Binûn

Hûd — 7. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وارتقبوا} وانتظروا مآلَ ما أقول

{وارتقبوا} “Gözetleyin” ve söylediğim şeyin varacağı sonucu bekleyin!

{إِنّى مَعَكُمْ رَقِيبٌ} منتظرٌ فعيل بمعنى الراقب كالصريم أو المراقب كالعشير أو المرتقب كالرفيع وفي زيادة معكم إظهارٌ منه ﵇ لكمال الوثوق بأمره

{إِنّى مَعَكُمْ رَقِيبٌ} “şüphesiz ben de sizinle beraber gözetlemekteyim” Beklemekteyim; [buradaki «rakîb»], sarîm gibi râkıb (gözeten) manasında fâil yahut aşîr gibi murâkıb (gözetleyen) veya refî' gibi mürtekıb (bekleyen) manasında faîl veznindedir. «Sizinle beraber» kaydının eklenmesinde, kendisinin (aleyhisselâm) davasına olan tam güveninin bir göstergesi vardır.

هود (٩٤ ٩٥)

Hûd (94-95)

{ولما جاء أمرنا} أي عذابُنا كما ينبىء عنه قوله تعالى سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ أو وقتُه فإن الارتقابَ مؤذِنٌ بذلك

{ولما جاء أمرنا} “Emrimiz geldiğinde” Yani Allah Teâlâ'nın: {سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini yakında bileceksiniz” buyruğunun bildirdiği üzere azabımız yahut onun vakti [geldiğinde]; zira gözetleme/bekleme ifadesi buna delalet eder.

{نَجَّيْنَا شُعَيْبًا والذين آمنوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا} وهي الإيمانُ الذي وفقناهم له أو بمرحمة كائنةٍ منّا لهم وإنما ذكر بالواو كما في قصة عاد لِما أنه لم يسبِقْه فيها ذكرُ وعدٍ يجري مجرى السببِ المقتضي لدخول الفاءِ في معلوله كما في قصتي صالحٍ ولوط فإنه قد سبق هنالك سابقةُ الوعد بقوله ذلك وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ وقوله إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصبح

{نَجَّيْنَا شُعَيْبًا والذين آمنوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا} “Şuayb'ı ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık” O da kendilerine muvaffak kıldığımız imandır veya tarafımızdan kendilerine yönelik bir merhamet iledir. Âd kıssasında olduğu gibi vâv (وَ) ile zikredilmesi, onda Salih ve Lût kıssalarında olduğu gibi fa'nın (فَ) ma'lulüne dâhil olmasını gerektiren sebep mesabesindeki bir vaadin daha önce geçmemiş olmasındandır. Zira orada: {ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir/vaaddir” ve {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصبح} “Şüphesiz onların helak vakti sabahtır” buyruklarıyla vaat önceden geçmişti.

{وَأَخَذَتِ الذين ظَلَمُواْ} عدل إليه عن الضمير تسجيلاً عليهم بالظلم وإشعاراً بأن ما أخذهم إنما أخذهم بسبب ظلمِهم الذي فُصّل فيما سبق فنونُه

{وَأَخَذَتِ الذين ظَلَمُواْ} “O zulmedenleri de yakalayıverdi” Zulümlerini tescil etmek ve kendilerini yakalayan azabın, daha önce çeşitleri açıklanan zulümleri sebebiyle yakaladığını hissettirmek için zamir yerine açık isim kullanılmıştır.

{الصيحة} قيل صاح بهم جبريلُ ﵇ فهلكُوا وفي سورة الأعراف فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة وفي سورة العنكبوت فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة أي الزَّلزلةُ ولعلها من روادف الصيحة المستتبعة لتموج الهواء المفضي إليها كما مر فيما قبل

{الصيحة} “korkunç ses” Cebrail (aleyhisselâm) onlara öyle bir haykırdı ki helak oldular denilmiştir. A'râf sûresinde: {فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة} “Bunun üzerine onları şiddetli sarsıntı yakaladı”, Ankebût sûresinde: {فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة} “Bunun üzerine onları sarsıntı yakaladı” denilmiştir; yani deprem. Muhtemelen bu sarsıntı, daha önce geçtiği üzere havada dalgalanmaya ve dolayısıyla sarsıntıya yol açan o korkunç sesin ardıllarındandır.

{فَأَصْبَحُواْ فِى دِيَارِهِمْ جاثمين} ميتين لازمين لأماكنهم لا بَراحَ لهم منهَا ولمّا لم يُجعل متعلَّقُ العلمِ في قوله تعالى سَوْفَ تَعْلَمُونَ من يأته عَذَابٌ الخ نفسَ مجيءِ العذابِ بل من يجيئه ذلك جُعل مجيئُه بعد ذلك أمراً مسلَّمَ الوقوعِ غنيا عن الإخبار به حيث جعل شرطاً وجُعل تنجيةُ شعيبٍ ﵇ وإهلاكُ الكفرة جواباً له ومقصودَ الإفادة وإنما قدّم تنجيتُه اهتماماً بشأنها وإيذاناً بسبق الرحمةِ التي هي مقتضى الربوبيةِ على الغضب الذي يظهر أثرُه بموجب جرائرِهم وجرائمهم

{فَأَصْبَحُواْ فِى دِيَارِهِمْ جاثمين} “böylece yurtlarında diz üstü çöke kaldılar” Ölü olarak, bulundukları yerlerden kımıldayamaz ve ayrılamaz bir vaziyette kaldılar. Yüce Allah'ın: {سَوْفَ تَعْلَمُونَ من يأته عَذَابٌ} “Azabın kime geleceğini yakında bileceksiniz” buyruğunda ilmin taalluk ettiği şey azabın bizzat gelişi değil, onun kime geleceği kılındığından; bundan sonra azabın gelişi, haber verilmeye ihtiyaç duyulmayan, gerçekleşmesi kesin bir husus kılınmış ve şart yapılmıştır; Şuayb'ın (aleyhisselâm) kurtarılması ile kâfirlerin helak edilmesi ise onun cevabı ve asıl bildirilmek istenen maksat kılınmıştır. Kurtuluşunun öne alınması ise durumunun önemine binaen ve rubûbiyetin gereği olan rahmetin, onların cürümleri ve suçları sebebiyle eseri ortaya çıkan gazaptan önce geldiğini bildirmek içindir.

{كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ} أي لم يقيموا

{كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ} “Sanki hiç oturup kalmamışlardı” Yani hiç ikamet etmemişlerdi,

{فِيهَا} متصرفين في أطرافها متقلبين في أكنافها

{فِيهَا} “orada” [yani] etrafında dolaşıp bucaklarında yaşayıp tasarrufta bulunmamış gibi.

{أَلَا بُعْدًا لّمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ} العدولُ عن الإضمار إلى الإظهار ليكون أدلَّ على طغيانهم الذي أدّاهم إلى هذه المرتبةِ وليكون أنسبَ بمن شُبّه هلاكُهم بهلاكهم أعني ثمود وإنما شُبّه هلاكُهم بهلاكهم لأنهما أُهلكتا بنوع من العذاب وهو الصيحة غير أن هؤلاءِ صيح بهم من فوقهم وأولئك من تحتهم وقرىء بعُدت بالضم على الأصل فإن الكسرَ تغييرٌ لتخصيص معنى البُعد بما يكون سببَ الهلاك والبعدُ مصدرٌ لهما والبُعدُ مصدرٌ للمكسور

{أَلَا بُعْدًا لّمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ} “Bilin ki Medyen, tıpkı Semûd'un uzaklaştığı (helak olduğu) gibi uzaklaştı” Zamir yerine açık isim kullanılması (izhâr), onları bu dereceye düşüren azgınlıklarına daha açık delalet etmesi ve helakleri helaklerine benzetilen kimselere, yani Semûd kavmine daha uygun düşmesi içindir. Helaklerinin Semûd'un helakine benzetilmesi ise, her ikisinin de aynı türden bir azapla, yani korkunç bir sesle (sayha) helak edilmiş olmalarındandır; şu farkla ki bunlara yukarıdan haykırılmış, onlara ise aşağıdan haykırılmıştır. Asıl hali üzere ötre ile «بَعُدَتْ» şeklinde de okunmuştur; nitekim esre (بَعِدَتْ), helak sebebi olan uzaklaşma manasına tahsis etmek için yapılan bir değişikliktir. «el-Bu'd» (البُعْدُ) her ikisinin de masdarıdır, «el-ba'ad» (البَعَدُ) ise esreli olanın (بَعِدَ) masdarıdır.

هود (٩٦ ٩٧)

Hûd (96-97)

{ولقد أرسلنا موسى بآياتنا} وهي الآيات التسع المفصلات التي هي العصا واليدُ البيضاءُ والطوفانُ والجَرادُ والقُمّلُ والضفادعُ والدمُ ونقصُ الثمراتِ والأنفس ومنهم من جعلهما آيةً واحدةً وعدّ منها إظلالَ الجبل وليس كذلك فإنه لقبول أحكامِ التوراةِ حين أباه بنو إسرائيلَ والباءُ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من مفعول أرسلنا أو نعتاً لمصدره المؤكّد أي أرسلناه حال كونِه ملتبساً بآياتنا أو أرسلناه إرسالا ملتبسا بها

{ولقد أرسلنا موسى بآياتنا} “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle gönderdik” Bunlar; asa, beyaz el (yed-i beyzâ), tufan, çekirge, haşere/kene, kurbağalar, kan, ürünlerin ve canların eksilmesi şeklinde ayrıntılı dokuz ayettir. Bazıları bu ikisini (ürün ve can eksikliğini) tek ayet sayıp dağın üzerlerine kaldırılmasını da bunlardan saymıştır; ancak öyle değildir, zira o, İsrâiloğulları kabul etmeyince Tevrat'ın hükümlerini kabul ettirmek içindir. «Bâ» (بِ) harfi, «أرسلنا» fiilinin mefulünden hal olan ya da tekit edici masdarının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani: «Biz onu ayetlerimizle mücehhez bir halde gönderdik» yahut «Biz onu ayetlerle mücehhez kılınmış bir gönderişle gönderdik» demektir.

{وسلطان مُّبِينٍ} هو المعجزاتُ الباهرةُ منها أو هو العصا والإفرادُ بالذكر لإظهار شرفِها لكونها أبهرَها أو المرادُ بالآيات ما عداها أو هما عبارتان عن شيء واحد أي أرسلناه بالجامع بين كونِه آياتِنا وبين كونِه سلطاناً له على نبوّته واضحاً في نفسه أو موضّحاً إياها من أبان لازماً ومتعدّياً أو هو الغلبةُ والاستيلاءُ كقوله تعالى وَنَجْعَلُ لَكُمَا سلطانا ويجوز أن يكون المرادُ ما بينَهُ ﵇ في تضاعيف دعوتِه حين قال له فرعونُ مِنْ رَبّكُمَا فَمَا بَالُ القرون الاولى من الحقائق الرائقةِ والدقائقِ اللائقةِ وجعلُه عبارة عن التوراة أو إدراجها في جملة الآيات يردّه قوله عز وجل

{وسلطان مُّبِينٍ} “ve apaçık bir delille” Bu, o ayetlerden olan parlak mucizelerdir yahut asadır; tekil olarak zikredilmesi, en parlakları olduğu için şerefini ortaya koymak içindir. Ya da ayetlerden maksat asanın dışındakilerdir; yahut her ikisi de tek bir şeyi ifade eden iki ayrı tabirdir, yani «Biz onu hem ayetlerimiz olma hem de peygamberliğine açık bir delil olma özelliğini kendinde toplayan şeyle gönderdik» demektir; geçişli ve geçişsiz olarak kullanılan «ebâne» (أبان) fiilinden hareketle bizzat kendisi açık olan yahut peygamberliğini açığa çıkaran [delil] demektir. Yahut Yüce Allah'ın: {وَنَجْعَلُ لَكُمَا سلطانا} “ve ikinize bir güç/üstünlük veririz” buyruğunda olduğu gibi galebe ve üstünlüktür. Maksadın, Firavun kendisine: «Rabbiniz kimdir?» ve «Önceki nesillerin durumu nedir?» dediğinde tebliğinin arasında (aleyhisselâm) açıkladığı parlak hakikatler ve uygun incelikler olması da caizdir. Bunun Tevrat'tan ibaret kılınması veya ayetler cümlesine dâhil edilmesi ise, Yüce ve Aziz olan Allah'ın şu buyruğuyla reddedilir:

{إلى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} فإن نزولَها إنما كان بعد مهلِك فرعونَ وقومِه قاطبةً ليعمل بها بنو إسرائيلَ فيما يأتُون وما يَذَرُون وأما فرعونُ وقومُه فإنما كانوا مأمورين بعبادة ربِّ العالمين عز سلطانه وترك العظيمةِ الشنعاءِ التي كانَ يدَّعِيها الطاغيةُ ويقبلُها منهُ فئتُه الباغيةُ وبإرسال بني إسرائيلَ من الأسرِ والقسر وتخصيصُ ملئه بالذكر مع عموم رسالتِه ﵇ لقومه كافة لأصالتهم في الرأي وتدبيرِ الأمور واتباعِ غيرِهم لهم في الورود والصدور وإنما لم يصرَّح بكفر فرعونَ بآيات الله تعالى وانهماكه فيما كان عليه من الضلال والإضلال بل اقتصر على ذكر شأن ملئه فقيل

{إلى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine” Zira Tevrat'ın indirilmesi, İsrâiloğulları yapacakları ve terk edecekleri şeylerde onunla amel etsinler diye Firavun ve kavminin tamamının helakinden sonra olmuştur. Firavun ve kavmine gelince; onlar yalnızca Âlemlerin Rabbi olan -şan ve saltanatı yüce- Allah'a kulluk etmekle, o azgının iddia ettiği ve azgın zümresinin de ondan kabul ettiği o çirkin büyük cürmü terk etmekle ve İsrâiloğullarını esaret ve baskıdan serbest bırakmakla emrolunmuşlardı. Onun (aleyhisselâm) risaleti kavminin tamamına yönelik olmakla birlikte ileri gelenlerin (melenin) tahsis edilerek zikredilmesi; görüş bildirmede ve işleri çekip çevirmede asıl olmaları, diğerlerinin de her türlü iş ve gidişatta onlara uymaları sebebiyledir. Firavun'un Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr ettiği ve içinde bulunduğu sapıklığa ve saptırmaya gömüldüğü açıkça zikredilmeyip sadece ileri gelenlerinin durumunu zikretmekle yetinilmiş ve şöyle buyrulmuştur:

{فاتبعوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ} أي أمرَه بالكفر بما جاءَ به موسَى ﵇ من الحق المبين للإيذان بوضوح حالِه فكأن كفرَه وأمْرَ ملئِه بذلك أمرٌ محققُ الوجودِ غيرُ محتاجٍ إلى الذكر صريحاً وإنما المحتاجُ إلى ذلك شأن ملئِه المترددين بين هادٍ إلى الحق وداعٍ إلى الضلال فنعى عليهم سوءَ اختيارِهم وإيرادُ الفاء في اتّباعهم المترتبِ على أمر فرعونَ المبنيِّ على كفره المسبوقِ بتبليغ الرسالةِ للإشعار بمفاجأتهم في الاتباع ومسارعةِ فرعونَ إلى الكفر وأمرِهم به فكأن ذلك كلّه لم يتراخَ عن الإرسال والتبليغِ بل وقع جميعُ ذلك في وقت واحد فوقع إثرَ ذلك اتباعُهم ويجوز أن يرادَ بأمر فرعونَ شأنُه المشهورُ وطريقتُه الزائغةُ فيكون معنى فاتبعوا فاستمرّوا على الاتّباع والفاءُ

{فاتبعوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ} “Fakat onlar Firavun'un emrine uydular” Yani durumunun apaçıklığını bildirmek üzere Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiği apaçık hakkı inkâr etme emrine uydular. Sanki onun küfrü ve kavminin ileri gelenlerine bunu emretmesi varlığı kesinleşmiş, açıkça zikredilmeye ihtiyaç duymayan bir durumdur; zikredilmeye muhtaç olan ise, hakka çağıran hidayetçi ile sapıklığa çağıran davetçi arasında bocalayan ileri gelenlerin durumudur. Bu sebeple onların kötü tercihlerini yüzlerine vurmuştur. Risaletin tebliğ edilmesinin ardından Firavun'un küfrüne dayanan emrine bağlı olarak onların tâbi oluşunda fâ (فَ) harfinin getirilmesi; onların hemen uymadaki acelelerini ve Firavun'un küfre ve onlara bunu emretmeye koşuşunu hissettirmek içindir. Sanki bütün bunlar gönderilme ve tebliğden gecikmemiş, bilakis hepsi aynı anda meydana gelmiş ve hemen ardından da onların tâbi oluşu vuku bulmuştur. Firavun'un emrinden maksadın onun meşhur hâli ve sapkın yolu olması da caizdir; bu takdirde «فاتبعوا» ifadesinin manası: «uymayı sürdürdüler» demek olur. Fâ harfi ise...

مثلُ ما في قولِك وعظتُه فلم يتَّعِظْ وصِحْتُ به فلم ينزجِرْ فإن الإتيانَ بالشيء بعد ورودِ ما يوجب الإقلاعَ عنه وإن كان استمراراً عليه لكنه بحسَب العنوان فعلٌ جديدٌ وصنعٌ حادثٌ فتأمل وتركُ الإضمارِ لدفع توهُّمِ الرجوعِ إلى مُوسى ﵇ من أول الأمرِ ولزيادة تقبيحِ حال المتبعين فإن فرعونَ علَمٌ في الفساد والإفساد والضلالِ والإضلال فاتباعُه لفَرْط الجهالِة وعدمِ الاستبصار وكذا الحالُ في قولِه تعالى

...senin: «Ona öğüt verdim ama öğüt almadı, ona bağırdım ama vazgeçmedi» sözündeki gibidir. Zira bir şeyi terk etmeyi gerektiren sebep geldikten sonra o şeyi yapmak, her ne kadar onun üzerinde bir devamlılık olsa da unvanı/başlığı itibarıyla yeni bir fiil ve sonradan meydana gelen bir oluştur; iyi düşün! Zamir yerine açık ismin kullanılması (terk-i izmâr), ilk andan itibaren Mûsâ'ya (aleyhisselâm) dönüldüğü vehmini defetmek ve uyanların durumunun çirkinliğini daha da artırmak içindir; çünkü Firavun fesat, ifsât, dalâlet ve idlâlde bir simgedir. Dolayısıyla ona uymak aşırı cehalet ve basiretsizliktendir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki durum da böyledir:

{وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} الرُّشدُ ضدُّ الغِيّ وقد يراد به محموديّةُ العاقبةِ فهو على الأول بمعنى المرشد أو ذي الرشد حقيقةٌ لغويةٌ والإسنادُ مجازيٌّ وعلى الثاني مجازٌ والإسناد حقيقي

{وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} “Oysa Firavun'un emri/işi doğruya iletici değildi” Rüşd, sapkınlığın (gayy) zıddıdır; bazen bununla akıbetin övgüye layık olması da kastedilir. Birinci manaya göre doğru yola iletici (mürşid) veya doğruluk sahibi (zû ruşd) anlamında lügavî hakikattir ve isnad mecazidir; ikinci manaya göre ise mecazdır ve isnad hakikidir.

هود (٩٨ ١٠٠)

Hûd (98-100)

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ} جميعاً من الأشراف وغيرِهم

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ} “Kavminin önüne düşer” İleri gelenleri ve diğerleri dâhil hepsinin önüne.

{يَوْمُ القيامة} أي يتقدّمهم من قدَمه بمعنى تقدّمه وهو استئنافٌ لبيان حالِه في الآخرة أي كما كان قدوةً لهم في الضلال كذلك يتقدمهم إلى النار وهم يتبعونه أو لتوضيح عدمِ صلاحِ مآلِ أمرِه وسوءِ عاقبتِه

{يَوْمُ القيامة} “Kıyamet gününde” Yani onların önüne geçer; «قدَمه» fiilinden olup «تقدّمه» (önüne geçti) manasındadır. Bu, onun ahiretteki durumunu açıklamak için bir istinaftır; yani sapıklıkta onlara nasıl öncü olduysa, ateşe doğru da onların önüne geçecek ve onlar da onu takip edeceklerdir. Yahut işinin varacağı sonucun kötülüğünü ve akıbetinin fenalığını açıklamak içindir.

{فَأَوْرَدَهُمُ النار} أي يوردهم وإيثارُ صيغةِ الماضي للدَلالة على تحقيق الوقوعِ لا محالة شُبّه فرعونُ بالفارط الذي يتقدم الواردةَ إلى الماء وأتباعُه بالواردة والنارُ بالماء الذي يرِدُونه ثم قيل

{فَأَوْرَدَهُمُ النار} “ve onları ateşe götürür” Yani onları ateşe sokar; mazi sığasının tercih edilmesi, bunun kaçınılmaz olarak gerçekleşeceğini göstermek içindir. Firavun suya varmak için kafilenin önüne düşen öncüye (fârıt), ona uyanlar su başına gelen kafileye (vâride), ateş ise vardıkları suya benzetilmiştir. Sonra şöyle buyrulmuştur:

{وَبِئْسَ الورد المورود} أي بئس الوردُ الذي يرِدونه النارُ لأن الورد إنما يراد لتسكين العطشِ وتبريدِ الأكباد والنارُ على ضد ذلك

{وَبِئْسَ الورد المورود} “Vardıkları o yer ne kötü bir varış yeridir!” Yani vardıkları o yer olan ateş ne kötüdür! Çünkü su başına varış (vird), ancak susuzluğu gidermek ve ciğerleri serinletmek için istenir; ateş ise bunun tam zıddıdır.

{واتبعوا} أي الملأُ الذين اتّبعوا أمرَ فرعون

{واتبعوا} “Ve arkalarına takıldı” Yani Firavun'un emrine uyan o ileri gelenler.

{فِى هذه} أي في الدنيا

{فِى هذه} “burada” Yani dünyada,

{لَّعْنَةُ} عظيمةً حيث يلعنهم مَنْ بعدهم من الأمم إلى يوم القيامة

{لَّعْنَةُ} “bir lanet” büyük bir lanet; zira kendilerinden sonra gelen ümmetler kıyamet gününe kadar onlara lanet ederler.

{وَيَوْمَ القيامة} أيضاً حيث يلعنهم أهلُ الموقفِ قاطبةً فهي تابعة لهم حينما ساروا دائرةٌ معهم أينما داروا في الموقف فكما اتّبعوا فرعونَ اتّبعتْهم اللعنةُ في الدارين جزاء وفاقاً واكتُفي ببيان حالِهم الفظيعِ وشأنِهم الشنيعِ عن بيان حالِ فرعونَ إذ حين كان حالُهم هكذا فمَا ظنُّكَ بحالِ من أغوارهم وألقاهم في هذا الضلال البعيد وحيث كان شأنُ الأتباع أن يكونوا أعواناً للمتبوع جُعلت اللعنةُ رِفداً لهم على طريقة التهكّم فقيل

{وَيَوْمَ القيامة} “ve kıyamet gününde de” Aynı şekilde kıyamet gününde de mahşer halkının tamamı onlara lanet eder; nitekim lanet onlar nereye giderse arkalarından gider, mahşerde nereye dönerlerse onlarla beraber döner. Böylece onlar Firavun'a uydukları gibi, lanet de amellerine tam uygun bir ceza olarak iki cihanda onların peşine takılmıştır. Durumları böyle olunca onları saptırıp bu uzak dalalete atan kimsenin durumunun ne olacağını var sen düşün diyerek, onların bu korkunç ve çirkin durumlarının beyanıyla Firavun'un durumunu beyan etmekten müstağni kalınmıştır. Tâbi olanların şanı, uydukları kişiye yardımcı olmak olduğundan, alay yollu lanet onlara bir ihsan/bağış (rifd) kılınmış ve şöyle buyrulmuştur:

{بِئْسَ الرفد المرفود} أي بئس العونُ المُعانُ وقد فُسر الرفدُ بالعطاء ولا يلائمه المقام وأصلُه ما يضاف إلى غيره ليُعمِّده والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي رفدُهم وهي اللعنةُ في الدارين وكونُه مرفوداً من حيث أن كلَّ لعنة منها مُعِيْنةٌ ومُمِدّةٌ لصاحبتها ومؤيدةٌ لها

{بِئْسَ الرفد المرفود} “Verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” Yani yardım edilen o yardım ne kötüdür! «Rifd» bağış/ihsan olarak da tefsir edilmiştir, fakat bu makama pek uymaz. Aslı, bir şeyi destekleyip güçlendirmek için ona eklenen şeydir. Yerilen şey (mahsûs bi'z-zem) mahzuftur; yani «onların bağışı/yardımı olan iki cihandaki lanet ne kötüdür!» demektir. Verilen/katlanan (merfûd) olması ise, bu lanetlerin her birinin diğerine yardım etmesi, onu destekleyip pekiştirmesi yönündendir.

{ذلك} إشارة إلى ما قُص من أنباء الأممِ وبعده باعتبار تقضّيه في الذكر والخطابُ لرسول الله ﷺ وهو مبتدأ خبره

{ذلك} “İşte bu” Ümmetlerin kıssalarından anlatılanlara bir işarettir; zikirde sona ermiş olması hasebiyle uzaklık zamiriyle getirilmiştir. Hitap ise Resûlullah'adır (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bu mübtedadır, haberi ise şudur:

{من أَنْبَاء القرى} المهلَكة بما جنتْه أيدي أهلِها

{من أَنْبَاء القرى} “o memleketlerin haberlerindendir” halkının elleriyle işledikleri sebebiyle helak edilen [memleketlerin].

{نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} خبرٌ بعد خبرٍ أي ذلك النبأُ بعضُ أنباءِ القرى مقصوصٌ عليك

{نَقُصُّهُ عَلَيْكَ} “sana anlattığımız” Haberden sonra gelen haberdir; yani: «İşte bu haber, o memleketlerin sana anlatılan bazı haberleridir» demektir.

{مِنْهَا} أي من تلك القرى

{مِنْهَا} “Onlardan” Yani o memleketlerden,

{قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} أي ومنها حصيد حُذف لدلالة الأولِ عليه شُبّه ما بقيَ منها بالزرع القائمِ على ساقه وما عفا وبطَل بالحصيد والجملةُ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب

{قَائِمٌ وَحَصِيدٌ} “kimi ayakta kalmış, kimi de biçilmiştir” Yani «ve bazısı da biçilmiştir»; ilki delalet ettiği için [ikincisindeki bazısı ifadesi] hazfedilmiştir. Onlardan ayakta kalanlar sapı üzerinde duran ekine, silinip yok olanlar ise biçilmiş ekine benzetilmiştir. Cümle istinafiyedir, iraptan mahalli yoktur.

هود الآية (١٠١ ١٠٢ ١٠٣ ١٠٤)

Hûd Sûresi Âyet (101-104)

{وَمَا ظلمناهم} بأن أهلكناهم

{وَمَا ظلمناهم} “Biz onlara zulmetmedik” onları helak etmekle.

{ولكن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} بأن جعلوها عُرضةً للهلاك باقتراف ما يوجبه

{ولكن ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} “fakat onlar kendilerine zulmettiler” Helaki gerektiren şeyleri irtikâp ederek nefislerini helake maruz bırakmak suretiyle.

{فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ} فما نفعتهم ولا دفعتْ بأسَ الله تعالى عنهم

{فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ} “Onlara hiçbir fayda sağlamadı” Onlara ne bir fayda sağladı ne de Allah Teâlâ'nın azabını onlardan savabildi.

{آلهتهم التي يدعون} أي يعبدونها

{آلهتهم التي يدعون} “yalvardıkları ilahları” Yani taptıkları [ilahları],

{من دُونِ الله} أُوثر صيغةُ المضارعِ حكايةٌ للحال الماضيةِ أو دِلالةً على استمرار عبادتِهم لها

{من دُونِ الله} “Allah'ı bırakıp da” Geçmişteki hâli canlandırmak (hikâye-i hâl-i mâziye) yahut onlara ibadetlerinin sürekliliğine delalet etmek için muzari sığası tercih edilmiştir.

{مِن شَىْء} في موضع المصدر أي شيئا من الإغناء

{مِن شَىْء} “hiçbir şey” Masdar konumundadır; yani: «faydadan yana hiçbir fayda [sağlamadı]» demektir.

{لَّمَّا جَاء أَمْرُ رَبّكَ} أي حين مجيءِ عذابِه وهو منصوبٌ بأغنت وقرىء آلهتُهم اللاتي ويُدْعَون على البناء للمجهول

{لَّمَّا جَاء أَمْرُ رَبّكَ} “Rabbinin emri geldiğinde” Yani O'nun azabı geldiği vakit. Bu, «أَغْنَتْ» fiiliyle mensuptur. «آلِهَتُهُمُ اللَّاتِي» şeklinde ve meçhul bina ile «يُدْعَوْنَ» şeklinde de okunmuştur.

{وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} أي إهلاك وتخسير فإنهم إنما هلكوا وخسِروا بسبب عبادتِهم لها

{وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ve onlara ziyan ve helakten başka bir şey artırmadılar” Yani helak ve hüsran [artırmadılar]. Zira onlar ancak o ilahlara tapmaları sebebiyle helak olup hüsrana uğradılar.

{وكذلك} أيْ ومثلَ ذلكَ الأخذِ الذي مر بيانُه وهو رفعٌ على الابتداء وخبرُه قوله

{وكذلك} “İşte böyledir” Yani beyanı geçen o yakalayış gibidir. Bu, mübteda olarak merfûdur; haberi ise şu buyruktur:

{أَخْذُ رَبّكَ} وقرىء أخذَ ربُّك فمحلُّ الكاف النصبُ على أنَّه مصدرٌ مؤكد

{أَخْذُ رَبّكَ} “Rabbinin yakalaması” «أَخَذَ رَبُّكَ» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde kâf zamirinin mahalli tekit edici masdar olarak nasptır.

{إِذَا أَخَذَ القرى} أي أهلَها وإنما أُسند إليها للإشعار بَسَريان أثرِه إليها حسبما ذُكر وقرىء إذْ أخذ

{إِذَا أَخَذَ القرى} “memleketleri yakaladığı zaman” Yani halkını [yakaladığı zaman]. Bunun memleketlere isnad edilmesi, belirtildiği üzere yakalamanın eserinin oraya sirayet ettiğini hissettirmek içindir. «إِذْ أَخَذَ» şeklinde de okunmuştur.

{وَهِىَ ظالمة} حالٌ من القرى وهي في الحقيقة لأهلها لكنها لما أُقيمت مُقامَهم في الأخذ أُجريت الحالُ عليها وفائدتُها الإشعارُ بأنهم إنما أُخذوا بظلمهم ليكون ذلك عبرةً لكل ظالم

{وَهِىَ ظالمة} “onlar zulmederken” «الْقُرَى» kelimesinden haldir; bu hal hakikatte memleket halkına aittir, ancak memleket yakalanma hususunda halkının yerine konulduğu için hal ona irad edilmiştir. Bunun faydası, her zalime bir ibret olsun diye onların ancak zulümleri sebebiyle yakalandıklarını bildirmektir.

{إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} وجيع صعب على المأخوذ لا يرجى منه الخلاص وفيه ما لا يَخفْى من التهديد والتحذير

{إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir” Yakalanan kişi için çok elem verici ve zordur, ondan kurtuluş umulmaz. Bunda gizli kalmayacak derecede açık bir tehdit ve uyarı vardır.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ} أي في أخذه تعالى للأمم المهلكة أو في قصصهم

{إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda vardır” Yani Allah Teâlâ'nın helak edilen ümmetleri yakalamasında yahut onların kıssalarında,

{لآيَةً} لعبرةً

{لآيَةً} “elbette bir ibret” elbette bir ibret [vardır],

{لّمَنْ خَافَ عَذَابَ الاخرة} فإنه المعتبرُ به حيث يُستدل بما حاق بهم من العذاب الشديد بسببِ ما عمِلوا من السيئات على أحوال عذابِ الآخرة وأما من أنكر الآخرةَ وأحال فناءَ العالم وزعم أن ليس هو ولا شيءٌ من أحواله مستنداً إلى الفاعل المختارِ وأن ما يقع فيه من الحوادث فإنما يقع لأسباب تقتضيه من أوضاع فلكيةٍ تتفق في بعض الأوقاتِ لا لما ذُكر من المعاصي التي يقترفها الأممُ الهالكة فهو بمعزل من هذا الاعتبارِ تباً لهم ولما لهم من الأفكار

{لّمَنْ خَافَ عَذَابَ الاخرة} “ahiret azabından korkan kimse için” Zira ibret alan odur; çünkü o, helak edilen ümmetlerin işledikleri kötülükler sebebiyle başlarına gelen şiddetli azaptan yola çıkarak ahiret azabının hallerine delil getirir. Ahireti inkâr eden, âlemin yok olmasını imkânsız gören; ne âlemin ne de onun hallerinden hiçbir şeyin irade sahibi fail bir Yaratıcı'ya (el-Fâilü'l-Muhtâr) dayanmadığını, âlemde meydana gelen hadiselerin ancak helak edilen ümmetlerin irtikâp ettiği zikredilen günahlar sebebiyle değil, belirli vakitlerde meydana gelen felekî konumlardan kaynaklanan zorunlu sebeplerle vuku bulduğunu iddia eden kimseye gelince; o, bu ibret alıştan tamamen uzaktır. Onlar da onların bu düşünceleri de kahrolsun!

{ذلك} إشارةٌ إلى يوم القيامةِ المدلول عليه بذكر الآخرة

{ذلك} “İşte bu” Ahiret zikredilerek delalet edilen kıyamet gününe bir işarettir.

{يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ الناس} أي يجمع لَّهُ الناس للمحاسبة والجزاءِ والتغييرُ للدلالة على ثبات معنى الجمعِ وتحقق وقوعِه لا محالة وعدم انفكاك الناس عنه فهو أبلغ من قولِه تعالى يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الجمع

{يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ الناس} “bütün insanların kendisinde toplanacağı bir gündür” Yani hesap ve ceza için insanların kendisinde toplanacağı bir gündür. İfadenin [mef‘ûl kipine] dönüştürülmesi; toplanma manasının sabitliğini, kesinlikle vuku bulacağını ve insanların bundan asla kurtulamayacağını göstermek içindir. Dolayısıyla bu, Allah Teâlâ’nın {يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الجمع} “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün” buyruğundan daha beliğdir.

{وَذَلِكَ} أي يومُ القيامة مع ملاحظة عنوانِ جمعِ الناس له

{وَذَلِكَ} “ve o” yani insanların kendisinde toplanacağı vasfı gözetilmekle birlikte kıyamet günü,

{يَوْمٌ مَّشْهُودٌ} أي مشهود فيه حيث يشهد فيه أهلُ السموات والأرضين فاتسع فيه بإجراء الظفر مُجرى المفعولِ به كما في قوله ... في محفل من نواصي الناس مشهود ...

{يَوْمٌ مَّشْهُودٌ} “görülüp şahit olunacak bir gündür” Yani kendisinde göklerin ve yerlerin ehlinin şahitlik edip hazır bulunacağı bir gündür. Zarf, mef‘ûlün bih yerine konularak mecâz-ı mürsel yoluyla genişletilmiştir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: «... في محفل من نواصي الناس مشهود ...» [İnsanların ileri gelenlerinin hazır bulunduğu şahit olunan bir toplulukta...]

أي كثيرٌ شاهدوه ولو جُعل نفسُ اليوم مشهوداً لفات ما هو الغرضُ من تعظيم اليومِ وتهويلِه وتمييزِه عن غيره فإن سائرَ الأيام أيضاً كذلك

Yani şahit olanı çok demektir. Eğer bizzat günün kendisi «meşhûd» (görülen/şahit olunan) sayılsaydı, o günün yüceltilmesi, dehşetinin belirtilmesi ve diğer günlerden ayırt edilmesi şeklindeki gaye elden kaçardı; zira diğer bütün günler de böyledir (görülür).

{وَمَا نُؤَخّرُهُ}

{وَمَا نُؤَخّرُهُ} “Biz onu tehir etmeyiz/ertelemeyiz”

أي ذلك اليومَ الملحوظَ بعُنوانيْ الجمعِ والشهود

Yani insanların toplanması ve şahit olunması vasıflarıyla gözetilen o günü [ertelemeyiz],

{إِلَاّ لاِجَلٍ مَّعْدُودٍ} إلا لانقضاء مدةٍ قليلةٍ مضروبةٍ حسبما تقتضيه الحكمة

{إِلَاّ لاِجَلٍ مَّعْدُودٍ} “ancak sayılı bir ecel (süre) için [erteleriz]” ancak hikmetin gerektirdiği üzere belirlenmiş az bir sürenin sona ermesi için [erteleriz].

هود (١٠٥ ١٠٧)

Hûd (105-107)

{يَوْمَ يَأْتِ} أي حين يأتي ذلك اليومُ المؤخَّرُ بانقضاء أجلِه كقوله تعالى أن تَأْتِيَهُمُ الساعة وقيل يومَ يأتي الجزاءُ الواقعُ فيه وقيل أي الله ﷿ فإن المقام مقامُ تفخيمِ شأنِ اليوم وقرىء بإثبات الياء على الأصل

{يَوْمَ يَأْتِ} “O gün geldiğinde” Yani Allah Teâlâ'nın {أن تَأْتِيَهُمُ الساعة} “kıyametin kendilerine gelmesi” buyruğunda olduğu gibi, ecelinin bitmesiyle ertelenmiş olan o gün geldiği vakit. O günde vuku bulacak cezanın geldiği gün olduğu da söylenmiştir. Makam, o günün şanını yüceltme makamı olduğundan dolayı, failin Allah azze ve celle olduğu da söylenmiştir. [Kelime] aslı üzere yâ harfinin sübûtuyla («يَأْتِي») şeklinde de okunmuştur.

{لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ} أي لا تتكلم بما ينفع وينجّي من جواب أو شفاعةٍ وهو العاملُ في الظرف أو الانتهاء المحذوفِ في قوله تعالى إِلَاّ لاِجَلٍ مَّعْدُودٍ أي ينتهي الأجل يوم يأتي أو المضمر المعهود أعني أذكر {إِلَاّ بِإِذْنِهِ} عز سلطانه في التكلم كقوله تعالى لَاّ يَتَكَلَّمُونَ إِلَاّ مَنْ أذِن لَهُ الرحمن وهذا في موطن من مواطنِ ذلك اليوم وقوله ﷿ هذا يَوْمُ لَا يَنطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ في موقف آخرَ من مواقفه كما أن قولَه سبحانه يَوْمَ تَأْتِى كُلُّ نَفْسٍ تجادل عَن نَّفْسِهَا في آخرَ منها أو المأذونُ فيه الجواباتُ الحقةُ والممنوعُ عنه الأعذار الباطلةُ نعم قد يُؤذن فيها أيضاً لإظهار بطلانِها كما في قول الكفرة والله رَبّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ ونظائرِه

{لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ} “hiçbir nefis konuşamaz” Yani bir cevap yahut şefaat kabilinden fayda verecek ve kurtaracak bir söz söyleyemez. Zarfta amil olan lafız budur; yahut Allah Teâlâ'nın {إِلَاّ لاِجَلٍ مَّعْدُودٍ} “ancak sayılı bir ecel için” buyruğunda hazfedilen nihayet bulma manasıdır; yani süre o [gün] geldiğinde nihayet bulur; yahut bilinen gizli «اُذْكُرْ» [hatırla] fiilidir. {إِلَاّ بِإِذْنِهِ} “ancak O'nun izniyle” saltanatı yüce olan Allah'ın konuşma konusundaki izniyle [konuşabilir]. Nitekim Allah Teâlâ {لَاّ يَتَكَلَّمُونَ إِلَاّ مَنْ أذِن لَهُ الرحمن} “Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkası konuşamaz” buyurmuştur. Bu, o günün duraklarından bir durakta böyledir; azze ve celle'nin {هذا يَوْمُ لَا يَنطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ} “Bu, konuşamayacakları ve kendilerine izin verilmeyip mazeret de beyan edemeyecekleri bir gündür” buyruğu ise o günün duraklarından bir başka duraktadır; tıpkı Yüce Allah'ın {يَوْمَ تَأْتِى كُلُّ نَفْسٍ تجادل عَن نَّفْسِهَا} “O gün her nefis kendi canını savunmaya gelir” buyruğunun bir diğer durakta olması gibi. Yahut izin verilenler hak cevaplar; yasaklananlar ise batıl mazeretlerdir. Evet, kâfirlerin {والله رَبّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözünde ve benzerlerinde olduğu gibi batıllıklarını ortaya çıkarmak için batıl mazeretlere de bazen izin verilebilir.

{فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ} وجبت له النارُ بموجب الوعيد

{فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ} “Artık onlardan kimi şakîdir (bedbahttır)” Tehdit gereği cehennem kendisi için kesinleşmiş kimsedir.

{وَسَعِيدٌ} أي ومنهم سعيدٌ حُذف الخبرُ لِدلالة الأولِ عليه وهو من وجبت له الجنة بمتضى الوعد والضميرُ لأهل الموقفِ المدلولِ عليهم بقوله لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ أو للناس وتقديمُ الشقيِّ على السعيد لأن المقام مقام التحذير والإنذار

{وَسَعِيدٌ} “ve [kimi de] saîddir (mutludur)” Yani onlardan kimi de saîddir. Birincisinin delalet etmesinden dolayı haber hazfedilmiştir; o da vaad gereği cennet kendisi için kesinleşmiş kimsedir. Zamir, {لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ} “hiçbir nefis konuşamaz” buyruğu ile delalet edilen mahşer ehline yahut insanlara aittir. Şakînin saîdden önce zikredilmesi, makamın korkutma ve uyarma makamı olmasındandır.

{فَأَمَّا الذين شَقُواْ} أي سبَقَت لهم الشقاوةُ

{فَأَمَّا الذين شَقُواْ} “Şakî olanlara gelince” yani haklarında şekavet (bedbahtlık) takdir edilmiş olanlar,

{فَفِى النار} أي مستقرّون فيها

{فَفِى النار} “onlar ateştedirler” yani orada yerleşip kalıcıdırlar.

{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} الزفيرُ إخراجُ النفَسِ والشهيقُ رده واستعمالهما في أول النهيق وآخرِه قال الشماخ يصف حمارَ الوحش ... بعيدُ مدى التطريب أولُ صوتِه ... زفيرٌ ويتلوه شهيقٌ مُحشرَجُ ...

{لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} “Onlar için orada bir nefes alıp verme ve inilti vardır” Zefîr (زفير), nefesi dışarı vermek; şehîk (شهيق) ise nefesi içeri çekmektir. Bu ikisi anırmanın başında ve sonunda kullanılır. Şemmâh yaban eşeğini vasfederek şöyle demiştir: «... بعيدُ مدى التطريب أولُ صوتِه ... زفيرٌ ويتلوه شهيقٌ مُحشرَجُ ...» [Sesi çok uzaklara uzanan, sesinin ilki bir zefîr (iç çekiş) olup ardından hırıltılı bir şehîk (nefes çekişi) gelir...]

والمرادُ بهما وصفُ شدةِ كربِهم وتشبيهُ حالِهم بحال من استولت على قلبه الحرارةُ وانحصر فيه روحُه أو تشبيهُ صراخِهم بأصواتِ الحميرِ وقرىء شقوا بالضم والجملةُ مستأنفةٌ كأن سائلاً قال ما شأنُهم فيها فقيل لهم فيها كذا وكذا أو منصوبةُ المحلِّ على الحالية من النار أو من الضميرِ في الجار والمجرور كقوله عز اسمُه

Bu iki kelimeyle kastedilen, onların sıkıntısının şiddetini vasfetmek ve hallerini, kalbini hararet kaplayıp ruhu içinde sıkışmış kimsenin haline benzetmek yahut onların feryatlarını eşek seslerine benzetmektir. [Fiil] zammeli olarak «شُقُوا» şeklinde de okunmuştur. Cümle istînâfiyye (başlangıç) cümlesidir; sanki bir soran “Onların oradaki hali nedir?” demiş de “Onlar için orada şöyle ve şöyle vardır” denilmiştir; yahut ism-i azizi yüce olan Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi ateşten veya car-mecrurdaki zamirden hal olarak mahallen mansubdur:

{خالدين فِيهَا} خلا أنَّه إنْ أُريد حدوثُ كونِهم في النار فالحالُ مقدرةٌ

{خالدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak” Ancak ateşte oluşlarının hudûsu (sonradan meydana gelişi) kastedilirse bu mukadder bir haldir.

{ما دامت السماوات والأرض} أي مدة دوامهما وهذا التوقيتُ عبارةٌ عن التأييد ونفيِ الانقطاع بناءً على منهاج قولِ العرب ما دام تعار وما أقام ثَبيرٌ وما لاح كوكب وما اختلف الليلُ والنهار وما طما البحرُ وغيرُ ذلك من كلمات التأبيد لا تعليقِ قرارِهم فيها بدوام هذه السمواتِ والأرض فإن النصوصَ القاطعةَ دالةٌ على تأبيد قرارِهم فيها وانقطاعِ دوامِهما وإن أريد التعليقُ فالمراد سمواتُ الآخرة وأرضُها كما يدل على ذلك النصوصُ كقوله تعالى يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض غير الأرض والسموات وقوله تعالى وَأَوْرَثَنَا الأرض نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نَشَاء وجزم كلُّ أحدٍ بأن أهلَ الآخرةِ

{ما دامت السماوات والأرض} “gökler ve yer durdukça” Yani bu ikisinin devam ettiği müddetçe. Bu vakit tayini, Arapların «ما دام تعار» [Te‘âr dağı durdukça], «ما أقام ثَبيرٌ» [Sebîr dağı yerinde kaldıkça], «ما لاح كوكب» [yıldız parladıkça], «ما اختلف الليلُ والنهار» [gece ile gündüz peş peşe geldikçe] ve «ما طما البحرُ» [deniz kabardıkça] sözleri ile ebediyet bildiren diğer ifadeleri kabilinden ebediliği ifade etmek ve inkıtanın (kesilmenin) nefyedilmesi içindir; yoksa onların ateşte kalışlarının bu göklerin ve yerin devamına bağlanması demek değildir. Zira kesin naslar, onların ateşteki kararlarının ebediliğine ve bu ikisinin devamının ise kesileceğine delalet etmektedir. Şayet bir ta’lîk (bağlama) kastedilmişse, bundan maksat Allah Teâlâ’nın {يَوْمَ تُبَدَّلُ الأرض غير الأرض والسموات} “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün” ve {وَأَوْرَثَنَا الأرض نَتَبَوَّأُ مِنَ الجنة حَيْثُ نَشَاء} “Bizi bu yere mirasçı kıldı, cennette dilediğimiz yerde konaklıyoruz” buyrukları gibi nasların delalet ettiği üzere ahiretin gökleri ve yeridir. Herkesin kesin olarak bildiği üzere ahiret ehlinin,

لا بد لهم من مِظلّة ومِقلّة دائمتين يكفي في تعليقي دوامِ قرارِهم فيها بدوامهما ولا حاجة إلى الوقوف على تفاصيل أحوالِهما وكيفياتهما

kendilerini gölgeleyen daimî bir üst mekâna ve üzerinde durdukları daimî bir alt mekâna mutlaka ihtiyaçları vardır; onların oradaki devamlı kalışlarını bu ikisinin devamına bağlamak [bu manayı ifade için] yeterlidir; bu ikisinin hallerinin ve mahiyetlerinin tafsilatına vâkıf olmaya ihtiyaç yoktur.

{إِلَاّ مَا شَاء رَبُّكَ} استثناءٌ من الخلود على طريقة قوله تعالى لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلَاّ الموتة الاولى وقوله وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ آباؤكم مّنَ النساء إِلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ وقولِه تعالى حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط غير أن استحالة الأمورِ المذكورةِ معلومةٌ بحكم العقلِ واستحالةَ تعلّق المشيئةِ بعدم الخلودِ معلومةٌ بحكم النقل يعني أنهم مستقرّون في النار في جميع الأزمنةِ إلا في زمان مشيئةِ الله تعالى لعدم قرارِهم فيها وإذ لا إمكان لتلك المشيئةِ ولا لزمانها بحكم النصوصِ القاطعة الموجبةِ للخلود فلا إمكانَ لانتهاء مدةِ قرارِهم فيها ولدفع ما عسى يُتوهَّمُ من كون استحالةِ تعلق مشيئة الله تعالى بعدم الخلود بطريق الوجوبِ على الله تعالى قال

{إِلَاّ مَا شَاء رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği müstesna” Allah Teâlâ'nın {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلَاّ الموتة الاولى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar”, {وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ آباؤكم مّنَ النساء إِلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” ve {حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط} “deve iğne deliğinden geçinceye kadar” buyrukları üslubunca ebedilikten yapılan bir istisnadır. Şu kadar var ki, zikredilen hususların imkânsızlığı akıl hükmüyle bilinmektedir; ebedî kalmama yönündeki meşîetin taalluk etmesinin imkânsızlığı ise nakil hükmüyle bilinmektedir. Yani onlar, Allah Teâlâ'nın orada kalmamalarını dilediği zaman hariç bütün zamanlarda ateşte yerleşiktirler. Ebediliği gerektiren kesin nasların hükmüyle böyle bir meşîet ve o meşîetin zamanı imkânsız olduğuna göre, onların ateşteki ikamet sürelerinin sona ermesi de imkânsızdır. Allah Teâlâ'nın meşîetinin ebedî kalmama durumuna taalluk etmesinin imkânsızlığının, Allah Teâlâ üzerine bir vücûb (zorunluluk) yoluyla olduğu vehmini defetmek için şöyle buyurmuştur:

{إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لّمَا يُرِيدُ} يعني أنه في تخليد الأشقياءِ في النار بحيث يستحيل وقوعُ خلافةِ فعالٌ بموجب إرادته قاضٍ بمقتضى مشيئتِه الجارية على سنن حكمته الداعيةِ إلى ترتيب الأجزيةِ على أفعال العبادِ والعدولُ من الإضمار إلى الإظهار لتربية المهابةِ وزيادةِ التقريرِ وقيل هو استثناءُ من الخلود في عذاب النار فإنهم لا يخلّدون فيه بل يعذبون بالزمهرير وبأنواع أُخَرَ من العذاب وبما هو أغلظُ منها كلِّها وهو سَخَطُ الله تعالى عليهم وخَسْؤه لهم وإهانتُه إياهم وأنت تدري أنا وإن سلّمنا أن المرادَ بالنار ليس مطل قدار العذاب المشتملةِ على أنواع العذابِ بل نفسَ النار فما خلا عذابَ الزمهريرِ من تلك الأنواعِ مقارِنٌ لعذاب النار فلا مِصداقَ في ذلك للاستثناء ولك أن تقول إنهم ليسوا بمخلدين في العذاب الجُسماني الذي هو عذابُ النار بل لهم من أفانين العذاب ما لا يعلمه إلا الله سبحانه وهي العقوباتُ والآلامُ الروحانية التي لا يقف عليها فِى هذه الحياةِ الدنيا المنغمِسون في أحكام الطبيعةِ المقصورُ إدراكُهم على ما ألِفوا من الأحوال الجُسمانية وليس لهم استعدادٌ لتلقّي ما رواء ذلك من الأحوال الروحانيةِ إذا ألقيَ إليهم ولذلك لم يتعرّض لبيانه واكتُفي بهذه المرتبةِ الإجماليةِ المنبئةِ عن التهويل وهذه العقوباتُ وإن كان تعتريهم وهم في النار لكنهم ينسَوْن بها عذابَ النارِ ولا يُحِسّون به وهذه المرتبةُ كافيةٌ في تحقيق معنى الاستثناءِ هذا وقد قيل إلا بمعنى سوى وهو أوفقُ بما ذكر وقيلَ ما بمعنَى مَنْ على إرادة معنى الوصفيةِ فالمعنى إن الذين شقُوا في النار مقدرين الخلود فيها إلا الذين شاء الله عدم خلودِهم فيها وهم عصاةُ المؤمنين

{إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لّمَا يُرِيدُ} “Şüphesiz Rabbin, dilediğini hakkıyla yapandır” Yani O, şakîlerin ateşte ebedî kılınması hususunda -öyle ki aksinin vuku bulması imkânsızdır- iradesi gereğince dilediğini yapan, kulların amellerine göre cezaların tertip edilmesini gerektiren hikmet kanunları uyarınca cari olan meşîeti muktezasınca hüküm verendir. Zamir makamından açık isim makamına geçilmesi (izhar), mehâbeti (saygınlık ve heybeti) artırmak ve teyidi pekiştirmek içindir. Bir görüşe göre bu, cehennem azabında ebedî kalmaktan bir istisnadır; zira onlar yalnızca onda ebedî kalmazlar, bilakis zemherir ile, diğer azap türleriyle ve hepsinden daha ağır olan Allah Teâlâ'nın onlara gazap etmesi, onları kovup alçaltması ve zelil kılmasıyla da azap olunurlar. Bilirsin ki ateşten maksadın, çeşitli azapları kapsayan mutlak azap yurdu değil de bizzat ateşin kendisi olduğunu kabul etsek bile, zemherir azabı hariç bu azap türleri ateş azabına bitişiktir; dolayısıyla bunda istisnanın gerçekleşmesi söz konusu olmaz. Şöyle de diyebilirsin: Onlar, ateş azabı olan cismanî azapta ebedî değildirler; aksine onlar için Yüce Allah'tan başkasının bilemeyeceği türlü türlü azaplar vardır ki bunlar, tabiatın hükümlerine dalmış, idrakleri alıştıkları cismanî hallerle sınırlı kalmış ve kendilerine sunulsa dahi bunun ötesindeki ruhanî halleri kabule istidatları olmayan kimselerin bu dünya hayatında muttali olamayacakları ruhanî cezalar ve elemlerdir. Bu sebeple onun beyanına girişilmemiş ve dehşeti haber veren bu icmâlî mertebeyle yetinilmiştir. Bu cezalar onlar ateşteyken başlarına gelse de, bunlar sebebiyle ateşin azabını unuturlar ve onu hissetmezler. Bu mertebe, istisna manasını gerçekleştirmek için kâfidir. Bununla birlikte «إِلَّا» edatının «سِوَى» (başka/gayrı) manasında olduğu da söylenmiştir ki bu, zikredilene daha uygundur. «مَا» lafzının vasıf manası kastedilerek «مَنْ» manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: “Şakî olanlar, Allah'ın ateşte ebedî kalmamalarını dilediği kimseler müstesna, orada ebedî kalıcılar olarak takdir edilmişlerdir; onlar da müminlerin günahkârlarıdır” şeklinde olur.

سورة هود (١٠٨)

Hûd Suresi (108)

{وَأَمَّا الذين سُعِدُواْ فَفِى الجنة خالدين فِيهَا مَا دَامَتِ السماوات والارض} الكلامُ فيه كالكلام فيما سبق خلَا أنَّه لم يذكُر ههنا أن لهم فيها بهجةً وسروراً كما ذكر في أهل النارِ من أنه لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ لأن المقام مقام التحذير والإنذار

{وَأَمَّا الذين سُعِدُواْ فَفِى الجنة خالدين فِيهَا مَا دَامَتِ السماوات والارض} “Saîd (mutlu) kılınanlara gelince, onlar gökler ve yer durdukça cennettedirler, orada ebedî kalıcıdırlar” Buradaki söz, önceki kısımdaki söz gibidir; şu kadar var ki cehennem ehli hakkında {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} “Onlar için orada bir nefes alıp verme ve inilti vardır” buyrulduğu gibi burada onlar için neşe ve sürur olduğu zikredilmemiştir; zira makam sakındırma ve uyarma makamıdır.

{إِلَاّ مَا شَاء رَبُّكَ} إنْ حمل على طريقة التعليقِ بالمُحال فقوله سبحانه

{إِلَاّ مَا شَاء رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği müstesna” Şayet imkânsıza bağlama yöntemine hamledilirse, Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{عَطَاء غَيْرَ مَجْذُوذٍ} نصب على المصدرية من معنى الجملة لأن قوله تعالى فَفِى الجنة خالدين فِيهَا يقتضي إعطاءً وإنعاماً فكأنه قيل يعطيهم عطاءً وهو إما اسمُ مصدرٍ هو الإعطاءُ أو مصدرٌ بحذف الزوائدِ كقوله تعالى أنبتكم

{عَطَاء غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir lütuf olarak” cümlenin manasından ötürü mef‘ûlü mutlak olarak mansubdur; zira Allah Teâlâ'nın {فَفِى الجنة خالدين فِيهَا} “onlar cennettedirler, orada ebedî kalıcıdırlar” buyruğu bir verme ve ihsanı iktiza eder; sanki “onlara bir bağışta bulunur” denilmiştir. Bu ya «الإعطاء» manasında bir ism-i masdardır ya da Allah Teâlâ'nın {أنبتكم} [...] buyruğunda olduğu gibi zait harfleri hazfedilmiş bir masdardır.

هود الآية (١٠٩ ١١٠) من الارض نباتا وإن حُمل على ما أعد الله لعباده الصالحين من النعيم الروحاني الذي عبّر عنه بما لا عينٌ رأتْ ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر فهو نصبٌ على الحالية من المفعول المقدر للمشيئة أو تمييزٌ فإن نسبةَ مشيئةِ الخروج إلى الله تعالى يحتمل أن تكون على جهة عطاءٍ مجذوذ وعلى جهة عطاءٍ غيرِ مجذوذ فهو رافعٌ للإبهام عن النسبة قال ابن زيد أخبرنا الله تعالى بالذي يشاء لأهل الجنةِ فقال عَطَاء غَيْرَ مَجْذُوذٍ ولم يُخبرنا بالذي يشاء لأهل النارِ ويجوز أن يتعلق بكلا النعيمين أو بالأول دفعاً لما يتوهم من ظاهر الاستثناءِ من انقطاعه

Hûd Ayet (109-110) {من الارض نباتا} “[sizi] yerden bir bitki olarak [bitirdi]”. Şayet bu ifade, Allah'ın salih kulları için hazırladığı, «ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin kalbinden geçtiği» şeklinde ifade edilen ruhanî nimete hamledilirse; meşîetin takdirî mef‘ûlünden hal olarak mansubdur yahut temyizdir; zira [cennetten] çıkış meşîetinin Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi, kesintili bir bağış şeklinde olabileceği gibi kesintisiz bir bağış şeklinde olması da muhtemeldir; dolayısıyla bu ifade nispetten kapalılığı giderir. İbn Zeyd şöyle demiştir: “Allah Teâlâ cennet ehli için dileyeceği şeyi bize haber verip {عَطَاء غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “kesintisiz bir lütuf olarak” buyurmuş, fakat cehennem ehli için dileyeceği şeyi bize haber vermemiştir.” İstisnanın zahirinden vehmedilebilecek kesinti ihtimalini bertaraf etmek için her iki nimete veya ilkine taalluk etmesi de caizdir.

{فَلَا تَكُ فِى مِرْيَةٍ} أي في شك والفاءُ لترتيبِ النهْيِ على ما قُصّ من القصص وبُيّن في تضاعيفها من العواقب الدنيوية والأخروية

{فَلَا تَكُ فِى مِرْيَةٍ} “Sakın şüphe içinde olma” yani tereddütte olma. Fâ harfi, nehyin anlatılan kıssalara ve bunların aralarında açıklanan dünyevî ve uhrevî akıbetlere terettüp ettirilmesi içindir.

{مّمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاء} أي من جهة عبادةِ هؤلاء المشركين وسوءِ عاقبتها أو من حال ما يعبُدونه من الأوثان في عدم نفعِه لهم ولمّا كان مَساقُ النظمِ الكريم قبيل الشروعِ في القصص لبيان غايةِ سوءِ حالِ الكفرةِ وكمالِ حسنِ حال المؤمنين وقد ضُرب لهم مثلُ فقيل مَثَلُ الفريقين كالاعمى والاصم والبصير والسميع هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلاً أَفَلَا تَذَكَّرُونَ وقد قُص عَقيبَ ذلك من أنباء الأممِ السالفة مع رسلهم المبعوثةِ إليهم ما يتذكر به المتذكِّرُ نُهي رسولُ الله ﷺ عن كونه في شك من مصير أمرِ هؤلاءِ المشركين في العاجل والآجلِ ثم علل ذلك بطريق الاستئناف فقيل

{مّمَّا يَعْبُدُ هَؤُلاء} “şunların taptıklarından” Yani bu müşriklerin ibadetinden ve onun kötü akıbetinden yahut taptıkları putların kendilerine fayda vermemesi halinden [dolayı şüphede olma]. Kıssalara başlamadan hemen önce kelamın geliş doğrultusu kâfirlerin halinin son derece kötü, müminlerin halinin ise son derece güzel olduğunu beyan etmek olup onlar hakkında {مَثَلُ الفريقين كالاعمى والاصم والبصير والسميع هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلاً أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Bu iki zümrenin durumu; kör ve sağır ile gören ve işiten gibidir. Bu ikisi bir olur mu hiç? Hâlâ ibret almaz mısınız?” şeklinde bir darb-ı mesel irad edilmiş; ve bunun hemen ardından ibret alanın ibret alacağı geçmiş ümmetlerin kendilerine gönderilen elçilerle olan haberleri anlatılmış olduğundan; Resûlullah ﷺ bu müşriklerin işinin dünya ve ahirette varacağı akıbet konusunda şüphe içinde olmaktan nehyedilmiştir. Sonra bu durum istînâf yoluyla gerekçelendirilerek şöyle buyrulmuştur:

{مَا يَعْبُدُونَ إلا كما يعبد آباؤهم} الذين قُصّت عليك قصصُهم

{مَا يَعْبُدُونَ إلا كما يعبد آباؤهم} “Onlar ancak babalarının taptığı gibi tapıyorlar” sana kıssaları anlatılan [babalarının taptığı gibi],

{مِن قَبْلُ} أي هم وآباؤُهم سواءٌ في الشرك ما يعبدون عبادةً إلا كعبادتهم أو ما يعبدون شيئاً إلا مثلَ ما عبدوه من الأوثان والعدولُ إلى صيغة المضارعِ لحكايةِ الحالِ الماضيةِ لاستحضار صورتها أو مثلَ ما كانوا يعبدونه فحُذف كان لِدلالة قولهِ من قبل عليه ولقد بلغك ما لحق بآبائهم فسيلحقهم مثلُ ذلك فإن تماثلَ الأسبابِ يقتضي تماثل المسبَّبات

{مِن قَبْلُ} “daha önceden” Yani onlar da babaları da şirkte eşittirler; ancak onların ibadeti gibi bir ibadetle taparlar yahut ancak onların taptığı putlar gibi şeylere taparlar. Muzari sîgasına geçiş, geçmişteki halin suretini zihinde canlandırmak suretiyle hikâye etmek içindir; yahut tapmakta oldukları şeyler gibi [taparlar] demektir ve {من قبل} “önceden” sözünün delaletinden ötürü «كَانَ» hazfedilmiştir. Babalarının başına gelenler sana ulaşmıştır; sebeplerin benzerliği müsebbiplerin (sonuçların) de benzerliğini gerektirdiğinden dolayı onların başına gelenlerin bir benzeri bunlara da erişecektir.

{وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ} أي هؤلاء الكفرة

{وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ} “Ve şüphesiz Biz onlara eksiksiz vereceğiz” yani bu kâfirlere,

{نَصِيبَهُمْ} أي حظَّهم المعيَّنَ لهم حسن جرائمِهم وجرائرِهم من العذاب عاجلاً وآجلاً كما وفّينا آباءَهم أنصباءَهم المقدّرة لهم أو من الرزق المقسومِ لهم فيكون بياناً لوجه تأخُّرِ العذاب عنهم مع تحقُّق ما يُوجبه

{نَصِيبَهُمْ} “paylarını” yani cürümleri ve suçları karşılığında kendileri için dünyada ve ahirette tayin edilen azap paylarını -nitekim babalarına takdir edilen paylarını tastamam vermiştik- yahut kendilerine taksim edilen rızık paylarını [eksiksiz vereceğiz]; bu takdirde ifade, bunu gerektiren durum sabit olmakla birlikte azabın onlardan tehir edilmesinin sebebini açıklamak olur.

{غَيْرَ مَنقُوصٍ} حالٌ مؤكدة من النصيب كقوله تعالى ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ وفائدتُه دفعُ توهّم التجوّزِ وجعلُها مقيدةً له لدفع احتمالِ كونِه منقوصاً في حد نفسه مبنيٌّ على الذهول عن كون العاملِ هو التوفيةَ فتأمل

{غَيْرَ مَنقُوصٍ} “eksiltilmeksizin” Allah Teâlâ'nın {ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ} “sonra arkalarınıza dönüp kaçtınız” buyruğunda olduğu gibi nasipten tekit edici bir haldir. Bunun faydası mecaz vehmini ortadan kaldırmaktır; bunu, kendi zatında noksan olma ihtimalini gidermek için nasip kelimesini kayıtlayıcı kılmak ise amilin tam verme (tevfiye) fiili olduğu gerçeğinden gaflet etmeye dayanır; iyi düşün!

{ولقد آتينا موسى الكتاب} أي التوراة

{ولقد آتينا موسى الكتاب} “Andolsun ki Biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” yani Tevrat'ı,

{فاختلف فِيهِ} أي في شأنه وكونِه من عند الله تعالى فآمن به قومٌ وكفر به آخرون فلا تبالِ باختلاف قومِك فيما آتيناك من القرآن وقولِهم لَوْلَا أُنُزِلَ عَلَيْهِ كَنزٌ أَوْ جَاء مَعَهُ مَلَكٌ وزعمِهم أنك افتريتَه

{فاختلف فِيهِ} “fakat onda ihtilafa düşüldü” Yani onun şanında ve Allah Teâlâ katından olduğunda [ihtilaf edildi]; bir topluluk ona iman etti, diğerleri ise inkâr etti. Dolayısıyla sana indirdiğimiz Kur'an hakkında kavminin ihtilafa düşmesine, {لَوْلَا أُنُزِلَ عَلَيْهِ كَنزٌ أَوْ جَاء مَعَهُ مَلَكٌ} “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya!” demelerine ve onu senin uydurduğunu iddia etmelerine aldırma.

{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ}

{وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبّكَ} “Eğer Rabbinden bir söz geçmiş olmasaydı”

وهي كلمةُ القضاءِ بإنظارهم إلى يوم القيامةِ على حسب الحِكمةِ الداعيةِ إلى ذلك

O da bunu gerektiren hikmet uyarınca onların kıyamet gününe kadar ertelenmesine dair olan takdir kelimesidir;

{لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} أي لأوقع القضاءَ بين المختلفين من قومك بإنزال العذابِ الذي يستحقه المبطِلون ليتميّزوا به عن المُحِقّين وقيل بين قوم موسى وليس بذاك

{لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “elbette aralarında hüküm verilmişti” Yani batıl ehlinin hak edenlerden ayırt edilmesi için hak ettikleri azap indirilerek kavminden ihtilaf edenler arasında hüküm verilirdi. [Hükmün] Mûsâ'nın kavmi arasında [verilmiş olacağı] da söylenmiştir, fakat bu isabetli değildir.

{وَإِنَّهُمْ} أي وإن كفارَ قومِك أريد به بعضُ من رجع إليهم ضميرُ بينهم للأمن من الإلباس

{وَإِنَّهُمْ} “Ve şüphesiz onlar” yani senin kavminin kâfirleri. Karışıklık olmasın diye «beynehüm» (aralarında) zamirinin döndüğü kimselerin bir kısmı kastedilmiştir.

{لَفِى شَكّ} عظيم

{لَفِى شَكّ} “büyük bir şüphe içindedirler”

{مِنْهُ} أي من القرآن وإن لم يجْرِ له ذكر فإن ذكرَ إيتاءِ كتابِ موسى ووقوعِ الاختلافِ فيه لا سيما بصدد التسليةِ ينادي به نداءً غيرَ خفي

{مِنْهُ} “ondan” yani her ne kadar açıkça zikredilmemiş olsa da Kur'an'dan [dolayı şüphe içindedirler]. Zira Mûsâ'ya kitabın verilmesinin ve onda ihtilafın vuku bulduğunun zikredilmesi -özellikle de teselli sadedinde olması hasebiyle- buna apaçık bir şekilde işaret etmektedir.

{مُرِيبٍ} مُوقِع في الريبة

{مُرِيبٍ} “kuşku veren” şüpheye düşüren [bir şüphe içindedirler].

{وَإِنَّ كُلاًّ} التنوينُ عوضٌ عن المضافِ إليهِ أي وإن كلَّ المختلِفين فيه المؤمنين منهم والكافرين وقرأ ابن كثير ونافع وأبو بكر بالتخفيف مع الإعمال اعتباراً للأصل

{وَإِنَّ كُلاًّ} “Şüphesiz onların her birine” Tenvin, muzafun ileyhin yerini tutmaktadır; yani onda ihtilaf eden mümin ve kâfirlerin her birine. İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Bekr, aslı gözeterek amel ettirmekle birlikte şeddesiz («وَإِنْ كُلّاً») olarak okumuşlardır.

{لَّمَّا لَيُوَفّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} أي أجزيةَ أعمالِهم واللامُ الأولى موطئةٌ للقسمِ والثانيةُ جوابٌ للقسم المحذوف ولما مركبةٌ مِنْ الجارة وما الموصولة أو الموصوفة وأصلها لمِن فقلبت النون مميا للإدغام فاجتمع ثلاث ميماتٍ فحُذفت أولاهن والمعنى لَمِن الذي أو لمِنْ خلْقٍ أو لمن فريقٍ والله ليوفينهم ربك وقُرىء لما بالتَّخفيفِ على أن ما مزيدةٌ للفصل بين اللامين والمعنى وإن جميعَهم والله ليوفينهم الآية وقرىء لمًّا بالتنوين أي جميعاً كقوله سبحانه أَكْلاً لَّمّاً وقرأ أبي وإنْ كلٌّ لمّا ليوفينهم على أن أن نافيةٌ ولَمَّا بمَعْنى إلَاّ وقد قرىء به

{لَّمَّا لَيُوَفّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} “Rabbin amellerini[n karşılığını] onlara mutlaka tam olarak verecektir” Yani amellerinin cezalarını/karşılıklarını [verecektir]. Birinci lâm kasem hazırlayıcısıdır, ikincisi ise mahzuf kasemin cevabıdır. «لَمَّا» kelimesi car olan «مِنْ» ile mevsûl veya mevsûf olan «مَا»dan mürekkeptir; aslı «لَمِنْ» olup nûn harfi idgam sebebiyle mîme çevrilmiş, böylece üç mîm bir araya gelince birincisi hazfedilmiştir. Mana şudur: “O kimseye yahut bir mahlûka veya bir zümreye andolsun ki, Allah'a yemin olsun Rabbin onlara tastamam verecektir.” «مَا» harfinin iki lâm arasını ayırmak için zait olması üzere şeddesiz olarak «لَمَا» şeklinde de okunmuştur; buna göre mana: “Ve şüphesiz onların hepsine, Allah'a yemin olsun ki [Rabbin amellerini tam olarak verecektir]” ayetidir. Tenvin ile «لَمّاً» şeklinde de okunmuştur ki mana, Yüce Allah'ın {أَكْلاً لَّمّاً} “hırslı bir yiyişle” buyruğunda olduğu gibi “hepsine birden” demektir. Übeyy ise «إِنْ» edatının nâfiye (olumsuzluk), «لَمَّا» edatının ise «إِلَّا» manasında olması üzere «وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ» şeklinde okumuştur; bu kıraat da mevcuttur.

{إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ} أي بما يعمله كلُّ فردٍ من المختلفين من الخير والشر

{إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Şüphesiz O, onların yaptıklarından” yani ihtilaf edenlerin her bir ferdinin işlediği hayır ve şerden,

{خَبِيرٌ} بحيثُ لا يخفى عليه شيء من جلائله ودقائقه وهو تعليلٌ لما سبق من توفية أجزيةِ أعمالِهم فإن الإحاطةَ بتفاصيل أعمالِ الفريقين وما يستوجبه كلُّ عمل بمقتضى الحكمةِ من الجزاء المخصوصِ توجب توفيةَ كلَّ ذِي حقٍ حقَّه إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شراً فشر

{خَبِيرٌ} “hakkıyla haberdardır” Öyle ki O'na onların büyük ve küçük hiçbir şeyi gizli kalmaz. Bu, daha önce geçen amellerinin karşılıklarının tastamam verileceği hususunun gerekçesidir; zira iki grubun amellerinin ayrıntılarını ve hikmet gereğince her amelin hak ettiği özel karşılığı kuşatmak, hayırsa hayır, şerse şer olarak her hak sahibine hakkının tastamam verilmesini gerektirir.

{فاستقم كَمَا أُمِرْتَ} لما بيّن في تضاعيف القصص المَحْكية عن الأمم الماضيةِ سوءُ عاقبة الكفرِ وعصيانِ الرسل وأُشير إلى أن حالَ هؤلاء الكفرةِ في الكفر والضلالِ واستحقاق العذابِ مثلُ أولئك المعذبين وأن نصيبَهم من العذاب واصلٌ إليهم من غير نقص وأن تكذيبَهم للقرآن مثلُ تكذيبِ قوم موسى ﵇ للتوراة وأنه لو لم تسبِقْ كلمةُ القضاءِ بتأخير عقوبتِهم العامةِ ومؤاخذتِهم التامّةِ إلى يوم القيامة لفُعل بهم ما فُعل بآبائهم من قبلُ وأنهم يُوفَّوْن نصيبَهم غيرَ منقوص وأن كل واحدٍ من المؤمنين والكافرين يوفى جزاءَ عملِه أُمر رسولُ الله ﷺ بالاستقامة كما أمر به في العقائد والأعمالِ المشتركة بينه وبين سائِر المؤمنين ولا سيما الأعمالُ الخاصةُ به ﵇ من تبليغ الأحكامِ الشرعية والقيامِ بوظائف النبوةِ وتحمّل أعباءِ الرسالةِ بحيث يدخُل تحته ما أمر به فيما سبقَ من قولِه تعالى فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يوحى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ الآية وبالجملة فهذا الأمرُ منتظمٌ لجميع محاسنِ الأحكامِ الأصليةِ والفرعية والكمالاتِ النظريةِ والعملية والخروجُ من عُهدته في غايةِ ما يكونُ من الصعوبة ولذلك قال رسول الله ﷺ شيبتْني سورةُ هود

{فاستقم كَمَا أُمِرْتَ} “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” Geçmiş ümmetlerden nakledilen kıssaların aralarında inkârın ve elçilere isyanın kötü akıbeti beyan edilip bu kâfirlerin küfür, delalet ve azabı hak etme hususundaki halinin o azap edilenlerin hali gibi olduğuna, azaptan nasiplerinin eksiksiz olarak kendilerine ulaşacağına, Kur'an'ı yalanlamalarının Mûsâ aleyhisselâm'ın kavminin Tevrat'ı yalanlaması gibi olduğuna, şayet onların genel cezalarının ve tam sorgulamalarının kıyamet gününe ertelenmesine dair ezelî takdir kelimesi geçmemiş olsaydı daha önce babalarına yapılanın kendilerine de yapılacağına, nasiplerinin kendilerine eksiltilmeksizin tastamam verileceğine ve müminlerle kâfirlerin her birine amelinin karşılığının ödeneceğine işaret edilince; Resûlullah'a ﷺ, kendisiyle diğer müminler arasında ortak olan inançlarda ve amellerde emrolunduğu gibi dosdoğru olması emredilmiştir; bilhassa şer‘î hükümleri tebliğ etmek, peygamberlik vazifelerini yerine getirmek ve risalet yüklerini taşımak gibi zâtına aleyhisselâm mahsus amellerde [dosdoğru olması emredilmiştir]. Öyle ki daha önce geçen Allah Teâlâ'nın {فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يوحى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ} “Belki de sana vahyolunanın bir kısmını terk edeceksin ve göğsün daralacak...” ayetinde emrolunduğu hususlar da bunun kapsamına girer. Hülasa, bu emir aslî ve fer‘î hükümlerin bütün güzelliklerini, nazarî ve amelî kemalatın tamamını bünyesinde toplar; onun sorumluluğundan hakkıyla çıkmak ise son derece zordur. Bu sebeple Resûlullah ﷺ: «Hûd Suresi beni ihtiyarlattı» buyurmuştur.

{وَمَن تَابَ مَعَكَ} أي تاب من الشرك والكفرِ وشاركك في الإيمان وهو المعنيُّ بالمعية وهو معطوفٌ على

{وَمَن تَابَ مَعَكَ} “seninle beraber tevbe edenler de” yani şirk ve küfürden tevbe edip imanda sana ortak olanlar da [dosdoğru olsun]. Beraberlikten kastedilen budur. Bu ifade şuna matuftur:

هود الآية (١١٣ ١١٤) المستكنّ في قوله فاستقم وحسُن من غير تأكيدٍ لمكان الفاصل القائمِ مَقامَه وفي الحقيقة هو مِن عطف الجملةِ على الجملة إذ المعنى وليستقم مَنْ تاب معك وقيلَ هو منصوبٌ على أنه مفعولٌ معه كما قاله أبو البقاء والمعنى استقم مصاحباً لمن تاب معك

Hûd Ayet (113-114) {فاستقم} “dosdoğru ol” buyruğundaki müstetir (gizli) zamire [matuftur]. Onun yerine geçen fasıla bulunduğu için tekit edilmeksizin güzel olmuştur. Hakikatte bu, cümlenin cümleye atfıdır; zira mana “seninle beraber tevbe eden kimse de dosdoğru olsun” şeklindedir. Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi mef‘ûlün meah olarak mansub olduğu da söylenmiştir; mana: “Seninle beraber tevbe edenlerle birlikte dosdoğru ol” demektir.