{قالُوا بل وجدنا آباءَنا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} اعترفُوا بأنَّها بمعزلٍ مَّما ذكر من السَّمعِ والمنفعةِ والمضرَّةِ بالمرَّة واضطرُّوا إلى إظهار أنْ لا سندَ لهم سوى التَّقليد أي ما علمنا أو ما رأينا منهم ما ذُكِرَ منَ الأمورِ بل وجدنا آباءَنا كذلك يفعلُون أي مثلَ عبادِتنا يعبدون فاقتدينا بهم
{قالُوا بل وجدنا آباءَنا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Dediler ki: 'Hayır, biz babalarımızı böyle yaparken bulduk.'” Onların işitme, fayda ve zarardan büsbütün uzak olduklarını itiraf ettiler ve taklitten başka hiçbir dayanakları olmadığını açığa vurmak zorunda kaldılar. Yani: Zikredilen hususlardan hiçbirini onlarda ne bildik ne de gördük; bilakis babalarımızı böyle yaparken, yani bizim ibadetimiz gibi ibadet ederken bulduk da onlara uyduk [dediler].
{قال أفرأيتم مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ} أي أنظرتُم فأبصرتُم أو أتأمَّلتمُ فعلمتم ما كنتُم تعبدونَهُ
{قال أفرأيتم مَّا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ} “[İbrâhîm] dedi ki: 'Gördünüz mü taptığınız şeyleri?'” Yani baktınız da gördünüz mü, yahut düşünüp taşındınız da neye taptığınızı bildiniz mi?
{أنتم وآباؤكم الأقدمون} حقَّ الإبصارِ أو حقَّ العلمِ وقوله
{أنتم وآباؤكم الأقدمون} “'Siz ve önceki atalarınız?'” [Onları] hakkıyla gördünüz mü veya hakkıyla bildiniz mi? Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِى} بيانٌ لحال ما يعبدونَه بعد التَّنبيهِ على عدم علمِهم بذلك أي فاعلموا أنَّهم أداء لعابديهم الذين يجبونهم كحبِّ الله تعالى لما أنهم يتضرَّرون من جهتهم فوق ما يتضرَّر الرَّجلُ من جهة عدوِّه أو لأنَّ مَن يُغريهم على عبادتهم ويحملُهم عليها هو الشيطان الذي هو أعدى عدوِّ الإنسانِ لكنَّه ﵊ صوَّر الأمر في نفسه تعريضاً بهم فإنَّه أنفعُ في النَّصيحة من التَّصريح وإشعاراً بأنَّها نصيحة بدأ بها نفسَه ليكون أدعى إلى القَبولِ والعدوُّ والصَّديقُ يجيئانِ في معنى الواحدِ والجمعِ ومنه قولَه تعالى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ شبها بالمصادر للموازنةِ كالقبول والولوع والحنين والصَّهيلِ {إلا رب العالمين} استثناءٌ منقطعٌ أي لكِنْ ربُّ العالمينَ ليس كذلك بل هو وليّ في الدُّنيا والآخرة لا يزال يتفضَّلُ عليَّ بمنافعهما حسبما يُعرب عنه ما وصفه تعالى به من أحكام الولايةِ وقيل متَّصلٌ وهو قولُ الزَّجاجِ على أنَّ الضَّميرَ لكلِّ معبود وكان من آبائِهم من عبدَ الله تعالى وقوله تعالى
{فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِى} “'Şüphesiz onlar benim düşmanımdır'”, onların bu durumdan habersiz olduklarına dikkat çekildikten sonra taptıkları şeylerin durumunu bir açıklamadır. Yani: Biliniz ki onlar, kendilerini Allah sevgisi gibi seven tapıcılarının düşmanıdırlar; çünkü bir kimsenin düşmanından göreceği zararın çok daha fazlası onlar yüzünden kendilerine dokunacaktır; yahut onları bu tapınmaya kışkırtıp buna sevk eden, insanın en azılı düşmanı olan şeytandır. Ne var ki o aleyhisselâm, doğrudan söylemektense üstü kapalı olarak dokundurmanın nasihatte daha tesirli olması ve kabule daha fazla sevk etmesi için kendi nefsinden başladığını hissettirmek amacıyla meseleyi kendi şahsı üzerinden tasvir etmiştir. "Adüvv" (عَدُوّ / düşman) ve "sadîk" (صَدِيق / dost) kelimeleri hem tekil hem de çoğul anlamında kullanılır; Yüce Allah'ın {وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} “onlar sizin düşmanınızdır” ayeti de böyledir; vezin bakımından "kabûl" (القبول), "vulû'" (الولوع), "hanîn" (الحنين) ve "sahîl" (الصهيل) gibi mastarlara benzetilmiştir. {إلا رب العالمين} “'Âlemlerin Rabbi müstesna'” ifadesi munkatı' bir istisnadır; yani: Fakat âlemlerin Rabbi öyle değildir; bilakis O, dünyada ve ahirette benim dostumdur; Yüce Allah'ın dostluk ahkâmı olarak nitelediği şeylerin ifade ettiği üzere, her iki yurdun faydalarıyla bana lütufta bulunmaya devam eder. [İstisnanın] muttasıl olduğu da söylenmiştir ki bu Zeccâc'ın görüşüdür; buna göre zamir her mabuda râcidir ve atalarından Yüce Allah'a ibadet edenler de bulunmaktaydı. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{الذى خَلَقَنِى} صفةٌ لربِّ العالمينَ وجعلُه مبتدأً وما بعْدَه خبراً غيرُ حقيقٍ بجزالة التَّنزيلِ وإنَّما وصفه تعالى بذلك وبما عطفه عليهِ مع اندراجِ الكلِّ تحت ربوبيتهِ تعالى للعالمين تصريحاً بالنِّعم الخاصَّةِ به ﵊ وتفصيلاً لها لكونِها أدخلَ في اقتضاءِ تخصيصَ العبادةِ به تعالى وقصرِ الالتجاء في جلبِ المنافعِ الدِّينيةِ والدُّنيويةِ المضارِّ العاجلةِ والآجلةِ عليه تعالى {فهو يهدين}
{الذى خَلَقَنِى} “'Beni yaratan'”, "Âlemlerin Rabbi" ifadesinin sıfatıdır. Onu mübteda, sonrasını da haber yapmak Kur'an'ın fesahat ve cezaletine uygun düşmez. Yüce Allah'ın âlemlerin Rabbi olması vasfı altına hepsi dâhil olduğu halde, O'nu bununla ve buna atfettiği hususlarla nitelemesi, ibadeti yalnızca O'na tahsis etmeyi ve dinî-dünyevî faydaları elde etmede, peşin ve vadeli zararları defetmede sadece O'na sığınmayı gerektirmeye daha uygun düşmesi sebebiyle, o aleyhisselâm'a mahsus nimetleri açıkça belirtmek ve detaylandırmak içindir. {فهو يهدين}
سورة الشعراء (٧٩ ٨٢)
Şuarâ Suresi (79-82)
يهديك أي هو يهديني وحدَهُ إلى كلِّ ما يُهمني ويُصلحني من أمور الدِّين والدُّنيا هدايةً متصلةً بحين الخلقِ ونفخ الرُّوحِ متجددة على الاستمرار كما ينبىءُ عنه الفاءُ وصيغةُ المضارعِ فإنَّه تعالى يهدي كلَّ ما خلقه لما خُلق له من أمور المعاش والمعادِ هدايةً متدرجة من مبدأ إتجاده إلى منتهى أجلِه يتمكَّن بها من جلبِ منافعهِ ودفع مضارِّه إمَّا طبعاً وإمَّا اختياراً مبدؤُها بالنَّسبة إلى الإنسان هداية الجنينِ لامتصاص دمِ الطَّمثِ ومنتهاها الهدايةُ إلى طريق الجنَّةِ والتَّنعمِ بنعيمها المقيمِ
{فَهُوَ يَهْدِينِ} “'Bana doğru yolu gösteren de O'dur.'” Yani beni din ve dünya işlerinden beni ilgilendiren ve ıslah eden her şeye yalnızca O iletir; bu hidayet, "fâ" harfinin ve muzari sîgasının bildirdiği üzere, yaratılış ve ruhun üflenmesi anına bitişik ve sürekli yenilenen bir hidayettir. Çünkü Yüce Allah yarattığı her şeyi, yaratılış gayesi olan maişet ve ahiret işlerine, var edilişinin başlangıcından ecelinin sonuna kadar kademe kademe hidayet eder; o varlık da bununla ya fıtrî olarak ya da iradesiyle kendi menfaatlerini elde etmeye ve zararlarını defetmeye güç yetirir. İnsan açısından bunun başlangıcı, ceninin hayız kanını emmeye yönlendirilmesi; sonu ise cennetin yoluna ve onun kalıcı nimetleriyle nimetlenmeye iletilmesidir.
{والذى هُوَ يُطْعِمُنِى وَيَسْقِينِ} عطفٌ على الصِّفة الأولى وتكريرُ الموصولِ في المواقعِ الثَّلاثةِ مع كفاية عطف ما وقع في حيِّز الصِّلةِ من الجُمل السِّتِّ على صلة الموصول الأول للإيذانِ بأنَّ كلَّ واحدةٍ من تلك الصِّلاتِ نعتٌ جليلٌ له تعالى مستقلٌّ في استيجاب الحكم حقيقة بأنْ تجري عليه تعالى بحيالها ولا تجعل من روادِف غيرها
{والذى هُوَ يُطْعِمُنِى وَيَسْقِينِ} “'Beni yediren ve içiren O'dur.'” İlk sıfata atıftır. Sıla konumunda yer alan altı cümlenin birinci ism-i mevsûlün sılasına atfedilmesi yeterli iken, ism-i mevsûlün üç yerde tekrar edilmesi, bu sıla cümlelerinin her birinin Yüce Allah için hükmü gerektirmede müstakil, başlı başına Yüce Allah'a nispet edilmeye layık ve başkasına tabi kılınmayacak derecede yüce birer sıfat olduğunu bildirmek içindir.
{وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} عطفٌ على يُطعمني ويسقين نُظم معهما في سلك الصِّلةِ لموصول واحدٍ لما أنَّ الصِّحَّةَ والمرض من متفرِّعاتِ الأكل والشُّرب غالباً ونسبةُ المرضِ إلى نفسه والشفاءء إلى الله تعالى مع أنَّهما منه تعالى لمراعاة حُسنِ الأدبِ كما قال الخَضِرُ ﵇ فأردتُ أنْ أعيبها وقال فأرادَ ربُّك أنْ يبلُغا أشدَّهما وأما الإماتُة فحيث كانتْ من معظم خصائصِه تعالى كالإحياءِ بدَءاً وإعادةً وقد نيطتْ أمورُ الآخرةِ جميعاً بها وبما بعدَها من البعث نظمهما في سمطٍ واحدٍ في قوله تعالى
{وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “'Hastalandığım zaman bana şifa veren de O'dur.'” {يُطْعِمُنِى وَيَسْقِينِ} ifadesine atıftır; sağlık ve hastalık çoğunlukla yeme ve içmenin birer neticesi olduğundan, ikisiyle birlikte tek bir ism-i mevsûlün sılası dizisine dâhil edilmiştir. Her ikisi de Yüce Allah'tan olduğu halde hastalığı kendi nefsine, şifayı ise Allah Teâlâ'ya nispet etmesi edep güzelliğini gözetmek içindir; nitekim Hızır aleyhisselâm da: {فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا} “ben onu kusurlu yapmak istedim” demiş, ardından da: {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا} “Rabbin onların ergenlik çağına ulaşmalarını istedi” demiştir. Öldürmeye gelince; ilk yaratılış ve yeniden diriltme gibi Yüce Allah'ın en büyük hususiyetlerinden olduğu, ahiret işlerinin tamamı da hem ölümle hem de sonrasındaki dirilişle irtibatlı bulunduğu için, Yüce Allah'ın şu buyruğunda bu ikisini tek bir dizide toplamıştır:
{والذى يُمِيتُنِى ثُمَّ يُحْيِينِ} على أنَّ الموتَ لكونه ذريعةً إلى نيله ﵊ للحياة الأبديَّةِ بمعزل من أن يكون غيرَ مطبوع عنده عليه الصَّلاة والسَّلام
{والذى يُمِيتُنِى ثُمَّ يُحْيِينِ} “'Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O'dur.'” Bununla birlikte ölüm, o aleyhisselâm'ın ebedî hayata kavuşmasına bir vesile olduğu için, onun aleyhissalâtü vesselâm katında fıtrata aykırı/istenmeyen bir şey olmaktan tamamen uzaktır.
{والذى أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِى خَطِيئَتِى يَوْمَ الدين} ذِكرِه ﵊ هضماً لنفسه وتعليماً للأمَّةِ أنْ يجتنبُوا المعاصي ويكونوا على حَذَرٍ وطلب مغفرة لَما يفرطُ منهم وتلافياً لما عَسَى يندرُ منه ﵊ من الصَّغائر وتنبيهاً لأبيه وقومه على أنْ يتأمَّلوا في أمرهم فيقفُوا على أنَّهم من سوء الحال في درجةٍ لا يقادَر قدرُها فإنَّ حالَه ﵊ مع كونه ف طاعة الله تعالى وعبادتِه في الغاية القاصيةِ حيثُ كانت بتلك المثابة فما ظك بحال أولئك المغمُورين في الكُفر وفُنون المعاصي والخطايا وحملُ الخطيئة على كلماتِه الثَّلاثِ إنِّي سقيمٌ بل فعله كبيرُهم وقوله لسارَّةَ حتى أختي مَّما لا سبيلَ إليه لأنَّها مع كونها معاريض لا من قبيل الخطايا المفتقرةِ إلى الاستغفار إنَّما صدرتْ عنه ﵊ بعد هذه المقاولةِ الجاريةِ بينه وبين قومِه أما الثَّالثةُ فظاهرةٌ لوقوعِها بعد مهاجرتِه ﵊ إلى
{والذى أَطْمَعُ أَن يَغْفِرَ لِى خَطِيئَتِى يَوْمَ الدين} “'Hesap günü hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur.'” O aleyhisselâm'ın bunu zikretmesi, nefsini tezellül ettirmek (alçakgönüllülük göstermek), ümmete günahlardan kaçınmayı, sakınmayı ve kendilerinden zuhur edebilecek kusurlar için bağışlanma dilemeyi öğretmek, kendisinden nadiren de olsa meydana gelmesi muhtemel zelleleri telafi etmek ve babası ile kavmini kendi durumları üzerinde düşünmeye sevk edip tarif edilemeyecek derecede kötü bir halde bulunduklarını anlamalarını sağlamak içindir. Zira o aleyhisselâm, Allah Teâlâ'ya itaat ve ibadette en son mertebede bulunduğu halde durumu böyle ise, küfre ve türlü türlü günah ve hatalara batmış olanların hâli nice olur? Hatayı, onun üç sözüne ({إِنِّي سَقِيمٌ} “ben hastayım”, {بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ} “bilakis bunu onların şu büyüğü yapmıştır” ve Sâre için söylediği “o benim kız kardeşimdir” sözüne) hamletmeye hiçbir imkân yoktur; zira bunlar ta'rîz (tevilli sözler) olup istiğfar gerektiren hatalar kabilinden olmadığı gibi, o aleyhisselâm'dan ancak kendisi ile kavmi arasında cereyan eden bu muhavereden sonra sadır olmuştur. Üçüncüsünün durumu açıktır, zira o aleyhisselâm'ın hicretinden sonra vuku bulmuştur:
الشأمِ وأما الأوليانِ فلأنَّهما وقعتا مكتنفتينِ بكسرِ الأصنامِ ومن البيِّن أنَّ جريانَ هذه المقالاتِ فيما بينهم كان في مبادىءِ الأمرِ تعليق مغفرةِ الخطيئةِ بيومِ الدَّينِ مع أنَّها إنَّما تُغفر الدنيا لأن أثرها يومئذ يتبيَّن ولأنَّ في ذلك تهويلاً له وإشارةً إلى وقوعِ الجزاءِ فيه إنْ لم تُغفر
Şam'a [hicretinden sonra]; ilk ikisi ise putların kırılması hadisesiyle iç içe cereyan etmiştir. Aralarında geçen bu konuşmaların ise işin en başında cereyan ettiği aşikârdır. Hatanın bağışlanması dünyada gerçekleştiği halde ceza gününe bağlanması, onun eserinin o gün ortaya çıkacak olmasından ve bunda o günün dehşetini bildirme ile bağışlanmadığı takdirde cezanın o gün gerçekleşeceğine işaret bulunmasındandır.
{رَبّ هَبْ لِى حُكْماً} بعد ما ذكر ﵊ لهم فنونَ الألطافِ الفائضةِ عليه من الله ﷿ من مبدأِ خلقِه إلى يومِ بعثهِ حمله ذلك على مُناجاتِه تعالى ودعائِه لربط العتيدِ وجلبِ المزيدِ والحكم الحكمة التي هي الكمالُ في العلم والعملِ بحيثُ يتمكَّنُ به من خلافةِ الحقِّ ورياسة الخلقِ {وَأَلْحِقْنِى بالصالحين} ووفقنِي من العُلومِ والأعمال والملكات لما يرشحن للانتظامِ في زُمرةِ الكاملينَ الرَّاسخينَ في الصَّلاحِ المنزَّهينَ عن كبائرِ الذُّنوبِ وصغائِرها أو اجمعْ بيني وبينَهُم في الجنَّة ولقد أجابَه تعالى حيثُ قال وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين
{رَبّ هَبْ لِى حُكْماً} “'Rabbim! Bana bir hikmet bahşet'”, o aleyhisselâm yaratılışının başlangıcından diriltileceği güne kadar Allah Azze ve Celle'den üzerine taşan türlü türlü lütufları onlara zikrettikten sonra, bu durum onu mevcut nimetleri perçinlemek ve fazlasını talep etmek üzere Yüce Allah'a münacatta bulunmaya ve dua etmeye sevk etmiştir. "Hükm" (حُكْم), ilim ve amelde kemal demek olan hikmettir ki insan onunla Hakk'ın halifeliğine ve mahlûkatın riyasetine ehil olur. {وَأَلْحِقْنِى بالصالحين} “'ve beni salihlere kat!'”, beni ilimlerden, amellerden ve melekelerden öylelerine muvaffak kıl ki, bunlar beni salâh üzere sebat eden, büyük ve küçük günahlardan arınmış kâmil zatlar zümresine girmeye aday kılsın; yahut beni cennette onlarla bir araya getir [demektir]. Nitekim Yüce Allah: {وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyurarak onun bu duasını kabul etmiştir.
{واجعل لّى لِسَانَ صِدْقٍ فِى الأخرين} أي جاهاً وحسنَ صيت في الدُّنيا بحيثُ يبقى أثرُه إلى يومِ الدِّين ولذلك لا ترى أمةً من الأُمم إلا وهي محبَّةٌ له ومثنيةٌ عليه أو صادقاً من ذريتي يحدد أصلَ ديني ويدعُو النَّاسَ إلى ما كنتُ أدعُوهم إليهِ من التَّوحيدِ وهو النبيِّ ﷺ ولذلك قال ﷺ أنا دعوةُ أبي إبراهيمَ
{واجعل لّى لِسَانَ صِدْقٍ فِى الأخرين} “'Sonra gelecekler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıl.'” Yani dünyada öyle bir itibar ve güzel bir şöhret kıl ki, eseri din gününe kadar devam etsin. Bu sebepledir ki onu seven ve onu övgüyle anan bir milletten başkasını göremezsin; yahut zürriyetimden dinimin esasını yenileyen ve insanları kendilerine davet ettiğim tevhide çağıran sadık bir kimse [kıl demektir] ki o da Peygamber ﷺ'dir. Nitekim o ﷺ: “Ben babam İbrâhim'in duasıyım” buyurmuştur.
{واجعلنى} في الآخرةِ {مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ النعيم} وقد مرَّ معنى الوراثة في سورةِ مريمَ
{واجعلنى} “Ve beni kıl” ahirette, {مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ النعيم} “'Naim cennetinin vârislerinden.'” Mirasın anlamı Meryem Suresi'nde geçmişti.
{واغفر لاِبِى} بالهدايةِ والتَّوفيقِ للإيمان كما يلوحُ به تعليلُه بقوله {إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضالين} أي طريقَ الحقَّ وقد مرَّ تحقيقُ المقامِ في تفسير سورة التَّوبةِ وسورة مريمَ بما لا مزيدَ عليهِ
{واغفر لاِبِى} “'Babamı da bağışla'”, hidayet vererek ve imana muvaffak kılarak [bağışla]; nitekim {إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضالين} “'çünkü o sapıklardandı'”, yani hak yoldan [sapanlardandı] sözüyle gerekçelendirmesi de bunu hissettirmektedir. Bu konunun tahkiki Tevbe ve Meryem surelerinin tefsirinde ziyadesiyle geçmiştir.
{وَلَا تُخْزِنِى} بمعاتبتي على ما فرطت أو ينقص رُتبتي عن بعض الورَّاثِ أو بتعذيبي لخفاءِ العاقبةِ وجوازِ التَّعذيبِ عقلاً كلُّ ذلك مبنيٌّ على هضمِ النَّفسِ منه ﵊ أو بتعذيب ولدي أو يبعثه في عدادِ الضَّالين بعدمِ توفيقِه للإيمانِ وهو من الخِزيِ بمعنى الهران أو من الخزايةِ بمعنى الحياءِ {يَوْمِ يُبْعَثُونَ} أي النَّاسُ كافَّةً والإضمار قبل الذكرِ لما في عُموم البعثِ من الشُّهرة الفاشيةِ المغنيةِ عنه وتخصيصه بالضَّالِّين مما يخلُّ بتهويلِ اليوم
{وَلَا تُخْزِنِى} “'Ve beni rezil etme'”, kusurlarımdan ötürü beni azarlamak suretiyle veya bazı vârislerden derecemi düşürmekle yahut akıbetin gizli olması ve aklen azabın caiz bulunması sebebiyle bana azap etmek suretiyle [beni rezil etme]; bunların tamamı o aleyhisselâm'ın nefsini tezellül ettirmesine (alçakgönüllülüğüne) dayanır; ya da babama azap etmekle yahut imana muvaffak kılınmadığı için onu sapanların arasında diriltmek suretiyle [beni rezil etme]. Bu kelime hakirlik/aşağılanma anlamındaki "hizy"den (الخِزْي) veya utanma anlamındaki "hazâye"den (الخَزَايَة) gelir. {يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “'insanların diriltilecekleri gün.'” Yani bütün insanların [diriltileceği gün]. Zikirden önce zamir kullanılması, dirilişin umumiliğindeki meşhur ve yaygın şöhretin açıkça zikretmeye ihtiyaç bırakmamasından ötürüdür; bunun sapanlara tahsis edilmesi ise o günün dehşetini eksiltir.
{يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ} بدلٌ من يومَ يبعثُون جِيء به تأكيداً للتَّهويلِ وتمهيداً لما يعقُبه منْ الإستثناء وهو من أعمِّ المفاعيلِ أي
{يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ} “'O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar.'” Bu ifade, {يَوْمِ يُبْعَثُونَ} ifadesinden bedeldir; korku ve dehşeti pekiştirmek ve ardından gelecek istisnaya zemin hazırlamak için getirilmiştir; mef'ûllerin en genelindendir, yani:
سورة الشعراء (٨٩ ٩٤)
Şuarâ Suresi (89-94)
لا ينفعُ مالٌ وإن كان مصرُوفاً في الدُّنيا إلى وجوهِ البرِّ والخيراتِ ولا بنون وإن كانُوا صُلحاءَ مستأهلينَ للشَّفاعةِ أحداً
Dünyada iyilik ve hayır yollarına harcanmış olsa bile hiçbir mal, velev ki şefaate ehil salih kimseler olsunlar hiçbir evlat hiç kimseye fayda vermez.
{إِلَاّ مَنْ أَتَى الله بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} أي عن مرض الكُفرِ والنِّفاقِ ضرورةَ اشتراطِ نفع كلَ منهما بالإيمان وفيه تأييدٌ لكونِ استغفارِه ﵊ لأبيه طلباً لهدايتِه إلى الإيمانِ لاستحالةِ طلبِ مغفرتِه بعد موته كافراً مع علمه ﵊ بعدم نفعه لأنَّه من باب الشَّفاعةِ وقيل هو استثناءُ من فاعلٍ ينفعُ بتقدير المضاف أي إلا مال من أو بنو من أتى الله الآية وقيل المضاف المحذوف ليس من جنس المُستثنى منه حقيقةً بل بضرب من الاعتبارِ كما في قولِه تحيةُ بينِهم ضربٌ وجيعُ أي إلا حالَ من أتى الله بقلبٍ سليم على أنَّها عبارةٌ عن سلامة القلبِ كأنَّه قيل إلا سلامةَ قلبِ مَن أتى الله الآية وقيل المضاف المحذوف ما دلَّ عليه المالُ والبنون من الغنى وهو المُستثنى منه كأنَّه قيل يومَ لا ينفعُ غِنَى إلا غنى من أتى الله الآيةَ لأنَّ غنى المرءِ في دينِه بسلامةِ قلبِه وقيل الاستثناءُ منقطعُ والمعنى لكن سلامة قلبه تنفعه
{إِلَاّ مَنْ أَتَى الله بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “'Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna.'” Yani küfür ve nifak hastalığından [arınmış bir kalp ile]; çünkü her ikisinin fayda sağlaması için iman şarttır. Bunda, o aleyhisselâm'ın babası için istiğfar etmesinin, onun imana hidayetini talep etmek olduğuna dair bir teyit vardır; zira kâfir olarak öldükten sonra fayda vermeyeceğini bildiği halde onun için bağışlanma dilemesi imkânsızdır, çünkü bu şefaat kabilindendir. Bunun, {يَنفَعُ} fiilinin failinden muzaf takdiriyle yapılmış bir istisna olduğu da söylenmiştir; yani: Ancak Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin malı veya oğulları [fayda verir] ayeti takdirindedir. Hazfedilen muzafın hakikatte müstesna minh cinsinden olmadığı, bilakis: “Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur” sözünde olduğu gibi bir tür itibar ile [kullanıldığı] da söylenmiştir; yani selim kalpten kinaye olmak üzere: Ancak Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin hâli [müstesna demektir]; sanki: Ancak Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin kalbinin selameti [fayda verir] denilmiş gibidir. Hazfedilen muzafın, mal ve oğulların delalet ettiği "zenginlik" olduğu ve müstesna minhin o olduğu da söylenmiştir; sanki: O gün hiçbir zenginlik fayda vermez, ancak Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin zenginliği müstesna, denilmiş gibidir; çünkü kişinin dinindeki zenginliği kalbinin selametiyledir. İstisnanın munkatı' olduğu da söylenmiştir; manası ise: Fakat onun kalbinin selameti kendisine fayda verir, demektir.
{وَأُزْلِفَتِ الجنة لِلْمُتَّقِينَ} عطف على لا ينفع وصيغةُ الماضي فيه وفيما بعدَهُ من الجُمل المنتظمةِ معه في سلك العطف للدِّلالة على تحقُّق الوقوعِ وتقرُّره كما أن صيغة المضارع في المعطوفِ عليه للدِّلالة على استمرار انتفاءِ النَّفع ودوامِه حسبما يقتضيهِ مقامُ التَّهويل والتَّفظيعِ أي قُربتِ الجنَّةُ للمتَّقين عنِ الكفرِ والمعاصِي بحيثُ يُشاهدونها من الموقفِ ويقفُون عَلى ما فَيها من فنُون المحاسنِ فيبتهجُون بأنَّهم المحشورون إليها
{وَأُزْلِفَتِ الجنة لِلْمُتَّقِينَ} “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmıştır.” {لَا يَنفَعُ} ifadesine atıftır. Burada ve atıf dizisinde buna bağlı olan sonraki cümlelerde mazi sîgasının kullanılması, vukuunun kesinliğini ve gerçekleşmiş olduğunu bildirmek içindir; nitekim matûfun aleyhteki muzari sîgası da dehşet ve vehamet makamının gerektirdiği üzere faydanın yokluğunun devam ve sebatını bildirmek içindir. Yani cennet, küfür ve günahlardan sakınan müttakilere, mahşer yerinden onu görecekleri ve içindeki türlü güzelliklere vakıf olacakları şekilde yaklaştırılmıştır da oraya sevk edilenlerin kendileri olmasıyla sevinirler.
{وَبُرّزَتِ الجحيم لِلْغَاوِينَ} الضَّالِّين عن طريقِ الحقِّ الذي هو الإيمانُ والتَّقوى أي جُعلت بارزةً لهم بحيث يَرَونها مع ما فيها من أنواع الأحوالِ الهائلةِ ويُوقنون بأنَّهم مواقعوها ولا يجدون عنها مصرفا
{وَبُرّزَتِ الجحيم لِلْغَاوِينَ} “Cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir.” Hak yoldan, yani iman ve takvadan sapanlara; yani cehennem, içindeki türlü korkunç hallerle birlikte onu görecekleri, içine düşeceklerini kesin olarak anlayacakları ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamayacakları şekilde kendilerine apaçık gösterilmiştir.
{قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ} في الدنيا {ما تَعْبُدُونَ} {مِن دُونِ الله} أي أين آلهتكم الذين كنتُم تزعمون في الدُّنيا أنَّهم شفعاؤكم في هذا الموقفِ {هَلْ يَنصُرُونَكُمْ} بدفعِ العذابِ عنكم {أَوْ يَنتَصِرُونَ} بدفعه عن أنفسهم وهذا سؤالُ تقريعٍ وتبكيتٍ لا يُتوقَّع له جوابٌ ولذلك قيل
{قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ} dünyada, {ما تَعْبُدُونَ} {مِن دُونِ الله} “Onlara denildi ki: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?'” Yani dünyada bu duruşma yerinde şefaatçileriniz olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınız nerede? {هَلْ يَنصُرُونَكُمْ} “'Size yardım ediyorlar mı'”, sizden azabı savmak suretiyle, {أَوْ يَنتَصِرُونَ} “'yahut kendilerini kurtarabiliyorlar mı?'”, azabı kendilerinden savmak suretiyle. Bu, cevabı beklenmeyen bir azarlama ve susturma sorusudur; bu sebeple şöyle buyrulmuştur:
{فَكُبْكِبُواْ فِيهَا} أي أُلقوا في الجحيمِ على وجوهِهم مرة بعد أرى إلى أنْ يستقرُّوا في قعرها {هُمْ} أي آلهتُهم {والغاوون} الذين كانُوا يعبدونهم وفي تأخير
{فَكُبْكِبُواْ فِيهَا} “Artık oraya yüzüstü fırlatılıp atıldılar;” yani dibine yerleşinceye kadar cehenneme tekrar tekrar yüzüstü fırlatılıp atıldılar; {هُمْ} “onlar”, yani ilahları, {والغاوون} “ve o azgınlar”, kendilerine tapanlar. Onların zikrinin,
سورة الشعراء (٩٥ ٩٩)
Şuarâ Suresi (95-99)
ذكرهم عن ذكر آلهتم رمزٌ إلى أنَّهم يؤخَّرون عنها في الكبكبةِ ليُشاهدوا سوءَ حالِها فيزدادوا غمِّاً إلى غمَّهم
ilahlarının zikrinden sonraya bırakılmasında, onların kötü durumlarını görüp kederlerine keder katılsın diye yüzüstü atılmada onlardan sonraya bırakılacaklarına bir işaret vardır.
{وجنود إبليس} أي شياطنية الذين كانوا يغرونهم ويُوسوسون إليهم ويسوِّلون لهم ما هم عليه من عبادةِ الأصنام وسائر فنون الكُفر والمعاصي ليجتمعُوا في العذاب حسبما كانُوا مجتمعين فيما يُوجبه وقيل متبعوه من عصاة الثَّقلينِ والأوَّلُ هو الوجه {أجمعين} تأكيد للضمير وما عُطِف عليه وقوله تعالى
{وجنود إبليس} “ve İblis'in orduları da.” Yani kendilerini kışkırtan, onlara vesvese veren ve içinde bulundukları putperestliği, diğer küfür ve günah çeşitlerini kendilerine süslü gösteren şeytanları; ta ki azabı gerektiren hususlarda birleştikleri gibi azapta da bir araya gelsinler. İnsan ve cinlerin isyankârlarından ona uyanlar olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş tercihe şayandır. {أجمعين} “Hepsi birden.” Zamiri ve ona atfedilenleri pekiştiren bir te'kiddir. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{قَالُواْ} الخ استئنافٌ وقع جوابا عن سؤالٍ نشأَ من حكايةِ حالهم كأنه قيل ماذا قالوا حينَ فُعل بهم ما فُعل فقيل قال العَبَدةُ {وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ} أي قالوا معترفين بخطئهم في أنهما كهم في الضَّلالةِ متحسَّرين معيِّرين لأنفسهم والحال أنَّهم في الجحيم بصددِ الاختصام مع من معهم من المذكورينَ مخاطبين لمعبودِيهم على أنَّ الله تعالَى يجعلُ الأصنامَ صالحةً للاختصام بأنْ يُعطيها القدرةَ على الفهم والنُّطقِ
{قَالُواْ} ilah... durumlarının hikâye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş istînâfî bir cümledir; sanki: Kendilerine yapılan yapıldığında ne dediler? denilmiş, buna karşılık da o tapanlar: {وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ} “Orada birbirleriyle çekişirlerken dediler ki:” denilmiştir. Yani sapıklığa dalmaktaki hatalarını itiraf ederek, hasret çekerek ve kendilerini kınayarak, cehennemde zikredilen diğer kimselerle çekişme halindeyken ve Allah Teâlâ'nın putlara anlama ve konuşma kudreti vererek onları çekişmeye elverişli kılması üzerine mabudlarına hitap ederek [şöyle] dediler:
{تالله إِن كُنَّا لَفِى ضلال مُّبِينٍ} إنْ مخففةٌ من الثَّقيلةِ قد حُذف اسمَها الذي هو ضميرُ الشأن واللام فارقة بينها وبن النَّافيةِ أي إنَّ الشأنَ كُنَّا في ضلال واضح لإخفاء فيه ووصفهم له بالوضوح للإشباع في إظهار ندمهم وتحسُّرهم وبيان عِظَمِ خطئهم في رأيهم مع وضوح الحقِّ كما ينبىءُ عنه تصديرُ قَسَمهم بحرف التَّاءِ المُشعرةِ بالتَّعجُّبِ وقوله تعالى
{تالله إِن كُنَّا لَفِى ضلال مُّبِينٍ} “'Allah'a andolsun ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz.'” "İn" (إِنْ), şeddeli olan "inne"den hafifletilmiştir; şe'n zamiri olan ismi hazfedilmiştir; "lâm" ise onunla nefiy edatı olan "in"i ayırt etmek içindir. Yani: Şan şudur ki biz hiçbir kapalılığı bulunmayan apaçık bir sapıklık içindeymişiz. Hak apaçık ortadayken pişmanlık ve hasretlerini tam olarak açığa vurmak ve görüşlerindeki hatanın büyüklüğünü açıklamak için onu apaçık olmakla nitelemişlerdir; nitekim yeminlerinin taaccüp hissettiren "tâ" harfiyle başlaması da bunu bildirmektedir. Ve Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{إِذْ نُسَوّيكُمْ بِرَبّ العالمين} ظرفٌ لكونهم في ضلالٍ مبين وقيل لما دل عليه الكلامُ أي ضللنا وقيل للضَّلال المذكورِ وإن كان فيه ضعفٌ صناعيٌّ من حيث إنَّ المصدرَ الموصوفَ لا يعمل بعد الوصف وقيل ظرفٌ لمبين وصيغةُ المضارعِ لاستحضارِ الصُّورَةِ الماضية أي تالله لقد كُنَّا في غاية الضَّلالِ الفاحش وقت تسويتنا إيَّاكُم أيُّها الأصنامُ في استحقاقِ العبادة بربِّ العالمين الذي أنتم أدنى مخلوقاته وأدلهم وأعجزُهم وقولهم
{إِذْ نُسَوّيكُمْ بِرَبّ العالمين} “'Çünkü biz sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.'” Apaçık bir sapıklık içinde oluşlarının zaman zarfıdır. Sözün delalet ettiği mana için [zarf] olduğu da söylenmiştir, yani: Sapmıştık [demektir]. Zikredilen "dalâl" için olduğu da söylenmiştir; her ne kadar sıfat almış mastarın sıfattan sonra amel etmemesi yönünden nahiv kuralları açısından bir zayıflık içerse de. "Mübîn" kelimesinin zarfı olduğu da söylenmiştir. Muzari sîgası geçmişteki hali göz önünde canlandırmak içindir. Yani: Allah'a andolsun ki, ey putlar, ibadete layık olma hususunda, sizler O'nun en aşağı, en hakir ve en aciz mahlûkları olduğunuz halde sizi âlemlerin Rabbi ile bir tuttuğumuz vakit son derece çirkin bir sapıklık içindeymişiz. Ve onların şu sözleri:
{وَمَا أَضَلَّنَا إِلَاّ المجرمون} بيان لسبب ضلالهم بعد اعترافِهم بصدوره عنهم لكنْ لا على مَعْنى قصرِ الإضلال على المجرمين دون عداهم بل على مَعنى قصر ضلالِهم على كونه بسبب إضلالهم من غير أنْ يستقلُّوا في تحقُّقهِ أو يكون بسبب إضلال الغيرِ كأنَّه قيل وما صدرَ عنَّا ذلك الضَّلالُ الفاحش إلا بسبب إضلالِهم والمرادُ بالمجرمين الذين أضلوهم روساؤهم وكُبراؤُهم كما في قولِه تعالى رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السبيلا وعن السدى رحمة الله الأَوَّلُون الذين اقتدَوا بهم وأياما كان ففيه أوفرُ نصيب من التعريض الذين قالُوا بل وجدنا آباءَنا كذلك يفعلون وعن ابنِ جريج
{وَمَا أَضَلَّنَا إِلَاّ المجرمون} “'Bizi ancak o mücrimler saptırdı.'” Sapıklığın kendilerinden sadır olduğunu itiraf ettikten sonra bunun sebebini açıklamadır; fakat bu, saptırmayı başkalarına değil de sadece mücrimlere hasretmek anlamında değil, bilakis kendi sapıklıklarının gerçekleşmesinde bağımsız olmaksızın veya başkasının saptırmasıyla olmaksızın sadece onların saptırması sebebiyle gerçekleştiğini hasretmek anlamındadır; sanki: Bizden sadır olan o çirkin sapıklık ancak onların saptırması sebebiyle meydana geldi, denilmiştir. Mücrimlerden maksat, Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءنَا فَأَضَلُّونَا السبيلا} “Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar” buyruğunda olduğu gibi kendilerini saptıran reisleri ve büyükleridir. Süddî'den -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- rivayet edildiğine göre ise [onlar] kendilerine uydukları önceki atalarıdır. Hangisi olursa olsun, bunda {بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Hayır, biz babalarımızı böyle yaparken bulduk” diyen kimselere yönelik pek kuvvetli bir tariz payı vardır. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre ise:
سورة الشعراء (١٠٠ ١٠٣)
Şuarâ Suresi (100-103)
إبليسُ وابنُ آدمَ القاتلُ لأنَّه أوَّلُ من سَنَّ القتلَ وأنواعَ المعاصِي
İblis ve Âdem'in katil olan oğludur; çünkü o, öldürmeyi ve günah çeşitlerini ilk başlatan kimsedir.
{فما لنا من شافعين} كما للمؤمنينَ من الملائكةِ والأنبياءُ عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ
{فما لنا من شافعين} “'Artık bizim için şefaatçiler de yoktur'”, müminler için meleklerden ve peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- olduğu gibi,
{وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} كما نرى لهم أصدقاءَ أو فما لنا من شافعين ولا صديقٍ حميمٍ من الذين كنَّا نعدُّهم شفعاءَ وأصدقاءَ على أنَّ عدمَهما كنايةٌ عن عداوتِهما كما أنَّ عدمَ المحبَّةِ في مثلِ قولِه تعالى والله لَا يُحِبُّ الفساد كنايةٌ عن البُغضِ حسبما ينبىءُ عنه قوله تعالى الأخلاء يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَاّ المتقين أو وقعنا في مهلكة لا يخلصنا منها شافعٌ ولا صديقٌ على أنَّ المرادَ بعدمهما عدمُ أثرهِما وجمعُ الشَّافعِ لكثرة الشُّفعاءِ عادةً كما أنَّ إفرادَ الصَّديقِ لقلَّتهِ أو لصحَّةِ إطلاقِه على الجمعِ كالعدوِّ تشبيهاً لهما بالمصادرِ كالحنينِ والقَبولِ وكلمةُ لَوْ في قوله تعالى
{وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ} “'ne de sıcak bir dost.'” Onların dostları olduğunu gördüğümüz gibi; yahut şefaatçi ve dost saydıklarımızdan bizim için ne şefaatçiler ne de sıcak bir dost vardır; şu esasa binaen ki, her ikisinin de bulunmaması onların düşmanlığından kinayedir; nitekim Yüce Allah'ın {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ} “Allah fesadı sevmez” gibi buyruklarındaki sevginin yokluğu, Yüce Allah'ın {الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ} “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır” ayetinin hissettirdiği üzere buğzdan kinayedir. Yahut: Bizi içinden ne bir şefaatçinin ne de bir dostun kurtaramayacağı bir helake düştük; şu esasa binaen ki, her ikisinin de bulunmamasından maksat eserlerinin bulunmamasıdır. "Şâfi'" (şefaatçi) kelimesinin çoğul getirilmesi âdete göre şefaatçilerin çokluğundan ötürüdür; nitekim "sadîk" (dost) kelimesinin tekil getirilmesi ise onun azlığından yahut tıpkı "adüvv" (düşman) gibi "hanîn" ve "kabûl" misali mastarlara benzetilerek çoğula da ıtlak edilmesinin caiz olmasındandır. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki "lev" (لَوْ) kelimesi:
{فلو أن لنا كرة} للتَّمنِّي كليتَ لما أنَّ بينَ معنييهما تلاقياً في معنى الفرضِ والتَّقديرِ كأنَّه قيل فليتَ لنا كرَّةً أي رجعةً إلى الدُّنيا وقيل هي علي أصلِها من الشَّرطِ وجوابُه محذوفٌ كأنَّه قيل فلو أنَّ لنا كرةً لفعلنا من الخيراتِ كيتَ وكيتَ ويأَّباهُ قوله تعالى {فَنَكُونَ مِنَ المؤمنين} لتحتُّم كونِه جواباً للتمني مفيدا لترتيب إيمانهم على وقوعِ الكَرَّةِ البتة بلا تخلف كما هو مقتضى حالِهم وعطفه على كرة طريقة للبس عباءة وتقرعيني كما يستدعيه كون لو على أصلها إنَّما يفيد تحقُّقَ مضمون الجوابِ على تقدير تحقق كرتهموإيمانهم معاً من غير دلالة على استلزامِ الكرَّة للإيمانِ أصلاً مع أنَّه المقصودُ حتماً
{فلو أن لنا كرة} “'Ah keşke bizim için bir dönüş olsa'”, "leyte" (keşke) gibi temenni içindir; zira her iki edatın anlamı varsayım ve takdir manasında birbiriyle örtüşmektedir; sanki: Keşke bizim için bir dönüş, yani dünyaya bir geri dönüş olsa, denilmiştir. Onun asıl manası üzere şart olduğu ve cevabının hazfedildiği de söylenmiştir; sanki: Eğer bizim için bir dönüş olsaydı şöyle şöyle iyilikler yapardık, denilmiş gibidir. Ne var ki Yüce Allah'ın {فَنَكُونَ مِنَ المؤمنين} “'da müminlerden olsak!'” buyruğu buna engeldir; zira bunun temenninin cevabı olması zorunludur ve tıpkı durumlarının gerektirdiği gibi imanlarının o dönüşün gerçekleşmesine asla aksamadan kesin olarak bağlanmasını ifade eder. Onun "kerre" kelimesine atfedilmesi ise [...] "lev"in asıl manasında olmasının gerektirdiği üzere sadece dönüş ve imanlarının birlikte tahakkuk etmesi takdirinde cevabın mazmununun tahakkukunu ifade eder; halbuki kesinlikle maksat bu olduğu halde dönüşün imanı gerektirdiğine asla delalet etmez.
{إِنَّ فِى ذَلِكَ} أي فيما ذُكر من نبأ إبراهيمَ ﵇ المشتملِ على بيان بُطلانِ ما كان عليه أهلُ مكَّةَ من عبادةِ الأصنامِ وتفصيلِ ما يؤول إليه أمرُ عَبَدتها يومَ القيامةِ من اعترافِهم بخطئِهم الفاحشِ وندمِهم وتحسُّرهم على ما فاتَهُم من الإيمان وتمنِّيهم الرَّجعةَ إلى الدُّنيا ليكونُوا من المؤمنين عند مشاهدتِهم لما أزلفت لهم جنَّاتُ النَّعيمِ وبُرِّزتْ لأنفسهم الجحيم وغشيهم ما غشيهم من ألوانِ العذابِ وأنواعِ العقابِ {لآيَةً} أي آية عظيمةٌ لا يُقادرُ قَدرُها موجبةً على عبدة الأصنامِ كافَّةً لا سيَّما على أهلِ مكَّةَ الذين يدَّعُون أنَّهم على ملَّةِ إبراهيمَ ﵊ أنْ يجتنبُوا كلَّ الاجتنابِ ما كانُوا عليه من عبادتها خوفاً أنْ يحيقَ بهم مثلُ ما حاق بأولئك من العذابِ بحكم الاشتراكِ فيما يُوجبه أو أن في ذكر نبئةِ وتلاوته عليهم على ما هو عليه من غير أنْ تسمعه من أحد لآيَةً عظيمة دالَّة على أنَّ ما تتلوه عليهم وحيٌ صادقٌ نازلٌ من جهةِ الله تعالى موجبة للإيمان به قطعاً {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مؤمنين} أي أكثرُ هؤلاءِ الذينَ تتلُو عليهم النبأَ مؤمنين بل هم مُصرُّون على ما كانُوا عليهِ من الكُفرِ والضَّلالِ وأمَّا أنَّ ضمير أكثرُهم لقومِ إبراهيمَ ﵇ كما توهَّمُوا فمما لا سبيلَ إليه أصلاً لظهور أنَّهم ما ازدادوا مما سمعُوا منه عليه الصَّلاةُ والسلام
{إِنَّ فِى ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda”, yani İbrâhîm aleyhisselâm'ın haberinden zikredilen hususlarda -ki bu, Mekke ehlinin üzerinde bulunduğu putperestliğin batıllığının beyanını ve putperestlerin kıyamet günündeki durumlarının varacağı nihayeti, yani korkunç hatalarını itiraf etmelerini, kaçırdıkları imana karşı duydukları pişmanlık ve hasreti, Naim cennetlerinin kendilerine yaklaştırıldığını ve cehennemin bizzat kendilerine apaçık gösterildiğini gördüklerinde ve kendilerini türlü türlü azap ve ceza çeşitleri bürüdüğünde müminlerden olmak için dünyaya dönüşü temenni etmelerini içermektedir- {لآيَةً} “elbette bir ibret vardır;” yani bütün putperestlere, bilhassa İbrâhîm aleyhisselâm'ın dini üzere olduklarını iddia eden Mekke ehline, azabı gerektiren husustaki ortaklık hükmüyle öncekilerin başına gelen azabın kendi başlarına da gelmesinden korkarak üzerinde bulundukları putperestlikten bütünüyle kaçınmalarını gerektiren, tarif edilemeyecek derecede büyük bir ibret vardır. Yahut onun haberinin zikredilmesinde ve hiç kimseden işitmeksizin olduğu gibi onlara okunmasında, senin onlara okuduğun şeyin Allah Teâlâ katından inmiş dosdoğru bir vahiy olduğuna delalet eden ve ona kesin olarak inanmayı gerektiren elbette büyük bir ayet/mucize vardır. {وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مؤمنين} “ama onların çoğu iman etmemiştir.” Yani kendilerine bu haberi okuduğun şu kimselerin çoğu iman etmiş değildir; bilakis onlar üzerinde bulundukları küfür ve sapıklıkta ısrarcıdırlar. Zira “onların çoğu” zamirinin, bazılarının zannettiği gibi İbrâhîm aleyhisselâm'ın kavmine ait olmasına hiçbir imkân yoktur; çünkü onların, o aleyhissalâtü vesselâm'dan işittikleri şeylerden:
سورة الشعراء (١٠٤ ١١١)
Şuarâ Suresi (104-111)
إلا طُغياناً وكفراً حتَّى اجترؤا على تلك العظيمةِ التي فعلُوها به ﵊ فكيف يعبَّر عنهم بعدم إيمان أكثرِهم وإنما آمنَ له لوطٌ فنجَّاهُما الله ﷿ إلى الشَّامِ وقد مرَّ بقيَّةُ الكلام في آخرِ قصَّةِ موُسى عليه السَّلامُ
ancak azgınlık ve küfürlerini artırdıkları ve nihayetinde o aleyhisselâm'a yaptıkları o büyük cürmü işlemeye cüret ettikleri aşikârdır; hal böyleyken onların durumundan “çoğunun iman etmediği” şeklinde nasıl bahsedilebilir? Oysa ona sadece Lût iman etmiş ve Allah Azze ve Celle her ikisini kurtarıp Şam'a ulaştırmıştır. Sözün geri kalanı Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasının sonunda geçmişti.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} أي هو القادرُ على تعجيلِ العُقوبةِ لقومِك ولكنه يمهلهم بحكم الواسعةِ ليؤمن بعضٌ منهم أو من ذريَّاتِهم
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Yani O, kavmine cezayı çarçabuk vermeye kadirdir; fakat engin hikmeti gereği, kendilerinden veya zürriyetlerinden bazıları iman etsin diye onlara mühlet verir.
{كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ المرسلين} القوم مؤَّنثٌ ولذلك يُصغَّر على قُويمةٍ وقيل القومُ بمعنى الأُمَّةِ وتكذيبهم للمرسلين إما باعتبارِ إجماع الكلِّ على التَّوحيد وأصولِ الشَّرائعِ التي لا تختلفُ باختلاف الأزمنةِ والأعصارِ وإمَّا لأنَّ المرادَ بالجمعِ الواحدُ كما يقال فلانٌ يركب الدَّوابَّ ويلبس البرود وماله إلا دابة وبردة وإذفى قوله تعالى
{كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ المرسلين} “Nûh kavmi de peygamberleri yalanladı.” "Kavm" kelimesi müennestir, bu yüzden küçültme ismi "kuveyme" (قُوَيْمَة) şeklinde gelir; kavmin "ümmet" anlamında olduğu da söylenmiştir. Onların peygamberleri yalanlaması, ya hepsinin tevhid ve zamanların ve asırların değişmesiyle değişmeyen şeriat esasları üzerindeki ittifakı itibarıyladır; ya da tıpkı: “Falan kimse binitlere biner ve hırkalar giyer” denildiği halde onun sadece bir tek biniti ve bir tek hırkası olması gibi çoğul ile tekilin kastedilmesindendir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki "iz" (إِذْ):
{إِذْ قَالَ لَهُمْ} ظرفٌ للتَّكذيبِ على أنَّه عبارةٌ عن زمانٍ مديدٍ وقعَ فيه ما وقعَ من الجانبينِ إلى تمام الأمر كما أنَّ تكذيبَهم عبارةٌ عمَّا صدرَ عنهم من ابتداءِ دعوتِه ﵊ إلى انتهائها {أَخُوهُمْ} أي نسيبُهم {نُوحٌ أَلَا تتقون} الله حين تعبدُون غيرهَ
{إِذْ قَالَ لَهُمْ} “Hani onlara demişti:” İki taraf arasında işin sonuna kadar vuku bulan şeylerin içinde cereyan ettiği uzun bir zamandan ibaret olması hasebiyle yalanlamanın zarfıdır; nitekim onların yalanlaması da o aleyhisselâm'ın davetinin başlangıcından sonuna kadar kendilerinden sadır olan şeylerden ibarettir. {أَخُوهُمْ} “Kardeşleri”, yani soylarından olan, {نُوحٌ أَلَا تتقون} “Nûh: 'Sakınmaz mısınız?'” Allah'tan, O'ndan başkasına ibadet ettiğiniz zaman.
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ} من جهته تعالى {أَمِينٌ} مشهور بالأمانةِ فيما بينكم
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ} “'Şüphesiz ben size gönderilmiş bir elçiyim'”, Yüce Allah katından, {أَمِينٌ} “'güvenilir bir elçiyim.'” Aranızda güvenilirliğiyle tanınmış [bir elçiyim].
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} فيما آمرُكم به من التَّوحيدِ والطَّاعةِ لله تعالى
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” Size emrettiğim tevhid ve Allah Teâlâ'ya itaat hususunda.
{وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} أي على ما أنا متصدَ له من الدُّعاءِ والنُّصحِ {مِنْ أَجْرٍ} أصلاً {إِنْ أَجْرِىَ} فيما أتولَاّهُ {إِلَاّ على رَبّ العالمين} والفاء في قوله تعالى
{وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “'Buna karşılık sizden istemiyorum'”, yani üstlendiğim bu davet ve nasihat karşılığında, {مِنْ أَجْرٍ} “'hiçbir ücret.'” Asla. {إِنْ أَجْرِىَ} “'Benim ecrim yoktur'”, üstlendiğim bu vazifede, {إِلَاّ على رَبّ العالمين} “'âlemlerin Rabbinden başkası üzerinde.'” Yüce Allah'ın şu buyruğundaki "fâ" (فَ) harfi:
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} لترتيب ما بعدها على ما قبلها من تنزهه ﵊ عن الطَّمعِ كما أن نظيرتَها السَّابقةَ لترتيب ما بعدها على أمانتِه والتَّكريرُ للَّتأكيدِ والتَّنبيهِ على أن كلاًّ منهما مستقلٌّ في إيجاب التَّقوى والطَّاعةِ فكيف إذا اجتمَعا وقُرىء إن أَجْرِيْ بسكون الياء
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” Kendisinden sonrakini, öncesinde geçen o aleyhisselâm'ın tamahtan uzak oluşuna bağlamak içindir; nitekim önceki benzeri de sonrasını onun güvenilirliğine bağlamak içindir. Bu tekrar ise pekiştirme yapmak ve bu iki vasfın her birinin takva ve itaati gerektirmede müstakil olduğuna, ikisi bir araya geldiğinde ise durumun nasıl olacağına dikkat çekmek içindir. "İn ecriye" ifadesi "yâ" harfinin sükûnuyla "in ecrî" (إن أَجْرِيْ) şeklinde de okunmuştur.
{قَالُواْ أَنُؤْمِنُ لَكَ واتبعك الأرذلون} أي الأقلُّون جاهاً ومالاً جمع الأرذلِ على الصِّحَّةِ فإنَّه بالغلبة صار جاريا مجرى الإسم
{قَالُواْ أَنُؤْمِنُ لَكَ واتبعك الأرذلون} “Dediler ki: 'Sana o en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?'” Yani itibar ve mal bakımından en kıt olanlar. "Erzal" (الأرذل) kelimesinin sahih çoğuludur; zira bu kelime galip kullanım sebebiyle isim hükmüne geçmiştir;
سورة الشعراء (١١٢ ١١٨)
Şuarâ Suresi (112-118)
كالأكبرِ والأكابرِ وقيل جمعُ أرذُلٍ جمعُ رَذْلٍ كأكالبَ وأَكلُبٍ وكَلْبٍ وقُرىء وأتباعُك وهو جمع تابعٍ كشاهدٍ وأشهادٍ أو جمع تَبَع كبطلٍ وأبطالٍ يعنُون أنَّه لا عبرةَ باتِّباعِهم لك إذْ ليس لهم رزانةُ عقلٍ ولا إصابةَ رأيٍ وقد كان ذلك منهم في بادىءٍ الرَّأي كما ذكر في موضع آخر وهذا من كمال سخافةِ عقولِهم وقصرهم أنظارَهم على حطام الدنيا وكون الأشراف عندهم مَن هو أكثرُ منها حظَّاً والأرذلُ مَن حُرمها وجهلِهم بأنَّها لا تزنُ عندَ الله جناحَ بعوضةٍ وأنَّ النعيم هو نعيمُ الآخرةِ والأشرفُ من فازَ به والأرذلُ من حُرمه
"Ekber" ve "ekâbir" gibi. "Kelb", "eklüb" ve "ekâlib" kelimelerinde olduğu gibi "rezl" kelimesinin çoğulu olan "erzül"ün çoğulu olduğu da söylenmiştir. "Şâhid" ve "eşhâd" gibi "tâbi'" kelimesinin çoğulu yahut "batal" ve "ebtâl" gibi "teba'" kelimesinin çoğulu olarak "ve etbâuke" (وأتباعُك / sana uyanlar) şeklinde de okunmuştur. Onların sana uymasının hiçbir kıymeti yoktur; zira onların akıl olgunluğu ve isabetli görüşleri yoktur, başka bir yerde zikredildiği üzere bu onların ilk yüzeysel görüşleri olmuştur, demek isterler. Bu ise onların akıllarının son derece kıt olmasından, bakışlarını sadece dünya menfaatine hasretmelerinden, kendi katlarında şerefli olanın dünyadan payı en çok olan, en aşağılık olanın ise ondan mahrum kalan kimse olduğunu sanmalarından, dünyanın Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar dahi ağırlığının olmadığını, gerçek nimetin ahiret nimeti olduğunu, en şerefli kimsenin onu kazanan, en aşağılık kimsenin ise ondan mahrum kalan kişi olduğunu bilmemelerinden kaynaklanmaktadır.
{قَالَ وَمَا عِلْمِى بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} جواب عَّما أُشير إليه من قولهم إنَّهم لم يُؤمنوا عن نظرٍ وبصيرةٍ أي وما وظيفتي إلَاّ اعتبارُ الظَّواهرِ وبناءُ الأحكامِ عليها دون التَّفتيشِ عن بواطنهم والشَّقِّ عن قلوبهم
{قَالَ وَمَا عِلْمِى بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “[Nûh] dedi ki: 'Onların yapmakta oldukları şeyler hakkında benim ne bilgim olabilir?'” [Bu cevap], onların derinlemesine düşünüp basiretle iman etmediklerine dair imalarına bir yanıttır. Yani: 'Benim vazifem, onların iç dünyalarını araştırıp kalplerini yarmak değil; yalnızca dış görünüşlerini esas almak ve hükümleri buna göre bina etmektir.'
{إِنْ حِسَابُهُمْ} أي ما محاسبةُ أعمالِهم والتَّنقيرُ عن كفايتها البارزةِ والكامنةِ {إِلَاّ على ربي} فإنه المضطلع السَّرائرِ والضَّمائرِ {لَوْ تَشْعُرُونَ} أي بشيءٍ من الأشياءِ أو لو كنتُم من أل الشُّعور لعلمتم ذلك ولكنَّكم لستُم كذلك فتقولون ما تقولُون
{إِنْ حِسَابُهُمْ} “'Onların hesabı ancak...'”, yani amellerinin muhasebesi, açık ve gizli durumlarının yeterliliğini derinlemesine araştırmak, {إِلَاّ على ربي} “'...Rabbime aittir.'” Çünkü sırları ve kalplerde saklananları hakkıyla bilen ancak O'dur. {لَوْ تَشْعُرُونَ} “'Keşke farkında olsanız!'” Yani herhangi bir şeyin farkında olsaydınız veya anlama yetisine sahip kimselerden olsaydınız bunu bilirdiniz; fakat siz böyle değilsiniz, bu yüzden söyleyip durduğunuz bu sözleri söylüyorsunuz.
{وَمَا أَنَاْ بِطَارِدِ المؤمنين} جواب عمَّا أوهمُه كلامُهم من استدعاءِ طردِهم وتعليقِ إيمانِهم بذلك حيثُ جعلوا اتِّباعَهم مانعاً عنه وقوله
{وَمَا أَنَاْ بِطَارِدِ المؤمنين} “'Ve ben müminleri kovacak değilim.'” Onların bu kimselerin kovulmasını talep eden ve onların [kendisine] tabi oluşunu imana engel sayarak kendi imanlarını buna bağlayan sözlerindeki vehme bir cevaptır. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:
{إِنْ أَنَاْ إِلَاّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} كالعلَّةِ أي ما أنا إلا رسولٌ مبعوثٌ لإنذار المكلَّفين وزجرهِم عن الكفر والمعاصي سواءً كانُوا من الأعزَّاء أو الأذِلَاّء فكيف يتسنَّى طرد الفُقراء لاستتباع الأغنياءِ أو ما عليَّ إلَاّ إنذارُكم بالبرهان الواضحِ وقد فعلتُه وما عليَّ استرضاءُ بعضِكم بطردِ الآخرين
{إِنْ أَنَاْ إِلَاّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} “'Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.'” Gerekçe konumundadır. Yani: 'Ben, mükellef olanları uyarmak, onları küfür ve günahlardan sakındırmak için gönderilmiş bir elçiden başkası değilim; ister şerefli/itibarlı kimseler olsunlar, isterse zelil/aşağı görülen kimseler olsunlar. Bu durumda zenginleri peşime takmak uğruna fakirleri kovmak nasıl mümkün olabilir? Yahut benim görevim, apaçık bir delille sizi uyarmaktan ibarettir ve ben bunu yaptım. Bir kısmınızı hoşnut etmek uğruna diğerlerini kovmak benim vazifem değildir.'
{قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يا نوح} عمَّا تقول {لَتَكُونَنَّ مِنَ المرجومين} من المشتُومين أو المرميين بالحجارةِ قالوه قاتلهم الله تعالى في أواخرِ الأمرِ ومعنى قوله تعالى
{قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يا نوح} “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen...'” söylediklerinden, {لَتَكُونَنَّ مِنَ المرجومين} “'...kesinlikle taşlananlardan/kovulanlardan olacaksın!'” Sövülenlerden veya taşlarla recmedilenlerden olacaksın, [demektir]. Allah Teâlâ onları kahretsin, bunu işin son dönemlerinde söylemişlerdir. Yüce Allah'ın şu buyruğunun manası ise:
{قَالَ رَبّ إِنَّ قَوْمِى كذبون} تموا على تكذيبي وأصرُّوا على ذلك بعد ما دعوتُهم هذه الأزمنةَ المُتطاولة ولم يَزِدْهُمْ دُعَائِى إِلَاّ فِرَاراً كما يُعرب عنه دُعاؤْه بقولِه
{قَالَ رَبّ إِنَّ قَوْمِى كذبون} “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten kavmim beni yalanladı.'” Beni bu kadar uzun zamanlar boyunca kendilerini davet etmeme rağmen yalanlamayı sürdürdüler ve bunda ısrar ettiler. Benim davetim ise onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı. Nitekim şu sözündeki duası da bunu açıkça ifade etmektedir:
{فافتح بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً} أي أحكُم بيننا بما يستحقُّه كلُّ واحدٍ منَّا وهذه حكايةٌ إجماليةٌ لدعائِه المفصَّل في سورة نوحٍ عليه {وَنَجّنِى وَمَن مَّعِى مِنَ المؤمنينَ} أي من قصدِهم أو من
{فافتح بَيْنِى وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً} “'Artık benimle onların arasını kesin bir hükümle aç (hükmünü ver)'”, yani her birimizin hak ettiği şekilde aramızda hükmet. Bu, Nûh Suresi'nde ayrıntılı olarak geçen duasının özetlenmiş bir aktarımıdır. {وَنَجّنِى وَمَن مَّعِى مِنَ المؤمنينَ} “'Beni ve beraberimdeki müminleri kurtar.'” Yani onların kurdukları tuzaklardan veya
سورة الشعراء (١١٩ ١٢٨)
Şuarâ Suresi (119-128)
شؤمِ أعمالِهم
yaptıkları amellerin uğursuzluğundan [bizi kurtar].
{فأنجيناه وَمَن مَّعَهُ} حسب دعائِه {فِى الفلك المشحون} أي المملوءِ بهم وبما لابد لهم منه
{فأنجيناه وَمَن مَّعَهُ} “Bunun üzerine Biz de onu ve beraberindekileri kurtardık”, duasına icabetle; {فِى الفلك المشحون} “dolu geminin içinde.” Yani kendileriyle ve kendilerine mutlaka lazım olan şeylerle tıklım tıklım doldurulmuş gemide.
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ} أي بعد إنجائِهم {الباقين} أي من قومِه
{ثُمَّ أَغْرَقْنَا بَعْدُ} “Sonra da arkasından boğuverdik”, yani onları kurtardıktan sonra, {الباقين} “geride kalanları.” Yani kavminden geriye kalanları.
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وما كان أكثرهم مؤمنين} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} الكلامُ فيه كالذي مرَّ خلا أنَّ حمل أكثرهم على أكثر قومِ نوحٍ أبعدُ من السَّدادِ وأبعدُ
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu yine de iman etmiş değildi.” {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Buradaki izah da daha önce geçen gibidir; şu kadar var ki, 'onların çoğu' ifadesini Nûh kavminin çoğuna hamletmek isabetli olmaktan çok uzaktır.
{كذبت عاد المرسلين} أنت عادٌ باعتبار القبيلةِ وهو اسمُ أبيهم الأقصى
{كذبت عاد المرسلين} “Âd [kavmi] de peygamberleri yalanladı.” Âd kelimesi kabile kastedilerek müennes kılınmıştır; bu, onların en uzak atalarının adıdır.
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ} الكلام في أن المراد بتكذيبهم وبما وقعَ فيه من الزَّمانِ ماذا كما مرَّ في صدرِ قصَّة نوحٍ ﵇ أي أَلا تَتَّقُونَ الله تعالى فتفعلون ما تفعلونَ
{إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ} “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız?'” Onların yalanlamasından ve bunun meydana geldiği zamandan neyin kastedildiğine dair açıklama, Nûh aleyhisselâm kıssasının başında geçtiği gibidir. Yani: 'Allah Teâlâ'dan sakınmıyor musunuz ki bu yaptıklarınızı yapıyorsunuz?'
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} {فاتقوا الله وأطيعون} {وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إن أجرى إلا على رَبّ العالمين} الكلامُ فيه كالذي مرَّ وتَصديرُ القصص به للتنبيه على أنَّ مبنى البعثةِ هو الدُّعاءِ إلى معرفةِ الحقِّ والطَّاعةِ فيما يُقرب المدعوَّ إلى الثَّوابِ ويُبعده من العقابِ وأنَّ الأنبياءَ عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ مُجمعون على ذلك وإن اختلفُوا في بعض فروع الشَّرائعِ المختلفة باختلاف الأزمنةِ والأعصارِ وأنَّهم متنزِّهون عن المطامع الدنية والأغراض الدُّنيويةِ بالكُلِّية
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “'Bilin ki ben, size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.'” {فاتقوا الله وأطيعون} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” {وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إن أجرى إلا على رَبّ العالمين} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” Buradaki izah da daha önce geçen gibidir. Kıssaların bu ifadelerle başlatılması, peygamber göndermenin temel amacının hakikati tanımaya davet etmek ve muhatabı sevaba yaklaştırıp azaptan uzaklaştıracak hususlarda itaate çağırmak olduğuna; peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm, devirlerin ve çağların değişmesiyle şeriatların bazı teferruatında farklılık gösterseler de bu esas üzerinde ittifak ettiklerine ve süfli tamahlardan, dünyevi gayelerden bütünüyle münezzeh olduklarına dikkat çekmek içindir.
{أَتَبْنُونَ بِكُلّ رِيعٍ} أي مكانٍ مرتفعٍ ومنه رِيعُ الأرض لإرتفاعها {آية} عَلَماً للمارة {تَعْبَثُونَ} أي ببنائها إذْ كانُوا يهتدون بالنُّجومِ في أسفارِهم فلا يحتاجُون إليها أو بروج الحمام
{أَتَبْنُونَ بِكُلّ رِيعٍ} “'Siz her yüksek tepeye...'”, yani her yüksek mekâna; nitekim yüksekliğinden ötürü yeryüzünün yüksek yerine de *rî'u'l-ard* (رِيعُ الأرض) denir, {آية} “'...bir işaret mi kuruyorsunuz...'”, gelip geçenler için bir nişane/alamet, {تَعْبَثُونَ} “'...eğlenip durarak?'” Yani bu binaları anlamsızca inşa ederek; zira onlar yolculuklarında yıldızlarla yön buluyorlardı ve bu işaretlere ihtiyaçları yoktu; yahut güvercin kuleleri,
سورة الشعراء (١٢٩ ١٣٧)
Şuarâ Suresi (129-137)
أو بُنياناً يجتمعون إليه ليعبثوا لمن مرَّ عليهم أو قُصوراً عاليةً يفتخرونَ بها
yahut yanlarından geçenlerle eğlenmek için toplandıkları bir bina veya kendisiyle övündükleri yüksek saraylar [inşa ediyorlardı].
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} أي مآخذَ الماءِ وقيل قُصوراً مشيَّدة وحصوناً {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} أي راجين أنْ تُخلدوا في الدُّنيا أي عاملين عملَ من يرجو من ذلك فلذلك تحكمُون بنيانها
{وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ} “'Ve kaleler/su sarnıçları mı ediniyorsunuz...'”, yani su depoları; sağlam saraylar ve kaleler olduğu da söylenmiştir; {لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ} “'...ebedî kalacağınızı umarak?'” Yani dünyada ebedî kalmayı umarak, bunu uman kimsenin ameli gibi ameller işleyerek. Bu sebepledir ki onların binalarını muhkem yapıyorsunuz.
{وإذا بطشتم} بصوت أو سيفٍ {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} متصلطين غاشمينَ بلا رأفةٍ ولا قصدِ تأديبٍ ولا نظرٍ في العاقبةِ
{وإذا بطشتم} “'Ve yakaladığınız/cezalandırdığınız zaman da...'”, kırbaçla veya kılıçla, {بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “'...zorbalar gibi mi yakalarsınız?'” Merhametsizce, terbiye etme maksadı taşımaksızın ve işin sonunu düşünmeksizin gaddar ve zorba bir tavırla.
{فاتقوا الله} واتركُوا هذه الأفعال {وأطيعونِ} فيما أدعُوكم إليه فإنَّه أنفعُ لكم
{فاتقوا الله} “'Artık Allah'tan sakının...'”, ve bu fiilleri terk edin, {وأطيعونِ} “'...ve bana itaat edin.'” Sizi davet ettiğim hususlarda [bana uyun], zira bu sizin için çok daha faydalıdır.
{واتقوا الذى أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ} من أنواع النَّعماء وأصنافِ الآلاءِ أجملَها أوَّلاً ثم فصَّلها بقوله
{واتقوا الذى أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ} “'Bildiğiniz şeylerle size yardım eden [Allah'tan] sakının.'” Çeşit çeşit nimetler ve türlü türlü lütuflarla. Önce bunları genel olarak zikretti, sonra şu buyruğuyla açıkladı:
{أَمَدَّكُمْ بأنعام وَبَنِينَ} بإعادة الفعل لزيادةِ التَّقريرِ فإنَّ التَّفصيلَ بعد الإجمال والتَّفسيرَ إثر الإبهامِ أدخلُ في ذلك
{أَمَدَّكُمْ بأنعام وَبَنِينَ} “'Size davarlar ve oğullar vererek yardım eden [Rabbinizden].'” Pekiştirmeyi artırmak maksadıyla fiil tekrarlanmıştır; çünkü kapalı bırakmanın ardından gelen açıklama ve icmalin ardından gelen tafsilat [anlamı zihne yerleştirmede] daha etkilidir.
{وجنات وَعُيُونٍ} {إِنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ} إنْ لم تقوموا بشكرِ هذهِ النِّعم {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} في الدُّنيا والآخرةِ فإنَّ كُفران النِّعمةِ مستتبعٌ للعذاب كما أنَّ شكرَها مستلزمٌ لزيادتِها قال تعالى لَئِن شَكَرْتُمْ لازِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى شديد
{وجنات وَعُيُونٍ} “'Bahçeler ve pınarlar [ihsan eden].'” {إِنّى أَخَافُ عَلَيْكُمْ} “'Doğrusu ben sizin üzerinize...'”, şayet bu nimetlerin şükrünü eda etmezseniz, {عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “'...büyük bir günün azabından korkuyorum.'” Dünyada ve ahirette [gelecek bir azaptan]. Zira nimete nankörlük etmek azabı celbeder; nitekim şükretmek de nimetin artmasını gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَئِن شَكَرْتُمْ لازِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِى شديد} “Andolsun, şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım ve andolsun, nankörlük ederseniz gerçekten Benim azabım çok şiddetlidir.”
{قَالُواْ سَوَاء عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أم لم تكن من الواعظين} فإنَّا لنْ نرعويَ عما نحن عليه وتغير الشِّقِّ الثِّاني عن مقابله للمبالغة في بيان قلَّةِ اعتدادها بوعضه كأنهم قالوا ألم تكُن من أهلِ الوعظ ومباشريهِ أصلاً
{قَالُواْ سَوَاء عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أم لم تكن من الواعظين} “Dediler ki: 'Sen öğüt versen de, öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.'” Çünkü biz tuttuğumuz bu yoldan asla dönmeyiz. İkinci cümlenin karşılığından farklı bir üslupla getirilmesi, onun öğüdüne ne kadar az değer verdiklerini mübalağalı şekilde ifade etmek içindir; sanki şöyle demiş gibidirler: 'Sen zaten asla öğüt ehlinden ve bu işi doğrudan yapanlardan biri olmadın ki!'
{إِنَّ هَذَا} ما هذا الذي جئتنا به {إِلَاّ خلق الأولين} أي عادتهم كانوا يلفِّقون مثلَه ويسطرونَه أو ما هذا الذي نحنُ عليه من الدِّين إلَّا خُلُق الأولين وعادتهم ونحن بهم مقتدون أو ما هذا الذي نحن عليه من الموتِ والحياةِ إلا عادةٌ قديمةٌ لم يزل النَّاسُ عليها وقُرىء خَلْق الأوَّلين بفتح الخاء أي إختلاق الأولَّينَ كما قالُوا أساطيرُ الأوَّلينَ أو ما خلقُنا هذا إلا خلقُهم نحيا
{إِنَّ هَذَا} “'Bu...'”, yani bize getirdiğin bu şeyler, {إِلَاّ خلق الأولين} “'...öncekilerin uydurmasından / geleneklerinden başkası değildir.'” Yani onların âdetidir; onlar da bunun benzerini uydurur ve yazıya dökerlerdi. Yahut: 'Bizim üzerinde bulunduğumuz din, öncekilerin ahlak ve âdetinden başkası değildir ve biz de onlara uyuyoruz.' Yahut: 'Bizim içinde bulunduğumuz bu ölüm ve hayat, insanların öteden beri sürdüregeldiği eski bir âdetten ibarettir.' [Bu kelime] 'hâ' (خ) harfinin fethasıyla *halku'l-evvelîn* (خَلْق الأوَّلين) şeklinde de okunmuştur ki, 'öncekilerin uydurması' demektir; nitekim 'öncekilerin masalları' da demişlerdir. Yahut: 'Bizim bu yaratılışımız öncekilerin yaratılışı gibidir; onlar nasıl yaşadıysa biz de öyle yaşarız,
سورة الشعراء (١٥٠ ١٥٨)
Şuarâ Suresi (150-158)
كما حيُوا ونموت كما ماتُوا ولا بعثَ ولا حسابَ
onlar nasıl öldüyse biz de öyle ölürüz; dirilme de hesap da yoktur.'
{وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} على ما نحنُ عليه من الأعمالِ
{وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “'Ve biz azap görecek de değiliz.'” İşlemekte olduğumuz bu amellerden dolayı.
{فَكَذَّبُوهُ} أي أصرُّوا على ذلك {فأهلكناهم} بسببه بريحٍ صرصرٍ {إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُّؤْمِنِينَ} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} {كَذَّبَتْ ثَمُودُ المرسلين} إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالح أَلا تَتَّقُونَ {الله تعالى} إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} {وَمَآ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ من أجر إن أجرى إلا على رب العالمين} {أتتركون في ما ها هنا آمِنِينَ} إنكارٌ ونفيٌ لأن يتركوا فيما هيم فيه من النِّعمة أو تذكير للنعمة في تخلينه تعالى إيَّاهم وأسباب تنعمِهم آمنين وقولُه تعالى
{فَكَذَّبُوهُ} “Böylece onu yalanladılar”, yani bunda ısrar ettiler, {فأهلكناهم} “Biz de onları helak ettik”, bu yüzden, dondurucu ve uğultulu bir rüzgârla. {إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُّؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu yine de iman etmiş değildi.” {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” {كَذَّبَتْ ثَمُودُ المرسلين} “Semûd [kavmi] de peygamberleri yalanladı.” {إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صالح أَلا تَتَّقُونَ} “Hani kardeşleri Sâlih onlara şöyle demişti: 'Siz hiç [Allah Teâlâ'dan] sakınmaz mısınız?'” {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “'Bilin ki ben, size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.'” {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” {وَمَآ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ من أجر إن أجرى إلا على رب العالمين} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” {أتتركون في ما ها هنا آمِنِينَ} “'Siz burada bulunan şeyler içinde güven içinde [kendi halinize] mi bırakılacaksınız?'” İçinde bulundukları nimetler içinde başıboş bırakılacaklarını inkâr ve nefyetmektir; yahut Allah Teâlâ'nın onları nimetlenme vesileleriyle baş başa güven içinde bırakmasındaki nimeti hatırlatmaktır. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:
{فِى جنات وَعُيُونٍ} {وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} تفسير لما قبله من المبهم والهضيمُ اللَّطيفُ الليِّنُ للطف الثمر أو لأنَّ النخلَ أُنثى وطلع الإناث ألطفُ وهو ما يطلع منها كنصل السَّيفِ في جوفه شماريخُ القنوِ أو متدلَ متكسرٌ من كثرةِ الحملِ وإفراد النخل لفضله على سائر أشجارِ الجنَّاتِ أو لأن المرادَ بها غيرُها من الأشجارِ
{فِى جنات وَعُيُونٍ} “'Bahçelerde ve pınarlarda,'” {وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُهَا هَضِيمٌ} “'ekinform ve tomurcukları yumuşacık/salkımları birbirine girmiş hurmalıklarda?'” Kendisinden önceki kapalı ifadeyi açıklamaktadır. *Hezîm* (هَضِيم), meyvenin latifliğinden veya hurma ağacının dişi olması ve dişi hurma tomurcuğunun daha ince/nazik olmasından dolayı latif ve yumuşak olandır ki bu, kılıç namlusu gibi çıkan ve içinde salkım çöpleri bulunan kısımdır; yahut meyvesinin çokluğundan dolayı aşağı sarkan ve kırılacak gibi durandır. Hurmanın tek başına zikredilmesi, bahçelerdeki diğer ağaçlara olan üstünlüğünden veya 'bahçeler' ile hurma dışındaki ağaçların kastedilmiş olmasındandır.
{وَتَنْحِتُونَ مِنَ الجبال بُيُوتاً فارهين}
{وَتَنْحِتُونَ مِنَ الجبال بُيُوتاً فارهين} “'Ve dağlardan ustalıkla/şımararak evler yontuyorsunuz.'”
بطرين أو حازقين من الفراهةِ وهي النَّشاطُ فإنَّ الحاذقَ يعملُ بنشاطٍ وطلب قلب وقرئ فَرِهين وهو أبلغ
Şımararak veya canlılık/maharet anlamına gelen *ferâhe* (الفراهة) kökünden hareketle maharetle [yontuyorsunuz]; çünkü mahir kimse işini canlılıkla ve şevkle yapar. 'Ferihîn' (فَرِهين) şeklinde de okunmuştur ki bu daha mübalağalıdır.
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} {وَلَا تُطِيعُواْ أَمْرَ المسرفين} استعير الطَّاعة التي هي انقيادُ الأمرِ لامتثالِ الأمر وارتسامِه أو نُسب حكم الأمر إلى أمرِه مجازاً
{فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” {وَلَا تُطِيعُواْ أَمْرَ المسرفين} “'Ve haddi aşanların emrine uymayın.'” Emre boyun eğmek demek olan itaat, emri yerine getirmek ve uygulamak anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; yahut işin hükmü mecazen onun emrine nispet edilmiştir.
{الذين يُفْسِدُونَ فِى الأرض} وصف موضِّحٌ لإسرافهم ولذلك عطف {وَلَا يُصْلِحُونَ} على يُفسدون لبيان خلوصِ إفسادِهم عن مخالطةِ الإصلاحِ
{الذين يُفْسِدُونَ فِى الأرض} “'O kimseler ki yeryüzünde bozgunculuk yaparlar...'” Onların aşırılıklarını açıklayıcı bir sıfattır. Bu sebepledir ki, {وَلَا يُصْلِحُونَ} “'...ve ıslah etmezler.'” [ifadesi], yaptıkları bozgunculuğun hiçbir şekilde ıslah karışmamış saf bir ifsattan ibaret olduğunu belirtmek için *yufsidûn* (يُفْسِدُونَ) fiili üzerine atfedilmiştir.
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين} أي الذين سُحروا حتَّى غُلب على عقولِهم أو من ذوي السَّحْر أي من الإنسِ فيكون قوله تعالى
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين} “Dediler ki: 'Sen ancak büyülenmiş kimselerdensin.'” Yani akıllarına galebe çalınacak derecede büyü yapılmış kimselerdensin; yahut akciğer sahibi olanlardan, yani insan türündensin. Bu takdirde Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{مَا أَنتَ إِلَاّ بشرٌ مّثْلُنَا} تأكيداً له {فَأْتِ بآية إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} أي في دعواكَ
{مَا أَنتَ إِلَاّ بشرٌ مّثْلُنَا} “'Sen de bizim gibi bir insandan başkası değilsin.'” [Bu ifade] onu pekiştirici olur. {فَأْتِ بآية إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} “'Eğer doğru söyleyenlerden isen haydi bir mucize getir!'” Yani davanda [doğru isen].
{قَالَ هذه نَاقَةٌ} أي بعد ما أخرجَها الله تعالى من الصَّخرةِ بدعائه ﵊ حسبمَا مرَّ تفصيلُه في سورة الأعراف وسورة هودٍ {لَّهَا شِرْبٌ} أي نصيبٌ من الماء كالسِّقيِ والقِيت للحظِّ من السِّقيِ والقوت وقرئ بالضَّمِّ {وَلَكُمْ شربُ يومٍ مَّعْلُومٍ} فاقتنعُوا بشربكم ولا تزاحمُوا على شِربها
{قَالَ هذه نَاقَةٌ} “[Sâlih] dedi ki: 'İşte bu bir dişi devedir.'” Yani A'râf ve Hûd surelerinde ayrıntısı geçtiği üzere o aleyhisselâm'ın duasıyla Allah Teâlâ onu kayadan çıkardıktan sonra [böyle demiştir]. {لَّهَا شِرْبٌ} “'Onun bir su içme hakkı vardır'”, yani sudan bir hissesi vardır; nitekim sulamadan ve azıktan düşen pay için *siky* ve *kît* kelimeleri kullanılır. Zammeli olarak *şürb* şeklinde de okunmuştur. {وَلَكُمْ شربُ يومٍ مَّعْلُومٍ} “'ve belli bir günün su içme hakkı da sizindir.'” Dolayısıyla kendi su içme payınızla yetinin ve onun su içme hakkına müdahale etmeyin.
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوء} كضرب وعقر {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} وصف اليوم بالعظمِ لعظم ما يحلُّ فيه وهو أبلغُ من تعظيم العذابِ
{وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوء} “'Ona hiçbir kötülükle dokunmayın'”, vurmak ve kesmek gibi, {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “'yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.'” Günün 'büyük' olarak nitelenmesi, o günde vuku bulacak şeyin büyüklüğünden ötürüdür ve bu, azabın bizzat kendisini büyük olarak nitelemekten daha belîğdir.
{فَعَقَرُوهَا} أسند العقرَ إلى كلِّهم لما أنَّ عاقَرها عقرَها برأيهم ولذلك عمَّهم العذابُ {فَأَصْبَحُواْ نادمين} خوفاً من حُلول العذابِ لا توبةً أو عند معاينتهم لمباديه ولذلكَ لَمُ ينفعْهم النَّدمُ وإن كان بطريق التَّوبةِ
{فَعَقَرُوهَا} “Fakat onu kestiler / ayaklarını biçip devirdiler.” Deveyi kesen kişi bunu onların ortak görüşüyle kestiği için kesme fiili hepsine isnat edilmiştir; bu sebeple de azap hepsini kuşatmıştır. {فَأَصْبَحُواْ نادمين} “Bunun üzerine pişman oldular.” Tövbe maksadıyla değil, azabın başlarına inmesinden korktukları için yahut azabın başlangıç belirtilerini bizzat gördükleri vakit pişman oldular; bu yüzden tövbe yoluyla olsa bile bu pişmanlık kendilerine fayda vermemiştir.
{فَأَخَذَهُمُ العذاب} أي العذابُ الموعودُ {إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مؤمنين}
{فَأَخَذَهُمُ العذاب} “Böylece azap onları yakalayıverdi.” Yani kendilerine vaad edilen azap. {إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مؤمنين} “Şüphesiz bunda apaçık bir ibret vardır; ama onların çoğu yine de iman etmiş değildi.”
سورة الشعراء (١٥٩ ١٦٨)
Şuarâ Suresi (159-168)
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} قيل في نفيِ الإيمان عن أكثرهم فلي هذا المعرض إيماءً إلى أنَّه لو آمن أكثرُهم أو شطرُهم لما أُخذوا بالعذابِ وأنَّ قُريشاً إنَّما عُصموا من مثلِه ببركةِ مَن آمنَ منهم وأنتَ خبيرٌ بأن قُريشاً هم المشهورونَ بعدمِ إيمانِ أكثرِهم
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Denilmiştir ki: Bu bağlamda onların çoğundan imanın nefyedilmesinde, şayet onların çoğu veya yarısı iman etmiş olsaydı azapla yakalanmayacaklarına ve Kureyş'in de benzer bir helaktan ancak içlerinden iman edenlerin bereketiyle korunduğuna bir ima vardır. Sen de bilirsin ki Kureyş, çoğunun iman etmemesiyle meşhur olmuştur.
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ المرسلين} {إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ} {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} {وَمَآ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أجرى إلا على رب العالمين} {أَتَأْتُونَ الذكران مِنَ العالمين} أى أتأتون من بينِ منَ عداكم من العالمين الذكران لا يشارككم فيه غيرُكم أو أتأتون الذكران من أولادِ آدمَ مع كثرتِهم وغلبة النَّساءِ فيهم مع كونهم أليقَ بالاستمتاعِ فالمرادُ بالعالمين على الأول ما يُنكح من الحيوانِ وعلى الثَّاني الناسُ
{كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ المرسلين} “Lût kavmi de peygamberleri yalanladı.” {إِذْ قَالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ أَلا تَتَّقُونَ} “Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Siz hiç sakınmaz mısınız?'” {إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “'Bilin ki ben, size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.'” {فاتقوا الله وَأَطِيعُونِ} “'Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.'” {وَمَآ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أجرى إلا على رب العالمين} “'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ecrim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” {أَتَأْتُونَ الذكران مِنَ العالمين} “'Siz âlemlerin/insanların içinden erkeklere mi gidiyorsunuz?'” Yani sizden başka bütün âlemler arasından hiç kimsenin size ortak olmadığı bir işi yaparak erkeklere mi yöneliyorsunuz? Yahut kadınlar daha çok ve cinsel yönden tatmin olmaya daha uygun iken, Âdemoğullarının bu kadar çokluğuna rağmen siz erkeklere mi gidiyorsunuz? Birinci yaklaşıma göre 'âlemler'den maksat nikahlanabilecek canlı türleri, ikinci yaklaşıma göre ise insanlardır.
{وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ} لأجل استمتاعِكم وكلمة مِن في قوله تعالى {مّنْ أزواجكم} للبيان إنْ أريد يما جنسُ الإناثِ وهو الظَّاهرُ وللتبعيضِ إنْ أُريد بها العُضو المباحُ منهنَّ تعريضاً بأنَّهم كانُوا يفعلون ذلك بنسائِهم أيضاً {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} متعدُّون متجاوزونَ الحدَّ في جميعِ المعاصي وهذا من جُملتها وقيل متجاوزونَ عن حدِّ الشَّهوةِ حيث زادُوا على سائرِ النَّاسِ بل الحيواناتِ
{وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ} “'Ve Rabbinizin sizin için yarattığını bırakıyor musunuz?'” Faydalanıp tatmin olmanız için. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki 'min' (مّنْ) edatı: {مّنْ أزواجكم} “'...eşlerinizden...'”, şayet bununla kadın cinsi kastedilmişse -ki zahir olan da budur- beyan (açıklama) içindir; şayet kadınların helal kılınan uzvu kastedilmişse, onların bu çirkin fiili kendi kadınlarına karşı da işlediklerini ima etmek üzere teb'îz (kısım bildirme) içindir. {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ} “'Doğrusu siz haddi aşan bir topluluksunuz.'” Bütün günahlarda haddi ve sınırı aşan kimselersiniz; bu yaptığınız da o günahlardan biridir. Diğer insanları hatta hayvanları bile geride bırakacak derecede şehvet sınırını aşan kimselersiniz, şeklinde de açıklanmıştır.
{قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يا لوط} أي عن تقبيح أمرِنا ونهينا عنه أو عن دَعْوى النُّبوة التي من جُملةِ أحكامِها التَّعرضُ لنا {لَتَكُونَنَّ مِنَ المخرجين} أي من المنفيينَ من قريتنا وكأنَّهم كانوا يخرجون منَ أخرجوه من بيتهم على عنفٍ وسوءِ حالٍ
{قَالُواْ لَئِن لَّمْ تَنتَهِ يا لوط} “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen...'”, yani yaptığımız işi çirkin göstermekten ve bizi bundan alıkoymaktan veya gereklerinden biri de bizim işlerimize müdahale etmek olan peygamberlik iddiasından vazgeçmezsen, {لَتَكُونَنَّ مِنَ المخرجين} “'...kesinlikle [yurdundan] çıkarılanlardan olacaksın!'” Yani şehrimizden sürgün edilenlerden olacaksın. Anlaşılan o ki onlar, aralarından çıkardıkları kimseleri şiddet ve perişan bir vaziyette çıkarıyorlardı.
{قَالَ إِنّى لِعَمَلِكُمْ مّنَ القالين}
{قَالَ إِنّى لِعَمَلِكُمْ مّنَ القالين} “[Lût] dedi ki: 'Doğrusu ben, sizin bu yaptığınız işe son derece buğzedenlerdenim.'”
أي من المُبغضين غايةَ البغضِ كأنه يقْلى الفؤادَ والكبدَ لشدَّتِه وهو أبلغُ من أنْ يُقال إنِّي لعملِكم قالٍ لدلالتِه على أنه ﵊ من زُمرة الرَّاسخين في بعضه المشهورينَ في قِلاه ولعلَّه ﵊ أراد إظهارَ الكراهة في مُساكنتِهم والرَّغبةِ في الخلاصِ من سوءِ جوارهم ولذلك أعرضَ عن محاورتِهم وتوجَّه إلى الله تعالى قائلاً
Yani en şiddetli şekilde nefret edenlerdenim; sanki bu nefretinin şiddetinden dolayı yüreği ve ciğeri dağlanıp kavrulmaktadır. Bu ifade, 'Ben sizin işinize buğzediyorum' denilmesinden daha belîğdir; çünkü o aleyhisselâm'ın, bu fiile buğzetmekte kökleşmiş ve buğzuyla tanınmış topluluktan olduğunu göstermektedir. Belki de o aleyhisselâm, onlarla bir arada yaşamaktan duyduğu hoşnutsuzluğu ve onların kötü komşuluğundan kurtulma arzusunu ortaya koymak istemiştir. Bu sebeple onlarla tartışmayı bırakıp şöyle diyerek Allah Teâlâ'ya yönelmiştir:
{رَبّ نَّجِنِى وَأَهْلِى مِمَّا يَعْمَلُونَ} أي من شؤمِ عملهم وعائلته
{رَبّ نَّجِنِى وَأَهْلِى مِمَّا يَعْمَلُونَ} “'Rabbim! Beni ve ailemi, onların yapmakta oldukları şeyden kurtar.'” Yani onların amelinin ve onun doğuracağı cezanın uğursuzluğundan.
{فنجيناه وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} أي أهلَ بيتهِ ومَن اتبعه في الدِّين بإخراجِهم من بينهم عند مشارفةِ حُلولِ العذابِ بهم
{فنجيناه وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ} “Bunun üzerine Biz de onu ve bütün ailesini kurtardık.” Yani ev halkını ve dine uyarak peşinden gidenleri, azap üzerlerine inmek üzereyken onları aralarından çıkararak [kurtardık].