayrıca] eğer {متاعاً} kelimesinin nasbı meful-i mutlak olmasından kaynaklanmıyorsa, onun meful-i bihi olduğu da söylenmiştir; zira pekiştirici mastar amel etmez. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Tuzak kurma ve tuzak kurana yardım etme; taşkınlık/haksızlık yapma ve taşkınlık yapana yardım etme; ahdi bozma ve ahdi bozana yardım etme.” Ve [bu ayeti] okurdu. Muhammed b. Ka‘b şöyle demiştir: “Üç haslet vardır ki kimde bulunursa onun aleyhine döner: Taşkınlık, ahdi bozmak ve tuzak kurmak.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا بَغْيُكُمْ على أَنفُسِكُمْ} “Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir”, {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَاّ بِأَنفُسِهِمْ} “Tuzakları ancak kendilerine kurarlar”, {فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ على نَفْسِهِ} “Kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur.” Yine O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Sevabı en hızlı olan hayır sıla-i rahimdir; cezası en çabuk olan şer ise taşkınlık (haksızlık) ve yalan yere yapılan yemindir.” Şöyle de rivayet edilmiştir: “İki şey vardır ki Yüce Allah cezasını dünyada acele verir: Taşkınlık (zulüm) ve ana babaya itaatsizlik.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da: “Şayet bir dağ diğer bir dağa taşkınlık etseydi, taşkınlık eden un ufak edilirdi” [şeklinde rivayet edilmiştir].
{ثُمَّ إِلَينَا مَرْجِعُكُمْ} عطفٌ على ما مر من الجملة المستأنفةِ المقدرةِ كأنه قيل تتمتعون متاعَ الحياةِ الدُّنيا ثم ترجِعون إلينا وإنما غُيّر السبكُ إلى الجملة الاسمية مع تقديم الجارِّ والمجرور للدِلالة على الثبات والقصرِ
{ثُمَّ إِلَينَا مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz bizedir” [ifadesi], daha önce geçen takdirî isti’nâf cümlesine matuftur; sanki “Dünya hayatının menfaatiyle faydalanırsınız, sonra Bize döndürülürsünüz” denilmiştir. Cümle yapısının, câr ve mecrûrun öne alınmasıyla birlikte isim cümlesine dönüştürülmesi, sebata ve hasra (yalnızca O'na dönüşe) delalet etmesi içindir.
{فَنُنَبّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} في الدُّنيا على الاستمرار من البغي وهو وعيدٌ بالجزاء والعذاب كقول الرجل لمن يتوعده سأخبرك بما فعلت وفيه نكتةٌ خفيةٌ مبنية على حكمة أبية وهي أن كلَّ ما يظهر في هذه النشأةِ من الأعيان والأعراضِ فإنما يظهر بصورة مغايرةٍ لصورته الحقيقية التي بها يظهر في النشأة الآخرة فإن المعاصيَ مثلاً سمومٌ قاتلةٌ قد برزت في الدنيا بصورة تستحسنها نفوسُ العصاةِ وكذا الطاعاتُ مع كونها أحسن الأحاسن قد ظهرت عندهم بصور مكروهةٍ ولذلك قال ﷺ حفت الجبة بالمكاره وحُفّتِ النَّارُ بالشَّهواتِ فالبغي في هذه النشأة وإن برز بصورة تشتهيها البغاةُ وتستحسنها الغواةُ لتمتعهم به من حيث أخذُ المالِ والتشفّي من الأعداء ونحوُ ذلك لكن ذلك ليس بتمتع في الحقيقة بل هو تضرّر من حيث لا يحتسبون وإنما يظهرُ لهم ذلك عند إبرازِ ما كانوا يعملونه من البغى بصورة الحقيقة المضادّةِ لِما كانوا يشاهدونه على ذلك من الصورة وهو المرادُ بالتنبئة المذكورةِ والله ﷾ أعلمُ
{فَنُنَبّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “ve yapmakta olduklarınızı size haber veririz” dünyada taşkınlık olarak sürekli yapageldiğiniz şeyleri... Bu, bir kimsenin tehdit ettiği şahsa “Bana yaptıklarını sana haber vereceğim” demesi gibi, ceza ve azapla yapılan bir tehdittir. Bunda, yüce bir hikmete dayanan gizli bir nükte vardır: Bu dünya hayatında varlıklar ve arazlardan tezahür eden her şey, ahiret hayatında görüneceği gerçek suretinden farklı bir surette ortaya çıkar. Nitekim günahlar, örneğin öldürücü zehirler oldukları halde dünyada günahkârların nefislerinin güzel gördüğü bir surette belirmiştir. Aynı şekilde itaatler de en güzel güzellikler olmalarına rağmen onların nezdinde hoşlanılmayan suretlerde görünmüştür. Bu sebeple [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cennet zorluklarla, cehennem ise şehvetlerle çevrilmiştir.” Dolayısıyla bu dünyada taşkınlık (bağy), her ne kadar taşkınlık yapanların arzuladığı ve sapanların güzel bulduğu bir surette belirse de -çünkü mal elde etmek, düşmanlardan intikam almak ve benzeri şekillerde ondan faydalanırlar- gerçekte bu bir faydalanma değildir; bilakis hiç hesaba katmadıkları bir cihetten uğranılan bir zarardır. Bu durum onlara, ancak işleyegeldikleri taşkınlıkların daha önce gördükleri surete tamamen zıt olan hakiki suretleriyle ortaya çıkarılması anında ayan beyan olacaktır; zikredilen haber vermekten murat da budur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
سورة يونس (٢٤ ٢٥)
Yûnus Suresi (24-25)
{إِنَّمَا مَثَلُ الحياة الدنيا} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ شأنِ الحياةِ الدنيا وقصرِ مدة التمتعِ بها وقربِ زمانِ الرجوع الموعودِ وقد شبه حالها العجيبة الشأنِ البديعةُ المثالِ المنتظمةُ لغرابتها في سلك الأمثالِ في سرعة تقضِّيها وانصرامِ نعيمها غِبَّ إقبالِها واغترارِ الناسِ بها بحال ما على الأرض من أنواع النباتِ في زوال رونقِها ونضارتِها فجأةً وذهابِها حُطاماً لم يبق لها أثرٌ أصلاً بعد ما كانت غضّةً طرية قد التف بعضُها ببعض وزُيِّنت الأرضُ بألوانها وتقوّت بعد ضعفِها بحيث طمِع الناسُ وظنوا أنها سلِمت من الجوائح وليس المشبَّهُ به ما دخله الكافُ في قولِه ﷿
{إِنَّمَا مَثَلُ الحياة الدنيا} “Dünya hayatının misali ancak şöyledir:” [ifadesi], dünya hayatının durumunu, ondan faydalanma süresinin kısalığını ve vaat edilen dönüş vaktinin yakınlığını açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (isti’nâf). Dünya hayatının şaşılacak, eşsiz örneğe sahip ve garipliğinden ötürü darbımeseller dizisine girmiş olan durumu; yönelip gelmesinin ve insanların ona aldanmasının hemen ardından hızla akıp gitmesi ve nimetlerinin tükenip bitmesi bakımından, yeryüzündeki bitki türlerinin taptaze ve körpe iken, birbirine sarmaş dolaş olmuş, yeryüzü onların renkleriyle süslenmiş ve zayıflıktan sonra güçlenmiş halde insanların tamah edip afetlerden kurtulduğunu zannettikleri bir andan sonra aniden parlaklığının ve canlılığının yok olmasına, geride hiçbir eseri kalmayacak şekilde çerçöpe dönüp gitmesine benzetilmiştir. Kendisine benzetilen (müşebbehün bih), Yüce Allah'ın şu kavlindeki kâf harfinin dahil olduğu şey değildir:
{كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السماء فاختلط بِهِ نَبَاتُ الارض} بل ما يُفهم من الكلام فإنه من التشبيه المركب
{كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السماء فاختلط بِهِ نَبَاتُ الارض} “Gökten indirdiğimiz bir su gibi ki, onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmıştır”, bilakis sözün tamamından anlaşılandır; zira bu, teşbih-i mürekkebdir (birleşik benzetmedir).
{مِمَّا يَأْكُلُ الناس والانعام} من البقول والزروعِ والحشيش
{مِمَّا يَأْكُلُ الناس والانعام} “insanların ve hayvanların yedikleri şeylerden” sebzelerden, ekinlerden ve otlardan...
{حتى إِذَا أَخَذَتِ الارض زُخْرُفَهَا} جُعلت الأرضُ في تزينها بما عليها من أصناف النباتاتِ وأشكالِها وألوانِها المختلفة المونقةِ آخذةً زخْرُفَها على طريقة التمثيلِ بالعروس التى قد خذت من ألوان الثيابِ والزَّيْن فتزيّنت بها وازينت أصله تزينت فأدغم وقرىء على الأصل وقرىء وأزْينت كأغيلت من غير إعلالٍ والمعنى صارت ذاتَ زينةٍ وازْيانَّت كابياضّت
{حتى إِذَا أَخَذَتِ الارض زُخْرُفَهَا} “Nihayet yeryüzü zinetini takındığı” yeryüzü, üzerindeki bitkilerin çeşitleri, şekilleri ve göz alıcı farklı renkleriyle süslenmesi bakımından, renk renk elbiselerden ve takılardan alıp süslenen bir geline temsil yoluyla teşbih edilerek zinetini almış kılınmıştır. {وازينت} kelimesinin aslı 'tezeyyenet'tir, idgam yapılmıştır; aslı üzere de okunmuştur. İ‘lâlsiz olarak 'ağıylet' gibi {وأزْينت} şeklinde de okunmuştur; anlamı 'zinet sahibi oldu' demektir. 'İbyâddat' gibi {وازْيانَّت} şeklinde de okunmuştur.
{وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا} متمكنون من حصدها ورفعِ غَلّتها
{وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَا} “ve sahipleri de ona güç yetirebileceklerini sandıkları zaman” onu biçmeye ve ürününü toplamaya güç yetirebileceklerini...
{أَتَاهَا أَمْرُنَا} جوابُ إذا أي ضرب زرعَها ما يجتاحه من الآفات والعاهات
{أَتَاهَا أَمْرُنَا} “emrimiz ona geliverir” [ifadesi], izâ şartının cevabıdır; yani ekinini kökünden söküp yok eden afetler ve belalar çarpar,
{لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا} أي زرعها وساء ما عليها
{لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا} “geceleyin yahut gündüzün; böylece onu kılıveririz” yani ekinini ve üzerindeki diğer şeyleri...
{حَصِيداً} أي شبيهاً بما حُصد من أصله
{حَصِيداً} “kökünden biçilmiş gibi” yani kökünden biçilen şeye benzer bir halde...
{كَأَن لَّمْ تَغْنَ} كأن لم يغنَ زرعُها والمضافُ محذوفٌ للمبالغة وقرىء بتذكير الفعل
{كَأَن لَّمْ تَغْنَ} “sanki hiç yerinde durmamış, bitmemiş gibi” sanki ekini hiç var olmamış gibi. Mübalağa amacıyla muzaf hazfedilmiştir; fiilin müzekker kılınmasıyla da okunmuştur.
{بالامس} أي فيما قبلُ بزمان قريبٍ فإن الأمسَ مثلٌ في ذلك كأنه قيل لم تغنَ آنفاً
{بالامس} “dün” yani yakın bir zaman öncesinde... Zira 'dün' kelimesi bu hususta bir darbımeseldir; sanki “az önce hiç var olmamış gibi” denilmiştir.
{كذلك} أي مثلَ ذلك التفصيلِ البديعِ
{كذلك} “İşte böylece” yani bu eşsiz açıklama gibi...
{نُفَصّلُ الآيات} أي الآيات القرآنيةَ التي من جُمْلتِها هذهِ الآيات المنبهةُ على أحوال الحياةِ الدنيا أي نوضّحها ونبيِّنها
{نُفَصّلُ الآيات} “ayetleri açıklarız” yani dünya hayatının hallerine dikkat çeken bu ayetlerin de dahil olduğu Kur'an ayetlerini... Yani onları vuzuha kavuşturur ve açıklarız;
{لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} في تضاعيفها ويقفون على معانيها وتخصيصُ تفصيلِها بهم لأنهم المنتفعون بها ويجوز أن يُراد بالآياتِ ما ذُكر في أثناء التمثيلِ من الكائنات والفاسداتِ وبتفصيلها تصريفُها على الترتيب المحكيِّ إيجاداً وإعداماً فإنها آياتٌ وعلاماتٌ يستدل بها من يتفكر فيها على أحوال الحياةِ الدنيا حالاً ومآلاً
{لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ} “düşünen bir topluluk için” onların incelikleri üzerinde düşünen ve manalarını kavrayan kimseler için... Ayetlerin açıklanmasının onlara tahsis edilmesi, onlardan faydalananların sadece onlar olmasından ötürüdür. Ayetlerden muradın, temsil esnasında zikredilen varlıklar ve yok oluşlar olması; onların tafsil edilmesinden muradın ise anlatılan tertip üzere var etme ve yok etme şeklinde evrilip çevrilmesi olması da caizdir; zira bunlar, üzerinde düşünen kimsenin dünya hayatının şimdiki ve gelecekteki hallerine delil getirdiği birer ayet ve alamettir.
{والله يَدْعُو إلى دَارِ السلام} ترغيبٌ للناس في الحياة الأخرويةِ الباقيةِ إثرَ ترغيبهم عن الحياة الدنيا الفانية أي يدعو الناسَ جميعاً إلى دار السلامةِ عن كلِّ مكروهٍ وآفةٍ وهي الجنةُ وإنما ذُكرت
{والله يَدْعُو إلى دَارِ السلام} “Allah ise esenlik yurduna çağırır” [ifadesi], insanları fani dünya hayatından sakındırmanın hemen ardından baki olan ahiret hayatına teşvik etmektedir. Yani insanları her türlü hoşnutsuzluk ve afetten esenlik yurduna çağırır ki o da cennettir. Cennetin...
بهذا الاسم لذكر الدنيا بما يقابله من كونها معَرْضاً للآفات أو إلى دار الله تعالى وتخصيصُ الإضافةِ التشريفية بهذا الاسم الكريمِ للتنبيه على ذلك أو إلى دار يسلّم الله أو الملائكةُ فيها على من يدخلها أو يسلم بعضُهم علي بعض
...bu isimle zikredilmesi, dünyanın onun zıddı olarak afetlere maruz kalmasıyla anılmasından ötürüdür; yahut Yüce Allah'ın yurduna çağırmasıdır ve teşrif izafetinin bu yüce isme tahsis edilmesi buna dikkat çekmek içindir; yahut içine girenlere Allah'ın veya meleklerin selam verdiği yahut birbirlerine selam verdikleri bir yurda çağırmasıdır.
{ويهدي من يشاء} هدايته منهم
{ويهدي من يشاء} “ve dilediğini iletir” onlardan hidayetini dilediği kimseyi,
{إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} موصلٍ إليها وهو الإسلامُ والتزودُ بالتقوى وفي تعميم الدعوة وتخصيصِ الهدايةِ بالمشيئة دليلٌ على أن الأمرَ غيرُ الإرادة وإن من أصر على الضلالة لم يرد الله رشده
{إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “doğru bir yola” oraya ulaştıran yola ki o da İslam ve takva azığı edinmektir. Davetin umumi kılınmasında ve hidayetin meşiete tahsis edilmesinde; emrin iradeden farklı olduğuna ve sapıklıkta ısrar eden kimsenin doğru yolu bulmasını Allah'ın dilemediğine delil vardır.
سورة يونس (٢٦ ٢٧)
Yûnus Suresi (26-27)
{لّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ} أي أعمالَهم أي عمِلوها على الوجه اللائقِ وهو حسنُها الوصفيُّ المستلزِمُ لحسنها الذاتي وقد فسره رسول الله ﷺ بقولِه أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكنْ تراهُ فإنَّه يراكَ
{لّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ} “Güzel davrananlar için” yani amellerini güzel yapan, yani amellerini layık olan veçhile yerine getiren kimseler için... Bu da amelin zatî güzelliğini gerektiren vasfî güzelliğidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu: “Allah'a O'nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir” kavliyle tefsir etmiştir.
{الحسنى} أي المثوبةَ الحُسنى
{الحسنى} “en güzel mükâfat” yani en güzel sevap vardır;
{وزيادة} أى وما يزيد على تلك المثوبة تفضلاً لقوله عز اسمه وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ وقيل الحسنى مثلُ حسناتِهم والزيادةُ عشرُ أمثالهِا إلى سبعمائةِ ضعفٍ وأكثر وقيل الزيادةُ مغفرةٌ من الله ورِضوانٌ وقيل الحُسنى الجنةُ والزيادة اللقاء
{وزيادة} “ve fazlası da vardır” yani ismi yüce olan Allah'ın {وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ} “ve onlara lütfundan fazlasını verir” kavli gereğince bir lütuf olarak o sevabın üzerine eklenen şeyler vardır. el-Hüsnâ'nın onların hasenatının dengi, ziyadenin ise on katından yedi yüz katına ve daha fazlasına kadar olan karşılık olduğu da söylenmiştir. Ziyadenin Allah'tan bir mağfiret ve rıza olduğu da söylenmiştir. el-Hüsnâ'nın cennet, ziyadenin ise [Allah'ın cemaliyle] müşerref olmak (likâ) olduğu da söylenmiştir.
{وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ} أي لا يغشاها
{وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ} “Onların yüzlerini bürümez” yani kaplamaz;
{قَتَرٌ} غبرةٌ فيها سوادٌ
{قَتَرٌ} “ne bir toz/is” içinde siyahlık bulunan bir toz,
{وَلَا ذِلَّةٌ} أي أثرُ هوانٍ وكسوفُ بالٍ والمعنى لا يرهقهم ما يرهَق أهلَ النار أو لا يرهَقُهم ما يُوجبُ ذلك من الحزن وسوءِ الحالِ والتنكيرُ للتحقير أيْ شيءٌ منهما والجملةُ مستأنفةٌ لبيان أمنِهم من المكاره إثرَ بيان فوزِهم بالمطالب والثاني وإن اقتضى الأولَ إلا أنه ذُكر إذكاراً بما ينقذهم الله تعالى منه برحمته وتقديمُ المفعولِ على الفاعلِ للإهتمام ببيان أن المصونَ من الرهَق أشرفُ أعضائِهم وللتشويق إلى المؤخَّر فإنَّ ما حقُّه التقديمُ إذا أُخرَ تبقى النفسُ مترقبةً لوروده فعند ورودِه عليها يتمكن عندها فضلُ تمكّنٍ ولأن في الفاعل ضربَ تفصيلٍ كما في قوله تعالى يَخْرُجُ مِنْهُمَا الُّلؤْلُؤُ وَالمَرْجَانُ وقوله ﷿ وَجَاءكَ فِى هذه الحق وَمَوْعِظَةٌ وذكرى لِلْمُؤْمِنِينَ
{وَلَا ذِلَّةٌ} “ne de bir zillet” yani bir aşağılanma eseri ve gönül kırıklığı... Anlamı: Cehennem ehlini kaplayan şeyler onları kaplamaz; yahut hüzün ve kötü halden kaynaklanıp buna sebep olan şeyler onları bürümez. Nekre kılınması tahkir içindir; yani bunlardan hiçbir şey [onları kaplamaz]. Cümle, hedeflere nail olmalarının beyan edilmesinin hemen ardından hoşlanılmayan şeylerden güvende olduklarını açıklayan müstakil bir kelamdır (isti’nâf). İkincisi her ne kadar birincisini gerektirse de, Allah Teâlâ'nın rahmetiyle kendilerini kurtardığı şeyleri hatırlatmak için zikredilmiştir. Mefulün failin önüne geçirilmesi, bürünmekten korunan uzvun en şerefli uzuvları olduğunu beyan etmeye önem vermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir; zira öne alınması gereken şey ertelendiğinde nefis onun gelişini bekler ve geldiğinde ona tam anlamıyla yerleşir. Ayrıca failde, Yüce Allah'ın {يَخْرُجُ مِنْهُمَا الُّلؤْلُؤُ وَالمَرْجَانُ} “İkisinden de inci ve mercan çıkar” ve Yüce Allah'ın {وَجَاءكَ فِى هذه الحق وَمَوْعِظَةٌ وذكرى لِلْمُؤْمِنِينَ} “Sana bunda hak, bir öğüt ve müminler için bir ibret gelmiştir” kavillerinde olduğu gibi bir tür tafsilat bulunmaktadır.
{أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين باعتبار اتصافِهم بالصفات المذكورةِ وما في إسمِ الإشارةِ من معنى البعد للإيذان بعلو درجتِهم وسموّ طبقتِهم أي أولئك الموصوفون بما ذُكر من النعوت الجميلةِ الفائزون بالمثوبات الناجون عن المكاره
{أولئك} “İşte onlar” anılan sıfatlarla nitelenmeleri bakımından zikredilen kimselere bir işarettir. İşaret ismindeki uzaklık manası, onların derecelerinin yüceliğini ve mertebelerinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani zikredilen güzel vasıflarla nitelenen, mükâfatlara kavuşan ve hoşnutsuzluklardan kurtulan o kimseler,
{أصحاب الجنة هُمْ فِيهَا خالدون} بلا زوالٍ دائمون بلا انتقال
{أصحاب الجنة هُمْ فِيهَا خالدون} “cennet ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Yok olmaksızın, bir başka yere intikal etmeksizin süreklidirler.
{والذين كَسَبُواْ السيئات} أي الشركَ والمعاصيَ وهو مبتدأٌ بتقدير المضافِ خبرُه قوله تعالى
{والذين كَسَبُواْ السيئات} “Kötülükleri kazananlara gelince” yani şirk ve günahları... Bu, muzafın takdiriyle bir mübtedadır; haberi ise Yüce Allah'ın şu kavlidir:
{جَزَاء سَيّئَةٍ بِمِثْلِهَا} أي جزاءُ الذين كسبوا السيئاتِ أن يجازى سيئةً واحدةً بسيئة مثلها لا يزاد عليها كما يزاد في الحسنة وتغييرُ السبْكِ حيث لم يقل وللذين كسبوا السيئاتِ السوآى لمراعاة ما بينَ الفريقينِ من كمال التنائي والتبايُن وإيرادُ الكسب للإيذان بأن ذلك إنما هو لسوء صنيعِهم وبسبب جنايتِهم على أنفسهم أو الموصولُ معطوفٌ على الموصول الأولِ كأنه
{جَزَاء سَيّئَةٍ بِمِثْلِهَا} “kötülüğün cezası dengi iledir” yani kötülükleri kazananların cezası, iyilikte artırıldığı gibi artırılmaksızın tek bir kötülüğe dengi olan bir kötülükle karşılık verilmesidir. İki grup arasındaki tam uzaklık ve tezat gözetildiği için “kötülük kazananlar için en kötü karşılık vardır” denilmeyerek ifadenin üslubu değiştirilmiştir. 'Kazanç (kesb)' lafzının getirilmesi, bunun ancak onların kötü işleri sebebiyle ve kendi nefislerine karşı işledikleri cinayet yüzünden olduğunu bildirmek içindir. Yahut mevsul, birinci mevsule matuftur; sanki...
قيل وللذين كسبوا السيئاتِ جزاء بسيئة مثلها كقولك في الدار زيدٌ والحجرةِ عمروٌ وفيه دلالةٌ على أن المرادَ بالزيادة الفضلُ
...“Evde Zeyd, odada da Amr vardır” sözünde olduğu gibi: “Kötülükleri kazananlar için de dengi bir kötülükle ceza vardır” denilmiştir. Bunda, [önceki ayetteki] 'ziyade'den muradın lütuf olduğuna delalet vardır.
{وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} وأيُّ ذلةٍ كما ينبىء عنه التنوينُ التفخيميُّ وفي إسناد الرَهق إلى أنفسهم دون وجوهِهم إيذانٌ بأنها محيطةٌ بهم غاشيةٌ لهم جميعاً وقرىء يرهَقهم بالياء التحتانية
{وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “ve onları bir zillet kaplar” hem de ne zillet! Nitekim ta‘zîm bildiren tenvin bunu haber vermektedir. Bürünme (rehak) fiilinin yüzlerine değil de doğrudan kendilerine isnat edilmesi, zilletin onları çepeçevre kuşattığını ve hepsini bürüdüğünü bildirmektedir. {يرهقهم} şeklinde ya-i tahtâniyye ile de okunmuştur.
{مَّا لَهُمْ مّنَ الله مِنْ عَاصِمٍ} أي لا يعصِمُهم أحدٌ من سُخطه وعذابِه تعالى أو ما لهم من عنده تعالى مَن يعصمهم كما يكون للمؤمنين وفي نفي العاصمِ من المبالغة في نفي العصمةِ ما لا يخفى والجملةُ مستأنفةٌ أو حالٌ من ضمير ترهقهم
{مَّا لَهُمْ مّنَ الله مِنْ عَاصِمٍ} “Onları Allah'tan koruyacak hiç kimse yoktur” yani onları Yüce Allah'ın gazabından ve azabından koruyacak hiç kimse yoktur yahut müminler için olduğu gibi Allah katından kendilerini koruyacak kimseleri yoktur. Koruyucunun (âsım) nefyedilmesinde, korunmanın (ısmet) nefyine dair mübalağa bulunduğu açıktır. Cümle müstakildir (isti’nâf) yahut {ترهقهم} fiilindeki zamirden haldir.
{كَأَنَّمَا أُغْشِيَت وُجُوههم قطعاً مِنَ اللَّيْلِ} لفرط سوادِها وظلمتِها
{كَأَنَّمَا أُغْشِيَت وُجُوههم قطعاً مِنَ اللَّيْلِ} “Sanki yüzleri geceden parçalarla bürünmüştür” aşırı siyahlığından ve karanlığından ötürü...
{مُظْلِماً} حالٌ من الليل والعاملُ فيه أغشيت لأنه العاملُ في قِطَعاً وهو موصوفٌ بالجار والمجرور والعاملُ في الموصوف عاملٌ في الصفة أو معنى الفعلِ في مِنَ الليل وقرىء قِطْعاً بسكون الطاء وهو طائفة من الليل قال ... افتحي الباب وانظُري في النجوم ... كم علينا من قِطْع ليلٍ بهيم ... فيجوزُ كونُ مظلماً صفةً له أو حالاً منه وقرىء كأنما يغشى وجوهَهم قِطعٌ من الليل مظلمٌ والجملةُ كما قبلها مستأنفةٌ أو حالٌ من ضمير ترهقهم
{مُظْلِماً} “kapkaranlık” [ifadesi], geceden haldir ve onda amil olan {أغشيت} fiilidir; zira o, câr ve mecrûr ile nitelenen {قِطَعاً} kelimesinde amildir; mevsufta amil olan ise sıfatta da amildir; yahut {مِنَ الليل} ifadesindeki fiil anlamıdır. Tâ harfinin sükûnu ile {قِطْعاً} şeklinde de okunmuştur ki o, geceden bir parçadır. Şair şöyle demiştir: “Kapıyı aç ve yıldızlara bak / Üzerimizde zifiri karanlık geceden ne kadar bir parça var!” Buna göre {مظلمًا} kelimesinin onun sıfatı veya ondan hal olması caizdir. {كأنما يغشى وجوهَهم قِطعٌ من الليل مظلمٌ} şeklinde de okunmuştur. Cümle, kendisinden önceki gibi müstakildir (isti’nâf) yahut {ترهقهم} fiilindeki zamirden haldir.
{أولئك} أي الموصوفون بما ذكر من الصفات الذميمة
{أولئك} “İşte onlar” yani zikredilen yerilmiş sıfatlarla nitelenen kimseler,
{أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون} وحيث كانت الآيةُ الكريمةُ في حق الكفارِ بشهادة السياقِ والسباقِ لم يكن فيها تمسك للوعيدية
{أصحاب النار هُمْ فِيهَا خالدون} “ateş ehlidirler; onlar orada ebedî kalacaklardır.” Şerefli ayet, öncesinin ve sonrasının tanıklığıyla kâfirler hakkında olduğundan, bunda Vaîdiyye (büyük günah işleyenin ebedî cehennemde kalacağını savunanlar) için bir dayanak yoktur.
سورة يونس (٢٨)
Yûnus Suresi (28)
{ويوم نحشرهم} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ بعضٍ آخرَ من أحوالهم الفظيعةِ وتأخيرُه في الذكر مع تقدمه في الوجود على بعض أحوالِهم المحكيةِ سابقاً للإيذان باستقلال كلَ من السابق واللاحقِ بالاعتبار ولو روعيَ الترتيبُ الخارجيُّ لعُدَّ الكلُّ شيئاً واحداً كما مرَّ في قصَّةِ البقرة ولذلك فصل عما قبله ويومَ منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمرِ أي أنذرْهم أو ذكرْهم وضمير نحشُرهم لكلا الفريقين الذي أحسنوا والذين كسبوا السيئاتِ لأنه المتبادرُ من قوله تعالى
{ويوم نحشرهم} “Onları toplayacağımız gün” [ifadesi], onların korkunç hallerinden bir diğerini açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (isti’nâf). Önceden anlatılan bazı hallerine varlık bakımından önceliği olmasına rağmen zikredilişte sonraya bırakılması, önceki ve sonraki hallerin her birinin ibret olma hususunda müstakil olduğunu bildirmek içindir. Eğer haricî tertip gözetilseydi, Bakara kıssasında geçtiği üzere hepsi tek bir şey sayılırdı; bu sebeple öncesinden ayrı getirilmiştir. {يومَ} kelimesi, gizli bir fiil ile mefulün bih olmak üzere mansubdur; yani: “Onları uyar” veya “onlara hatırlat.” {نحشُرهم} fiilindeki zamir, hem güzel davranan hem de kötülükleri kazanan her iki gruba aittir; zira Yüce Allah'ın şu kavlinden ilk anlaşılan budur:
{جَمِيعاً} ومن أفراد الفريقِ الثاني بالذكر في قوله تعالى
{جَمِيعاً} “hepsini” ve Yüce Allah'ın şu kavlinde ikinci grubun fertlerinin zikirle tahsis edilmesinden [de bu anlaşılır]:
{ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُواْ} أي نقول للمشركين من بينهم ولأن توبيخهم وتهديدهم على رءوس الأشهادِ أفظعُ والإخبارُ بحشر الكلِّ في تهويل اليومِ أدخل وتخصيصُ وصفِ إشراكهم بالذكر في حيز الصلةِ من بين سائر ما اكتسبوه من السيئات لابتناء التوبيخِ والتقريعِ عليه مع ما فيه من الإيذان بكونه معظمَ جناياتِهم وعمدةَ سيئاتِهم وقيل للفريق الثاني خاصةً فيكون وضعُ الموصولِ موضعَ الضميرِ لما ذكر آنفاً
{ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُواْ} “sonra ortak koşanlara diyeceğiz ki:” yani aralarından müşriklere deriz. Çünkü onların şahitlerin huzurunda kınanmaları ve tehdit edilmeleri daha korkunçtur; hepsinin toplanacağını haber vermek ise o günün dehşetini artırmada daha etkilidir. Sıla cümlesi içinde işledikleri diğer kötülükler arasından şirk vasfının zikirle tahsis edilmesi, kınama ve azarlamanın buna dayandırılması içindir; bununla birlikte şirkin onların cinayetlerinin en büyüğü ve kötülüklerinin temeli olduğunu bildirmektedir. Sadece ikinci gruba ait olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mevsulün zamir yerine getirilmesi az önce zikredilen sebeptendir.
{مَكَانَكُمْ} نُصب على أنه في الأصلِ ظرفٌ لفعل أقيم مُقامه لا على أنه اسمُ فعل وحركتُه حركةُ بناءٍ كما هو رأيُ الفارسي أي الزَموه حتى تنظُروا ما يفعل بكم
{مَكَانَكُمْ} “Yerinizde durun!” [ifadesi], Fârisî'nin görüşünde olduğu gibi isim-fiil olup harekesi bina harekesi olmak üzere değil, asılda kendi yerine kaim kılınan bir fiilin zarfı olması üzere mansub kılınmıştır; yani: “Size ne yapılacağını görünceye kadar yerinizden ayrılmayın!”
{أَنتُمْ} تأكيدٌ للضمير المنتقل إليه من عامله لسده مسدَّه
{أَنتُمْ} “Siz...” [ifadesi], onun yerine geçmesi sebebiyle amilinden kendisine intikal eden zamiri pekiştirmektedir (te’kîd).
{وَشُرَكَاؤُكُمْ} عطفٌ عليه وقُرىء بالنَّصبِ على أنَّ الواو بمعنى مع
{وَشُرَكَاؤُكُمْ} “ve ortak koştuklarınız da!” [ifadesi], ona matuftur. Vav harfinin "ile" (ma‘a) anlamında olması üzere nasb ile de okunmuştur.
{فزيلنا} من زلت الشىء عن مكانه أُزيِّله أي أزلتُه والتضعيف للتكثير لا للتعدية وقرىء فزايلنا بمعناه نحو كلّمتُه وكالمته وهو معطوفٌ على نقول وإيثارُ صيغةِ الماضِي للدَلالة على التحققِ الموروث لزيادة التوبيخِ والتحسيرِ والفاءُ للدِلالة على وقوع التزييل ومباديه عقيبَ الخطابِ من غير مُهلةٍ إيذاناً
{فزيلنا} “[Aralarını] ayırdık” [ifadesi], bir şeyi yerinden ayırdım anlamındaki زِلْتُ الشَّيْءَ عَنْ مَكَانِهِ أُزَيِّلُهُ (onun yerini değiştirdim/ayırdım) kökündendir; şedde (tef'îl babı) geçişlilik için değil çokluk bildirmek içindir. كَلَّمْتُهُ ve كَالَمْتُهُ (onunla konuştum) gibi aynı anlamda olmak üzere {فَزَايَلْنَا} şeklinde de okunmuştur. Bu [fiil], {نَقُولُ} fiiline matuftur. Kınama ve pişman ettirmenin artırılması için kesin olarak gerçekleştiğini bildirmek üzere geçmiş zaman (mâzî) sîgası tercih edilmiştir. Baştaki fâ ise, [aralarını] ayırma eyleminin ve başlangıcının hitabın hemen ardından hiç gecikmeksizin meydana geldiğini bildirmek içindir;
بكمال رخاوةِ ما بينَ الفريقينِ من العلاقة والوصلةِ أي ففرقنا بَيْنَهُمْ وقطّعنا أقرانهم والوصل التي كانت بينهم في الدنيا لكن لا من الجانبين بل من جانب العبَدةِ فقط لعدم احتمالِ شمولِ الشركاءِ للشياطين كما سيجيء فخابت آمالُهم وانصرمت عُرى أطماعِهم وحصل لهم اليأسُ الكليُّ من حصول ما كانوا يرجونه من جهتهم والحالُ وإن كانت معلومةً لهم من حين الموتِ والابتلاءِ بالعذاب لكن هذه المرتبةَ من اليقين إنما حصلت عند المشاهدةِ والمشافهةِ وقيل المرادُ بالتزييل التفريقُ الحسيُّ أي فباعدنا بينهم بعد الجمعِ في الموقفِ وتبرُّؤ شركائِهم منهم ومن عبادتهم كما في قوله أَيْنَمَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ مِن دُونِ الله قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا فالواو حينئذ في قوله تعالى {وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ} حاليةٌ بتقدير كلمةِ قد عند من يشترطها وبدونه عند غيره لا عاطفة كما في التفسير الأول لاستدعاء المحاورةِ المحاضرةَ الفائتةَ بالمباعدة وليس في ترتيب التزييلِ بهذا المعنى على الأمر بلزوم المكانِ ما في ترتيبه عليه بالمعنى الأول من النكتة المذكورةِ ليُصار لأجل رعايتِها إلى تغيير الترتيبِ الخارجيِّ فإن المباعدةَ بعد المحاورةِ حتماً وأما قطعُ الأقران والعلائق فليس كذلك بل ابتداؤُه حاصلٌ من حين الحشر بل بعضُ مراتبه حاصلٌ قبله أيضاً وإنما الحاصلُ عند المحاورةِ أقصاها كما أشير إليه فلا اعتداد بما في تقديمه من التغيير لا سيما مع رعاية ما ذكر من النكتة ولو سلم تأخرُ جميعِ مراتبِه عن المحاورة فمراعاةُ تلك النكتةِ كافيةٌ في استدعاء تقديمِه عليها ويجوز أن تكون حاليةً على هذا التقديرِ أيضاً والمرادُ بالشركاء قيل الملائكةُ وعزيز والمسيحُ وغيرُهم ممن عبدوه من أولي العلم ففيه تأييدٌ لرجوع الضميرِ إلى الكل وقولهم
bu da iki grup arasındaki alaka ve bağın tam anlamıyla gevşeyip koptuğunu bildirmektedir. Yani aralarını ayırdık; dünyada aralarında var olan bağları ve yakınlıkları koparıp attık. Ancak bu kopuş iki taraflı değil, sadece tapanlar tarafındandır; zira ileride geleceği üzere ortakların şeytanları kapsama ihtimali yoktur. Böylece onların umutları boşa çıkmış, tamahlarının ipleri kopmuş ve onlardan bekledikleri şeylerin gerçekleşmesinden yana tamamen ümitsizliğe düşmüşlerdir. Bu durum ölüm anından ve azapla imtihan edildikleri andan itibaren onlarca malum olsa da, bu kesinlik (yakîn) derecesi ancak bizzat görme ve yüz yüze gelme anında hâsıl olmuştur. Teyzîl (ayırma) ile kastedilenin hissî ayrılık olduğu da söylenmiştir; yani duruşma yerinde (mevkıf) toplandıktan sonra ve ortaklarının onlardan ve ibadetlerinden teberri etmelerinin ardından aralarını birbirinden uzaklaştırdık; nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde böyledir: “Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede? 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler.” Bu durumda Yüce Allah'ın {وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ} “ve ortakları derler ki:” kavlindeki vâv; bunu şart koşanlara göre takdirî bir "kad" ile, şart koşmayanlara göre ise takdir olmaksızın hâl vâvıdır; birinci tefsirde olduğu gibi atıf vâvı değildir. Zira karşılıklı konuşma (muhâvere), uzaklaştırma ile elden kaçan hazır bulunmayı (muhâdara) gerektirir. Teyzîl'in bu anlamıyla yerinde durma emrinin peşine getirilmesinde, ilk anlamıyla getirilmesinde zikredilen ve gözetilmesi uğruna haricî tertibin değiştirilmesine başvurulan nükte bulunmamaktadır. Zira uzaklaştırma kesinlikle karşılıklı konuşmadan sonradır. Bağların ve yakınlıkların kopması ise öyle değildir; bilakis onun başlangıcı haşir anından itibaren, hatta bazı mertebeleri ondan önce de hâsıldır. Karşılıklı konuşma anında hâsıl olan ise, işaret edildiği gibi onun en son mertebesidir. Dolayısıyla öne alınmasında bulunan yer değişikliğine, bilhassa zikredilen nükte gözetildiğinde itibar edilmez. Bütün mertebelerinin konuşmadan sonraya kaldığı kabul edilse bile, o nüktelerin gözetilmesi onun konuşmanın önüne alınmasını gerektirmek için kâfidir. Bu takdire göre de cümlenin hâl olması caizdir. Ortaklardan kastedilenin melekler, Üzeyir, Mesih ve ilim sahibi olup da tapınılan diğer kimseler olduğu söylenmiştir; bunda zamirin hepsine dönmesine destek vardır. Onların şu sözleri de:
{مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ} عبارةٌ عن تبرئهم من عبادتهم وأنهم إنما عبدوا في الحقيقة أهواءَهم وشياطينَهم الذين أغوَوْهم لأنها الآمرةُ لهم بالإشراك دونهم كقولهم سبحانك أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمْ الآية وقيل الأصنامُ يُنطِقها الله الذى أنطق كلَّ شيء فتُشافِهُهم بذلك مكانَ الشفاعةِ التي كانوا يتوقعونها
{مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ} “Siz bize tapmıyordunuz” [ifadesi], onların ibadetinden teberri ettiklerini (uzak olduklarını) ve onların gerçekte sadece kendi hevalarına ve kendilerini saptıran şeytanlarına taptıklarını açıklamaktadır; zira kendileri değil, onlara şirki emredenler onlardır. Nitekim şu sözleri de böyledir: “Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlardan ayrı olarak Sensin...” ayeti. Bir görüşe göre ise Allah, her şeyi konuşturan Zât olarak putları konuşturur ve putlar, onların beklediği şefaatin yerine onlara yüz yüze bu sözü söylerler.
{فكفى بالله شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} فإنه العليمُ الخبير
{فكفى بالله شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter”; çünkü O, Alîm (her şeyi bilen) ve Habîr'dir (her şeyden haberdardır).
{إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لغافلين} أي عن عبادتكم لنا وتركهُ للظهور وللإيذان بكمال الغفلةِ عنها والغفلةُ عبارةٌ عن عدم الارتضاءِ وإلا فعدمُ شعورِ الملائكةِ بعبادتهم لهم غيرُ ظاهرٍ وهذا يقطع احتمالَ كونِ المرادِ بالشركاء الشياطينَ كما قيل فإن ارتضاءَهم بإشراكهم مما لا ريبَ فيه وإن لم يكونوا مُجْبِرين لهم على ذلك وإنْ مخففةٌ من أن واللامُ فارقة
{إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لغافلين} “Doğrusu biz sizin [bize] ibadetinizden habersizdik.” Yani bize yaptığınız ibadetten [habersizdik]; [bize kelimesinin] terk edilmesi, açıkça belli olmasından ve ondan tamamen gafil olunduğunu bildirmek içindir. Gaflet ise razı olmamaktan ibarettir; aksi takdirde meleklerin onların kendilerine ibadet ettiğini hiç hissetmemeleri makul ve açık değildir. Bu durum, ortaklardan kastın şeytanlar olma ihtimalini kesinlikle ortadan kaldırır; zira şeytanların kendilerine şirk koşulmasından razı oldukları hususunda şüphe yoktur, her ne kadar onları buna zorlamış olmasalar da. Buradaki {إِنْ} edatı {أَنَّ}'den hafifletilmiş (muhaffefe) olup, lâm ise ayıraçtır (fârika).
{هُنَالِكَ} أي في ذلك المقام الدهِش أو في ذلك الوقت على استعارة ظرفِ المكان للزمان تبلو أي تختبر وتذوق
{هُنَالِكَ} “İşte orada” yani o dehşetli makamda veya mekân zarfının zamana istiaresi yoluyla o vakitte; {تبلو} yani imtihan edilir, tadar ve dener;
{كُلُّ نَفْسٍ} مؤمنةً كانت أو كافرةً سعيدةً أو شقية
{كُلُّ نَفْسٍ} “her nefis”, mümin olsun kâfir olsun, bahtiyar (saîd) olsun bedbaht (şakî) olsun,
{مَّا أَسْلَفَتْ} من العمل وتعاينه بكُنهه مستتبِعاً لآثاره من نفع أو ضر وخيرٍ أو شر وأما ما علِمتْ من حالها من حين الموتِ والابتلاءِ بالعذاب في البرزخ فأمرٌ مجملٌ وقرىء نبلو بنونِ العظمةِ ونصبِ كلُّ وإبدالِ ما منه أي نعاملها معاملةَ من يبلوها ويتعرّفُ أحوالَها من السعادة والشقاوةِ باختبار ما أسلفت من العمل ويجوزُ أن يُراد نُصيب بالبلاء أي العذاب
{مَّا أَسْلَفَتْ} “önceden yapmış olduğu şeyleri”, yani amelini hakikatiyle bizzat müşahede eder ve onun fayda ya da zarar, hayır ya da şer şeklindeki neticelerine tabi olur. Ölüm anından ve kabirdeki (berzahtaki) azapla imtihandan itibaren halinden bildiği şeyler ise mücmel bir durumdur. Azamet nûnu ile, {كُلَّ} kelimesinin nasbı ve {مَا}'nın ondan bedel kılınmasıyla {نَبْلُو} “biz imtihan ederiz” şeklinde de okunmuştur; yani önceden yapmış olduğu amelleri sınayarak saadet ve şekavet hallerini bizzat tanıyan birinin muamelesi gibi ona muamele ederiz. Bununla belaya yani azaba çarptırırız anlamı kastedilmiş olması da caizdir;
عاصيةٍ بسبب ما أسلفت من الشر فيكون ما منصوبة بنزع الخافض وقرئ تتلو أي تتبع لأن عملَها هو الذي يهديها إلى طريق الجنةِ أو إلى طريق النارِ أو تقرأ في صحيفه أعمالِها ما قدمت من خير أو شر
önceden işlediği şer sebebiyle isyankâr [olanı cezalandırırız] demektir; bu takdirde {مَا} cerr edatının hazfiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olur. {تَتْلُو} “takip eder / okur” şeklinde de okunmuştur; yani tabi olur, zira onu cennet yoluna veya cehennem yoluna iletecek olan bizzat kendi amelidir; yahut amel defterinde önceden gönderdiği hayır veya şerri okur.
{وَرُدُّواْ} الضمير للذين أشركوا على أنه معطوفٌ على زيلنا وما عطف عليه قوله ﷿ {هنالك تبلو} الخ اعتراضٌ في أثناء الحكايةِ مقرّرٌ لمضمونها
{وَرُدُّواْ} “Ve döndürülürler” [ifadesindeki] zamir, {زَيَّلْنَا} fiiline ve ona matuf olanlara matuf olmak üzere ortak koşanlara aittir. Yüce Allah'ın {هُنَالِكَ تَبْلُو} ilh. kavli ise anlatının arasına girmiş ve onun içeriğini pekiştiren bir ara cümledir (i'tirâz).
{إِلَى الله} أي إلى جزائه وعقابه
{إِلَى الله} “Allah'a”, yani O'nun mükâfatına ve azabına [döndürülürler].
{مولاهم} ربِّهم
{مولاهم} “gerçek mevlâlarına”, yani Rablerine,
{الحق} أي المتحقق الصادِق ربوبيتُه لا ما اتخذوه ربا باطلا وقرئ الحقَّ بالنصب على المدح كقولهم الحمدُ لله أهلَ الحمدُ لله أهلَ الحمد أو على المصدر المؤكد
{الحق} “Hak olan”, yani Rabliği sabit ve gerçek olan [Rablerine]; onların edindikleri bâtıl rabbe değil. {الحَقَّ} şeklinde övgü (medih) üzere nasb ile de okunmuştur; nitekim Arapların "Elhamdülillahi ehle'l-hamd" (Hamd, hamde layık olan Allah'a mahsustur) demeleri gibidir veya tekit edici mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansubdur.
{وَضَلَّ عَنْهُم} وضاع أي ظهر ضَياعُه وضلالُه لا أنه كان قبل ذلك غيرَ ضالٍ أو ضل في اعتقادهم أيضاً
{وَضَلَّ عَنْهُم} “ve onlardan kaybolup gitti”, yani zayi oldu, zayi olduğu ve saptığı açığa çıktı; yoksa bundan önce kaybolmamış değildi veya onların inançlarında da kaybolup gitti.
{مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} من أن آلهتَهم تشفع لهم أو ما كانوا يدعون أنها آلهةٌ هذا وجُعل الضميرُ في رُدوا للنفوسِ المدلولِ عليها بكلِّ نفسٍ على أنه معطوفٌ على تبلو وأن العدولَ إلى الماضِي للدلالةِ على التحققِ والتقرر وأن إيثارَ صيغةِ الجمعِ للإيذان بأن ردّهم إلى الله يكون على طريقة الاجتماعِ لا يلائمه التعرُّض لوصف الحقيةِ في قوله تعالى مولاهم الحق فإنه للتعريض بالمردودين حسبما أشير إليه ولئن اكتُفيَ فيه بالتعريض ببعضهم أو حُمل الحقِّ على معنى العدل في الثواب والعقاب فقوله ﷿ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ مما لا مجال فيه للتدارك قطعاً فإنَّ ما فيهِ من الضمائر الثلاثة للمشركين فيلزم التفكيكُ حتماً وتخصيصُ كلُّ نفس بالنفوس المشركة مع عموم البلوى للكل يأ باه مقامُ تهويلِ المقام والله تعالَى أعلمُ
{مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} “uydurmakta oldukları şeyler”, yani ilahlarının kendilerine şefaat edeceği iddiası veya ilah olduklarını iddia ettikleri şeyler. Bununla birlikte {رُدُّوا} fiilindeki zamirin, {كُلُّ نَفْسٍ} ile delalet edilen nefislere ait kılınması; {تَبْلُو} fiiline matuf olması; mâzîye yönelişin kesinlik ve vuku bulmayı bildirmek için olması; çoğul sîgasının tercih edilmesinin ise Allah'a döndürülmelerinin toplu halde olacağını bildirmek için olması görüşü, Yüce Allah'ın {مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ} kavlindeki hak olma vasfına değinilmesiyle uyuşmaz. Zira bu, işaret edildiği üzere döndürülenlere bir tarizde bulunmak (dokundurmak) içindir. Şayet bunda onların bir kısmına tariz bulunmasıyla yetinilse veya Hak vasfı sevap ve cezalandırmadaki adalet manasına hamledilse bile, Yüce Allah'ın {وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} kavli kesinlikle bu tevile imkân vermez. Çünkü buradaki üç zamir de müşriklere aittir; bu durumda kaçınılmaz olarak zamirlerin dağılması (tefkîk) gerekecektir. Ayrıca belanın (imtihanın) herkese şamil olmasına rağmen {كُلُّ نَفْسٍ} ifadesini sadece müşrik nefislere tahsis etmek, makamın dehşet verme gayesine aykırıdır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
سورة يونس (٣١)
Yûnus Suresi (31)
{قُلْ} أي لأولئك المشركين الذين حُكيت أحوالُهم وبيّن ما يؤدي إليه أعمالُهم احتجاجاً على حقية التوحيدِ وبُطلانِ ما هم عليه من الإشراك
{قُلْ} “De ki:” yani tevhidin hak olduğuna ve onların içinde bulundukları şirkin bâtıl olduğuna delil getirmek üzere, halleri anlatılan ve amellerinin nereye varacağı açıklanan o müşriklere [şöyle de]:
{مَن يَرْزُقُكُم مّنَ السماء والارض} أي منهما جميعاً فإن الأرزاقَ تحصُل بأسباب سماوية وموادَّ أرضيةٍ أو من كل واحدة منهما توسعةً عليكم وقيل مِنْ لبيان كلمة مَنْ على حذفِ المضافِ أي مِنْ أهل السماء والأرض
{مَن يَرْزُقُكُم مّنَ السماء والارض} “Gökten ve yerden size rızık veren kimdir?” Yani her ikisinden birden; zira rızıklar semavi sebepler ve arzi maddelerle meydana gelir. Yahut size genişlik vermek üzere onların her birinden rızık veren kimdir? {مِنْ} edatının, muzafın hazfiyle {مَنْ} kelimesini açıklamak için olduğu, yani "gök ve yer ehlinden rızık veren kimdir" manasında olduğu da söylenmiştir.
{أَم مَّنْ يَمْلِكُ السمع والابصار} أمْ منقطعةٌ وما فيَها من كلمةِ بل للإضراب عن الاستفهام الأولِ لكنْ لا على طريقةِ الإبطالِ بل على وجه الانتقالِ وصرفِ الكلام عنه إلى استفهام آخرَ تنبيهاً على كفايته فيما هو المقصودُ أي من يستطيع خلقَهما وتسويتَهما على هذه الفطرة العجيبة أو من يحفظهما من الآفات مع كثرتها وسرعة انفعالِهما من أدنى شيءٍ يصيبهما
{أَم مَّنْ يَمْلِكُ السمع والابصار} “Yoksa kulaklara ve gözlere malik olan / hükmeden kimdir?” Buradaki {أَمْ} munkatıadır ve içindeki "bel" (bilakis) anlamı birinci istifhamdan vazgeçmek (idrâb) içindir; ancak bu iptal yoluyla değil, intikal ve maksat olan hususta yeterliliğine dikkat çekmek üzere sözü başka bir istifhama çevirme tarzındadır. Yani onları bu harika fıtrat üzere yaratmaya ve düzenlemeye kimin gücü yeter veya çok olmalarına ve kendilerine isabet eden en ufak şeyden hızla etkilenmelerine rağmen onları afetlerden kim koruyabilir?
{وَمَن يُخْرِجُ الحى مِنَ الميت وَيُخْرِجُ الميت مِنَ الحى} أي ومن يحيي ويميت أو ومن ينشىء الحيوانَ من النطفة والنطفةَ من الحيوان
{وَمَن يُخْرِجُ الحى مِنَ الميت وَيُخْرِجُ الميت مِنَ الحى} “Ölüden diriyi çıkaran, diriden de ölüyü çıkaran kimdir?” Yani kim diriltir ve öldürür? Yahut canlıyı nutfeden, nutfeyi de canlıdan kim meydana getirir?
{وَمَن يُدَبّرُ الامر} أي ومن يلي تدبيرَ أمرِ العالم جميعاً وَهُوَ تعميمٌ بعدَ تخصيصِ بعضِ ما اندرج تحته من الأمور الظاهرةِ بالذكر
{وَمَن يُدَبّرُ الامر} “Ve bütün işleri çekip çeviren kimdir?” Yani bütün âlemin işini yönetmeyi kim üstlenmektedir? Bu, altına giren açık hususlardan bazısını zikirle tahsis ettikten sonra genel bir ifadedir (ta‘mîm).
{فَسَيَقُولُونَ} بلا تلعثم ولا تأخير
{فَسَيَقُولُونَ} “Hemen diyecekler ki:” hiç tereddüt etmeden ve gecikmeden,
{الله} إذ لا مجال للمكابرة لغاية وضوحِه والخبرُ محذوف أي الله يفعل ما ذُكر من الأفاعيلِ لا غيرُه فَقُلْ عند ذلك تبكيتاً لهم أَفَلَا تَتَّقُونَ الهمزةُ لإنكار عدمِ الاتقاء بمعنى إنكار الواقعِ كَما في أتضربُ أباك لا بمعنى إنكارُ الوقوعِ كما في أأضرِب أبي والفاء للعطف على مقدر ينسحب عليه النظمُ الكريمُ أي أتعلمون ذلك فلا تقون
{الله} “Allah!” Zira son derece açık olması sebebiyle inat edip diretmenin (mükâbere) imkânı yoktur. Haber mahzuftur; yani "Zikredilen bu fiilleri başkası değil, ancak Allah yapar." O vakit onları susturup aciz bırakmak için {فَقُلْ} de ki: {أَفَلَا تَتَّقُونَ} “Hâlâ sakınmaz mısınız?” Baştaki hemze, "Babana vuruyor musun?" sözünde olduğu gibi vakıayı inkâr anlamında sakınmamanın inkârı içindir; yoksa "Babama vurur muyum hiç?" sözündeki gibi vuku bulmanın inkârı manasında değildir. Fâ ise, kerim nazmın akışından anlaşılan takdirî bir ifadeye atıf içindir; yani: Bunu biliyorsunuz da sakınmıyor musunuz,
أنفسَكم عذابَه الذي ذَكر لكم بما تتعاطَونه من إشراككم به ما لا يشاركه في شيءٍ مَّما ذُكر من خواصّ الإلهية سورة يونس (٣٢ ٣٤)
ilahlığın zikredilen hususiyetlerinden hiçbirinde O'na ortak olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya cüret etmekle, O'nun size zikrettiği azabından kendinizi korumuyor musunuz? Yûnus Suresi (32-34)
{فَذَلِكُمُ} فذلكةٌ لما تقدم أي ذلكم الذي اعترفتم باتصافه بالنعوت المذكورةِ وهو مبتدأُ وقولُه تعالى
{فَذَلِكُمُ} “İşte O...” [ifadesi], geçmiş olanların bir özeti ve neticesidir; yani zikredilen niteliklerle vasıflandığını ikrar ettiğiniz işte O Zât'tır. Bu mübtedadır; Yüce Allah'ın şu kavli ise:
{الله} خبرُه وقوله تعالى
{الله} “Allah'tır”, onun haberidir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:
{رَبُّكُمْ} أي مالكُكم ومتولي أمورِكم على الإطلاق بدلٌ منه أو بيانٌ له وقوله تعالى الحق صفةٌ له أي ربكم الثابتُ ربوبيتُه والمتحقق ألوهيته تحققا لاريب فيه فَمَاذَا يجوز أن يكون الكلُّ اسماً واحداً قد غلب فيه الاستفهامُ على اسم الإشارةِ وأن يكون ذا موصولاً بمعنى الذي أي ما الذي
{رَبُّكُمْ} “sizin Rabbinizdir”, yani mutlak anlamda sizin sahibiniz ve işlerinizi yönetendir; O'ndan bedeldir veya beyandır. Yüce Allah'ın {الحق} kavli ise onun sıfatıdır; yani Rabliği sabit olan ve ilahlığı şüphe götürmez bir kesinlikle tahakkuk eden Rabbinizdir. {فَمَاذَا} [kelimesinde] tamamının, istifhamın işaret ismine galip geldiği tek bir isim olması da, {ذَا} kelimesinin {الَّذِي} manasında ismi mevsul olması da caizdir; yani "O şey nedir ki..."
{بَعْدَ الحق} أي غيرُه بطريق الاستعارةِ وإظهارُ الحق إما لأن المرادَ به غيرُ الأول وإما لزيادة التقريرِ ومراعاةِ كمالِ المقابلةِ بينه وبين الضلالِ والاستفهامُ إنكاريٌّ بمعنى إنكارِ الوقوعِ ونفيِه أي ليس غيرُ الحق
{بَعْدَ الحق} “Haktan sonra...” yani istiare yoluyla haktan başkası; hakkın açık isim olarak getirilmesi ya bununla birinciden başkasının kastedilmesi sebebiyle yahut teyidin artırılması ve onunla sapıklık arasındaki tam karşıtlığın gözetilmesi içindir. İstifham, vuku bulmayı inkâr ve nefyetme anlamında inkârîdir; yani haktan gayrısı yoktur,
{إِلَاّ الضلال} الذي لا يختاره أحدٌ فحيث ثبت أن عبادةَ من هو منعوتٌ بما ذُكِرَ من النعوتِ الجميلةِ حقٌّ ظهر أن ما عداها من عبادة الأصنامِ ضلالٌ محضٌ إذ لا واسطةَ بينهما وإنما سُميت ضلالاً مع كونها من أعمال الجوارحِ باعتبار ابتنائِها على ما هو ضلالٌ من الاعتقاد والرأيُ هذا على تقديرِ كونِ الحقِّ عبارةً عن التوحيد وأما على تقدير كونِه عبارةً عن الأول فالمرادُ بالضلال هو الأصنامُ لا عبادتُها والمعنى فماذا بعد الربِّ الحقِّ الثابتِ ربوبيّتُه إلا الضلالُ أي الباطلُ الضائعُ المضمحلُّ وإنما سمي بالمصدر مبالغةً كأنه نفسُ الضلالِ والضياعِ وهذا أنسبُ بقوله تعالى وَضَلَّ عَنْهُمْ مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ على التفسير الثاني
{إِلَاّ الضلال} “ancak sapıklık vardır.” Ki onu hiç kimse tercih etmez. Zikredilen bu güzel niteliklerle vasıflanan Zât'a ibadetin hak olduğu sabit olduğuna göre, bunun dışındaki putlara ibadetin sırf bir sapıklık olduğu ortaya çıkmıştır; zira bu ikisi arasında bir vasıta yoktur. Putlara ibadet azaların amellerinden olmasına rağmen, sapıklık olan bir inanç ve görüşe dayanması hasebiyle sapıklık (dalâl) olarak adlandırılmıştır. Bu, hak kelimesinin tevhidden ibaret olması takdirine göredir. Hakkın bizzat birinciden ibaret olması takdirine göre ise dalâlden kasıt putlara ibadet değil, bizzat putların kendisidir. Manası şöyledir: Rabliği sabit olan hak Rab'den sonra dalâlden yani bâtıl, zayi ve yok olup giden şeyden başka ne vardır? Sanki sapıklığın ve ziyanın ta kendisiymiş gibi mübalağa maksadıyla masdar ile isimlendirilmiştir; bu da ikinci tefsire göre Yüce Allah'ın {وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} kavline daha uygundur.
{فأنى تُصْرَفُونَ} استفهامٌ إنكاريٌّ بمعنى إنكارِ الواقعِ واستبعادُه والتعجيبُ منه وفيه من المبالغة ما ليس في توجيه الإنكارِ إلى نفس الفعلِ لأن كلَّ موجودٍ لا بد من أن يكون وجودُه على حال من الأحوال قطعاً فإذا انتفى جميعُ أحوال وجودِه فقد انتفى وجودُه على الطريق البرهاني كما مر مراراً والفاءُ لترتيب الإنكارِ على ما قبله أي كيف تُصرفون من الحق الذي لا محيد عنه وهو التوحيدُ إلى الضلال عن السبيل المستبينِ وهو الإشراكُ وعبادةُ الأصنام أو من عبادة ربكم الحقِّ الثابتِ ربوبيتُه إلى عبادة الباطلِ الذي سمعتم ضلالَه وضياعَه في الآخرة وفي إيثار صيغةِ المبنيِّ للمفعول إيذانٌ بأن الانصرافَ من الحق إلى الضلال مما لا يصدُر عن العاقل بإرادته وإنما يقع عند وقوعِه بالقسر من جهة صارفٍ خارجيَ
{فأنى تُصْرَفُونَ} “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?” Bu, vuku bulmuş olanı inkâr, onu uzak görme (istib'âd) ve ona hayret etme manasında inkârî bir istifhamdır. Bunda inkârın doğrudan fiilin kendisine yöneltilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır; zira her mevcudun varlığı kesinlikle bir hal üzere bulunmak zorundadır, varlığının bütün halleri nefyedildiğinde ise defalarca geçtiği üzere varlığı bürhanî olarak nefyedilmiş olur. Baştaki fâ, inkârın öncesine bağlanması içindir; yani: Kaçınılması mümkün olmayan haktan ki o tevhidtir, açık yoldan sapmaya ki o şirk ve putlara tapmaktır; yahut Rabliği sabit olan hak Rabbinize ibadetten, ahirette kaybolup zayi olduğunu işittiğiniz bâtıla ibadete nasıl çevriliyorsunuz? Meçhul sîgasının tercih edilmesinde, haktan sapıklığa dönmenin aklı başında bir kimseden kendi iradesiyle sadır olmayacağına, bunun ancak vuku bulduğunda dışarıdan çeviren bir gücün zorlamasıyla meydana geleceğine bir işaret vardır.
{كذلك} أي كما حقت الربوبيةُ لله تعالى أو كما أنه ليس بعد الحقِّ إلا الضلالُ أو أنهم مصروفون عن الحق
{كذلك} “İşte böylece”, yani Rabliğin Yüce Allah için kesinleştiği gibi veya haktan sonra ancak sapıklığın bulunduğu gibi yahut onların haktan çevrilmiş oldukları gibi,
{حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبّكَ} وحكمُه وقضاؤُه عَلَى الذين فَسَقُواْ أي تمردوا في الكفر وخرجوا من أقصى حدودِه
{حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبّكَ} “Rabbinin kelimesi gerçekleşti”, O'nun hükmü ve kazası {عَلَى الذين فَسَقُواْ} “fasık olanlar üzerine”, yani küfürde haddi aşıp onun en uç sınırlarına çıkanlar üzerine [kesinleşti ki]:
{أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} بدلُ الكلمة من أو تعليلٌ لحقيتها والمرادُ بها العِدَةُ بالعذاب
{أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “onlar iman etmezler.” Bu [ifade], kelime'den bedeldir yahut onun kesinleşmesinin gerekçesidir (ta'lîl). Kelimeden kastedilen ise azap vaadidir.
{قُلْ هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ}
{قُلْ هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ} “De ki: Ortak koştuklarınız arasında var mıdır...”
احتجاجٌ آخرُ على حقية التوحيدِ وبطلانِ الإشراكِ بإظهار كونِ شركائِهم بمعزل من استحقاق الإلهية ببيان اختصاصِ خواصِّها من بدء الخلقِ وإعادتِه به ﷾ وإنما لم يُعطف على ما قبله إيذاناً باستقلاله في إثبات المطلوبِ والسؤالُ للتبكيت والإلزامِ وقد جُعلت عليه الإعادةِ وتحققُها لوضوح مكانِها وسُنوحِ برهانِها بمنزلة بدءِ الخلقِ فنُظمت في سلكه حيث قيل
Bu, yaratmayı ilk baştan başlatma ve onu yeniden var etme gibi uluhiyetin temel hususiyetlerinin O'na [celle celâluhû] mahsus olduğunu açıklayarak, ortaklarının ilahlığa hak kazanmaktan tamamen uzak olduğunu göstermek suretiyle tevhidin hak olduğuna ve şirkin bâtıllığına dair bir başka delil getirmedir. Öncesine atfedilmemesi, matlubu ispatta müstakil olduğunu bildirmek içindir. Soru, susturmak (tebkît) ve delille ilzam etmek içindir. Yeniden yaratma (iâde) ve onun tahakkuku, yerinin açıklığı ve delilinin zuhuru sebebiyle ilk baştan yaratma (bed'u'l-halk) mertebesinde kılınmış ve şöyle buyrularak onun dizisine katılmıştır:
{مَّن يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} إيذاناً بتلازمهما وجودا وعلما يستلزم الاعترافَ بها وإن صدهم عن ذلك ما بهم من المكابرة والعِناد ثم أمر ﷺ بأن يبين لهم من يفعل ذلك فقيل له
{مَّن يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} “mahlûkatı ilk baştan yaratıp sonra onu yeniden var edecek olan?” Bu, varlık ve ilim bakımından birbirini gerektirdiğini bildirmek içindir ki bu da içlerindeki kibir ve inat onları bundan engellese bile yeniden yaratmayı ikrar etmeyi zorunlu kılar. Sonra Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu kimin yaptığını onlara açıklaması emredilmiş ve kendisine şöyle denilmiştir:
{قُلِ الله يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} أي هو يفعلهما لا غيرُ كائناً ما كان لا بأن ينوب ﷺ عنهم في ذلك كما قيل لأن القولَ المأمورَ به غيرُ مَا أُرِيدُ مِنْهُم مّن الجواب وإن كان مستلزِماً له إذ ليس المسئول عنه مَنْ يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يعيده كما في قوله تعالى قُلْ مَن رَّبُّ السموات والارض قُلِ الله حتى يكونَ القولُ المأمور به عينِ الجوابِ الذي أريد منهم ويكون ﷺ نائباً عنهم في ذلكَ بل إنَّما هو وجودُ مَنْ يفعل البدءَ والإعادةَ من شركائهم فالجوابُ المطلوبُ منهم لا لا غير نعم أمر ﷺ بأن يضمِّنه مقالتَه إيذاناً بتعينه وتحققِه وإشعاراً بأنهم لا يجترءون على التصريح به مخافةَ التبكيتِ وإلقامِ الحجر لا مكابرةً ولَجاجاً فتدبر وإعادهُ الجملة فى الجواب بتمامها غير محذوفه الخبر كما في الجواب السابق لمزيد التأكيدِ والتحقيق
{قُلِ الله يَبْدَأُ الخلق ثُمَّ يُعِيدُهُ} “De ki: Allah mahlûkatı ilk baştan yaratır, sonra onu yeniden var eder.” Yani kim olursa olsun başkası değil, bu ikisini ancak O yapar. Söylendiği gibi Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu hususta onların yerine vekâleten cevap vermesi kastedilmemiştir; çünkü emredilen söz, onu gerektiriyor olsa bile onlardan istenen cevabın bizzat kendisi değildir. Zira sorulan husus, Yüce Allah'ın {قُلْ مَن رَّبُّ السموات والارض قُلِ الله} kavlinde olduğu gibi emredilen sözün onlardan istenen cevabın ta kendisi olması ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu hususta onların yerine vekil olması şeklinde "yaratmayı başlatıp sonra onu iade eden kimdir?" sorusu değildir. Bilakis sorulan şey, ortakları arasında yaratmayı başlatıp iade edecek birinin bulunup bulunmadığıdır. Dolayısıyla onlardan istenen cevap sadece ve sadece "Hayır"dır. Evet, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu hususun muayyen ve kesin olduğunu bildirmek, ayrıca onların inat ve cedel sebebiyle değil, susturulma ve ağızlarının tıkanması korkusuyla bunu açıkça söylemeye cesaret edemeyeceklerini hissettirmek üzere bu cevabı kendi sözünün içine katması emredilmiştir; iyi düşün! Cevapta önceki cevaptaki gibi haberi hazfetmeyip cümlenin tastamam iade edilmesi ise tekit ve tahkiki artırmak içindir.
{فأنى تُؤْفَكُونَ} الإفكُ الصرْفُ والقلبُ عن الشيء وقد يُخصّ بالقلب عن الرأي وهو الأنسبُ بالمقام أي كيف تُقلبون من الحق إلى الباطل والكلامُ فيهِ كَما ذُكرَ في تصرفون
{فأنى تُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?” İfk (إِفْك), bir şeyden çevrilmek ve döndürülmektir; bazen görüşten döndürülmeye tahsis edilir ki bu makama en uygun olanıdır. Yani haktan bâtıla nasıl çevriliyorsunuz? Buradaki izahat, {تُصْرَفُونَ} hakkında zikredildiği gibidir.
سورة يونس (٣٥)
Yûnus Suresi (35)
{قُلْ هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ} احتجاجٌ آخرُ على ما ذكر جيء به إلزاماً لهم غِبَّ إلزامٍ وإفحاماً إثرَ إفحام وفصلُه عما قبله لما ذُكر من الدلالة على استقلاله
{قُلْ هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ} “De ki: Ortak koştuklarınız arasında var mıdır...” [ifadesi], zikredilen hususta birbiri ardınca onları ilzam etmek ve susturmak üzere getirilmiş başka bir hüccettir. Öncesinden fasl edilmesi (ayrı getirilmesi), zikredildiği üzere müstakil olduğuna delalet etmesi içindir.
{مَّن يَهْدِى إِلَى الحق} أي بوجهٍ من الوجوهِ فإنَّ أدنى مراتبِ المعبودية هدايةُ المعبودِ لعبَدته إلى ما فيه صلاحٌ أمرِهم وأما تعيينُ طريقِ الهدايةِ وتخصيصُه بنصب الحجج وإرسالِ الرسلِ والتوفيقِ للنظر والتدبر كما قيل فمُخِلٌّ بما يقتضيه المقام من كمال التبكيتِ والإلزامِ فإن العجزَ عن الهداية على وجه خاصَ لا يستلزم العجزَ عن مطلق الهدايةِ وهدى كما يُستعمل بكلمة إلى لتضمّنه معنى الانتهاءِ يُستعمل باللام للدلالة على أن المنتهى غايةُ الهداية وأنها لم تتوجه نحوه على سبيل الاتفاق ولذلك استُعمل بها ما أسند إلى الله تعالَى حيثُ قيل
{مَّن يَهْدِى إِلَى الحق} “hakka ileten?” Yani herhangi bir şekilde [ileten]; zira ma'bud olmanın en alt derecesi, ma'budun kendisine tapanları işlerinin salahına iletmesidir. Hidayet yolunun tayin edilip söylendiği gibi sadece deliller koymak, peygamberler göndermek, akıl yürütmeye ve düşünmeye muvaffak kılmakla tahsis edilmesi ise makamın gerektirdiği tam susturma ve ilzam gayesini zedeler. Çünkü özel bir yolla hidayet etmekten aciz olmak, mutlak olarak hidayet etmekten aciz olmayı gerektirmez. {هَدَى} fiili, bir sona ulaşma (intihâ) manası içerdiği için {إِلَى} edatıyla kullanıldığı gibi; varılan yerin hidayetin asıl gayesi olduğuna ve oraya tesadüfen yönelmediğine delalet etmek üzere lâm harfiyle de kullanılır. Bundan dolayı Yüce Allah'a isnat edilen kısımda şöyle denilerek lâm harfiyle kullanılmıştır:
{قُلِ الله يَهْدِى لِلْحَقّ} أي هو يهدي له دون غيره وذلك بما ذكر من نصب الأدلةِ والحججِ وإرسالِ الرسل وإنزال الكتبِ والتوفيقِ للنظر والتدبر وغيرِ ذلك من فنون الهداياتِ والكلامُ في الأمر بالسؤال والجوابِ كما مر فيما مر
{قُلِ الله يَهْدِى لِلْحَقّ} “De ki: Allah hakka iletir.” Yani başkası değil ancak O hakka iletir; bu da zikredildiği üzere deliller ve hüccetler koymak, peygamberler göndermek, kitaplar indirmek, nazar ve tedebbüre muvaffak kılmak ve hidayetin diğer çeşitleriyle olur. Soru sorma ve cevap verme emri hakkındaki izahat daha önce geçtiği gibidir.
{أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الحق} وهو الله ﷿
{أَفَمَن يَهْدِى إِلَى الحق} “Şu halde hakka ileten mi...” ki O, Allah'tır [celle celâluhû];
{أحق أن يتبع أم من لا يهدي} بكسر الهاء أصله يهتدي فأدغم وكسرت الهاء لالقتاء السَّاكنينِ وقُرىء بكسر الياءِ إتباعاً لها لحركة الهاء وقرئ بفتح الهاء نقلاً لحركة التاء إليها أي لا يهتدي بنفسه فضلاً عن هداية غيرِه وفيه من المبالغة ما لا يخفى وإنما نُفي عنه الاهتداءُ مع أن المفهومَ مما سبق نفيُ الهدايةِ لما أن نفيَها مستتبعٌ لنفيه غالباً فإن من اهتدى إلى الحق
{أحق أن يتبع أم من لا يهدي} “uyulmaya daha layıktır, yoksa hidayet edilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?” Hâ harfinin kesresiyle [okunan] {يَهِدِّي} kelimesinin aslı {يَهْتَدِي}'dir; idğam yapılmış ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hâ harfi kesrelenmiştir. Hâ harfinin harekesine tabi kılınarak yâ harfinin kesresiyle de okunmuştur. Tâ harfinin harekesi kendisine aktarılarak hâ harfinin fethasıyla {يَهَدِّي} şeklinde de okunmuştur. Yani başkasını hidayete erdirmek şöyle dursun, bizzat kendisi doğru yolu bulamaz. Bunda gizli olmayan bir mübalağa vardır. Önceki ifadelerden anlaşılan husus başkasını hidayete erdirmenin nefyedilmesi olduğu halde burada doğru yolu bulmanın (ihtidâ) nefyedilmesi; bir kimsenin doğru yolu bulamaması çoğunlukla başkasını hidayete erdirememesini de netice verdiği içindir. Zira hakka ulaşan kimse,
لا يخلو عن هداية غيرِه في الجملة وأدناها كونُه قدوةً له بأن يراه فيسلُكَ مسلَكَه من حيث لا يدري والفاءُ لترتيب الاستفهامِ على ما سبق من تحقق هدايتِه تعالى صريحاً وعدمِ هدايةِ شركائِهم المفهومِ من القصر ومن عدم الجوابِ المنبىء عن الجواب بالعدم فإن ذلك مما يَضطرهم إلى الجواب الحق لا لتوجيه الاستفهامَ إلى الترتيب كما يقع في بعض المواقعِ فإن ذلك مختصٌّ بالإنكاري كما في قوله تعالى أَفَمَنِ اتبع رضوان الله الخ ونحوه والهمزةُ متأخرةٌ في الاعتبارِ وإنَّما تقديمُها في الذكر لإظهار عراقتِها في اقتضاء الصدارةِ كما هو رأيُ الجمهورِ حتى لو كان السؤالُ بكلمة أي لأخِّرت حتماً ألا يُرى إلى قوله تعالى فَأَىُّ الفريقين أَحَقُّ بالامن إثرَ تقديرِ ما يُلجىء المشركين إلى الجواب من حالهم وحالِ رسول الله ﷺ وقرىء لا يهدي بمعنى لا يهتدي لمجيئه لازماً أو لا يهدي غيرَه وصيغةُ التفضيلِ إما على حقيقتها والمفضلُ عليه محذوف كما اختاره مكي والتقدير أفمن يهدى إلى الحق أحق أن يتبع ممن لا يهدي أم من لا يهدي أحق الخ وإما بمعني حقيق كما اختاره أبو حيان وأيا ما كان فالاستفهامُ للإلزام وأن يُتَّبعَ في حيزِ النصبِ أو الجرِّ بعد حذفِ الجارِّ على الخلاف المعروفِ أي بأن يتبع
genel anlamda başkasını hidayete erdirmekten uzak kalmaz; bunun en alt derecesi, birinin onu görüp farkında olmadan onun gittiği yolu tutmasıyla ona örnek olmasıdır. Baştaki fâ, istifhamın; Yüce Allah'ın hidayetinin sarih olarak gerçekleşmesi ve ortaklarının hidayet edememesinin -ki bu hasr ifadesinden ve olumsuz cevaba delalet eden cevapsızlıktan anlaşılmaktadır- peşine bağlanması içindir; zira bu durum onları hak olan cevaba mecbur bırakır. Yoksa bazı yerlerde vuku bulduğu üzere istifhamı doğrudan tertibe yöneltmek için değildir; çünkü bu durum Yüce Allah'ın {أَفَمَنِ اتبع رضوان الله} ilh. ve benzeri ayetlerinde olduğu gibi inkârî istifhama mahsustur. Hemze mana bakımından sonradır; zikredilişte öne alınması ise cumhurun görüşüne göre cümlenin başında yer alma (sadâret) hakkının köklülüğünü göstermek içindir; öyle ki eğer soru "eyyü" kelimesiyle olsaydı kesinlikle ertelenirdi. Müşriklerin ve Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] durumundan onları cevaba mecbur bırakacak hususun takdir edilmesinin hemen ardından gelen Yüce Allah'ın {فَأَىُّ الفريقين أَحَقُّ بالامن} kavline bakılmaz mı? {لَا يَهْدِي} [şeklinde hafifletilerek de] okunmuştur; geçişsiz (lâzım) olarak gelmesi sebebiyle "doğru yolu bulamaz" manasında veya "başkasını hidayete erdiremez" manasındadır. İsm-i tafdîl sîgası ya kendi hakiki manasındadır ve Mekkî'nin tercih ettiği üzere kendisinden üstün kılınan (mufaddalun aleyh) mahzuftur; takdiri şöyledir: "Hakka ileten mi doğru yolu bulamayan kimseden uyulmaya daha layıktır, yoksa doğru yolu bulamayan mı daha layıktır..." Yahut Ebû Hayyân'ın tercih ettiği üzere "lâyık ve hak sahibi" (hakîk) manasındadır. Her iki durumda da istifham ilzam içindir. {أَن يُتَّبعَ} ifadesi ise, bilinen ihtilaf üzere cer edatının hazfinden sonra nasb veya cer mahallindedir; yani "uyulmaya" demektir.
{إِلا أَنْ يَهْدِى} استثناء مفرغ من أعمى الأحوال أى لايهتدى أولا يهدى غيره في حالٍ من الأحوالِ إلا حالَ هدايتِه تعالى له إلى الاهتداء أو إلى هداية الغير وهذا حالُ أشرافِ شركائِهم من الملائكة والمسيح وعزيز ﵈ وقيل المعنى أم من لا يهتدي من الأوثان إلى مكان فينتقلُ إليه إلا أن ينتقل إليه أو إلا أن ينقُلَه الله تعالى من حاله إلى أن يجعله حيوانا مكلفا فيهديه وقرئ إلا أن يهدى من التفعيل للمبالغة
{إِلا أَنْ يَهْدِى} “ancak kendisine yol gösterilirse başka” [ifadesi], hallerin en genelinden istisnâ-i mufarrağdır. Yani Allah Teâlâ'nın onu doğru yola iletmesi veya başkasına rehberlik etmeye muvaffak kılması hali müstesna, hiçbir halde doğru yolu bulamaz yahut başkasını hidayete erdiremez. Bu, onların melekler, Mesih ve Üzeyir [aleyhimüsselâm] gibi şerefli ortaklarının durumudur. Bir görüşe göre anlam şöyledir: Yoksa putlardan hiçbir yere intikal edemeyen, ancak bir başkası onu oraya taşırsa veya Allah Teâlâ onu bu halinden çıkarıp mükellef bir canlı kılarak ona hidayet ederse hareket edebilen mi [uyulmaya layıktır]? Mübalağa için tef'îl babından {إِلَّا أَنْ يُهَدَّى} şeklinde de okunmuştur.
{فَمَا لَكُمْ} أي أيُّ شيءٍ لكم في اتخاذكم هؤلاء شركاءَ لله ﷾ والاستفهامُ للإنكار التوبيخيِّ وفيه تعجيبٌ من حالهم وقوله تعالى
{فَمَا لَكُمْ} “Size ne oluyor?” Yani bunları Allah'a [celle celâluhû] ortak edinmenizde elinize ne geçiyor? İstifham kınama ve susturma (tebkît) içindir ve onların haline hayret etmeyi içermektedir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:
{كَيْفَ تَحْكُمُونَ} أي بما يقضي صريحُ العقل ببطلانه إنكارٌ لحكمهم الباطلِ وتعجبٌ منه وتشنيعٌ لهم بذلك والفاءُ لترتيب كلا الإنكارين على ما ظهرَ من وجوب اتباعِ الهادي إلى الحق إن قلت التبكيتُ بالاستفهام السابقِ إنما يظهر في حق من يعكسُ جوابَه الصحيحَ فيحكم بأحقية من لا يَهدي بالاتباع دون مَنْ يهدي وهم ليسوا حاكمين بأحقية شركائِهم لذلك دون الله ﷾ بل باستحقاقهما جميعاً مع رجحان جانبه تعالى حيث يقولون هَؤُلاء شفعاؤُنا عِندَ الله قلتُ حكمُهم باستحقاقه تعالى للاتباع بطريق الاشتراكِ حكمٌ منهم بعدم استحقاقِه تعالى لذلك بطريق الاستقلال فصاروا حاكمين باستحقاق شركائِهم له دون الله تعالى من حيث لا يحتسبون
{كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Nasıl hüküm veriyorsunuz?” Yani açık aklın bâtıllığına hükmettiği bir tarzda [nasıl hüküm veriyorsunuz]? Bu, onların bâtıl hükümlerini inkâr, buna hayret etme ve bu sebeple onları kınayıp rezil etmedir. Fâ ise, her iki inkârın da hakka iletene uymanın gerekliliğinin ortaya çıkmasının peşine bağlanması içindir. Eğer dersen ki: Önceki istifhamla susturma (tebkît), ancak doğru cevabı tersine çevirip hidayete iletene değil de hidayet bulamayana uymanın daha layık olduğuna hükmeden kimse hakkında belirgin olur; oysa onlar "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" diyerek Allah Teâlâ'nın tarafının üstünlüğüyle birlikte her ikisinin de istihkakına hükmetmekteler, Allah'ı bırakıp sadece ortaklarının buna layık olduğuna hükmetmemektedirler? Derim ki: Onların ortaklık yoluyla Allah Teâlâ'nın uyulmaya müstahak olduğuna hükmetmeleri, müstakil olarak O'nun buna müstahak olmadığına hükmetmeleridir; böylece hiç farkında olmadan Allah Teâlâ'yı bırakıp sadece ortaklarının buna layık olduğuna hükmetmiş olurlar.
سورة يونس (٣٦)
Yûnus Suresi (36)