Binûn

Yûnus — 4. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ} كلامٌ مبتدأٌ غيرُ داخلٍ في حيز الأمرِ مَسوقٌ من قِبَله تعالى لبيان عدمِ فهمِهم لمضمون ما أفحمهم وألقمهم الحجرَ من البرهان النيّر الموجبِ لاتباع الهادي إلى الحق الناعي عليهم بطلانَ حكمِهم وعدمَ تأثرِهم من ذلك لعدم اهتدائِهم إلى طريق العلم أصلاً أن ما يتبع أكثرهم في معتقداتهم ومحاوراتهم إِلَاّ ظَنّا واهياً من غير التفاتٍ إلى فرد من أفراد العِلم فضلاً عن أن يسلُكوا مسالكَ الأدلةِ الصحيحةِ الهادية إلى الحق المبنيةِ على المقدمات اليقينية الحقةِ فيفهموا مضمونَها ويقفوا على صحتها وبُطلانِ ما يخالفها من أحكامهم الباطلةِ فيحصُل التبكيتُ والإلزامُ فالمراد بالاتباع مطلقُ الاعتقادِ الشامل لما يقارن القَبولَ والانقياد وما لا

{وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ} “Onların çoğu uymaz...” [ifadesi], emir kapsamına girmeyen yeni bir sözdür (istînâf). Hakka ulaştıran zâta uymayı gerektiren, onların verdikleri hükmün bâtıllığını yüzlerine vuran ve onları susturup ağızlarına taş tıkayan apaçık delilin muhtevasını anlamadıklarını ve ilim yoluna asla hidayet bulamadıkları için bundan etkilenmediklerini beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. [Yani] onların çoğu, inançlarında ve karşılıklı konuşmalarında, ilmin hiçbir ferdine iltifat etmeksizin yalnızca çürük bir zanna uyarlar; nerede kaldı ki hakka ulaştıran, kesin ve hak öncüllere dayanan sahih delillerin yollarına girsinler de onların muhtevasını anlasınlar, onların sıhhatini ve buna aykırı olan kendi bâtıl hükümlerinin geçersizliğini kavrasınlar da böylece susturma ve ilzam hasıl olsun! Buradaki uymaktan (ittibâ) maksat; kabul ve boyun eğmeyle birlikte olanı da olmayanı da kapsayan mutlak inançtır.

سورة يونس (٣٧) يقارنه وبالقصر ما أشيرَ إليهِ من أن لا يكونَ لهم في أثنائه اتباعٌ لفرد من أفراد العلمِ والتفاتٌ إليه ووجهُ تخصيصِ هذا الاتباعِ بأكثرهم الإشعارُ بأن بعضَهم قد يتبعون العلم فيقفون على حقية التوحيد وبطلان الشرك لكن لا يقبلونه مكابرةً وعناداً فيحصل بالنسبة إليهم التأثرُ من البرهان المزبورِ وإن لم يُظهروه وكونُهم أشدَّ كفرا وأكثر من الفريق الأولِ لا يقدح فيما يُفهم من فحوى الكلامِ عُرفاً من كون أولئك أسوأَ حالاً من غيرهم إذ المعتبرُ سوءُ الحالِ من حيث الفهمُ والإدراكُ لا من حيث الكفرُ والعذابُ أو ما يتبع أكثرُهم مدةَ عمرِهم إلا ظناً ولا يتركونه أبداً فإن حرفَ النفي الداخلِ على المضارع يُفيد استمرارَ النَّفي بحسبِ المقامِ فالمرادُ بالاتباع حينئذٍ هو الإذعانُ والانقيادُ والقصرُ باعتبار الزمان ووجهُ تخصيصِ هذا الاتباعِ بأكثرهم مع مشاركة المعاندين لهم في ذلك التلويحُ بما سيكون من بعضهم من اتباع الحقِّ والتوبةِ كما سيأتي هذا وقد قيل المعنى وما يتبع أكثرُهم في إقرارهم بالله تعالى إلا ظناً غيرَ مستندٍ إلى برهان عندهم وقيل وما يتبع أكثرُهم في قولهم للأصنام إنها آلهةٌ إلا ظناً والمرادُ بالأكثر الجميعُ فتأمل وقيل الضميرُ في أكثرهم للناس فلا حاجةَ إلى التكليف

Yûnus Suresi (37) Kasr ile kastedilen ise, daha önce işaret edildiği üzere, bu esnada ilmin hiçbir ferdine uymamaları ve ona iltifat etmemeleridir. Bu uymanın onların çoğuna tahsis edilme sebebi; bazılarının ilme uyup tevhidin hakikatini ve şirkin bâtıllığını kavrayabileceklerine, fakat inat ve kibir yüzünden bunu kabul etmeyeceklerine dikkat çekmektir. Dolayısıyla onlar açısından, her ne kadar açığa vurmasalar da, zikredilen delilden bir etkilenme gerçekleşir. Bunların küfürce daha şiddetli ve birinci gruptan daha çok olmaları, örfen sözün gelişinden anlaşılan o kimselerin diğerlerinden daha kötü durumda olduğu manasına zarar vermez; zira muteber olan, küfür ve azap bakımından değil, anlama ve idrak bakımından durumun kötülüğüdür. Yahut da onların çoğu ömürleri boyunca zandan başkasına uymazlar ve onu asla terk etmezler; zira muzâri fiilin başına gelen nefy harfi, makamın gereğine göre nefiyde süreklilik ifade eder. Bu takdirde ittibâdan maksat boyun eğip teslim olmak, kasr ise zaman itibarıyladır. İnatçıların da bu hususta onlara ortak olmasına rağmen bu uymanın onların çoğuna tahsis edilmesinin sebebi; ileride geleceği üzere onlardan bazılarının hakka uyacağına ve tövbe edeceğine işaret etmektir. Bununla birlikte şöyle de denilmiştir: Anlam, "Onların çoğu Allah Teâlâ'yı ikrar etmelerinde, katlarında hiçbir delile dayanmayan bir zandan başkasına uymazlar" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise "Onların çoğu putlara 'Bunlar ilahtır' demelerinde ancak bir zanna uyarlar" demektir ve "çoğu" ile kastedilen hepsidir; iyi düşün! Bir görüşe göre de {أَكْثَرُهُمْ} ifadesindeki zamir bütün insanlara aittir, dolayısıyla [özel bir] yoruma gerek yoktur.

{إَنَّ الظن لَا يُغْنِى مِنَ الحق} من العلم اليقينيِّ والاعتقادِ الصحيحِ المطابقِ للواقع

{إَنَّ الظن لَا يُغْنِى مِنَ الحق} “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şey kazandırmaz.” [Yani] kesin ilimden ve vakıaya uygun sahih inançtan [hiçbir şeyin yerini tutmaz].

{شَيْئاً} من الإغناء ويجوزُ أن يكونَ مفعولاً به ومن الحق حالاً منه والجملةُ استئنافٌ ببيان شأنِ الظنِّ وبُطلانِه وفيه دِلالةٌ على وجوب العلمِ في الأصول وعدمِ جوازِ الاكتفاءِ بالتقليد

{شَيْئاً} “hiçbir şey...” [ifadesi], fayda ve ihtiyaç giderme türünden hiçbir şeyi [kazandırmaz demektir]. Mef'ûlun bih olması ve {مِنَ الْحَقِّ} ifadesinin de ondan hâl olması caizdir. Cümle, zannın mahiyetini ve bâtıllığını açıklayan bir istînâftır. Bunda usûl [akaid] konularında ilmin farz olduğuna ve taklit ile yetinmenin caiz olmadığına delil vardır.

{إِنَّ الله عَلَيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} وعيدٌ لهم على أفعالهم القبيحةِ فيندرج تحتها ما حُكي عنهم من الإعراض عن البراهين القاطعةِ والاتباعِ للظنون الفاسدةِ اندراجا أوليا وقرئ تفعلون بالالتفات إلى الخطاب لتشديد الوعيد

{إِنَّ الله عَلَيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.” [ifadesi], çirkin fiillerinden ötürü onlara yönelik bir tehdittir. Kesin delillerden yüz çevirmeleri ve bozuk zanlara uymaları gibi haklarında anlatılan hususlar, öncelikli olarak bu tehdidin kapsamına girer. Tehdidi şiddetlendirmek için hitaba iltifat yoluyla {تَفْعَلُونَ} şeklinde de okunmuştur.

{وما كان هذا القرآن} شروعٌ في بيان ردِّهم للقرآن الكريم إثرَ بيانِ ردهم للأدلة العقليةِ المندرجةِ في تضاعيفه أي وما صحَّ وما استقام أن يكون هذا القرآنُ المشحونُ بفنون الهداياتِ المستوجبةِ للاتّباع التي من جملتها هاتيك الحججُ البينةُ الناطقةُ بحقِّيةِ التوحيدِ وبُطلان الشرك

{وما كان هذا القرآن} “Bu Kur'an olamaz...” [ifadesi], bünyesinde yer alan aklî delilleri reddettiklerinin beyan edilmesinin ardından, Kur'ân-ı Kerîm'i reddedişlerini beyan etmeye başlamaktır. Yani tevhidin doğruluğunu ve şirkin bâtıllığını haykıran o apaçık delillerin de aralarında bulunduğu, uyulması zorunlu hidayet çeşitleriyle dolu olan bu Kur'an için şu durum asla doğru ve mümkün olamaz:

{أَنٍ يُفْتَرَى مِن دُونِ الله} أي افتراءً من الخلق أي مفترىً منهم سُمّي بالمصدر مبالغة

{أَنٍ يُفْتَرَى مِن دُونِ الله} “Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş [olması].” Yani kullar tarafından iftira edilmesi, onlar tarafından uydurulmuş olması [asla mümkün değildir]. Mübalağa için masdar ismiyle anılmıştır.

{ولكن تَصْدِيقَ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} من الكتبِ الإلهية المشهودِ على صدقها أي مصدّقاً لها كيف لا وهو لكونه معجزاً دونها عيارٌ عليها شاهدٌ بصحتها ونصبُه بأنه خبرُ كان مقدراً وقد جوّز كونُه علةً لفعل محذوفٍ تقديرُه لكن أنزله الله تصديق الخ وقرئ بالرفع على تقدير المبتدإ أي ولكن هو تصديقُ الخ

{ولكن تَصْدِيقَ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} “Fakat o, kendinden öncekileri doğrulayandır...” [Yani] doğruluğuna şahitlik edilen ilahî kitapları tasdik edici olarak [indirilmiştir]. Nasıl olmasın ki! O, onların aksine mu'ciz olduğu için onların miyarı ve sıhhatlerinin şahididir. Kelimenin mansub oluşu, takdirî bir {كَانَ} fiilinin haberi olmasındandır. Takdiri "Lakin Allah onu tasdik etmek için indirdi..." şeklinde olan mahzuf bir fiilin illeti olması da caiz görülmüştür. Mübtedanın takdiriyle ref' ile [yani] {وَلَكِنْ هُوَ تَصْدِيقُ...} şeklinde de okunmuştur.

{وَتَفْصِيلَ الكتاب} عطفٌ عليه نصباً ورفعاً أي وتفصيلَ ما كُتب وأثبت من الحقائق والشرائع

{وَتَفْصِيلَ الكتاب} “ve Kitab'ın açıklamasıdır.” [ifadesi], nasb ve ref' bakımından ona matuftur. Yani yazılıp sabit kılınan hakikatlerin ve şeriatların tafsilatıdır.

{لَا رَيْبَ فِيهِ} خبرٌ ثالثٌ داخلٌ في حكم الاستدراكِ أي منتفياً عنه الريبُ أو حالٌ من الكتاب وإن كان مضافاً إليه فإنه مفعولٌ في المعنى أو استئنافٌ لا محلَّ له من الإعراب

{لَا رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur.” [ifadesi], istidrak hükmüne dâhil olan üçüncü haberdir; yani ondan şüphe tamamen kalkmıştır. Yahut her ne kadar muzafun ileyh olsa da mânen mef'ûl olduğu için Kitab'dan hâldir veya iraptan mahalli olmayan bir istînâf cümlesidir.

{مِن رَّبّ العالمين} خبرٌ آخرُ أي كائناً من رب العالمين أو متعلقٌ بتصديق أو بتفصيل أو بالفعل المعلل بهما ولا ريب فيه اعتراضٌ كما في قولك زيدٌ لا شك فيه كريمٌ أو حالٌ من الكتابِ أو من الضميرِ في

{مِن رَّبّ العالمين} “Âlemlerin Rabbindendir.” [ifadesi] diğer bir haberdir; yani âlemlerin Rabbinden sâdır olmuştur. Yahut {تَصْدِيقَ} veya {تَفْصِيلَ} kelimelerine ya da bunların illet kılındığı fiile mütealliktir. "Zeyd -şüphe yok ki- cömerttir" sözünde olduğu gibi {لَا رَيْبَ فِيهِ} cümlesi ara cümledir (i'tirâz). Yahut Kitab'dan veya

سورة يونس (٣٨ ٣٩) فيه ومساقُ الآية الكريمةِ بعد المنعِ عن اتباع الظنِّ لبيان ما يجب اتباعُه

Yûnus Suresi (38-39) {فِيهِ} içindeki zamirden hâldir. Âyet-i kerîmenin sevki, zanna uymaktan menedildikten sonra neye uyulması gerektiğini beyan etmek içindir.

{أَمْ يَقُولُونَ افتراه} أي بل أيقولون افتراه محمدٍ ﷺ والهمزةُ لإنكار الواقِع واستبعادِه

{أَمْ يَقُولُونَ افتراه} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?” Yani bilakis, 'Onu Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] uydurdu' mu diyorlar? Hemze, vaki olanı inkâr ve onu imkânsız/akıldan uzak görmek (istib'âd) içindir.

{قُلْ} تبكيتا لهم وإظهارا لبطلان مقالتِهم الفاسدةِ إنْ كانَ الأمرُ كَما تقولون

{قُلْ} “De ki:” [ifadesi], onları susturmak ve eğer mesele dediğiniz gibiyse bozuk sözlerinin bâtıllığını ortaya koymak içindir:

{فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مّثْلِهِ} أي في البلاغة وحسنِ الصياغةِ وقوةِ المعنى على وجه الافتراءِ فإنكم مثلي في العربية والفصاحةِ وأشدُّ تمرناً منى فى فى النظم والعبارة وقرئ بسورةِ مثلِه على الإضافة أي بسورة كتابٍ مثلِه

{فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مّثْلِهِ} “O halde onun benzeri bir sure getirin!” Yani uydurma kabilinden olmak üzere belagatte, tertip güzelliğinde ve mana kuvvetinde onun dengi bir sure getirin; zira siz Arapçada ve fesahatte benim gibisiniz, hatta nazım ve ifade hususunda benden daha fazla antrenmanlısınız. İzafetle {بِسُورَةِ مِثْلِهِ} şeklinde de okunmuştur; yani "onun dengi bir kitabın suresi" demektir.

{وادعوا} للمظاهرة والمعاونة

{وادعوا} “Ve çağırın...” [ifadesi], arka çıkmaları ve yardım etmeleri için [çağırın demektir].

{مَنِ استطعتم} دعاءَه والاستعانةَ به من آلهتكم التي تزعُمون أنها مُمِدّةٌ لكم في المُهمات والمُلماتِ ومدارِهِكم الذين تلجئون إلى آرائهم في كل ما تأتون وما تذرون

{مَنِ استطعتم} “gücünüzün yettiği kimseleri...” [Yani] önemli işlerde ve büyük sıkıntılarda size yardım ettiğini iddia ettiğiniz ilahlarınızdan ve yapıp ettiğiniz her işte fikirlerine sığındığınız ileri gelenlerinizden çağırıp yardım istemeye güç yetirebildiklerinizi [çağırın].

{من دون الله} متعلق بادعوا ودون جارٍ مجرى أداةِ الاستثناءِ وقد مر تفصيله في قوله تعالى وادعوا شُهَدَاءكُم مِن دُونِ الله أي ادعُوا سواه تعالى من استطعتم من خلقه فإنه لا يقدِر عليه أحدٌ وإخراجه سبحانه من حكم الدعاءِ للتنصيص على براءتهم منه تعالى وكونِهم في عُدوة المضادة والمُشاقّة لا لبيان استباده تعالى بالقدرة على ما كُلِّفوه فإن ذلك مما يوهم أنهم لو دَعَوْه تعالى لأجابهم إليه

{من دون الله} “Allah'tan başka...” [ifadesi], {ادْعُوا} fiiline mütealliktir. "Dûn" istisna edatı mesabesindedir; tafsilatı Yüce Allah'ın {وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavlinde geçmişti. Yani O'nun yarattıklarından gücünüzün yettiği Allah'tan gayrısını çağırın; çünkü buna hiç kimsenin gücü yetmez. Yüce Allah'ın çağrı hükmünden hariç tutulması, onların Allah Teâlâ'dan berî olduklarını ve O'na karşı tam bir düşmanlık ve ayrılık cephesinde bulunduklarını açıkça belirtmek içindir; yoksa mükellef kılındıkları şeye sadece Allah Teâlâ'nın güç yetireceğini beyan etmek için değildir. Çünkü böyle bir durum, sanki onlar Allah Teâlâ'ya dua etselerdi O'nun bu isteklerine icabet edeceği gibi bir vehim uyandırırdı.

{إِن كُنتُمْ صادقين} أي في أني افتريته فإن ذلك مستلزمٌ لإمكان الاتيانِ بمثله وهو أيضاً مستلزِمٌ لقدرتكم عليه والجوابُ محذوفٌ لدِلالة المذكورِ عليه

{إِن كُنتُمْ صادقين} “Eğer doğru söyleyenler iseniz.” Yani benim onu uydurduğum iddianızda doğru iseniz. Zira bu durum, onun bir benzerinin getirilmesinin mümkün olmasını gerektirir; bu da sizin buna güç yetirebilmenizi gerektirir. Cevap [cümlesi], zikredilenin ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur.

{بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ} إضرابٌ وانتقالٌ عن إظهار بطلانِ ما قالُوا في حقِّ القُرآنِ العظيمِ بالتحدِّي إلى إظهاره ببيانِ أنه كلامٌ ناشيءٌ عن جهلهم بشأنه الجليلِ فما عبارةٌ عن كله لا عما فيه من ذكر البعث والجزاءِ وما يخالف دينَهم كما قيل فإنَّه ممَّا يجب تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عن مثله أي سارعوا إلى تكذيبه آثِرَ ذي أثيرٍ من غير أن يتدبروا فيه ويقِفوا على ما في تضاعيفِه من الشواهد الدالةِ على كونه كما وُصف آنفاً ويعلموا أنه ليس مما يمكنُ أن يكونَ له نظيرٌ يقدر عليه المخلوقُ والتعبيرُ عنه بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ دون أن يقال بل كذبوا به من غير أن يحيطوا بعلمه أو نحو ذلك للإيذان بكمال جهلِهم به وأنهم لم يعلموه إلا بعنوان عدمِ العلمِ به وبأن تكذيبَهم به إنما هو بسبب عدم علمِهم به لما أن إدارةَ الحكم على الموصول مشعرةٌ بعلية مَا في حيزِ الصلةِ له {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} عطف على الصلة أو حالٌ من الموصولِ أي ولم يقِفوا بعدُ على تأويله ولم يبلُغ أذهانَهم معانيه الرائقةُ المنبئةُ عن علو شأنِه والتعبيرُ عن ذلك بإتيان التأويل للإشعار بأن تأويلَه متوجّهٌ إلى الأذهان منساقٌ إليها بنفسه أو لم يأتِهم بعدُ تأويلُ ما فيه من الإخبار بالغيوب حتى يتبين أنه صدقٌ أم كذبٌ والمعنى أن القرآنَ معجزٌ من جهة النظمِ والمعنى ومن جهة الإخبار بالغيب وهم قد فاجئوا تكذيبَه قبل أن يتدبروا نظمَه ويتفكروا في معناه

{بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ} “Hayır, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar.” [ifadesi], Kur'ân-ı Azîm hakkında söyledikleri sözün bâtıllığını meydan okuma (tahaddî) yoluyla ortaya koymaktan, bunun onların Kur'an'ın yüce şanına dair cehaletlerinden kaynaklanan bir söz olduğunu beyan etmeye geçiştir (idrâb). {مَا} ifadesi, iddia edildiği gibi öldükten sonra dirilme, ceza ve dinlerine muhalif hususların zikri değil, Kur'an'ın tamamından ibarettir; zira tenzilin makamını bu tür şeylerden tenzih etmek gerekir. Yani Kur'an üzerinde etraflıca düşünmeden, onun satır aralarında az önce nitelendirildiği gibi olduğuna delalet eden şahitleri kavramadan ve yaratılmışların güç yetirebileceği bir benzerinin olmasının mümkün olmadığını bilmeden hemen ilk anda onu yalanlamaya koştular. "Bilakis ilmini kavramaksızın onu yalanladılar" veya benzeri bir ifade kullanılmayıp {بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ} şeklinde ifade edilmesi; onların Kur'an hakkındaki tam cehaletlerini, onu ancak "onu bilmeme" vasfıyla bildiklerini ve onu yalanlamalarının sırf onu bilmemelerinden kaynaklandığını bildirmek içindir. Çünkü hükmün ism-i mevsûle bağlanması, sıla cümlesindeki ifadenin o hükmün illeti olduğunu hissettirir. {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} “Halbuki onun tevili kendilerine henüz gelmemişti.” [ifadesi], sıla cümlesine matuftur veya ism-i mevsûlden hâldir. Yani henüz onun tevilini kavramamışlardı; onun yüce şanını haber veren parlak manaları henüz zihinlerine ulaşmamıştı. Bunun "tevilin gelmesi" şeklinde ifade edilmesi; onun tevilinin zihinlere yöneldiğini ve kendiliğinden oraya sevk edildiğini hissettirmek içindir. Yahut doğru mu yalan mı olduğu ortaya çıksın diye onda yer alan gaybî haberlerin tevili henüz onlara gelmemişti. Anlam şudur: Kur'an hem nazmı ve manası cihetiyle hem de gaybdan haber vermesi cihetiyle bir mu'cizedir. Onlar ise nazmını etraflıca düşünmeden ve manası üzerinde tefekkür etmeden,

سورة يونس (٤٠) أو ينتظروا وقوعَ ما أخبر به من الأمور المستقبلةِ ونفيُ إتيان التأويل بكلمة لمّا الدالةِ على التوقع بعد نفي الإحاطةِ بعلمه بكلمة لم لتأكيد الذمِّ وتشديد التشنيعِ فإن الشناعةَ في تكذيب الشيء قبل علمِه المتوقّعِ إتيانُه أفحشُ منها في تكذيبه قبل علمِه مطلقاً والمعنى أنه كان يجبُ عليهم أنْ يتوقفوا إلى زمان وقوعِ المتوقَّعِ فلم يفعلوا وأما أن المتوقعَ قد وقع بعدُ وأنهم استمرّوا عند ذلك أيضاً على ما هم عليه أولا فلا تعرض له ههنا والاستشهادُ عليه بعدم انقطاعِ الذمِّ أو ادعاءُ أن قولَهم افتراه تكذيبٌ بعد التدبر ناشىءٌ من عدم التدبر فتدبر كيف لا وهم لم يقولوه بعد التحدى بل قبله وادعاءُ كونِه مسبوقاً بالتحدي الواردِ في سورة البقرة يردّه أنها مدنية وهذه مكيةٌ وإنما الذي يدلُّ عليهِ ما سيتلى عليك من قوله تعالى وَمِنْهُمْ مَّن يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ الخ وقوله تعالى

Yûnus Suresi (40) yahut Kur'an'ın geleceğe dair verdiği haberlerin gerçekleşmesini beklemeden ansızın onu yalanladılar. İlmini kuşatmanın "lem" (لَمْ) edatıyla nefiy edilmesinden sonra, tevilin gelmesinin beklenti ifade eden "lemmâ" (لَمَّا) edatıyla nefiy edilmesi; yergiyi pekiştirmek ve kınamayı şiddetlendirmek içindir. Zira gelmesi beklenen bir ilimden önce bir şeyi yalanlamaktaki çirkinlik, mutlak olarak onun bilgisinden önce yalanlamaktan çok daha kötüdür. Mana şudur: Onların beklenen şeyin vuku bulacağı zamana kadar durup beklemeleri gerekirdi, fakat bunu yapmadılar. Beklenenin daha sonra gerçekleşip gerçekleşmediği ve bu gerçekleştiğinde de onların ilk halleri üzere devam edip etmedikleri hususuna burada değinilmemiştir. Yergini kesilmemesine veya onların "Onu uydurdu" sözlerinin etraflıca düşündükten sonra gerçekleşen bir yalanlama olduğuna dair ileri sürülen iddialar, derinlemesine düşünmemekten kaynaklanmaktadır; iyi düşün! Nasıl öyle olmasın ki, onlar bu sözü meydan okumadan sonra değil, bilakis ondan önce söylemişlerdi. Bunun Bakara Suresi'nde yer alan meydan okumadan sonra olduğunu iddia etmek ise geçersizdir; zira Bakara Medenî, bu sure ise Mekkîdir. Buna delalet eden husus, ancak Yüce Allah'ın sana okunacak olan {وَمِنْهُمْ مَّن يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ...} kavli ile şu kavlidir:

{كذلك} الخ وصفٌ لحالهم المحكيِّ وبيانٌ لما يؤدّي إليه من العقوبة أي مثلَ ذلك التكذيبِ المبنيِّ على بادي الرأي والمجازفةِ من غيرِ تدبرٍ وتأملٍ

{كذلك} “Böylece...” ilah. [ifadesi], onların nakledilen hallerinin bir vasfı ve bunun yol açacağı cezanın beyanıdır; yani etraflıca düşünmeksizin ve tefekkür etmeksizin ilk akla gelene ve peşin hükme dayalı böylesi bir yalanlama ile,

{كَذَّبَ الذين مِن قَبْلِهِمْ} أي فعلوا التكذيبَ أو كذبوا ما كذبوا من المعجزاتِ التي ظهرت على أيدي أنبيائِهم أو كذبوا أنبياءَهم

{كَذَّبَ الذين مِن قَبْلِهِمْ} “onlardan öncekiler de yalanlamıştı.” Yani yalanlama fiilini işlediler yahut peygamberlerinin ellerinde zuhur eden mu'cizeleri yalanladılar ya da peygamberlerini yalanladılar.

{فانظر كيف كان عاقبة الظالمين} وهم الذين مِن قَبْلِهِم من المكذبين وإنما وضع المظهرِ موضعَ المضمر للإيذان بكون التكذيبِ ظلماً أو بعلّيته لإصابة ما أصابهم من سوء العاقبةِ وبدخول هؤلاء الظالمين في زمرتهم جرما ووعيداً دخولاً أولياً وقوله عز وجل

{فانظر كيف كان عاقبة الظالمين} “Artık bak, o zalimlerin sonu nasıl oldu!” Onlar, kendilerinden önceki o yalanlayıcılardır. Zamir makamında açık ismin (zâhir) kullanılması; yalanlamanın bir zulüm olduğunu veya başlarına gelen o kötü akıbetin illeti olduğunu ve bu zalimlerin de cürüm ve tehdit bakımından öncelikli olarak onların zümresine dâhil olduğunu bildirmek içindir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{وَمِنْهُمُ} الخ وصفٌ لحالهم بعد إتيانِ التأويل المتوقع إذا حينئذٍ يمكن تنويعُهم إلى المؤمِن به وغير المؤمن ضرورةَ امتناعِ الإيمان بشيء من غير علمٍ به واشتراكِ الكلِّ في التكذيب والكفرِ به قبل ذلك حسبما أفاده قولُه تعالى بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ أي ومن هؤلاء المكذبين

{وَمِنْهُمُ} “Onlardan kimi de...” ilah. [ifadesi], beklenen tevilin gelmesinden sonraki hallerinin bir vasfıdır. Çünkü o vakit, onları iman eden ve etmeyen diye kısımlara ayırmak mümkün olur. Zira bir şeyi bilmeden ona iman etmek imkânsızdır ve bundan önce Yüce Allah'ın {بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ} kavlinin ifade ettiği üzere hepsi yalanlama ve küfürde ortaktı. Yani bu yalanlayanlardan:

{مَن يُؤْمِنُ به} عند الإحالة بعلمه وإتيانِ تأويله وظهورِ حقيته بعدما سعَوا في المعارضة ورازُوا قواهم فيها فتضاءلت دونها أو بعد ما شاهدوا وقوع ما أخبر به كما أَخبر به مراراً ومعنى الإيمانِ به إما الاعتقادُ بحقيته فقط أي يصدق به في نفسه ويعلم أنه حقٌّ ولكنه يعاند ويكابر وهؤلاءِ هم الذين أُشير بقصْر اتباعِ الظنِّ على أكثرهم إلى أنهم يعلمون الحقَّ على التفسير الأول كما أُشيرَ إليهِ فيما سلف وإما الإيمانُ الحقيقيُّ أي سيؤمن به ويتوب عن الكفر وهم الذين أشير بالقصْر المذكورِ على التفسير الثاني إلى أنهم سيتبعون الحقَّ كما مر

{مَن يُؤْمِنُ به} “ona iman edecek olan vardır.” İlmini kavradıklarında, tevili geldiğinde ve hakikati ortaya çıktığında; karşı koymaya çalışıp bu hususta güçlerini sınadıktan ve güçleri onun karşısında yetersiz kaldıktan sonra yahut haber verdiği hususların defalarca haber verdiği gibi gerçekleştiğine bizzat şahit olduktan sonra [iman eder]. Ona iman etmenin manası ya yalnızca onun hak olduğuna inanmaktır; yani içinden onu tasdik eder ve hak olduğunu bilir, fakat inat edip kibre kapılır. Bunlar, daha önce geçtiği üzere birinci tefsire göre zanna uymanın çoğunluğa has kılınmasıyla hakkı bildiklerine işaret edilen kimselerdir. Yahut gerçek imandır; yani ileride ona iman edecek ve küfürden tövbe edecektir. Bunlar da yine daha önce geçtiği üzere ikinci tefsire göre mezkûr kasr ile ileride hakka uyacaklarına işaret edilen kimselerdir.

{وَمِنْهُمْ مَّن لَاّ يُؤْمِنُ بِهِ} أي لا يصدق به في نفسه كما لا يصدق ظاهراً لفرْط غباوتِه المانعةِ عن الإحاطة بعلمه كما ينبغي وإن كان فوق مرتبةِ عدمِ الإحاطةِ به أصلاً أو لسخافة عقلِه واختلالِ تمييزِه وعجزِه عن تخليص علومه عن مخالطة الظنونِ والأوهام التي ألِفَها فيبقى على ما كان عليه من الشك وهذا القدرُ من الإحاطة وإتيانِ التأويلِ كافٍ في مقابلة ما سبق من عدم الإحاطةِ بالمرة وهؤلاء هم الذين أريدوا فيما سلف بقوله ﷿ وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَاّ ظَنّا على التفسير الأول أولا لا يؤمنوا به فيما سيأتي بل يموت على كفره معانداً كان أو شاكا وهم المستمرّون على اتباع الظن على التفسير الثاني من غير إذعانٍ للحق وانقيادٍ له

{وَمِنْهُمْ مَّن لَاّ يُؤْمِنُ بِهِ} “Onlardan kimi de ona iman etmez.” Yani ilmini gerektiği gibi kuşatmaya engel olan aşırı ahmaklığı sebebiyle -her ne kadar bu durum hiç kavrayamama mertebesinin üzerinde olsa da- yahut aklının kıtlığı, ayırt etme gücünün bozukluğu ve alıştığı zanlar ve kuruntulardan bilgilerini arındırmaktan âciz olması sebebiyle, zâhiren tasdik etmediği gibi içinden de tasdik etmez ve eskiden beri içinde bulunduğu şüphe üzere kalır. Bu kadarlık kavrama ve tevilin gelişi, daha önce geçen bütünüyle kuşatamama durumunun karşılığı olmak için yeterlidir. Bunlar, birinci tefsire göre daha önce Yüce Allah'ın {وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَاّ ظَنّا} kavliyle kastedilen kimselerdir. Yahut gelecekte de ona iman etmeyecek, bilakis inatçı veya şüpheci olarak küfrü üzere ölecektir; bunlar da ikinci tefsire göre hakka boyun eğip teslim olmaksızın zanna uymaya devam edenlerdir.

{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بالمفسدين} أي بكلا الفريقين على الوجه الأول لا بالمعاندين فقط كما قيل لاشتراكهما في أصل الإفسادِ المستدعي لاشتراكهما في الوعيد أو بالمُصرّين الباقين على الكفر على الوجهِ الثَّانِي من المعاندين والشاكين

{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بالمفسدين} “Ve senin Rabbin fesat çıkaranları en iyi bilendir.” Yani birinci veche göre sadece inatçıları değil, her iki fırkayı da [en iyi bilendir]; çünkü tehditte ortaklığı gerektiren ifsadın aslında her ikisi de ortaktır. Yahut ikinci veche göre inatçılardan ve şüphecilerden küfürde ısrar edip onun üzerinde kalanları [en iyi bilendir].

سورة يونس (٤١ ٤٣)

Yûnus Suresi (41-43)

{وَإِن كَذَّبُوكَ} أي إن تموا على تكذيبك وأصروا عليه حسبما أُخبر عنهم بعد إلزامِ الحجةِ بالتحدي

{وَإِن كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa...” Yani meydan okuma ile delil ortaya konduktan sonra, haklarında haber verildiği üzere seni yalanlamayı sürdürür ve bunda ısrar ederlerse,

{فَقُل لّى عَمَلِى وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} أي تبرأ منهم فقد أعذرتَ كقوله تعالى فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنّى بَرِىء والمعنى لي جزاءُ عملي ولكم جزاءُ عملِكم حقاً كان أو باطلاً وتوحيدُ العمل المضافِ إليهم باعتبار الاتحادِ النوعيِّ ولمراعاة كمالِ المقابلة

{فَقُل لّى عَمَلِى وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} “de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz de sizedir.'” Yani onlardan berî olduğunu bildir; zira sen mazereti ortadan kaldırdın. Nitekim Yüce Allah {فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنّى بَرِىء} buyurmuştur. Anlam şudur: Hak olsun bâtıl olsun benim amelimin karşılığı bana, sizin amelinizin karşılığı da sizedir. Onlara izafe edilen amelin tekil kılınması, tür birliği itibarıyla ve tam bir mukabele gözetildiği içindir.

{أَنتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَاْ بَرِىء مّمَّا تَعْمَلُونَ} تأكيدٌ لما أفادته لامُ الاختصاص من عدم تعدّي جزاءِ العمل إلى غير عاملِه أي لا تؤاخَذون بعملي ولا أؤاخذ بعملكم ولما فيه من إيهام المتاركةِ وعدم التعرضِ لهم قيل إنه منسوخٌ بآية السيف

{أَنتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَاْ بَرِىء مّمَّا تَعْمَلُونَ} “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.” [ifadesi], ihtisas bildiren lâm harfinin ifade ettiği "amelin cezasının ameli yapandan başkasına geçmeyeceği" manasını teyit etmektedir. Yani siz benim amelimden sorumlu tutulmazsınız, ben de sizin amelinizden sorumlu tutulmam. Bu ifadede ilişiği kesme ve onlara dokunmama vehmi bulunduğu için, Seyf (kılıç) ayeti ile neshedildiği söylenmiştir.

{وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} بيانٌ لكونهم مطبوعاً على قلوبهم بحيث لا سبيل إلى إيمانهم وإنما جمع الضميرُ الراجعُ إلى كلمة مَنْ رعايةً لجانب المعنى كما أفرد فيما سيأتي محافظةً على ظاهرِ اللفظِ ولعل ذلك للإيماء إلى كثرة المستمعين بناءً على عدم توقفِ الاستماع على ما يتوقف عليه النظرُ من المقابلة وانتفاءِ الحجاب والظُلمة أي ومنهم ناسٌ يستمعون إليك عند قراءتِك القرآنَ وتعليمِك الشرائعَ

{وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır.” [ifadesi], iman etmelerine imkân kalmayacak şekilde kalplerinin mühürlenmiş olduğunun beyanıdır. {مَنْ} kelimesine dönen zamirin burada çoğul getirilmesi mana yönünü gözetmek içindir; nitekim ileride lafzın zâhirini korumak için tekil getirilecektir. Bu durum belki de dinlemenin, bakmanın muhtaç olduğu karşı karşıya gelme, perdenin ve karanlığın kalkması gibi şartlara bağlı olmamasına dayanılarak dinleyenlerin çokluğuna işaret etmek içindir. Yani onlardan öyle kimseler vardır ki sen Kur'an okurken ve şeriatı öğretirken seni dinlerler.

{أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصم} همزةُ الاستفهامِ إنكاريةٌ والفاءُ عاطفةٌ وليس الجمعُ بينهما لترتيب إنكارِ الإسماع على الاستماع كما هُو رأيُ سيبويهِ والجمهور على أن يجعل تقديمُ الهمزة على الفاء لاقتضائها الصدارةَ كما تقرر في موضعه بل لإنكار ترتُّبِه عليه حسبما هو المعتادُ لكن لا بطريق العطفِ على الفعل المذكورِ لأدائه إلى اختلالِ المعنى لأنه إما صلةٌ أو صفة وأياما كان فالعطفُ عليه يستدعي دخولَ المعطوفِ في حيزه وتوجّهَ الإنكارِ إليه من تلك الحيثية وَلَا ريب في فسادة بل بطريق العطفِ على مقدر مفهومٍ من فحوى النظمِ كأنه قيل أيستمعون إليك فأنت تسمعهم لا إنكار لاستماعهم فإنَّه أمرٌ محققٌ بلْ إنكاراً لوقوع الاستماعِ عقيبَ ذلك وترتبِه عليه حسب العادةِ الكليةِ بل نفياً لإمكانه أيضاً كما يُنبىء عنه وضع الصمِّ موضعَ ضميرِهم ووصفِهم بعدم العقلِ بقوله تعالى

{أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصم} “Sağırlara sen mi işittireceksin?” İstifham hemzesi inkâr içindir, fâ ise atıf harfidir. İkisinin bir araya getirilmesi; Sîbeveyhi ve cumhurun görüşünde olduğu gibi işittirmenin inkârını dinlemeye bağlamak için değildir -ki bu görüşe göre kendi yerinde sabit olduğu üzere hemzenin fâ'dan önce gelmesi cümlenin başında yer alma hakkından ötürüdür-. Bilakis bu, âdete uygun olarak onun buna terettüp etmesini inkâr içindir; fakat mezkûr fiile atıf yoluyla değildir, çünkü bu mananın bozulmasına yol açar. Zira o ya sıla ya da sıfattır; her iki durumda da ona atfedilmesi, matufun onun kapsamına girmesini ve inkârın o açıdan ona yönelmesini gerektirir ki bunun fesadı şüphesizdir. Bilakis nazmın gelişinden anlaşılan mukadder bir cümleye atıf yoluyladır. Sanki şöyle denilmiştir: "Seni dinliyorlar da sen mi onlara işittiriyorsun?" Bu, onların dinlemesini inkâr etmek için değildir; zira o gerçekleşmiş bir durumdur. Bilakis genel âdete göre bundan hemen sonra dinlemenin vaki olmasını ve buna terettüp etmesini inkâr etmek, hatta bunun imkânını da nefyetmek içindir. Nitekim zamirlerinin yerine sağırların {الصُّمَّ} açıkça konulması ve Yüce Allah'ın şu kavliyle onların akılsızlıkla nitelendirilmesi buna işaret etmektedir:

{وَلَوْ كَانُواْ لَا يَعْقِلُونَ} أي ولو انضم إلى صممهم عدمُ عقولِهم لأن الأصمَّ العاقلَ ربما تفرس إذا وصل إلى صِماخه صوتٌ وأما إذا اجتمع فقدانُ السمع والعقل جميعا فقد تم الأمر

{وَلَوْ كَانُواْ لَا يَعْقِلُونَ} “üstelik akıl erdirmiyorlarsa da mı?” Yani sağırlıklarına bir de akılsızlıkları eklenmiş olsa bile [sen mi işittireceksin]? Çünkü akıllı sağır kimse, kulağına bir ses ulaştığında belki bir sezişle anlar. Fakat hem işitme hem de akıl kaybı bir araya gelince artık iş bitmiştir.

{وَمِنهُمْ مَّن يَنظُرُ إِلَيْكَ} ويعاين دلائلَ نبوّتك الواضحة

{وَمِنهُمْ مَّن يَنظُرُ إِلَيْكَ} “Onlardan sana bakanlar da vardır.” Ve senin peygamberliğinin apaçık delillerini müşahede ederler.

{أَفَأَنتَ} أي أعقيبَ ذلك أنت تهديهم وإنما قيل

{أَفَأَنتَ} “Artık sen mi...” Yani bunun hemen ardından sen mi onları hidayete erdireceksin?

{تَهْدِى العمى} تربيةً لإنكار هدايتِهم وإبرازاً لوقوعها في معرض الاستحالةِ وقدْ أكَّد ذلكَ حيثُ قيل

{تَهْدِى العمى} “körü doğru yola ileteceksin?” [ifadesi], onların hidayete erdirilmesini inkârı pekiştirmek ve bunun vukuunu imkânsızlık makamında sergilemek içindir. Şu kavil ile de bu husus teyit edilmiştir:

{وَلَوْ كانوا لا يبصرون} أي ولو انضم إلى عدم البصَر عدمُ البصيرة فإن المقصودَ من الإبصارِ الاعتبارُ والاستبصارُ والعمدةُ في ذلك هي البصيرةُ ولذلك يحدس الأعمى المستبصرُ ويتفطن لما لا يدركه البصيرُ الأحمقُ فحيث اجتمع فيهم الحمَقُ والعمى فقد انسد عليهم بابُ الهدى وجوابُ لو في الجملتين محذوفٌ لدلالة قوله تعالى تُسْمِعُ الصم وتهدى العمى عليه وكل وكلٌّ منهما معطوفةٌ على

{وَلَوْ كانوا لا يبصرون} “üstelik görmüyorlarsa da mı?” Yani görme noksanlığına bir de basiret (içgörü) yoksunluğu eklenmiş olsa bile [sen mi ileteceksin]? Zira görmekten maksat ibret almak ve basirete ermektir; bu hususta asıl dayanak ise basirettir. Bu sebepledir ki basiret sahibi kör sezer ve ahmak olan görenin idrak edemediği şeyleri fark eder. Onlarda ahmaklık ve körlük bir araya gelince, artık hidayet kapısı üzerlerine tamamen kapanmıştır. İki cümledeki {لَوْ} edatının cevabı, Yüce Allah'ın {تُسْمِعُ الصم} ve {تَهْدِى العمى} kavillerinin delaleti sebebiyle mahzuftur. Bu cümlelerin her biri,

سورة يونس (٤٤) جملة مقدرةٍ مقابلةٍ لها في الفحوى كلتاهما في موضع الحالِ من مفعول الفعلِ السابق أي أفأنت تسمع الصم لو كانوا يعقلون ولو كانوا لا يعقلون أفأنت تهدي العميَ لو كانوا يبصرون ولو كانوا لا يبصرون أي على كل حالٍ مفروض وقد حذفت الأولى في الباب حذفا مطَّرداً لدلالة الثَّانيةِ عليها دلالةً واضحة فإن الشيء إذا تحقق عند تحققِ المانعِ أو المانع القوي فلأن يتحقق عند عدمِه أو عند تحققِ المانعِ الضعيفِ أولى وعلى هذه النكتةِ يدور ما في لو وأن الوصليتين من التأكيد وقد مر الكلامُ في قوله تعالى وَلَوْ كَرِهَ الكافرون ونظائرِه مراراً

Yûnus Suresi (44) anlam bakımından karşıtı olan takdirî bir cümleye matuftur; her ikisi de önceki fiilin mef'ûlünden hâl konumundadır. Yani "Akıl erdirseler de akıl erdirmeseler de sağırlara sen mi işittireceksin?", "Görseler de görmeseler de körleri sen mi doğru yola ileteceksin?" [demektir]; yani farz edilen her hâlükârda [sen mi yapacaksın]? Bu bapta birinci [mukadder cümle], ikincinin ona açıkça delalet etmesi sebebiyle kurallı bir biçimde hazfedilmiştir. Zira bir şey engel yahut kuvvetli bir engel bulunduğunda gerçekleşiyorsa, engel bulunmadığında veya zayıf bir engel bulunduğunda gerçekleşmesi evleviyetle gerekir. Vasl bildiren {لَوْ} ve {إِنْ} edatlarında bulunan tekit bu incelik etrafında döner. Yüce Allah'ın {وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} kavli ve benzerleri hakkındaki açıklama defalarca geçmişti.

{إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس} إشارةٌ إلى أن ما حكي عنهم من عدم اهتدائِهم إلى طريق الحقِّ وتعطّلِ مشاعرِهم من الإدراك ليس لأمر مستندٍ إلى الله عزوجل من خلقهم مؤفي المشاعرِ ونحو ذلكَ بل إنَّما هُو من قِبلهم أي لا ينقُصهم

{إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس} “Şüphesiz Allah, insanlara zulmetmez...” [ifadesi], onların hak yoluna hidayet bulamamaları ve idrak duygularının işlevsiz kalması hususunda anlatılanların; Allah Teâlâ'ya dayanan, O'nun duygularını eksik yaratması ve benzeri bir durumdan kaynaklanmadığına, bilakis bizzat kendilerinden ileri geldiğine bir işarettir. Yani onlardan eksiltmez:

{شَيْئاً} مما نيط به مصالحُهم الدينيةُ والدنيويةُ وكمالاتُهم الأولويةُ والأُخْروية من مبادى إدراكاتهم وأسبابِ علومِهم من المشاعر الظاهرةِ والباطنةِ والإرشادِ إلى الحق بإرسال الرسلِ وإنزالِ الكتبِ بل يوفيهم ذلك من غير إخلالٍ بشيء أصلاً

{شَيْئاً} “hiçbir şeyi...” Dinî ve dünyevî maslahatlarının, dünya ve ahiret kemalatlarının kendisine bağlandığı zâhirî ve bâtınî duygulardan ibaret idrak başlangıçları ve ilim sebeplerinden, peygamberler gönderip kitaplar indirerek hakka irşat etmekten hiçbir şeyi eksiltmez; bilakis hiçbir şeyi aksatmaksızın bunları onlara tastamam verir.

{ولكن الناس} وقرىء بالتخفيف ورفعِ الناس وضْعِ الظاهِرِ موضعَ الضَّميرِ لزيادة تعيينٍ وتقريرٍ أي لكنهم بعدم استعمالِ مشاعِرهم فيما خُلقت له وإعراضِهم عن قبول دعوةِ الحق وتكذيبِهم للرسل والكتب

{ولكن الناس} “fakat insanlar...” Tahfif ve {النَّاسُ} kelimesinin ref'i ile de okunmuştur. Açık ismin zamir makamında kullanılması, daha fazla belirginleştirme ve pekiştirme içindir. Yani lakin onlar, duygularını yaratılış gayesi doğrultusunda kullanmamak, hak çağrısını kabulden yüz çevirmek, peygamberleri ve kitapları yalanlamak suretiyle,

{أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} أي ينقُصون ما ينقصون مما يُخِلّون به من مبادى كما لهم وذرائعِ اهتدائِهم وإنما لم يُذكر لما أن مرمى الغرضِ إنما هو قصرُ الظلمِ على أنفسهم لا بيانُ ما يتعلق به الظلمُ والتعبيرُ عن فعلهم بالنقص مع كونِه تفويتاً بالكلية وإبطالاً بالمرة لمراعاة جانب قرينته وقوله ﷿ أَنفُسِهِمْ إما تأكيدٌ للناس فيكونُ بمنزلة ضمير الفصلِ في قوله تعالى وَمَا ظلمناهم ولكن كَانُواْ هُمُ الظالمين في قصر الظالمية عليهم وإما مفعولٌ ليظلمون حسبما وقعَ في سائر المواقعِ وتقديمُه عليه لمجرد الاهتمام به مع مراعاة الفاصلةِ من غير قصد إلى قصر المظلومية عليهم على رأي مَن لا يرى التقديمَ موجباً للقصر فيكون كما في قوله تعالى وَمَا ظلمناهم ولكن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ من غير قصد للظلم لا على الفاعل ولا على المفعول وأما على على رأيِ مَن يراهُ موجباً له فلعل إيثارَ قصرِها دون قصرِ الظالمية عليهم للمبالغة في بيان بطلان أفعالِهم وسخافةِ عقولِهم لما أن أقبحَ الأمرين عند اتحادِ الفاعلِ والمفعولِ وأشدَّهما إنكاراً عند العقل ونفرةً لدى الطبع وأوجبَهما حذراً منه عند كل أحدٍ هو المظلوميةُ لا الظالمية على أن قصرَ الأولى عليهم مسلتزم لما يقتضيه ظاهرُ الحالِ من قصر الثانية عليهم ضرورةَ أنه إذا لم يظِلمْ أحدٌ من الناس إلا نفسَه يلزم أن لا يظلِمَه إلا نفسُه إذ لو ظلمه غيرُه يلزم كونُ ذلك الغيرِ ظالماً لغير نفسِه والمفروضُ أن لا يظلم أحدٌ إلا نفسَه فاكتُفي بالقصر الأولِ عن الثاني مع رعاية ما ذكر من الفائدة وصيغةُ المضارع للاستمرار نفياً وإثباتاً فإن حرفَ النفي إذا دخل على المضارع يفيد بحسب المقامِ استمرارَ النَّفِي لا نفيَ الاستمرارِ ألا يرى أن قولك ما زيدا ضربت يدل على اختصاص النفي لا على نفي الاختصاص ومساقُ الآيةِ الكريمةِ لإلزام الحجةِ ويجوز أن يكون للوعيد فالمضارعُ المنفيُّ للاستقبال والمُثبتُ للاستمرار والمعنى أن الله لا يظلِمُهم بتعذيبهم يومَ القيامة شيئاً من الظلم ولكنهم أنفسَهم يظلِمون ظلماً مستمراً فإن مباشرتَهم

{أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “kendilerine zulmederler.” Yani kemalatlarının başlangıçlarından ve hidayet vasıtalarından neleri aksatıyorlarsa onları eksiltirler. Bunun açıkça zikredilmeyişi, asıl maksadın zulmün neye taalluk ettiğini açıklamak değil, zulmü sadece kendi nefislerine hasretmek (kasr) oluşundandır. Fiillerinin bütünüyle yok etme ve tamamen iptal etme olmasına rağmen "noksanlaştırma" (eksiltme) olarak ifade edilmesi, karinesinin [zulüm kelimesinin sözlük anlamının] gözetilmesindendir. Yüce Allah'ın {أَنفُسَهُمْ} kavli; ya {النَّاسَ} için tekittir ve böylece zâlimliğin onlara has kılınmasında Yüce Allah'ın {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ} kavlindeki fasıl zamiri mesabesinde olur; yahut diğer yerlerde olduğu gibi {يَظْلِمُونَ} fiilinin mef'ûlüdür. Takdimin kasr ifade ettiğini kabul etmeyen görüşe göre, fiilin önüne geçirilmesi -mazlumluk vasfının onlara has kılınması kastedilmeksizin- sadece ona önem vermek ve fâsılaya riayet etmek içindir; böylece fail veya mef'ûl üzerine herhangi bir zulüm kasrı kastedilmeksizin Yüce Allah'ın {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} kavlinde olduğu gibi olur. Takdimin kasr ifade ettiğini kabul eden görüşe göre ise; zâlimliğin değil de mazlumluğun onlara has kılınmasının tercih edilmesi, fiillerinin bâtıllığını ve akıllarının kıtlığını beyan etmede mübalağa içindir. Çünkü fail ile mef'ûl birleştiğinde en çirkin olan, aklın en şiddetle inkâr ettiği, tabiatın en çok nefret ettiği ve herkesin en çok sakınmasını gerektiren durum zâlimlik değil mazlumluktur. Kaldı ki birincinin [mazlumluğun] onlara has kılınması, hâlin zâhirinin gerektirdiği ikincinin [zâlimliğin] de onlara has kılınmasını zorunlu kılar; zira insanlardan hiçbiri kendi nefsinden başkasına zulmetmiyorsa, ona ancak kendi nefsinin zulmetmesi zorunludur. Çünkü şayet ona bir başkası zulmetseydi, o başkasının kendi nefsinden başkasına zulmetmiş olması gerekirdi; oysa faraziyemiz hiç kimsenin kendi nefsinden başkasına zulmetmediğidir. Böylece zikredilen fayda gözetilerek birinci kasr ile ikincisinden müstağni olunmuştur. Muzâri sîgası nefiyde de ispâtta da süreklilik (istimrâr) içindir. Zira nefy harfi muzâri fiilin başına girdiğinde makamın gereğine göre istimrârın nefyini değil, nefiyde istimrârı ifade eder. Görmez misin ki senin "Zeyd'i dövmedim" sözün nefyin tahsisine delalet eder, tahsisin nefyine değil. Âyet-i kerîmenin sevki delili ortaya koyup susturmak (ilzâm-ı hüccet) içindir; tehdit için olması da caizdir. Bu durumda menfî muzâri gelecek zaman, müspet muzâri ise süreklilik içindir. Anlam şudur: Allah kıyamet gününde onlara azap etmekle asla hiçbir şekilde zulmetmez; fakat onlar sürekli bir zulümle kendi nefislerine zulmetmektedirler; çünkü onların azabı gerektiren

سورة يونس (٤٥ ٤٦) المستمرةَ للسيئات الموجبةِ للتعذيب عينُ ظلمِهم لأنفسهم وعلى الوجهين فالآيةُ الكريمة تذييلٌ لما سبق

Yûnus Suresi (45-46) kötülükleri sürekli işlemeleri, bizzat kendilerine zulmetmelerinin ta kendisidir. Her iki veche göre de âyet-i kerîme önceki kısımlar için bir fezleke ve tamamlayıcıdır (tezyîl).

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} منصوبٌ بمضمر وقرئ بالنون على الالتفات أي اذكر لهم أو أنذِرْهم يوم يحشرهم

{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} “Onları toplayacağı gün...” [ifadesi], mukadder bir amil ile mansubdur. İltifat yoluyla nûn harfiyle [{نَحْشُرُهُمْ}] şeklinde de okunmuştur; yani onlara o toplayacağı günü hatırlat yahut onları o günle uyar.

{كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ} أي كأنهم لَّمْ يَلْبَثُواْ

{كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ} “sanki kalmamışlar gibi...” Yani sanki onlar kalmamışlar gibi,

{إِلَاّ سَاعَةً مّنَ النهار} أي شيئاً قليلاً منه فإنها مثَلٌ في غاية القِلة وتخصيصُها بالنهار لأن ساعاتِه أعرفُ حالاً من ساعاتِ الليلِ والجملةُ في موقع الحالِ من ضمير المفعولِ أي يحشرهم مشبَّهين في أحوالهم الظاهرةِ للناس بمَنْ لم يلبَثْ في الدنيا ولم يتقلب في نعيمها إلا ذلك القدرَ اليسيرَ فإن مَنْ أقام بها دهراً وتمتع بمتاعها لا يخلو عن بعض آثارِ نعمةٍ وأحكامِ بهجةٍ منافيةٍ لما بهم من رثاثة الهيئةِ وسوء الحالِ أو بمن لم يلبَث في البرزخ إلا ذلك المقدارَ ففائدة التقييدِ بيانُ كمالِ يُسرِ الحشرِ بالنسبةِ إلى قُدرتِه تعالى ولو بعد دهرٍ طويلٍ وإظهارِ بطلانِ استبعادِهم وانكارِهم بقولهم أئذا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَاباً وعظاما أئنا لمبعوثون ونحوِ ذلك أو بيانُ تمامِ الموافقةِ بين النشأتين في الأشكال والصورِ فإن قلة اللبث فى البرزح من موجبات عدمِ التبدلِ والتغيرِ فيكون قوله عز وعلا

{إِلَاّ سَاعَةً مّنَ النهار} “gündüzün bir saatinden başka...” Yani ondan pek az bir vakit [kalmış gibi]. Zira saat, son derece azlık için kullanılan bir meseldir. Gündüze tahsis edilmesi, gündüz saatlerinin durumunun gece saatlerinden daha iyi bilinir olmasındandır. Cümle, mef'ûl zamirinden hâl konumundadır; yani insanlara görünen hallerinde, dünyada ve onun nimetleri içinde ancak o pek az miktar kadar kalmış kimselere benzetilerek toplanırlar. Zira dünyada uzun süre kalan ve onun nimetlerinden faydalanan kimsede, onların içinde bulunduğu pejmürdelik ve perişanlığa zıt olan birtakım nimet eserleri ve canlılık belirtileri mutlaka bulunur. Yahut berzahta ancak o miktar kadar kalmış kimselere benzetilerek toplanırlar. Bu kaydın faydası; uzun bir zaman geçse bile Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle haşrin son derece kolay olduğunu beyan etmek ve "Biz öldüğümüz, toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?" ve benzeri sözleriyle imkânsız görüp inkâr etmelerinin bâtıllığını ortaya koymaktır. Yahut iki yaratılış arasındaki şekil ve suretlerin tam bir uyum içinde olduğunu beyan etmektir; zira berzahta kalış süresinin azlığı, başkalaşmama ve değişmemenin gereklerindendir. Bu durumda Yüce Allah'ın şu kavli:

{يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} بياناً وتقريراً له لأن التعارفَ مع طول العهدِ ينقلب تناكراً وعلى الأول يكون استئنافاً أي يعرِف بعضُهم بعضاً كأنهم لم يتفارقوا إلا قليلاً وذلك أولَ ما خرجوا من القبور إذ هم حينئذٍ على ما كانُوا عليهِ من الهيئة المتعارَفةِ فيما بينهم ثم ينقطع التعارفُ بشدة الأهوالِ المذهلة واعتراءِ الأحوالِ المُعضلة المغيِّرةِ للصور والأشكالِ المبدّلة لها من حال إلى حال

{يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında birbirlerini tanırlar.” [ifadesi], bunun bir beyanı ve teyidi olur; zira uzun zaman geçtiğinde tanışıklık yabancılığa dönüşür. Birinci [ihtimale] göre ise istînâftır; yani birbirlerinden sanki pek az bir süre ayrılmışlar gibi birbirlerini tanırlar. Bu da kabirlerinden ilk çıktıkları andadır; çünkü onlar o sırada aralarında birbirlerini tanıdıkları heyet üzeredirler. Sonra akılları baştan alan o şiddetli korkularla, suret ve şekilleri değiştiren ve onları halden hale sokan o çetin durumların başa gelmesiyle bu tanışıklık kesiliverir.

{قَدْ خَسِرَ الذين كَذَّبُواْ بِلِقَاء الله} شهادةٌ من الله ﷾ على خُسرانهم وتعجبٌ منه وقيلَ حالٌ منْ ضميرِ يتعارفون على إرادة القولِ والتعبيرُ عنهم بالموصول مع كون المقام مقام إضمارٍ لذمِّهم بما في حيزِ الصلة والإشعار بعليته لما أصابهم والمرادُ بلقاء الله إن كان مطلقَ الحسابِ والجزاءِ أو حسنَ اللقاءِ فالمراد بالخسران الوضيعةُ والمعنى وضَعوا في تجاراتهم ومعاملاتهم واشترائِهم الكفرَ بالإيمان والضلالةَ بالهدى ومعنى قوله تعالى

{قَدْ خَسِرَ الذين كَذَّبُواْ بِلِقَاء الله} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.” [ifadesi], Allah'tan [celle celâluhû] onların hüsranına bir şahitlik ve buna hayret etmedir. Bir kavle göre 'kavil' takdiriyle {يَتَعَارَفُونَ} fiilindeki zamirden hâldir. Zamir makamı olmasına rağmen ism-i mevsûl ile ifade edilmeleri; sıla cümlesindeki hususla onları yermek ve başlarına gelen şeyin illetine işaret etmek içindir. Eğer Allah'a mülaki olmaktan maksat mutlak hesap ve ceza yahut güzel bir kavuşma ise, hüsrandan maksat ziyandır. Mana şöyledir: Onlar ticaretlerinde, muamelelerinde, küfrü imana ve sapıklığı hidayete karşılık satın almalarında ziyana uğradılar. Yüce Allah'ın şu kavlinin anlamı ise:

{وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} ما كانوا عارفين بأحوال التجارةِ مهتدين لطرقها وإن كان سوءَ اللقاءِ فالخَسارُ الهلاك والضلالُ أي قد ضلوا وهلكوا بتكذيبهم وما كانوا مهتدين إلى طريق النجاة

{وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} “Hidayete ermiş de değillerdi.” [ifadesi], ticaretin hallerini bilen ve yollarını bulan kimseler değillerdi [anlamındadır]. Eğer [maksat] kavuşmanın kötülüğü ise hüsran; helak olmak ve sapmaktır. Yani yalanlamaları sebebiyle sapmış ve helak olmuşlardır, kurtuluş yoluna da ermiş değillerdir.

{وإما نرينك} أصله إن نُرِكَ ومَا مزيدةٌ لتأكيدِ معنى الشرط ومن ثمة أُكد الفعلُ بالنون أي بنُصرتك بأن نُظهرَ لك

{وإما نرينك} “Eğer sana gösterirsek” [ifadesinin] aslı إِنْ نُرِكَ (in nürike) şeklindedir; 'mâ' (مَا) şart manasını pekiştirmek için ziyade kılınmıştır, bu sebeple fiil nûn ile tekit edilmiştir. Yani sana yardım ederek göstermemiz halinde,

{بَعْضَ الذى نَعِدُهُمْ} أي وعدناهم من العذاب ونعجِّلَه في حياتك فتراه والعدولُ إلى صيغة الاستقبالِ لاستحضار الصورةِ أو للدِّلالةِ على التَّجددِ والاستمرارِ أي نعِدُهم وعداً متجدداً حسبما تقتضيه الحكمةُ من إنذارٍ غِبَّ إنذار وفي تخصيص البعضِ بالذكر رمزا إلى العِدَة بإراءةِ بعضِ الموعودِ وقد أراه يومَ بدر

{بَعْضَ الذى نَعِدُهُمْ} “onlara vadettiğimizin bir kısmını”, yani azaptan vadettiğimiz şeyleri hayattayken peşin verip de onu görürsen. Gelecek zaman kipine (muzari) geçilmesi; sahneyi zihinde canlandırmak yahut yenilenme ve sürekliliğe delalet etmesi içindir. Yani hikmetin gerektirdiği üzere uyarı üstüne uyarı şeklinde onlara yenilenen bir vaatte bulunuruz. Bir kısmının zikredilerek tahsis edilmesinde, vadedilenin bir kısmının gösterileceğine dair bir vaat işareti vardır ki onu Bedir günü göstermiştir.

{أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قبلَ ذلكَ {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} أي كيفما دارات الحال أريناك بعض ما وعدناهم أولا فإلينا مرجعُهم في الدنيا والآخرة فنتجز ما وعدناهم البتة

{أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut seni vefat ettirirsek” bundan önce; {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü bizedir.” Yani durum ne şekilde seyrederse etsin; ister onlara vadettiğimizin bir kısmını sana gösterelim, ister göstermeyelim, dünyada da ahirette de onların dönüşü bizedir ve onlara vadettiğimizi mutlaka eksiksiz yerine getireceğiz.

سورة يونس (٤٧ ٤٩) وقيل المذكورُ جوابٌ للشرط الثاني كأنه قيل فإلينا مرجعُهم فنريكَه في الآخرة وجوابُ الأول محذوفٌ لظهوره أي فذاك

Yûnus Suresi (47-49). Bir kavle göre zikredilen [ifade], ikinci şartın cevabıdır; sanki şöyle denilmiştir: “Onların dönüşü bizedir, onu sana ahirette gösteririz.” Birinci şartın cevabı ise açık olduğundan hazfedilmiştir; yani: “O zaman o gösterilmiştir.”

{ثُمَّ الله شَهِيدٌ على مَا يَفْعَلُونَ} من الأفعال السيئةِ التي حُكيت عنهم والمرادُ بالشهادة إما مقتضاها ونتيجتُها وهي معاقبتُه تعالى إياهم وإما إقامتُها وأداؤُها بإنطاق الجوارحِ وإظهارُ اسمِ الجلالةِ لإدخال الروعةِ وتربيةِ المهابةِ وتأكيدِ التهديد وقرئ ثَمّةَ أي هناك

{ثُمَّ الله شَهِيدٌ على مَا يَفْعَلُونَ} “Sonra Allah onların yaptıklarına şahittir.” Yani kendilerinden nakledilen kötü amellere. Şahitlikten maksat ya onun gereği ve neticesi olan Allah Teâlâ'nın onları cezalandırmasıdır ya da uzuvları konuşturarak şahitliğin ikame edilip yerine getirilmesidir. Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi (izhar); dehşet salmak, heybet duygusunu artırmak ve tehdidi pekiştirmek içindir. [Bir kıraatte] ثَمّةَ (semme) şeklinde okunmuştur ki “orada” demektir.

{ولكل أمةٍ} من الأمم الخالية

{ولكل أمةٍ} “Her ümmet için” geçmiş ümmetlerden,

{رَّسُولٌ} يُبعث إليهم بشريعة خاصةٍ مناسبة لأحوالهم ليدعُوَهم إلى الحق

{رَّسُولٌ} “bir resul vardır”, onları hakka davet etmesi için durumlarına uygun özel bir şeriatla kendilerine gönderilen.

{فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ} فبلغهم ما أُرسل به فكذبوه وخالفوه

{فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ} “Resulleri geldiği zaman”, kendisiyle gönderildiği şeyi onlara tebliğ edip de onlar onu yalanladıklarında ve ona muhalefet ettiklerinde,

{قُضِىَ بَيْنَهُمْ} أي بين كلِّ أمةٍ ورسولِها

{قُضِىَ بَيْنَهُمْ} “aralarında hüküm verilir”, yani her ümmet ile resûlü arasında,

{بالقسط} بالعدل وحُكم بنجاة الرسول والمؤمنين به وهلاك المكذِبين كقوله تعالى وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً

{بالقسط} “adaletle”, hakkâniyetle [hükmedilir]. Resulün ve ona inananların kurtuluşuna, yalanlayanların ise helakine hükmolunur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً} “Biz, bir resul göndermedikçe azap edici değiliz.”

{وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} في ذلك القضاءِ المستوجِب لتعذيبهم لأنه من نتائج أعمالِهم أو ولكل أمةٍ من الأمم يوم القيامةِ رسولٌ تُنسَبُ إليه وتدعى به فإذا جاء رسولُهم الموقفَ ليشهدَ عليهم بالكفر والإيمان كقوله ﷿ وَجِىء بالنبيين والشهداء وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ

{وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Onlara asla zulmedilmez.” Cezalandırılmalarını gerektiren bu hükümde [zulmedilmez], zira bu onların kendi amellerinin bir neticesidir. Yahut kıyamet gününde her bir ümmetin nispet edildiği ve kendisiyle çağrıldığı bir peygamberi vardır. Resulleri, küfürlerine ve imanlarına dair aleyhlerine şahitlik etmek üzere mahşer yerine geldiğinde [hüküm verilir]; nitekim Yüce Allah: {وَجِىء بالنبيين والشهداء وَقُضِىَ بَيْنَهُمْ} “Peygamberler ve şahitler getirilir ve aralarında hüküm verilir.” buyurmuştur.

{وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} استعجالاً لما وُعدوا من العذاب على طريقة الاستهزاءِ به والإنكارِ حسبما يرشد إليه الجوابُ لا طلباً لتعيين وقتِ مجيئِه على وجه الإلزام كما في سورة الملك

{وَيَقُولُونَ متى هذا الوعد} “Derler ki: Bu vaat ne zaman?” Cevabın da delalet ettiği üzere; Mülk Suresi'nde olduğu gibi bağlayıcı bir tarzda geliş vaktinin belirlenmesini talep etmek için değil, vadedildikleri azabın bir an önce gelmesini alay ve inkâr yoluyla istemektedirler.

{إِن كُنتُمْ صادقين} أي في أنه يأتينا والخطاب للرسول ﷺ والمؤمنين الذين يتلون عليهم الآياتِ المتضمنةَ للوعد المذكورِ وجوابُ الشرط محذوفٌ اعتماداً على ما تقدم حسبما حُذف في مثلِ قولِه تعالى فائْتنِا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الصادقين فإن الاستعجالَ في قوة الأمرِ بالإتيان عجلةً كأنه قيل فليأتنا عجَلةً إن كنتم صادقين ولِما فيه من الإشعار بكون إتيانِه بواسطة النبيِّ ﷺ قيل

{إِن كُنتُمْ صادقين} “Eğer doğru sözlü iseniz.” Yani onun bize geleceği konusunda. Hitap, Resulüllah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve söz konusu vaadi içeren ayetleri onlara okuyan müminleredir. Şartın cevabı, önceki ifadelere dayanılarak hazfedilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın {فائْتنِا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} “Eğer doğru söyleyenlerden isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” kavlinde hazfedildiği gibi. Zira acele isteme, acelece getirilmesi yönündeki bir emir gücündedir; sanki “Eğer doğru söylüyorsanız onu bize acelece getiriverin!” denilmiştir. Bu ifadede azabın gelişinin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] vasıtasıyla olacağına dair bir ima bulunduğu için şöyle buyrulmuştur:

{قل لا أملك لنفسى ضَرّا وَلَا نَفْعًا} أي لا أقدِر على شيءٍ منهما بوجه من الوجوه وتقديمُ الضر لِما أن مساقَ النظمِ لإظهار العجزِ عنه وأما ذكرُ النفعِ فلتوسيع الدائرةِ تكملةً للعجز وما وقع في سورة الأعرافِ من تقديم النفعِ للإشعار بأهميته والمقامُ مقامُه والمعنى إني لا أملك شيئا من شئونى رداً وإيراداً مع أن ذلك أقربُ حصولاً فكيف أملك شئونكم حتى أتسبّبَ في إتيان عذابِكم الموعودِ

{قل لا أملك لنفسى ضَرّا وَلَا نَفْعًا} “De ki: Ben kendime bile ne bir zarar ne de bir fayda vermeye malik değilim.” Yani hiçbir surette bu ikisinden hiçbir şeye güç yetiremem. Zararın öne alınması, söz dizilişinin (nazm) bundan aciz olunduğunu ortaya koymak için sevk edilmesindendir. Faydanın zikredilmesi ise aczi tamamlamak adına alanı genişletmek içindir. A'râf Suresi'nde faydanın öne alınması ise önemine dikkat çekmek içindir; oradaki makam bunu gerektirmektedir. Mana şöyledir: “Ben defetme ve celbetme noktasında kendi işlerime bile -ki bunların gerçekleşmesi daha yakınken- malik değilim; o halde sizin işlerinize nasıl malik olayım da vadedilen azabınızın gelmesine sebep olayım?”

{إِلَاّ مَا شَاء الله} استثناءٌ منقطعٌ أي ولكن ما شاء الله كائناً وحملُه على الاتصال على معنى إلا ما شاء الله أن املِكَه يأباه مقامُ التبُّرؤ من أن يكون له ﵇ دخلٌ في إتيان الوعدِ فإن ذلك يستدعيى بيانَ كونِ المتنازَعِ فيه مما لا يشاء الله أن يملِكه ﵇ وجعلُ ما عبارةً عن بعض الأحوالِ المعهودةِ المنوطةِ بالأفعال الاختياريةِ المفوضة إلى العباد على أن يكون المعنى لا أملك لنفسي شيئاً من الضر والنفعِ إلا ما شاء الله أن أملِكه منهما من الضر والنفعِ المترتبَيْن على أفعالى الاختيارية كالضر

{إِلَاّ مَا شَاء الله} “Allah'ın dilediği müstesna.” İstisnâ-i munkatıdır; yani “Fakat Allah'ın dilediği şey olur.” Bunu, “Allah'ın sahip olmamı dilediği müstesna” manasında muttasıl istisnaya hamletmek; onun [aleyhisselâm] vadedilen azabın gelişinde bir dahli bulunmasından beri kılınması makamına aykırıdır. Zira bu, tartışma konusu olan şeyin Allah'ın onun [aleyhisselâm] malik kılmasını dilemediği şeylerden olduğunun açıklanmasını gerektirir. 'Mâ' (مَا) kelimesini, kullara bırakılmış ihtiyarî fiillere bağlı bilinen bazı hallerden ibaret kılıp manayı; “Kendi ihtiyarî fiillerime bağlı zarar ve faydadan Allah'ın bana malik kılmayı dilediği müstesna, kendime hiçbir zarar ve faydaya malik değilim; tıpkı zarar

سورة يونس (٥٠) والنفعِ المترتبَيْن على الأكل والشربِ عدماً ووجوداً تعسّفٌ ظاهرٌ وقوله تعالى

Yûnus Suresi (50). ve faydanın yeme ve içmeye varlık ve yokluk bakımından bağlı olması gibi” şeklinde yapmak ise açık bir zorlamadır (taassuf). Yüce Allah'ın şu kavli:

{لِكُلّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} بيانٌ لما أُبهم في الاستثناء وتقييدٌ لما في القضاء السابقِ من الإطلاق المُشعِر بكون المقضيِّ به أمراً مُنجزاً غيرَ متوقَّفٍ على شيء غيرِ مجيءِ الرسولِ وتكذيبِ الأمة أي لكل أمةٍ أمة ممن قُضي بينهم وبين رسولِهم أجلٌ معينٌ خاصٌّ بهم لا يتعدى إلى أمة أخرى مضروبٍ لعذابهم يحِلّ بهم عند حلولِه

{لِكُلّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} “Her ümmet için bir ecel vardır.” [ifadesi], istisnada kapalı bırakılan hususun bir beyanı ve önceki kaza hükmünde yer alan, hükmolunan şeyin resûlün gelmesi ve ümmetin yalanlaması dışında hiçbir şeye bağlı olmayan kesin bir iş olduğu izlenimini veren mutlaklığın bir takyididir. Yani kendileri ile resulleri arasında hüküm verilen her bir ümmet için, başka bir ümmete geçmeyen, azapları için takdir edilmiş ve vakti geldiğinde başlarına inecek olan kendilerine has muayyen bir ecel vardır.

{إِذَا جَاء أَجَلُهُمْ} إن جُعل الأجلُ عبارةً عن حد معينٍ من الزمان فمعنى مجيئِه ظاهرٌ وإنْ أُريدَ بهِ ما امتدّ إليه من الزمان فمجيئُه عبارةٌ عن انقضائِه إذ هناك يتحقق مجيئُه بتمامه والضميرُ إن جُعل للأمم المدلولِ عليها بكل أمة فإظهار الأجل مضافا إليه لإفادة المعنى المقصودِ الذي هو بلوغ كل أمة أجلها الخاص بها ومجيئُه إياها بعينها من بين الأممِ بواسطة اكتسابِ الأجل بالإضافة عموماً يفيده معنى الجمعية كأنه قيل إذا جاءهم آجالُهم بأن يجيء كل واحدةٍ من تلك الأمم أجلها الخاص بها وإن جُعل لكل أمةٍ خاصةً كما هو الظاهرُ فالإظهارُ في موقع الإضمارِ لزيادة التقريرِ والإضافةُ إلى الضمير لإفادة كمالِ التعيين أي إذا جاءها أجلُها الخاصُّ بها

{إِذَا جَاء أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiği zaman” [ifadesinde] eğer ecel, zamanın belirli bir sınırı olarak kabul edilirse onun gelmesinin anlamı açıktır. Şayet onunla uzandığı zaman kastedilirse, gelmesi onun sona ermesinden (inkıraz) ibarettir; zira onun bütünüyle gelişi ancak o zaman gerçekleşir. Zamir, {كُلّ أُمَّةٍ} ifadesinin delalet ettiği ümmetlere ait kabul edilirse ecel kelimesinin zamire muzaf olarak açıkça zikredilmesi (izhar); maksat olan her ümmetin kendine has eceline ulaşması ve izafet yoluyla ecelin genel bir mana kazanması sayesinde, diğer ümmetler arasından bizzat o ümmete gelmesi manasını ifade etmek içindir ki bu da çoğulluk manasının sağladığı bir durumdur; sanki “Onlara ecelleri geldiği zaman, yani o ümmetlerin her birine kendine has eceli geldiği zaman” denilmiştir. Şayet zahir olduğu üzere her bir özel ümmete ait kılınırsa, zamir makamında ismin açık getirilmesi pekiştirmeyi artırmak içindir; zamire izafe edilmesi ise tam bir tayin bildirmek içindir; yani: “Kendisine has eceli ona geldiği zaman.”

{فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ} عن ذلك الأجلِ

{فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ} “Artık geri kalamazlar” o ecelden,

{سَاعَةً} أي شيئاً قليلاً من الزمان فإنها مثل في غاية القلة منه أي لا يتأخرون عنه أصلاً وصيغةُ الاستفعال للإشعار بعجزهم عن ذلك مع طلبهم له

{سَاعَةً} “bir an bile”, yani zamandan pek az bir süre bile; zira o, zamanın son derece azlığı için bir misaldir. Yani ondan asla geri kalamazlar. İsfial (istiaharâ) kalıbı, onu talep etmelerine rağmen bundan aciz olduklarını hissettirmek içindir.

{وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} أي لا يتقدمون عليهِ وهو عطفٌ عَلى يستأخرون لكن لا لبيان انتفاء التقدم مع إمكانه في نفسه كالتأخر بل للمبالغة في انتفاء التأخر بنظمه في سلك المستحيلِ عقلاً كما في قوله ﷾ وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت قَالَ إِنّى تُبْتُ الان وَلَا الذين يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ فإن من مات كافراً مع ظهور أن لا توبةَ له رأساً قد نُظم في عدم قَبولِ التوبةِ في سلك من سوّفها إلى حضور الموتِ إيذانا بتساوي وجود التوبة حينئذٍ وعدِمها بالمرة كما مر في سورة الأعراف وقد جُوِّز أن يراد بمجيء الأجلِ دنوُّه بحيث يمكن التقدمُ في الجملة كمجيء اليومِ الذي ضُرب لهلاكهم ساعةٌ معينةٌ منه لكن ليس في تقييد عدمِ الاستئخار بدنوه مزيدُ فائدةٍ وتقديمُ بيان انتفاءِ الاستئخار على بيان انتفاءِ الاستقدامِ لأن المقصودَ الأهمَّ بيانُ عدمِ خلاصِهم من العذاب ولو ساعةً وذلك بالتأخر وأمَّا ما في قولِه تعالى مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يستأخرون من سبق السبق في الذكر فلما أن المراد هناك بيانُ سرِّ تأخيرِ عذابِهم مع استحقاقهم له حسبما ينبيء عنه قوله ﷿ ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلْهِهِمُ الامل فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ فالأهمُّ إذ ذاك بيانُ انتفاءِ السبقِ كما ذكر هناك

{وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “Öne de geçemezler.” Yani onun önüne de geçemezler. Bu ifade {يَسْتَأْخِرُونَ} fiiline matuftur; ancak bu, gecikme gibi kendi içinde mümkün olan bir öne geçişin nefyini beyan etmek için değil, gecikmenin nefyini aklen imkânsız olanlar sırasına koyarak mübalağa etmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın: {وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت قَالَ إِنّى تُبْتُ الان وَلَا الذين يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “Kötülükleri yapıp dururken nihayet kendilerine ölüm gelip çattığında 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi geçerli değildir.” kavlinde de böyledir. Zira kâfir olarak ölen kimse, başlangıçta tövbesinin kesinlikle bulunmadığı açık olmasına rağmen, tövbenin kabul edilmeyişi hususunda onu ölüm anına kadar erteleyen kimseler zümresine sokulmuştur; bu da o andaki tövbenin varlığı ile büsbütün yokluğunun birbirine eşit olduğunu bildirmek içindir, A'râf Suresi'nde geçtiği gibi. Ecelin gelmesinden kastın; helakleri için belirli bir saati tayin edilmiş olan günün gelmesi gibi, öne geçmenin kısmen mümkün olabileceği şekilde yaklaşması olduğu da caiz görülmüştür. Ancak geri kalamamanın onun yaklaşmasıyla kayıtlanmasında fazla bir fayda yoktur. Geri kalamamanın nefyinin öne geçememenin nefyinden önce zikredilmesi ise en mühim maksadın, gecikmek suretiyle bir an bile olsa azaptan kurtulamayacaklarını beyan etmek olmasındandır. Yüce Allah'ın: {مَّا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يستأخرون} “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve geri de kalamaz.” kavlinde öne geçmenin zikredilişte önce gelmesi ise; orada Yüce Allah'ın: {ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلْهِهِمُ الامل فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve emel onları oyalayadursun, yakında bilecekler!” kavlinin bildirdiği üzere, hak etmelerine rağmen azaplarının ertelenmesinin sırrını beyan etmek kastedildiği içindir. O halde o makamda en mühim olan, orada zikredildiği gibi öne geçmenin nefyini beyan etmektir.

{قُلْ} لهم غِبَّ ما بيّنتَ كيفيةَ جريانِ سنةِ الله ﷿ فيما بين الأمم على الإطلاق ونبهتَهم على أن عذابَهم أمرٌ مقررٌ محتومٌ ولا يتوقف إلا على مجيء أجله المعلومِ إيذاناً بكمال دنوِّه وتنزيلاً له منزلةَ إتيانه حقيقة

{قُلْ} “De ki:” onlara, Allah'ın [azze ve celle] sünnetinin ümmetler arasında mutlak surette nasıl cereyan ettiğini açıkladıktan ve azaplarının kesinleşmiş, mukadder bir emir olup sadece malum ecelinin gelmesine bağlı olduğuna dikkatlerini çektikten sonra; [bu ecelin] son derece yaklaştığını bildirmek ve onu fiilen gelmiş mesabesine koymak üzere:

{أرأيتم} أي أخبروني

{أرأيتم} “Bana söyler misiniz?” yani bana haber verin,

{إن أتاكم عَذَابُهُ} الذي تستعجلون به

{إن أتاكم عَذَابُهُ} “Eğer O'nun azabı size gelirse”, aceleyle istediğiniz o azap,

{بَيَاتًا} أي وقتَ بياتٍ واشتغالٍ بالنوم

{بَيَاتًا} “geceleyin”, yani gece vakti ve uykuyla meşgulken,

{أَوْ نَهَارًا} أي عند اشتغالِكم بمشاغلكم حسبما عُيِّن لكم من الأجل بمقتضى المشيئةٍ التابعةِ للحكمة كما عيّن لسائر الأمم المهلكة وقوله ﷿

{أَوْ نَهَارًا} “yahut gündüzün”, yani helak edilen diğer ümmetlere tayin edildiği gibi, hikmete tabi olan meşiet gereğince sizin için belirlenen ecele göre işlerinizle meşgul olduğunuz sırada. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ المجرمون} جوابٌ للشرط بحذف الفاءِ كما في قولك إن أتيتُك ماذا تطعمني والمجرمون موضوعٌ موضعَ المضمر لتأكيد الإنكارِ ببيان مباينةِ حالِهم

{مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ المجرمون} “günahkârlar O'ndan neyi acele istiyorlar?” [cümlesi], tıpkı “Sana gelirsem bana ne ikram edersin?” sözünde olduğu gibi 'fâ' (ف) harfi hazfedilerek şartın cevabıdır. “Mücrimler” (günahkârlar) kelimesinin zamir yerine açık isim olarak konulması; inkârı pekiştirmek ve onların hallerinin

سورة يونس (٥١ ٥٢) للاستعجال فإن حقَّ المجرمِ أن يَهلك فزَعاً من إتيان العذابِ فضلاً عن استعجاله والجملةُ الشرطيةُ متعلقةٌ بأرأيتم والمعنى أخبروني إن أتاكم عذابُه تعالى أيَّ شيءٍ تستعجلون منه سبحانه والشيءُ لا يمكن استعجالُه بعد إتيانِه والمرادُ به المبالغةُ في إنكار استعجالِه بإخراجه من حيز الإمكانِ وتنزيلُه في الاستحالة منزلةَ استعجالِه بعد إتيانِه بناءً على تنزيل تقرر إتيانِه ودنوِّه منزلةَ إتيانه حقيقةً كما أشير إليه وهذا الإنكارُ بمنزلة النهي في قوله عز وعلا أتى أَمْرُ الله فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ خلا أن التنزيلَ هناك صريحٌ وهنا ضمنيٌّ كما في قول من قال لغريمه الذي يتقضّاه حقَّه أرأيتَ إن أعطيتُك حقَّك فماذا تطلُب مني يريد المبالغةَ في إنكار التقاضي بنظمه في سلك التقاضي بعد الإعطاءِ بناءً على تنزيل تقرّرِه منزلة نفسه وقوله عز وجل

Yûnus Suresi (51-52). acele istemeye büsbütün aykırı olduğunu beyan etmek içindir. Zira günahkârın hakkı, azabı acele istemek şöyle dursun, azabın gelişinden dehşet içinde helak olmaktır. Şart cümlesi {أرأيتم} fiiline mütealliktir. Mana şöyledir: “Bana haber verin, eğer Allah Teâlâ'nın azabı size gelirse, O'ndan [celle celâluhû] aceleyle neyi istemiş olacaksınız?” Oysa bir şey geldikten sonra artık onun acele istenmesi mümkün değildir. Buradaki maksat; azabı acele istemeyi imkân dairesinden çıkarıp, onun gerçekleşmesinin kesinleşmiş ve son derece yaklaşmış olmasını fiilen gelmiş mesabesine koyarak, geldikten sonra acele istenmesi imkânsızlığı derecesine indirmek suretiyle acele isteme tavrını son derece şiddetle inkâr etmektir; nitekim buna işaret edilmiştir. Bu inkâr, Yüce Allah'ın: {أتى أَمْرُ الله فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ} “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin!” kavlindeki nehiy mesabesindedir. Ancak oradaki kabul açık, buradaki ise zımnîdir. Nitekim alacağını ısrarla talep eden borçluya bir kimsenin: “Söyle bana, hakkını verirsem benden ne talep edeceksin?” demesi gibi ki burada da ödemenin kesinleşmesini bizzat ödemenin kendisi yerine koyarak borcun ödenmesinden sonraki talep sırasına koymak suretiyle ısrarlı talebi son derece şiddetle inkâr etmek istemektedir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمنتم بِهِ} إنكارٌ لإيمانهم بنزول العذابِ بعد وقوعِه حقيقةً داخلٌ مع ما قبله من إنكار استعجالِهم به بعد إتيانِه حكماً تحت القولِ المأمورِ به أي أبعد ما وقع العذابُ وحل بكم حقيقةً آمنتم به حين لا ينفعُكم الإيمان إنكارا لتأحيره إلى هذا الحد وإيذاناً باستتباعه للندم والحسرةِ ليُقلعوا عمَّا هُم عليهِ من العناد ويتوجهوا نحوَ التدارُك قبل فوتِ الوقتِ فتقديمُ الظرفِ للقصر وقيل ماذا يستعجل منه متعلِّقٌ بأرأيتم وجوابُ الشرطِ محذوفٌ أي تندموا على الاستعجال أو تعرِفوا خطأه والشرطيةُ اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمون الاستخبار وقيل الجوابُ قوله تعالى أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ الخ والاستفهاميةُ الأولى اعتراضٌ والمعنى أخبروني إن أتاكم عذابه آمنتم به بعد وقوعِه حين لا ينفعكم الإيمان ثم جيء بكلمة التراخي دِلالةً على الاستبعاد ثم زيد أداةُ الشرطِ دِلالةً على استقلاله بالاستبعاد على أن الأولَ كالتمهيد له وجىء بإذا مؤكد بما ترشيحاً لمعنى الوقوعِ وزيادةً للتجهيل وأنهم لم يومنوا إلا بعد أن لم ينفعْهم الإيمانُ البتةَ وقولُه تعالى

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمنتم بِهِ} “Sonra o gerçekleştikten sonra mı O'na iman ettiniz?” [ifadesi], azabın bizzat vuku bulmasından sonra ona inanmalarını bir inkârdır ve hükmen geldikten sonra onu acele istemelerini inkâr eden önceki kısımla birlikte söylenmesi emredilen sözün (kavl) kapsamına dâhildir. Yani: “Azap fiilen vuku bulup başınıza geldikten, artık imanın size fayda vermeyeceği bir zamanda mı O'na inandınız?” [denilmektedir]. Bu, [imanı] böylesi bir sınıra kadar geciktirmelerini inkâr etmek ve pişmanlık ile hasreti beraberinde getireceğini bildirmek içindir; ta ki içinde bulundukları inattan vazgeçsinler ve vakit geçmeden telafi etme yoluna yönelsinler. Zarfın öne alınması hasr (kasr) içindir. Bir kavle göre {مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ} ifadesi {أرأيتم} fiiline mütealliktir ve şartın cevabı hazfedilmiştir; yani “Acele ettiğinize pişman olursunuz yahut hatasını anlarsınız.” Şart cümlesi ise sorunun (istihbar) içeriğini pekiştiren bir itiraziyedir. Bir kavle göre cevap Yüce Allah'ın {أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ} kavlidir; ilk istifham cümlesi ise itiraziyedir. Mana şöyledir: “Bana haber verin, eğer O'nun azabı size gelirse, imanın size fayda vermeyeceği bir zamanda o vuku bulduktan sonra mı O'na inanacaksınız?” Sonra uzak görmeyi (istib'âd) ifade etmek için terâhî bildiren {ثُمَّ} (sümme) edatı getirilmiştir. Ardından, birincisi buna bir hazırlık mesabesinde olmak üzere, uzak görmenin bizatihi kendisine delalet etmesi için şart edatı ilave edilmiştir. Vuku bulma manasını pekiştirmek ve cehaletlerini daha da ortaya koyup, imanın kendilerine asla fayda vermeyeceği andan sonraya kadar iman etmediklerini belirtmek için {إِذَا} (izâ) edatı 'mâ' (مَا) ile pekiştirilerek getirilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{الآن} استئنافٌ من جهتِه تعالى غيرُ داخلٍ تحت القول الملقن مَسوقٌ لتقرير مضمونِ ما سبق على إرادةِ القولِ أيْ قيل لهم عند إيمانهم بعد وقوعِ العذاب آلآن آمنتم به إنكاراً للتأخير وتوبيخاً عليه ببيان أنه لم يكن ذلك لعدم سبق الإنذارِ به ولا للتأمل والتدبرِ في شأنه ولا لشيء آخر مما عسى يعد عذراً في التأخير بل كان ذلك على طريق التكذيبِ والاستعجالِ به على وجه الاستهزاءِ وقرىء آلان بحذف الهمزةِ وإلقاءِ حركتِها على اللام وقوله تعالى

{الآن} “Şimdi mi?” [ifadesi], Allah Teâlâ tarafından telkin edilen sözün altına girmeyen bir istînâftır; 'kavil' takdiriyle daha önce geçen mananın içeriğini pekiştirmek için sevk edilmiştir. Yani azap vuku bulduktan sonra iman ettiklerinde onlara: “Şimdi mi O'na inandınız?” denilmiştir. Bu, geciktirmeyi inkâr etmek ve onun daha önce uyarılmamış olmaktan, bu hususta düşünüp taşınmamaktan yahut gecikmede mazeret sayılabilecek başka bir şeyden kaynaklanmadığını, bilakis yalanlama ve alay yollu acele isteme şeklinde olduğunu açıklayarak onları azarlamak (tevbih) içindir. [Bir kıraatte] hemzenin hazfi ve harekesinin lâm harfine aktarılmasıyla آلان (Âlâne) şeklinde okunmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} أي تكذيباً واستهزاءً جملةٌ وقعتْ حالاً من فاعل آمنتم المقدرِ لتشديد التوبيخِ والتقريعِ وزيادةِ التنديمِ والتحسيرِ وتقديم الجار والمجرور على الفعل لمراعاة الفواصلِ دون القصرِ وقوله تعالى

{وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “Halbuki siz onu acele istiyordunuz!” [ifadesi], yani yalanlayarak ve alay ederek. [Bu ifade], azarlamayı ve paylamayı şiddetlendirmek, pişmanlık ve hasreti artırmak için {آمنتم} fiilinin mukadder failinden hâl olan bir cümledir. Câr ve mecrûrun fiilden önce gelmesi kasr için değil, fâsıla uyumu içindir. Yüce Allah'ın şu kavli ise:

{ثُمَّ قِيلَ} الخ تأكيدٌ للتوبيخ والعتابِ بوعيد العذابِ والعقابِ وهو عطفٌ على ما قدّر قبل آلآن

{ثُمَّ قِيلَ} “Sonra denildi ki...” ilh. azap ve ceza tehdidi ile tevbih ve azarlamayı pekiştirmektir. Bu da {آلآن} ifadesinden önce takdir edilen söze matuftur.

{الذين ظلموا} أى وضعوا الكفرُ والتكذيبُ موضعَ الإيمان والتصديقِ أو ظلُموا أنفسَهم بتعريضِها للعذابِ والهلاكِ ووضعُ الموصولِ موضعَ الضميرِ لذمِّهم بما في حيزِ الصلة والإشعارِ بعلّيته لإصابة ما أصابهم ذُوقُواْ عَذَابَ الخلد المؤلمَ على الدوام

{الذين ظلموا} “O zulmedenlere:” yani küfür ve yalanlamayı iman ve tasdikin yerine koyanlara yahut nefislerini azaba ve helake maruz bırakmak suretiyle kendilerine zulmedenlere. İsmi mevsûlün zamir yerine getirilmesi; sıla cümlesindeki hususla onları yermek ve başlarına gelen şeyin sebebine işaret etmek içindir. [Onlara şöyle denilir]: “Sürekli elem verici ebedî azabı tadın!”

{هَلْ تُجْزَوْنَ} اليوم

{هَلْ تُجْزَوْنَ} “Cezalandırılıyor musunuz hiç” bugün,

{إِلَاّ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} في الدنيا منْ أصنافِ الكفرِ والمَعَاصي التي من جملتها ما مر من

{إِلَاّ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ} “kazandığınızdan başkasıyla?” Dünyada [kazandığınız], bir parçası da daha önce geçen

سورة يونس (٥٣ ٥٤) الاستعجال

Yûnus Suresi (53-54). acele isteme olan küfür ve günah çeşitlerinden başkasıyla.

{ويستنبئونك} أى يستخرونك فيقولون على طريقة الاستهزاءِ أو الإنكار

{ويستنبئونك} “Senden haber sorarlar:” Yani senden haber almak isterler de alay veya inkâr yoluyla şöyle derler:

{أَحَقٌّ هُوَ} أحقٌّ خبرٌ قُدم على المبتدإ الذي هو الضميرُ للاهتمام بهِ ويؤيدُه قولُه تعالى إِنَّهُ لَحَقٌّ أو مبتدأٌ والضميرُ مرتفعٌ به سادٌّ مسدَّ الخبر والجملةُ في موقع النصب بيستنبئونك وقرىء أحق هو تعريضاً بأنه باطلٌ كأنه قيل أهو الحق لا الباطل أو أهو الذي سميتموه الحقَّ

{أَحَقٌّ هُوَ} “O hak mıdır?” {أَحَقٌّ} kelimesi, ona önem verilmesinden ötürü zamir olan mübtedanın önüne geçirilmiş bir haberdir; nitekim Yüce Allah'ın {إِنَّهُ لَحَقٌّ} kavli de bunu desteklemektedir. Yahut mübtedadır ve zamir onunla merfû olup haberin yerine geçmiştir. Cümle, {ويستنبئونك} fiiliyle nasb mahallindedir. [Bir kıraatte] onun batıl olduğunu ima etmek üzere “أحق هو” şeklinde okunmuştur; sanki: “O hak mıdır, batıl değil midir?” yahut “Sizin hak diye isimlendirdiğiniz şey o mudur?” denilmiştir.

{قُلْ} لهم غيرَ ملتفتٍ إلى استهزائهم مغضياً عما قصدوا وبانياً للأمر على أساس الحكمة

{قُلْ} “De ki:” onlara, alaylarına aldırmaksızın, kastettikleri şeyden yüz çevirerek ve işi hikmet esası üzerine bina ederek:

{إِى وَرَبّى} إي من حروف الإيجابِ بمعنى نعم في القسم خاصةً كما أن هل بمعنى قد في الاستفهام خاصةً ولذلك يوصل بواوه

{إِى وَرَبّى} “Evet, Rabbime andolsun ki” İy (إِي), sadece yeminde 'evet' (نعم) anlamına gelen icap harflerindendir; tıpkı hel (هَلْ) harfinin sadece istifhamda kad (قَدْ) anlamına gelmesi gibi. Bu sebeple onun vâv harfine bitiştirilir.

{إِنَّهُ} أي العذابُ الموعودُ

{إِنَّهُ} “şüphesiz o”, yani vadedilen azap,

{لَحَقُّ} لثابتٌ البتةَ أُكّد الجوابُ بأتم وجوهِ التأكيدِ حسب شدةِ إنكارِهم وقوتِه وقد زيد تقريراً وتحقيقاً بقوله عز اسمُه

{لَحَقُّ} “elbette haktır”, kesinlikle sabittir. İnkârlarının şiddet ve kuvvetine göre cevap en kâmil tekit yollarıyla pekiştirilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavliyle tekit ve tahkik daha da artırılmıştır:

{وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} أي بفائتين العذابَ بالهرب وهو لاحقٌ بكم لا محالة وهو إما معطوفٌ على جواب القسم أو مستأنفٌ سيق لبيانِ عجزِهم عن الخلاص مع ما فيه من التقرير المذكور

{وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} “Ve siz aciz bırakıcılar da değilsiniz.” Yani kaçmak suretiyle azaptan kurtulacak değilsiniz, o mutlaka size ulaşacaktır. Bu ifade ya yemin cevabına matuftur yahut söz konusu pekiştirme ile birlikte onların kurtuluştan aciz olduklarını beyan etmek için sevk edilmiş bir istînâftır.

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} بالشرك أو التعدّي على الغير أو غيرِ ذلك من أصناف الظلمِ ولو مرةً حسبما يفيده كونُ الصفةِ فعلاً

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} “Zulmetmiş olan her bir nefis için olsaydı”, şirke düşmek veya başkasına tecavüz etmek yahut sıfatın fiil olmasının ifade ettiği üzere bir kez bile olsa zulmün diğer çeşitlerinden biriyle zulmetmiş olan her nefis için,

{مَّا فِى الأرض} أي ما في الدُّنيا من خزائنها وأموالِها ومنافعها قاطبةً بما كثُرت

{مَّا فِى الأرض} “yeryüzündekilerin tamamı”, yani dünyada bulunan bütün hazineler, mallar ve faydalanılacak şeyler ne kadar çok olursa olsun bütünüyle,

{لَافْتَدَتْ بِهِ} أي لجعلتْه فديةً لها من العذاب من افتداه بمعنى فداه

{لَافْتَدَتْ بِهِ} “onu mutlaka fidye olarak verirdi.” Yani azaptan kurtulmak için onu kendine fidye yapardı. İftidâ (افتدى) kelimesi fedâ (فدى) anlamındadır.

{وَأَسَرُّواْ} أي النفوسُ المدلولُ عليها بكل نفس والعدولُ إلى صيغة الجمعِ مع تحقق العمومِ في صورة الإفرادِ أيضاً لإفادة تهويلِ الخطبِ بكون الإسرارِ بطريق المعيةِ والاجتماع وإنما لم يُراعَ ذلك فيما سبق لتحقيق ما يتوخى من فرض كونِ جميعَ ما في الأرض لكل واحدةٍ من النفوس وإيثارُ صيغة الجمع المذكرِ لحمل لفظ النفسِ على الشخص أو لتغليب ذكورِ مدلولِه على إناثه

{وَأَسَرُّواْ} “Ve gizlerler”, yani {كُلّ نَفْسٍ} ifadesinin delalet ettiği nefisler. Tekillik suretinde de umumilik gerçekleştiği halde çoğul kipine geçilmesi; gizlemenin hep birlikte ve topluca olması hasebiyle meselenin dehşetini bildirmek içindir. Daha önce buna riayet edilmeyişi ise yeryüzündeki her şeyin nefislerin her birine ait olduğunu varsaymaktan hedeflenen maksadı gerçekleştirmek içindir. Müzekker çoğul kipinin tercih edilmesi; 'nefis' lafzının şahıs manasına hamledilmesinden yahut müzekkerlerin müenneslere tağlib edilmesindendir.

{الندامة} على مافعلوا من الظلم أي أخفَوْها ولم يظهروها لكن لا للاصطبار والتجلد هيهاتَ ولاتَ حينَ اصطبارٍ بل لأنهم بُهتوا

{الندامة} “pişmanlığı”, işledikleri zulümden dolayı; yani onu gizlerler ve açığa vurmazlar. Fakat bu sabır ve metanetten ötürü değildir; heyhat, artık sabır vakti geçmiştir! Bilakis dehşete düştükleri (buhitû) içindir,

{لَمَّا رَأَوُاْ العذاب} أي عند معاينتِهم من فظاعة الحالِ وشدةِ الأهوالِ مَا لَمْ يَكُونُواْ يَحْتَسِبُونَ فلم يقدروا على أن ينطِقوا بشيء فلما بمعنى حين منصوبٌ بأسرّوا أو حرفُ شرطٍ حذف جوابُه لدِلالة ما تقدم عليه وقيل أسرها رؤساؤُهم ممن أضلوهم حياءً منهم وخوفاً من توبيخهم ولكن الأمرَ أشدُّ من أن يعترِيَهم هناك شيءٌ غيرَ خوفِ العذاب وقيل أسروا الندامةَ أخلصوها الأن إسرارها إخلاصُها أو لأن سرَّ الشيءِ خالصتُه حيث تخفى ويُضَنّ بها ففيه تهكمٌ بهم وقيل أظهروا الندامةَ من قولهم أسرَّ الشىء وأشره إذا ظهره حين عيل صبره وفى تجلُّده

{لَمَّا رَأَوُاْ العذاب} “azabı gördükleri zaman.” Yani durumun korkunçluğundan ve şiddetli dehşetlerden {مَا لَمْ يَكُونُواْ يَحْتَسِبُونَ} “hiç hesaba katmadıkları şeyleri” bizzat müşahede ettiklerinde hiçbir şey söylemeye güç yetiremezler. Buradaki 'lemmâ' (لَمَّا), 'hîn' (حين) manasında olup {أَسَرُّواْ} fiiliyle mansuptur yahut önceki ifadenin delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart harfidir. Bir kavle göre; saptırdıkları kimselere karşı utançlarından ve onların azarlamasından korktukları için pişmanlığı elebaşları gizlemiştir; ancak durum, orada kendilerine azap korkusundan başka bir şeyin ilişmesinden çok daha şiddetlidir. Bir kavle göre 'pişmanlığı gizlediler' ifadesi, onu halis kıldılar demektir; çünkü onun gizlenmesi ihlaslı olmasıdır yahut bir şeyin sırrı onun gizlenen ve sakınılan en halis özüdür; bu durumda onlarla bir alay (tehekküm) vardır. Bir kavle göre ise sabrı tükenip metaneti kalmadığında bir şeyi açığa vurup ortaya çıkardığında kullanılan “eserra'ş-şey'e ve eşerrahu” (أسر الشيء وأشره) ifadesinden hareketle 'pişmanlığı açığa vurdular' demektir.