{وَلَا تَطْغَوْاْ} ولا تنحرفوا عما حُدّ لكم بإفراط أو تفريط فإن كلا طرف قصدِ الأمور ذميمٌ وإنما سُمّي ذلك طغياناً وهو تجاوزُ الحدِّ تغليظاً أو تغليباً لحال سائرِ المؤمنين على حاله ﵇
{وَلَا تَطْغَوْاْ} “ve azmayın/haddi aşmayın” İfrat veya tefrite düşerek sizin için belirlenen sınırın dışına sapmayın; zira işlerde itidalin her iki ucu da yerilmiştir. Bu sapmanın, haddi aşmak anlamına gelen tuğyan olarak adlandırılması, işi şiddetlendirmek/vahametini belirtmek veya diğer müminlerin halini onun aleyhisselâm haline tağlib etmek (baskın kılmak) içindir.
{إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيكُم على ذلك وهو تعليلٌ للأمر والنهي وفي الآيةِ دِلالةٌ على وجوب اتباعِ المنصوص عليه من غير انحرافٍ بمجرد الرأي فإنه طغيانٌ وضلالٌ وأما العملُ بمقتضى الاجتهادِ التابعِ لعلل النصوصِ فذلك من باب الاستقامةِ كما أمر على موجب النصوصِ الآمرةِ بالاجتهاد
{إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” bu sebeple size bunun karşılığını verir. Bu ifade, emir ve nehyin gerekçesidir. Ayette, sırf şahsi görüşle [haktan] sapmaksızın nass ile bildirilen hükme uymanın vacip olduğuna delalet vardır; zira [nassı bırakıp sırf reye sapmak] bir tuğyan ve sapıklıktır. Nassların illetlerine bağlı olan ictihadın gereğiyle amel etmeye gelince bu, ictihadı emreden nassların gereğince emrolunduğu gibi istikamet dairesine dahildir.
{وَلَا تَرْكَنُواْ} أي لا تميلوا أدنى ميلٍ
{وَلَا تَرْكَنُواْ} “Meyletmeyin” yani en küçük bir meyil dahi göstermeyin,
{إِلَى الذين ظَلَمُواْ} أي إلى الذين وُجد منهم الظلمُ في الجملة ومدارُ النهي هوالظلم والجمعُ باعتبار جمعيةِ المخاطَبين وما قيل من أن ذلك للمبالغة في النهي من حيث إن كونهم جماعةً مظِنةُ الرخصةِ في مداهنتهم إنما يتم أن لو كان المرادُ النهيَ عن الركون إليهم من حيث أنهم جماعةٌ وليس كذلك
{إِلَى الذين ظَلَمُواْ} “zulmedenlere” yani kendilerinden bir şekilde zulüm sadır olan kimselere. Yasağın odağı zulümdür. Çoğul getirilmesi, muhatapların çoğul oluşu itibarıyladır. Bunun, bir topluluk olmalarının onlara dalkavukluk etmede bir ruhsat zannı oluşturması bakımından nehiyde mübalağa için olduğu yönündeki görüş; ancak bir topluluk olmaları hasebiyle onlara meyletmenin yasaklanması kastedilmiş olsaydı tamam olurdu; oysa durum öyle değildir.
{فَتَمَسَّكُمُ} بسبب ذلك
{فَتَمَسَّكُمُ} “yoksa size dokunur” bu sebeple,
{النار} وإذا كان حالُ الميل في الجملة إلى من وجد منه ظلم ما في الإفضاء إلى مِساس النارِ هكذا فما ظنك بمن يمل إلى الراسخين في الظلم والعُدوان ميلاً عظيماً ويتهالك على مصاحبتهم ومنادمتِهم ويُلقي شراشِرَه على مؤانستهم ومعاشرتهم ويبتهج بالتزيّي بزِيّهم ويمُدّ عينيه إلى زهرتهم الفانية ويغبِطُهم بما أوتوا من القطوف الدانية وهو في الحقيقة من الحبة طفيف ومن جناح البعوض خفيف بمعزل عن أن تميل إليه القلوب ضعُف الطالبُ والمطلوب والآيةُ أبلغُ ما يتصور في النهْي عن الظلم والتهديدِ عليه وخطابُ رسول الله ﷺ وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنينَ للتثبيت على الاستقامة التي هي العدلُ فإن الميلَ إلى أحد طرفي الإفراطِ والتفريطِ ظلمٌ على نفسه أو على غيره وقرىء تركنوا على لغة تميم وتُركَنوا على صيغة البناء للمفعول من أركنه
{النار} “ateş”. Kendisinden herhangi bir zulüm sadır olmuş kimseye genel anlamda meyletmenin durumu ateşe maruz kalmaya vardırdığına göre; zulüm ve düşmanlıkta kökleşmiş kimselere büyük bir meyil gösteren, onlarla arkadaşlık ve sohbet etmeye can atan, bütün varlığıyla onların ünsiyetine ve muaşeretine kapılan, onların kılığına bürünmekle sevinen, onların fani debdebesine gözünü diken ve kendilerine verilen [dünyalık] yakın nimetlere imrenen kimsenin durumu hakkında ne düşünürsün? Oysa o [dünyalık], gerçekte bir habbeden daha değersiz ve sivrisineğin kanadından daha hafiftir; kalplerin kendisine meyletmesinden tamamen uzaktır; isteyen de aciz kalmıştır, istenen de! Bu ayet, zulümden nehyetme ve ona karşı tehditte bulunma hususunda tasavvur edilebilecek en beliğ ifadedir. Resûlullah ﷺ ve beraberindeki müminlere hitap edilmesi ise adaletin ta kendisi olan istikamet üzere sebat kılmak içindir; zira ifrat ve tefrit uçlarından birine meyletmek, insanın kendi nefsine yahut başkasına zulmetmesidir. {تركنوا} lafzı Temîm lügatine göre [fetha ile] ve {أركنه} fiilinden meçhul sığa ile {تُركَنوا} şeklinde de okunmuştur.
{وَمَا لَكُم من دُونِ الله مِنْ أَوْلِيَاء} أي من أنصار يُنقِذونكم من النار والجملة نصب على الحالية من قوله فتمسكم النار ونفيُ الأولياءِ ليس بطريق نفي أن يكون لكل واحدٍ منهم أولياءُ حتى يصدُقَ أن يكون له وليٌّ بل لمكان لكم بطريق انقسامِ الآحادِ على الآحاد لكنْ لا على مَعْنى نفي استقلالِ كلَ منهم بنصير بل على معنى نفيِ أن يكون لواحد منهم نصيرٌ بقرينة المقام
{وَمَا لَكُم من دُونِ الله مِنْ أَوْلِيَاء} “Sizin Allah'tan başka hiçbir dostunuz/yardımcınız da yoktur” yani sizi ateşten kurtaracak hiçbir yardımcınız yoktur. Cümle, {فتمسكم النار} sözünden hal olarak mansubdur. Dostların nefyedilmesi, onların her biri için birtakım dostların bulunmasını nefyetmek suretiyle tek bir dostunun olmasının doğru olacağı anlamına gelmez; bilakis {لكم} lafzı sebebiyle fertlerin fertlere taksimi yoluyladır; ancak her birinin müstakil bir yardımcıya sahip olmasının nefyi manasında değil, makamın karinesiyle onlardan tek bir ferdin bile bir yardımcısının bulunamayacağı manasındadır.
{ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ} من جهة الله سبحانه إذ قد سبق في حكمه أن يعذبَكم بركونكم إليهم ولا يُبقيَ عليكم وثم لتراخي رتبةِ كونِهم غيرَ منصورين من جهة الله بعد ما أوعدهم بالعذاب وأوجبه عليهم ويجوز أن يكون منزلاً منزلة الفاءِ بمعنى الاستبعادِ فإنه لما بيّن أن الله تعالى معذبُهم وأن غيرَه لا ينقذهم أنتج أنهم لا يُنصرون أصلاً
{ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ} “Sonra size yardım da edilmez” Allah Sübhânehû tarafından [yardım edilmez]; zira O'nun hükmünde, onlara meyletmeniz sebebiyle size azap edeceği ve sizi esirgemeyeceği ezelde geçmiştir. {ثم} edatı, onlara azap vadettikten ve bunu üzerlerine vacip kıldıktan sonra Allah tarafından yardım görmeyen kimseler olmalarının mertebece sonralığını bildirmek içindir. Uzak görme (istib‘ad) manasıyla {فـ} edatı yerine konulmuş olması da caizdir; zira Allah Teâlâ'nın onlara azap edeceğini ve O'ndan başkasının onları kurtaramayacağını beyan edince, bu durum onların asla yardım göremeyecekleri neticesini doğurmuştur.
{وَأَقِمِ الصلاة طَرَفَىِ النهار} أي غدوةً وعشيةً وانتصابُه على الظرفيه لكونه مضافاً إلى الوقت
{وَأَقِمِ الصلاة طَرَفَىِ النهار} “Gündüzün iki tarafında namazı dosdoğru kıl” yani sabahında ve akşamında. Bu kelimenin mansub oluşu, vakte muzaf olmasından ötürü zarfiyyet üzeredir.
{وَزُلَفاً مِّنَ الليل} أي ساعاتٍ منه قريبةً من النهار فإنه مِنْ أزلفه إذا قرّبه جمع زُلفة عطفٌ على طرفي النهار والمرادُ بصلاتهما صلاةُ
{وَزُلَفاً مِّنَ الليل} “gecenin de [gündüze] yakın vakitlerinde” yani gecenin gündüze yakın olan saatlerinde. Zira bu kelime, yaklaştırdı anlamındaki {أزلفه} fiilindendir; {زُلفة} lafzının çoğuludur. {طرفي النهار} ifadesine matuftur. Gündüzün iki tarafındaki namazdan kastedilen,
هود الآية (١١٥ ١١٦) الغداة والعصرِ وقيل الظُهر موضعَ العصر لأن ما بعد الزوال عشيٌّ وبصلاة الزُلَف المغربُ والعشاء وقرىء زُلُفاً بضمتين وضمة وسكون كبُسْر وبُسُر وزُلفى بمعنى زُلفة كقربى بمعنى قربة
Hûd Ayet (115-116) sabah ve ikindi namazıdır. Zevalden sonrası akşam vakti olduğu için ikindi yerine öğle [namazı olduğu] da söylenmiştir. Gecenin yakın vakitlerindeki namazdan maksat ise akşam ve yatsıdır. {زُلَفاً} lafzı, {بُسْر} ve {بُسُر} gibi iki zamme ile {زُلُفاً}, bir zamme ve bir sükun ile ve {قربى} kelimesinin {قربة} manasına gelmesi gibi {زُلفة} manasında {زُلفى} şeklinde de okunmuştur.
{إِنَّ الحسنات} التي من جملتها بل عُمدتُها ما أُمرت به من الصلوات
{إِنَّ الحسنات} “Şüphesiz iyilikler” ki emrolunduğun namazlar bunların cümlesinden, hatta en temel direğidir,
{يُذْهِبْنَ السيئات} التي قلما يخلو منها البشر أي يكفرنها وفي الحديث إن الصلاة إلى الصلاة كفارةٌ لما بينهما ما اجتنب الكبائر وقيل نزلتْ في أبي اليَسَر الأنصاريِّ إذ قبّل امرأةً ثم ندِم فأتى رسول الله ﷺ فأخبره بما فعل فقال ﷺ أنتظرُ أمرَ ربي فلما صلى صلاةَ العصر نزلت قال ﷺ نعم اذهب فإنها كفارةٌ لما عمِلْت أو يمنعْن من اقترافها كقوله تعالى إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عن الفحشاء والمنكر
{يُذْهِبْنَ السيئات} “kötülükleri giderir” insanların pek azının uzak kalabildiği [küçük günahları] yani onları keffaret olup siler. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Büyük günahlardan kaçınıldığı müddetçe iki namaz, aralarındaki [günahlar] için keffarettir.» Bir kadını öpüp ardından pişman olan, sonra Resûlullah'a ﷺ gelip yaptığını haber veren Ebü'l-Yeser el-Ensârî hakkında indiği de söylenmiştir. Resûlullah ﷺ: «Rabbimin emrini bekliyorum» buyurmuş; ikindi namazını kılınca bu ayet inmiştir. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ: «Evet, git; şüphesiz bu [namaz], işlediğin şeye keffarettir» buyurmuştur. Yahut Allah Teâlâ'nın {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عن الفحشاء والمنكر} “Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar” buyruğunda olduğu gibi o kötülüklerin işlenmesine engel olur.
{ذلك} إشارةٌ إلى قوله تعالى فاستقم فما بعده وقيل إلى القرآن
{ذلك} “İşte bu” Allah Teâlâ'nın {فاستقم} “dosdoğru ol” buyruğuna ve sonrasına işarettir. Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir.
{ذكرى للذاكرين} أي عظةٌ للمتعظين
{ذكرى للذاكرين} “öğüt alanlar için bir hatırlatmadır/öğüttür” yani ibret alanlar için bir vaazdır.
{واصبر} على مشاقّ ما أُمِرْت به في تضاعيف الأوامرِ السابقةِ وأما ما نُهيَ عنه من الطغيان والركون إلى الذين ظلموا فليس في الانتهاء عنه مشقةٌ فلا وجهَ لتعميم الصبرِ له اللهم إلا أن يُراد به ما لا يمكن عادة خلوُّ البشرِ عنه من أدنى ميلٍ بحكم الطبيعةِ عن الاستقامة المأمورِ بها ومن يسير ميلٍ بحكم البشرية إلى من وجد منه ظلمٌ ما فإن في الاحتراز عن أمثاله من المشقة ما لا يَخْفى
{واصبر} “Ve sabret” geçen emirler zımnında emrolunduğun şeylerin meşakkatlerine [sabret]. Yasaklanan haddi aşmak ve zulmedenlere meyletmek hususlarına gelince; bunlardan vazgeçmekte bir meşakkat yoktur, bu yüzden sabrın bunlara da teşmil edilmesinin bir veçhi yoktur. Meğerki bununla, tabiat gereği emrolunan istikametten en ufak bir sapma ve beşeriyet icabı kendisinden herhangi bir zulüm sadır olan kimseye azıcık bir meyil gösterme gibi âdeten insanın uzak kalamayacağı haller kastedilmiş olsun; zira bunların benzerlerinden sakınmaktaki meşakkat gizli değildir.
{فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} أي يوفيهم أجورَ أعمالهم من غير بخسٍ أصلاً وإنما عبِّر عن ذلك بنفي الإضاعةِ مع أن عدمَ إعطاءِ الأجرِ ليس بإضاعةٍ حقيقةً كيف لا والأعمالُ غيرُ موجبةٍ للثواب حتى يلزَم من تخلفه عنها ضياعُها لبيانِ كمالِ نزاهتِه تعالَى عنْ ذلكَ بتصويرِه بصورةِ ما يمتنع صدورُه عنْهُ سبحانَهُ منَ القبائح وإبرازِ الإثابةِ في معرِض الأمورِ الواجبةِ عليه وإنما عدل عن الضمير ليكون كالبرهان على المقصود مع إفادة فائدةٍ عامةٍ لكل من يتصف به وهو تعليلٌ للأمر بالصبر وفيه إيماءٌ إلى أن الصبرَ على ما ذكر من باب الإحسان
{فَإِنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المحسنين} “Çünkü Allah, güzel davrananların mükâfatını zayi etmez” yani amellerinin karşılığını hiçbir eksiltme olmaksızın tastamam verir. Ücretin verilmemesi hakikatte bir zayi etme olmadığı halde zayi etmenin nefyiyle ifade edilmesi —nasıl olmasın ki, ameller sevabı gerektirici değildir ki sevabın gerçekleşmemesinden amellerin zayi olması gereksin— O Sübhânehû'dan sadır olması imkânsız olan çirkinlikler suretinde tasvir edilerek O Teâlâ'nın bundan tam anlamıyla münezzeh olduğunu beyan etmek ve mükâfatlandırmayı O'nun üzerine vacip olan hususlar kılığında ortaya koymak içindir. Zamir yerine [zahir isim olan “muhsinler” lafzına] dönülmesi ise, bu vasıfla nitelenen herkese şamil genel bir fayda sağlamakla birlikte maksada delil kabilinden olsun diyedir. Bu ifade, sabır emrinin gerekçesidir ve zikredilen şeylere sabretmenin ihsan kabilinden olduğuna bir ima taşır.
{فَلَوْلَا كَانَ} فهلا كان
{فَلَوْلَا كَانَ} “Olsaydı ya”,
{مّنَ القرون} الكائنةِ
{مّنَ القرون} “nesillerden” var olan,
{مِن قَبْلِكُمْ} على رأي من جوز حذف الموصول مع بعض صلتِه أو كائنةً من قبلكم
{مِن قَبْلِكُمْ} “sizden önceki” mevsûlün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre yahut “sizden önce var olan” [takdirindedir],
{أولوا بَقِيَّةٍ} من الرأي والعقلِ أو أولوا فضلٍ وخير وسُمّيا بها لأن الرجلَ إنما يستبقي مما يخرجه عادة أجودَه وأفضلَه فصار مثلاً في الجودة والفضلِ ويقال فلان من بقيةِ القومِ أي من خيارِهم ومنه ما قيل في الزوايا خبايا وفي الرجال بقايا ويجوز أن تكون البقيةُ بمعنى البقوى كالتقية من التقوى أي فهلا كان منهم ذوو إبقاءٍ على أنفسهم وصيانةٍ لها من سخط الله تعالى وعقابه ويؤيده أنه قرىء أولو بقْيةٍ وهي المرّةُ من مصدر بقاه يَبقيه إذا راقبه وانتظره أي أولو مراقبةِ وخشيةٍ من عذابِ الله تعالى كأنهم ينتظرون نزولَه لإشفاقهم
{أولوا بَقِيَّةٍ} “akıl ve fazilet sahipleri” görüş ve akıl sahipleri yahut fazilet ve hayır sahipleri [olsaydı ya]. Bu iki kavrama bu ismin verilmesi, insanın âdeten elden çıkardığı şeylerin arasından en kalitelisini ve en faziletlisini geride bırakıp saklamasından (istibkâ) ötürüdür; böylece bu kelime üstünlük ve fazilette bir darbımesel olmuştur. «Filan kimse kavmin bakiyyesindendir» denir ki yani onların hayırlılarındandır. «Köşelerde gizli hazineler, adamlarda ise seçkin bakiyyeler vardır» sözü de bundandır. {البقية} kelimesinin, {التقوى} lafzından {التقية} gibi {البقوى} (korunma/sakınma) manasında olması da caizdir; yani “Onlardan kendi nefislerini esirgeyen ve Allah Teâlâ'nın gazabından ve azabından koruyan kimseler olsaydı ya!” [demektir]. Bu manayı, {أولو بقْيةٍ} şeklinde okunması da destekler; bu da gözetledi ve bekledi anlamındaki {بقاه يَبقيه} fiilinin bir defa oluş bildiren masdarıdır (masdar-ı merre); yani “korku ve endişelerinden ötürü sanki Allah Teâlâ'nın azabının inmesini bekliyormuş gibi O'nun azabından sakınan ve korkan kimseler [olsaydı ya]” demektir.
{يَنْهَوْنَ عَنِ الفساد فِى الارض} الواقعِ منهم حسب ما حكى عنه
{يَنْهَوْنَ عَنِ الفساد فِى الارض} “yeryüzünde fesat çıkarmaktan meneden” haklarında nakledildiği üzere kendilerinden vuku bulan [fesattan meneden],
{إلا قليلا ممن أنجينا مِنْهُمْ} استثناءٌ منقطعٌ أي لكِنْ قليلاً منهم أنجيناهم لكونهم على تلك الصفةِ على أن من للبيان لا للتبعيض لأن جميعَ الناجين ناهون ولا صحة للاتصال على ظاهر الكلامِ
{إلا قليلا ممن أنجينا مِنْهُمْ} “ancak onlardan kurtardığımız pek azı müstesna”. Munkatı bir istisnadır; yani “Fakat o vasıf üzere oldukları için onlardan pek azını kurtardık” [demektir]. {مِنْ} edatı teb‘îz (kısım bildirme) için değil beyan içindir; zira kurtulanların tamamı kötülükten menedenlerdir. Sözün zahirine göre muttasıl istisna olması sahih değildir;
هود الآية (١١٧) لأنه يكون تحضيضاً لأولي البقية على النهي المذكورِ إلا للقليل من الناجين منهم كما إذا قلت هلاّ قرأ قومُك القرآن إلا الصلحاءَ منهم مريداً لاستثناء الصلحاءِ من المُحضَّضين على القراءة نعم يصح ذلك إن جعل استثناءً من النفي اللازمِ للتحضيض فكأنه قيل ما كان من القرون أولو بقيةٍ إلا قليلاً منهم لكنَّ الرفعَ هو الأفصحُ حينئذ على البدلية
Hûd Ayet (117) zira bu takdirde, kurtulanların azı hariç tutularak akıl ve fazilet sahiplerinin mezkûr nehyetmeye teşvik edilmesi manasına gelir; nitekim salih olanları okumaya teşvik edilenlerden istisna etmeyi murat ederek: «Kavmin içindeki salihler hariç, Kur'an okusalardı ya!» demen gibi olur. Evet, teşvikin gerektirdiği nefyin istisnası kılınırsa bu sahih olur; sanki şöyle denilmiş gibidir: «O nesillerden onlardan pek azı hariç akıl ve fazilet sahipleri çıkmadı.» Ne var ki bu durumda bedel yoluyla ref ile okunması en fasih olanıdır.
{واتبع الذين ظَلَمُواْ} بمباشرة الفسادِ وتركِ النهي عنه
{واتبع الذين ظَلَمُواْ} “Zulmedenler ise uydular” bizzat fesat işleyerek ve fesadı nehyetmeyi terk ederek [zulmedenler],
{مَا أُتْرِفُواْ فِيهِ} أي أُنعموا من الشهوات واهتموا بتحصيلها أما المباشرون فظاهرٌ وأما المساهلون فلِما لهم في ذلك من نيل حظوظِهم الفاسدة وقيل المرادُ بهم تاركو النهي وأنت خبيرٌ بأنه يلزم منه عدمُ دخولِ مباشري الفسادِ في الظلم والإجرام عبارةً
{مَا أُتْرِفُواْ فِيهِ} “kendilerine verilen şımarıkça refahın ardına” yani kendilerine lütfedilen şehvetlerin ve onları elde etme çabasının peşine düştüler. Bizzat fesadı işleyenler açısından bu açıktır; gevşeklik gösterenlere gelince, onların da bunda fasit arzularına nail olma payları bulunduğu içindir. Onlardan maksadın nehyetmeyi terk edenler olduğu da söylenmiştir; fakat bilirsin ki bundan, fesadı bizzat işleyenlerin lafız itibarıyla zulüm ve cürüm kapsamına girmemesi lazım gelir.
{وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ} أي كافرين فهو بيانٌ لسبب استئصالِ الأمم المُهلَكة وهو فشوُّ الظلمِ واتباعُ الهوى فيهم وشيوعُ ترك النهي عن المنكرات مع الكفر وقوله واتّبع عطفٌ على مضمر دل عليه الكلامُ أي لم ينهَوا واتبع الخ فيكون العدولُ إلى المظهر لإدراج المباشرين معهم في الحكم والتسجيلِ عليهم بالظلم وللإشعار بعلية ذلك لما حاق بهم من العذاب أو على استئنافٍ يترتب على قوله إِلَاّ قَلِيلاً أي إلا قليلا ممن أنجينا منهم نهوا عن الفساد واتبع الذين ظلموا من مباشري الفساد وتاركي النهي عنه فيكون الإظهارُ مقتضى الظاهِرِ وقوله وكانوا مجرمين عطفٌ على أترفوا أي اتبعوا الإتراف وكونُهم مجرمين لأن تابعَ الشهواتِ مغمورٌ بالآثام أو أريد بالإجرام إغفالُهم للشكر أو على اتبع أي اتبعوا شهواتِهم وكانوا بذلك الاتباعِ مجرمين ويجوز أن يكون اعتراضاً وتسجيلاً عليهم بأنهم قومٌ مجرمون وقرىء وأُتْبع أي أُتبعوا جزاءَ ما أُترفوا فتكون الواو للحال ويجوز أن يُفسَّر به المشهورةُ ويعضُده تقدم الإنجاء
{وَكَانُواْ مُجْرِمِينَ} “ve onlar zaten günahkâr/suçlu kimselerdi” yani kâfirlerdi. Bu ifade, helak edilen ümmetlerin kökünün kazınma sebebinin beyanıdır; bu da küfürle birlikte zulmün ve heva hevese uymanın aralarında yayılması ve münkerlerden nehyetmenin terkinin yaygınlaşmasıdır. {واتّبع} kavli, kelamın delalet ettiği gizli bir fiile matuftur; yani “nehyetmediler ve [şımarıkça refahın ardına] uydular...” takdirindedir. Bu durumda zahir isme dönülmesi, bizzat fesadı işleyenleri de hükme dahil etmek, onların zulmünü tescil etmek ve başlarına gelen azabın illetini bildirmek içindir. Yahut {إِلَاّ قَلِيلاً} buyruğuna terettüp eden bir istînâfa matuftur; yani “Onlardan kurtardıklarımızdan pek azı fesattan nehyetti; zulmedenler ise —ki bunlar bizzat fesat işleyenler ve onu nehyetmeyi terk edenlerdir— [şımarıkça refahın peşine düştüler]” demektir; bu takdirde zahir ismin getirilmesi zahirin muktezası olur. {وكانوا مجرمين} kavli ise {أترفوا} lafzına matuftur; yani “Refaha ve günahkâr olmaya uydular” demektir, çünkü şehvetlere uyan kimse günahlara batmıştır; yahut cürümden maksat şükrü terk etmeleridir. Ya da {اتبع} fiiline matuftur; yani “Şehvetlerine uydular ve bu uymakla günahkâr oldular” demektir. Bir itiraz (ara cümle) olup onların günahkâr bir kavim olduklarını tescil etmesi de caizdir. {وأُتْبع} şeklinde meçhul olarak da okunmuştur; yani “Şımartıldıkları şeylerin cezası onların ardına takıldı” demektir, bu takdirde vav harfi hal içindir. Meşhur kıraatin bu manayla tefsir edilmesi de caizdir ve önceden kurtarmanın zikredilmiş olması da bunu destekler.
{وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ القرى} أي ما صح وما استقامَ بل استحال في الحكمةِ أن يُهلك القرى التي أهلكها حسب ما بلغك أنباؤها ويُعلم من ذلك حالُ باقيها من القرى الظالمةِ واللام لتأكيد النفي وقوله
{وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ القرى} “Rabbin o memleketleri helak edecek değildi” yani haberleri sana ulaştığı üzere helak ettiği memleketleri helak etmesi ne doğru ne de yerinde olurdu; bilakis hikmet gereği bu imkânsızdı. Buradan, zalim memleketlerden geriye kalanların hali de anlaşılır. [Liyuhlike başındaki] lâm harfi nefyi tekit içindir. Ayetin devamındaki,
{بِظُلْمٍ} أي ملتبساً به قيل هو حالٌ من الفاعل أي ظالماً لها والتنكيرُ للتفخيم والإيذانِ بأن إهلاكَ المصلحين ظلمٌ عظيم والمرادُ تنزيهُ الله تعالى عن ذلك بالكلية بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنه تعالى وإلا فلا ظلمَ فيما فعله الله تعالى بعباده كائناً ما كان لِما تقررَ منْ قاعدةِ أهلِ السنة وقد مر تفصليه في سورة آل عمران عند قولِه تعالى وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ وقوله تعالى
{بِظُلْمٍ} “zulüm ile/haksız yere” yani zulme bulaşmış olarak [helak edecek değildi]. Bunun failden hal olduğu söylenmiştir; yani “onlara zulmedici olarak [helak edecek değildi]”. Nekire kılınması tazim/büyütme içindir ve ıslah edici kimseleri helak etmenin büyük bir zulüm olduğunu bildirmektedir. Maksat, Allah Teâlâ'dan sadır olması imkânsız olan bir şey suretinde tasvir edilerek Allah Teâlâ'yı bundan tamamen tenzih etmektir; aksi takdirde Ehl-i Sünnet kuralı gereğince Allah Teâlâ'nın kullarına yaptığı hiçbir şeyde ne olursa olsun zulüm yoktur. Bunun tafsilatı Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın {وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} “ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” buyruğunda geçmişti. Allah Teâlâ'nın,
{وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} حالٌ من المفعول والعاملُ عامله ولكن لا باعتبار تقيّدِه بما وقع حالاً من فاعله أعني بظلم لدلالته على تقيد نفي الإهلاكِ ظلماً بحال كونِ أهلِها مصلحين ولا ريب في فساده بل مطلقاً عن ذلك وقيل المرادُ بالظلم الشركُ والباء للسببية أي لا يُهلك القرى بسبب إشراك أهلِها وهم مُصلِحون يتعاطَوْن الحقَّ فيما بينهم ولا يضمُّون إلى شركهم فساداً آخرَ وذلك لفرط رحمتِه ومسامحتِه في حقوقه تعالى ومن ذلك قدَّم الفقهاءُ عند تزاحم الحقوقِ حقوقَ العبادِ الفقراءِ على حقوق الله تعالى الغنيِّ الحميد وقيل المُلكُ يبقى مع الشرك ولا يبقى مع الظلم وأنت تدري أن مقامَ النهي عن المنكرات التي أقبحُها الإشراكُ بالله لا يلائمه فإن الشركَ داخلٌ في الفساد في الأرض دخولاً أولياً ولذلك كان ينهي كلٌّ من الرسل الذين قُصّت أنباؤهم أمتَه أولاً عن الإشراك ثم عن
{وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} “onların halkı ıslah ediciler/düzelticiler iken” buyruğu ise mef‘ûlden haldir ve âmili de onun âmilidir; fakat failin hali olan {بظلم} lafzıyla kayıtlanması itibarıyla değil; zira bu, zulümle helak etmenin nefiy edilmesini halkının ıslah edici olması haliyle kayıtlamaya delalet eder ki bunun fasitliğinde şüphe yoktur; bilakis bundan mutlak olarak [haldir]. Zulümden maksadın şirk olduğu ve ba (بـ) harfinin sebebiyet bildirdiği de söylenmiştir; yani “Halkı aralarında hakkı gözeten ve şirklerine başka bir fesat eklemeyen ıslah ediciler iken, sırf şirk koşmaları sebebiyle o memleketleri helak etmez.” Bu da O'nun rahmetinin enginliğinden ve Kendi haklarındaki müsamahasından ötürüdür. Bundan dolayı fakihler, haklar çakıştığı zaman muhtaç kulların haklarını, Ganî ve Hamîd olan Allah Teâlâ'nın haklarının önüne geçirmişlerdir. «Mülk şirk ile baki kalır fakat zulüm ile baki kalmaz» da denilmiştir. Ancak bilirsin ki en çirkini Allah'a şirk koşmak olan münkerlerden nehyetme makamı buna uygun düşmez; zira şirk, yeryüzünde fesat çıkarmanın içine öncelikli olarak dahildir. Bu sebeple haberleri anlatılan peygamberlerin her biri, ümmetlerini önce şirkten, sonra da,
هود الآية (١١٨ ١١٩ ١٢٠) سائر المعاصي التي كانوا يتعاطَونها فالوجهُ حملُ الظلمِ على مطلق الفسادِ الشاملِ للشرك وغيرِه من أصناف المعاصي وحملُ الإصلاحِ على إصلاحه والإقلاعِ عنه بكون بعضهم متصدّين للنهي عنه وبعضِهم متوجّهين إلى الاتعاظ غيرَ مُصرِّين على ما هم عليه من الشرك وغيره من أنواع الفساد
Hûd Ayet (118-119-120) işleyegeldikleri diğer günahlardan nehyetmiştir. Bu durumda en uygun vecih; zulmü, şirki ve diğer günah çeşitlerini kapsayan mutlak fesada hamletmek; ıslahı ise bir kısmının fesattan nehyetmeye yönelmesi, bir kısmının da üzerinde bulundukları şirk ve diğer fesat türlerinde ısrar etmeyip ibret almaya yönelmesi suretiyle o fesadı düzeltmeye ve ondan vazgeçmeye hamletmektir.
{وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ الناس أُمَّةً وَاحِدَةً} مجتمعةً على الحق ودين الإسلام بحيث لا يكاد يختلف فيه أحدٌ ولكن لم يشأْ ذلك فلم يكونوا متفقين على الحق
{وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لَجَعَلَ الناس أُمَّةً وَاحِدَةً} “Eğer Rabbin dileseydi, insanları tek bir ümmet yapardı” hiç kimsenin neredeyse onda ihtilaf etmeyeceği şekilde hak ve İslam dini üzere birleşmiş [tek bir ümmet yapardı]. Fakat bunu dilemedi, bu yüzden hak üzere ittifak etmiş olmadılar.
{وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} في الحق أي مخالفين له كقولِه تعالى وَمَا اختلف فِيهِ إِلَاّ الذين أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات بَغْيًا بَيْنَهُمْ
{وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Hâlâ da ihtilaf edip durmaktadırlar” hak hususunda [ihtilaf edip durmaktadırlar] yani Allah Teâlâ'nın {وَمَا اختلف فِيهِ إِلَاّ الذين أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki azgınlık/kıskançlık yüzünden ancak kendilerine kitap verilenler onda ihtilafa düştüler” buyruğunda olduğu gibi ona muhalefet edip dururlar.
{إِلَاّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ} إلا قوماً قد هداهم الله تعالى بفضله إلى الحق فاتفقوا عليه ولم يختلفوا فيه أي لم يخالفوه وحملُه على مطلق الاختلاف الشاملِ لِما يصدر من المُحق والمُبطل يأباه الاستثناءُ المذكور
{إِلَاّ مَن رَّحِمَ رَبُّكَ} “Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır” ancak Allah Teâlâ'nın lütfuyla hakka hidayet ettiği, onun üzerinde birleşip onda ihtilaf etmeyen yani ona muhalefet etmeyen bir kavim müstesnadır. Bu ifadenin, haklıdan ve haksızdan sadır olan her türlü ihtilafı kapsayan mutlak ihtilafa hamledilmesine mezkûr istisna engeldir.
{ولذلك} أي ولما ذكر من الاختلاف
{ولذلك} “Bunun için” yani zikredilen ihtilaf için,
{خَلْقَهُمْ} أي الذين بقُوا بعد الثنيا وهم المختلِفون فاللامُ للعاقبة أو للترحم فالضميرُ لمن واللام في معناها أولهما معاً فالضميرُ للناس كافةً واللام بمعنى مجازيَ عامّ لكلا المعنيين
{خَلْقَهُمْ} “onları yarattı” yani istisnadan sonra geriye kalanları ki onlar ihtilaf edenlerdir; bu takdirde [ve-lizâlike başındaki] lâm akıbet içindir. Yahut merhamet etmek için [yarattı]; bu takdirde zamir {من} lafzına racidir ve lâm harfi kendi [talil] manasındadır. Ya da her ikisi için birden [yarattı]; bu takdirde zamir bütün insanlara racidir ve lâm harfi her iki manayı birden kapsayan genel mecazi bir manadadır.
{وتمت كلمة رَبّكَ} أي وعيدُه أو قولُه للملائكة
{وتمت كلمة رَبّكَ} “Rabbinin şu sözü tamamlandı/kesinleşti” yani O'nun tehdidi yahut meleklere söylediği sözü [kesinleşti]:
{لَامْلَانَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ} أي من عُصاتهما أجمعين أو منهما أجمعين لا من أحدهما
{لَامْلَانَّ جَهَنَّمَ مِنَ الجنة والناس أَجْمَعِينَ} “«Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım!»” yani onların isyankârlarının hepsiyle yahut sadece birinden değil her ikisinden birden [dolduracağım].
{وَكُلاًّ} أي وكلَّ نبأ فالتنوين عوضا عن المضاف إليه
{وَكُلاًّ} “Her birini” yani her haberi. Tenvin muzafun ileyhin yerine ivazdır.
{نَقُصُّ عليك} يخبرك به وقوله تعالى
{نَقُصُّ عليك} “sana anlatıyoruz” sana haber veriyoruz. Allah Teâlâ'nın,
{مِنْ أَنْبَاء الرسل} بيانٌ لكُلاًّ وقوله تعالى
{مِنْ أَنْبَاء الرسل} “peygamberlerin haberlerinden” buyruğu {كُلاًّ} kelimesinin beyanıdır. Allah Teâlâ'nın,
{مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} بدلٌ منه والأظهر أن يكون المضافُ إليه المحذوفُ في كلاًّ المفعولَ المطلق لنقصُّ أي كل اقتصاص أي كلَّ أسلوبٍ من أساليبه نقصُّ عليك من أنباء الرسل وقوله تعالى مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَكَ مفعولُ نقصّ وفائدتُه التنبيهُ على أن المقصودَ بالاقتصاص زيادةُ يقينه ﵇ وطُمأنينةُ قلبه وثباتُ نفسه على أداء الرسالة واحتمالِ أذية الكفارِ بالوقوف على تفاصيل أحوالِ الأممِ السالفة في تماديهم في الضلال وما لقيَ الرسلُ من جهتهم من مكابدة المشاقّ
{مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} “onunla kalbini pekiştirdiğimiz şeyleri” buyruğu ise ondan bedeldir. Daha zahir olanı ise {كلاًّ} lafzındaki hazfedilen muzafun ileyhin {نقصُّ} fiilinin mef‘ûl-i mutlakı olmasıdır; yani “Peygamberlerin haberlerinden her bir anlatış tarzını, onun her üslubunu sana anlatıyoruz” takdirindedir. Allah Teâlâ'nın {مَا نُثَبّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} kavli de {نقصّ} fiilinin mef‘ûlüdür. Bunun faydası, anlatmaktan maksadın; geçmiş ümmetlerin sapıklıkta ısrarlarına ve peygamberlerin onlardan gördükleri meşakkatlere göğüs germelerine dair tafsilatlı hallerine vakıf kılınması suretiyle onun aleyhisselâm yakîninin artması, kalbinin mutmain olması ve risaleti tebliğ etme ile kâfirlerin eziyetlerine katlanma hususunda nefsinin sebat bulması olduğuna dikkat çekmektir.
{وَجَاءكَ فِى هذه} السورة أو الأنباءِ المقصوصة عليك
{وَجَاءكَ فِى هذه} “Sana bunda geldi” bu surede yahut sana anlatılan haberlerde [geldi],
{الحق} الذي لا محيد عنه
{الحق} “hak” kendisinden kaçış olmayan [hak],
{وَمَوْعِظَةٌ وذكرى لِلْمُؤْمِنِينَ} أي الجامعُ بين كونه حقاً في نفسه وكونهِ موعظةً وذكرى للمؤمنين ولكون الوصفِ الأولِ حالاً له في نفسه حُلّي باللام دون ما هو وصفٌ له بالقياس إلى غيره وتقديمُ الظرفِ أعني في هذه على الفاعل لأن المقصودَ بيانُ منافعِ السورةِ أو الأنباءِ المقصوصةِ فيها واشتمالِها على ما ذكر من المنافع المفصلةِ لا بيانُ كونِ ذلك فيها لا في غيرها ولأن عند تأخيرِ ما حقُّه التقديمُ تبقى النفسُ مترقبةً إليه فيتمكن فيها عند الورودِ فضلُ تمكّنٍ ولأن
{وَمَوْعِظَةٌ وذكرى لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir öğüt ve bir hatırlatma” yani bizzat kendisinin hak olmasıyla müminler için bir öğüt ve hatırlatma olmasını kendisinde toplayan şey [geldi]. Birinci vasıf kendi zâtında bir hal olduğu için lâm-ı tarif ile süslenmiş, başkasına kıyasla bir vasıf olanlar ise böyle yapılmamıştır. Zarfın yani {في هذه} ifadesinin failin önüne takdim edilmesi; maksadın, bunun başkasında değil sadece bunda olduğunu beyan etmek değil, bu surenin yahut onda anlatılan haberlerin faydalarını ve zikredilen tafsilatlı menfaatleri ihtiva ettiğini beyan etmek oluşundandır. Ayrıca hakkı takdim edilmek olan bir şey tehir edildiğinde nefis onu bekler ve ulaştığında zihne daha güçlü bir şekilde yerleşir. Bir de,
هود الآية (١٢١ ١٢٢ ١٢٣) في المؤخر نوعَ طولٍ يُخلُّ تقديمُه بتجاوب أطراف النظمِ الكريم
Hûd Ayet (121-122-123) sonraya bırakılan ifadede bir tür uzunluk bulunduğundan, onun öne alınması kerim nazmın uçlarının birbiriyle uyumunu ve ahengini bozardı.
{وَقُل لّلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} بهذا الحقِّ ولا يتعظون به ولا يتذكرون
{وَقُل لّلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “İnanmayanlara de ki” bu hakka iman etmeyen, onunla öğüt alıp düşünmeyen kimselere [de ki]:
{اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} على حالكم وجِهتِكم التي هي عدمُ الإيمان
{اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} “Elinizden geleni yapın/bulunduğunuz hal üzere amel edin” imansızlık olan kendi haliniz ve tutumunuz üzere [amel edin],
{إِنَّا عَامِلُونَ} على حالنا وهو الإيمانُ به والاتعاظُ والتذكرُ به
{إِنَّا عَامِلُونَ} “şüphesiz biz de [kendi halimiz üzere] çalışmaktayız” ona iman etmek, onunla öğüt almak ve düşünmek olan kendi halimiz üzere [çalışmaktayız].
{وانتظروا} بنا الدوائرَ
{وانتظروا} “Ve bekleyin” başımıza felaketlerin gelmesini [bekleyin],
{إِنَّا مُنتَظِرُونَ} أن ينزل بكم نحوُ ما نزل بأمثالكم من الكفرة
{إِنَّا مُنتَظِرُونَ} “şüphesiz biz de beklemekteyiz” sizin gibi kâfirlerin başına gelenlerin benzerinin sizin de başınıza inmesini [beklemekteyiz].
{ولله غيب السماوات والارض وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الامر كُلُّهُ} فيرجع لا محالة أمرُك وأمرُهم إليه وقرىء على البناء للفاعل من رجع رجوعاً
{ولله غيب السماوات والارض وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الامر كُلُّهُ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir ve bütün işler O'na döndürülür” dolayısıyla senin işin de onların işi de kaçınılmaz olarak O'na dönecektir. [Kelime], rücû' (رُجُوع) kökünden etken (mâlûm) çatı ile de okunmuştur.
{فاعبده وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} فإنه كافيك والفاءُ لترتيب الأمرِ بالعبادة والتوكلِ على كون مرجعِ الأمور كلِّها إلى الله تعالى وفي تأخير الأمرِ بالتوكل عن الأمر بالعبادة إشعارٌ لأنه لا ينفع دونها
{فاعبده وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} “O halde O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!” zira O sana kâfidir. [Cümle başındaki] fâ harfi, kulluk ve tevekkül emrinin bütün işlerin merciinin Allah Teâlâ olmasına terettüp ettiğini bildirmek içindir. Tevekkül emrinin kulluk emrinden sonraya bırakılmasında, ibadet olmaksızın [tevekkülün] fayda vermeyeceğine bir işaret vardır.
{وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} فيجازيهم بموجبه وقرىء تعملون على تغليب المخاطَب أي أنت وهم فيُجازِي كَّلاً منك ومنُهم بموجب الاستحقاق عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ هودٍ أُعطِيَ من الأجر عشرَ حسنات بعدد من صدق كلَّ واحدٍ من الأنبياء المعدودين فيها عليهم الصلاة والسلام وبعدد مَنْ كذّبهم وكان يوم القيامة من السعداء بفضل الله سبحانه وتعالى
{وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Ve senin Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir” dolayısıyla onları bunun gereğince cezalandıracaktır. Muhatabın tağlîbi ile (تَعْمَلُونَ şeklinde) de okunmuştur; yani sen ve onlar [demektir], böylece hem seni hem onları hak edişe göre karşılıklandıracaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: “Kim Hûd suresini okursa, onda sayılan peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm her birini tasdik edenlerin ve onları yalanlayanların sayısınca kendisine onar sevap verilir ve kıyamet gününde Allah Sübhânehû ve Teâlâ'nın lütfuyla bahtiyarlardan (saîdlerden) olur.”