{إِلَاّ عَجُوزاً} هي امرأةُ لوط استثنيت من أهله فلا يضرُّه كونُها كافرةً لأنَّ لها شركةً في الأهلية بحقِّ الزَّواجِ {فِى الغابرين} أي مقدرا كونُها من الباقين في العذابِ لأنَّها كانت مائلةً إلى القوم راضيةً بفعلهم وقد أصابها الحجرُ في الطَّريقِ فأهلكها كما مرَّ في سُورة الحجرِ وسُورة هودٍ وقيل كانت فيمن بقيَ في القريةِ ولم تخرجْ مع لوطٍ عليه السلام
{إِلَاّ عَجُوزاً} “Ancak yaşlı bir kadın hariç.” Bu kadın, Lût'un karısıdır; onun ailesinden istisna edilmiştir. Kadının kâfir olması bu istisnaya zarar vermez; zira evlilik bağı hakkı sebebiyle aileye mensubiyet ortaklığı bulunmaktadır. {فِى الغابرين} “...geride kalanlar arasında...” Yani azapta kalanlardan olması takdir edilmiştir; çünkü o, o kavme meyletmiş ve onların yaptıklarından hoşnut olmuştu. Nitekim Hicr Suresi ile Hûd Suresi'nde geçtiği üzere, yolda giderken ona taş isabet etmiş ve onu helak etmiştir. Şehirde kalanlar arasında bulunduğu ve Lût aleyhisselâm ile birlikte çıkmadığı da söylenmiştir.
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الاخرين} أهلكناهم أشدَّ إهلاكٍ وأفظَعه
{ثُمَّ دَمَّرْنَا الاخرين} “Sonra diğerlerini yerle bir ettik.” Onları helaklerin en şiddetlisi ve en korkuncuyla helak ettik.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَّطَرًا} أي مطراً غيرَ معهودٍ قيل أمطر الله تعالى على شُذّاذ القوم حجارةً فأهلكتهم {فَسَاء مَطَرُ المنذرين} اللام فيه للجنسِ وبه يتسنَّى وقوعُ المضاف إليه فاعلَ ساءَ والمخصوص بالذمِّ محذوفٌ وهو مطرهم
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَّطَرًا} “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki...” Yani alışılagelmişin dışında bir yağmur [yağdırdık]. Denildi ki: Allah Teâlâ kavmin diğer yerlere dağılmış fertleri üzerine taş yağdırdı da onları helak etti. {فَسَاء مَطَرُ المنذرين} “...uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Buradaki lâm (el-) cins içindir; böylece muzâfun ileyh (tamlanan) konumundaki kelimenin "sâe" fiilinin fâili olması mümkün hale gelir. Yerilen durum (mahsûs bi'z-zemm) ise hazfedilmiştir ki o da onların yağmurudur.
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وما كان أكثرهم مؤمنين} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} {كذب أصحاب الأيكة المرسلين} الأيكةُ الغَيضةُ التي تُنبتُ ناعمَ الشَّجر وهي غَيضةٌ بقرب مَدْيَن يسكنها طائفة وكانُوا ممَّن بُعثَ إليهم شعيبٌ عليه السالم وكان أجنبيَّاً منهم ولِذلك قيل
{إِنَّ فِى ذَلِكَ لأَيَةً وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” {كذب أصحاب الأيكة المرسلين} “Eyke halkı da peygamberleri yalanladı.” Eyke (الأيكة); taze ve gür ağaçlar bitiren koruluk demektir. Medyen yakınlarında bir koruluk olup burada bir topluluk yaşamaktaydı. Bunlar, kendilerine Şuayb aleyhisselâm'ın gönderildiği kimselerdendi. Şuayb onlara [nesep yönünden] yabancıydı; işte bundan dolayı şöyle buyrulmuştur:
{إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ} ولم يقُل
{إِذْ قَالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلَا تَتَّقُونَ} “Hani Şuayb onlara: 'Korkup sakınmaz mısınız?' demişti.” [Burada]
سورة الشعراء (١٧٨ ١٨٧) أخُوهم وقيل الأيكةُ الشَّجرُ الملتفُّ وكان شجرُهم الدَّومَ وهو المقل وقرئ بحذف الهمزةِ وإلقاءِ حركتِها على اللامِ وقُرئت كذلك مفتوحةً على أنَّها لَيْكةُ وهي اسمُ بلدهم وإنَّما كُتبت ههنا وفي ص بغيرِ ألفٍ إتباعاً للفظِ اللافظ
Şuarâ Suresi (178-187) “kardeşleri” denmemiştir. Eyke'nin sarmaş dolaş, birbirine girmiş ağaçlar olduğu da söylenmiştir; onların ağaçları ise devm (mukul) ağacı idi. Hemzenin hazfedilip harekesinin lâma verilmesiyle de okunmuştur. Yine aynı şekilde, beldelerinin adı olduğu kabul edilerek üstün ile "Leyke" (لَيْكةُ) olarak da okunmuştur. Burada ve Sâd Suresi'nde elifsiz yazılması ise telaffuz edenin lafzına tâbi olunmasından ötürüdür.
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} {فاتقوا الله وأطيعون} {وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إن أجرى إلا على رب العالمين} {وَأَوْفُوا الكيل} أي أتمُّوه {وَلَا تَكُونُواْ مِنَ المخسرين} أي حقوقَ النَّاس بالتّطفيف
{إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ} “Haberiniz olsun ki ben size [gönderilmiş] güvenilir bir elçiyim.” {فاتقوا الله وأطيعون} “Artık Allah'tan korkup sakının ve bana itaat edin.” {وما أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إن أجرى إلا على رب العالمين} “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak Âlemlerin Rabbi'ne aittir.” {وَأَوْفُوا الكيل} “Ölçüyü tam yapın...” Yani onu eksiksiz tutun, {وَلَا تَكُونُواْ مِنَ المخسرين} “...ve eksiltenlerden olmayın.” Yani eksik tartıp ölçerek insanların haklarını [eksiltenlerden olmayın].
{وَزِنُواْ} أي الموزوناتِ {بالقسطاس المستقيم} بالميزانِ السَّويِّ وهو إن كانَ عربيَّاً فإنْ كان من القسط ففعلا س بتكرير العين وإلا ففعلا ل وقرئ بضمِّ القاف
{وَزِنُواْ} “Ve tartın...” Yani tartılacak şeyleri [tartın], {بالقسطاس المستقيم} “...dosdoğru terazi ile.” Düzgün terazi ile. Eğer bu kelime Arapça kökenli ise; şayet kıst (قسط) kökünden geliyorsa ayn harfinin tekrarıyla "fi'lâs" veznindedir, değilse "fi'lâl" veznindedir. Kaf harfinin ötresiyle de (Kustâs) okunmuştur.
{وَلَا تَبْخَسُواْ الناس أَشْيَاءهُمْ} أي لا تُنقصوا شيئاً من حقوقِهم أي حقَ كان وهذا تعميمٌ بعد تخصيصِ بعضِ الموادِّ بالذكر لغاية أنهما كهم فيها {وَلَا تَعْثَوْاْ فِى الأرض مُفْسِدِينَ} بالقتل والغارة وقطعِ الطَّريقِ
{وَلَا تَبْخَسُواْ الناس أَشْيَاءهُمْ} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin...” Yani her ne hak olursa olsun onların haklarından hiçbir şeyi eksiltmeyin. Bu, bazı hususların -onların bu konudaki aşırı hırsları sebebiyle- özellikle zikredilmesinden sonra yapılan genel bir hükümdür. {وَلَا تَعْثَوْاْ فِى الأرض مُفْسِدِينَ} “...ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.” Öldürerek, yağmalayarak ve yol keserek.
{واتقوا الذى خَلَقَكُمْ والجبلة الأولين} أى ذوى الجُبْلَّةِ الأوَّلينَ وهم مَن تقدمهم من الخلائق وقرئ بضمِّ الجيمِ والباءِ وبكسرِ الجيمِ وسكون الباءِ كالخِلْقة
{واتقوا الذى خَلَقَكُمْ والجبلة الأولين} “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan korkup sakının.” Yani önceki yaratılış sahibi olanları [yaratan Allah'tan sakının]; onlar da kendilerinden önce gelip geçmiş mahlukattır. Cîm ve bâ'nın ötresiyle (Cübüllete) okunduğu gibi, cîm'in esresi ve bâ'nın sükûnuyla "hılkat" (خِلْقة) vezninde (Ciblete) de okunmuştur.
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين} {وَمَا أَنتَ إِلَاّ بشرٌ مثلُنا} إدخالُ الواو بين الجملتينِ للدِّلالة على أنَّ كلاً من التَّسحيرِ والبشريةِ منافٍ للرِّسالةِ مبالغةً في التَّكذيبِ {وَإِن نَّظُنُّكَ لَمِنَ الكاذبين} أي فيما تدَّعيه من النُّبوة
{قَالُواْ إِنَّمَا أَنتَ مِنَ المسحرين} “Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmiş birisin!'” {وَمَا أَنتَ إِلَاّ بشرٌ مثلُنا} “'Ve sen ancak bizim gibi bir beşersin.'” İki cümlenin arasına vâv harfinin getirilmesi, yalanlamada aşırıya kaçmak amacıyla hem büyülenmiş olmanın hem de beşer olmanın peygamberlikle bağdaşmadığını göstermek içindir. {وَإِن نَّظُنُّكَ لَمِنَ الكاذبين} “'Biz seni ancak yalancılardan sanıyoruz.'” Yani peygamberlik iddianda [yalancılardan sanıyoruz].
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفاً مّنَ السماءِ} أى قطعا وقرئ بسكون السِّينِ وهو أيضاً جمعُ كِسفةٍ وقيل الكِسفُ والكِسفةُ كالرِّيعِ والرِّيعةِ وهي القطعةُ والمرادُ بالسَّماءِ إمَّا السَّحابُ أو المظلة ولعلَّه جواب
{فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفاً مّنَ السماءِ} “'Eğer doğru söyleyenlerden isen, gökten üzerimize parçalar düşür!'” Yani parçalar [düşür]. Sîn harfinin sükûnuyla da (kisfen) okunmuştur; bu da "kisfe"nin çoğuludur. Kisf ile kisfe'nin rî' ile rî'a gibi olduğu da söylenmiştir ki o da parça demektir. Semâ (gök) ile kastedilen ise ya buluttur ya da gökkubbedir. Bu [talep], muhtemelen
سورة الشعراء (١٨٨ ١٩٢) لام أشعر به الأمرُ بالتَّقوى من التَّهديد {إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} في دعواكَ ولم يكُن طلبُهم ذلك إلا لتصميمهم على الجُحود والتَّكذيبِ وإلَاّ لمَا أخطرُوه ببالهم فضلاً أنْ يطلبُوه
Şuarâ Suresi (188-192) takva emrinin hissettirdiği tehdide bir cevaptır. {إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} “'...eğer doğru söyleyenlerden isen.'” Davanda [doğru söyleyenlerden isen]. Onların bunu talep etmeleri, inkâr ve yalanlamadaki kesin kararlılıklarından başka bir sebepten ötürü değildi; aksi takdirde onu talep etmek bir yana, akıllarından bile geçirmezlerdi.
{قَالَ رَبّى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} من الكُفر والمعاصي وبما تستحقُّون بسببه من العذابِ فسينزله عليكم في وقتهِ المقدَّرِ لهُ لا محالة
{قَالَ رَبّى أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ} “[Şuayb] dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.'” Küfür ve isyan türünden [yaptıklarınızı] ve bu yüzden hak ettiğiniz azabı en iyi bilendir. Dolayısıyla onu, belirlenmiş vaktinde kesin olarak üzerinize indirecektir.
{فَكَذَّبُوهُ} أي فتمُّوا على تكذيبه وأصرُّوا عليه {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظلة} حسبما اقترحُوا أمَّا إن أرادُوا بالسَّماءِ السَّحابُ فظاهرٌ وأما إن أرادوا المظلة فلأنَّ نزولَ العذابِ من جهتها وفي إضافة العذابِ إلى يومِ الظُّلَةِ دون نفسها إيذانٌ بأنَّ لهم يومئذٍ عذاباً آخرَ غيرَ عذاب الظُّلة وذلك بأنْ سلَّط الله عليهم الحرَّ سبعةَ أيام ولياليَها فأخذَ بأنفاسهم لا ينفعه ظل ولا ماءٌ ولا سَرَبٌ فاضطرُّوا إلى أنْ خرجُوا إلى البريَّةِ فأظلتُهم سحابةٌ وجدوا لها بَرْداً ونَسيماً فاجتمعُوا تحتها فأمطرتْ عليهم ناراً فاحترقُوا جميعاً رُوي أن شعيبا ﵇ بُعث إلى أمَّتينِ أصحابِ مَدْينَ وأصحابِ الأَيكةِ فأُهلكتْ مَدْينُ بالصَّيحةِ والرَّجفةِ وأصحابُ الأيكةِ بعذابِ يوم الظُّلَّةِ {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيم} أي في الشِّدَّةِ والهَوْلِ وفظاعةِ ما وقع فيه من الطَّامةِ والدَّاهيةِ التَّامةِ
{فَكَذَّبُوهُ} “Böylece onu yalanladılar...” Yani onu yalanlamayı sürdürdüler ve bunda ısrar ettiler, {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظلة} “...bunun üzerine onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi.” Tıpkı teklif edip istedikleri gibi [yakaladı]. Şayet gökten maksatları bulut idiyse bu açıktır; eğer gökkubbe idiyse azabın onun tarafından inmesi sebebiyledir. Azabın bizzat gölgenin kendisine değil de gölge gününe izafe edilmesi, o gün onlar için gölge azabından başka bir azabın da bulunduğunu bildirmektedir. Bu da şöyle olmuştur: Allah onların üzerine yedi gün yedi gece şiddetli bir sıcak musallat etti, bu sıcak onların nefeslerini kesti; ne bir gölge, ne su, ne de bir yeraltı sığınağı onlara fayda verdi. Çaresiz kalarak kıra çıktılar. Derken onları bir bulut gölgeledi; onda serinlik ve hoş bir esinti buldular ve altında toplandılar. Bunun üzerine bulut üzerlerine ateş yağdırdı ve hepsi birden yandı. Rivayet edildiğine göre Şuayb aleyhisselâm iki ümmete; Medyen halkına ve Eyke halkına gönderilmiştir. Medyen sayha (korkunç ses) ve sarsıntı ile, Eyke halkı ise gölge gününün azabı ile helak edilmiştir. {إِنَّهُ كَانَ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيم} “Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi.” Yani şiddet, dehşet ve içinde vuku bulan büyük felaket ve tam kuşatıcı bela bakımından [büyük bir azaptı].
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} هذا آخرُ القِصصِ السَّبعِ التي أُوحيت إلى رسول الله ﷺ لصرفه ﷺ عن الحرصِ على إسلام قومِه وقطعِ رجائه عنه ودفع تحسُّره على فواتِه تحقيقاً لمضمونِ ما مرَّ في مطلعِ السورةِ الكريمة من قوله تعالى وَمَا يَأْتِيهِمْ من ذِكْرٍ من الرحمن مُحْدَثٍ إِلَاّ كَانُواْ عَنْهُ مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُواْ بالحق الآيةَ فإنَّ كلَّ واحدةٍ من هذه القصص ذكرٌ مستقلُّ متجدِّد النُّزولِ قد أتاهم من جهتِه تعالى بموجب رحمتِه الواسعة وما كان أكثرُهم مؤمنين بعد ما سمعُوها على التَّفصيلِ قصَّةً بعد قصَّةٍ لا بأنْ يتدَّبروا فيها ويعتبروا بما في كلِّ واحدة منها من الدَّواعي إلى الإيمان والزَّواجرِ عن الكفر والطُّغيان ولا بأنْ يتأمَّلوا في شأن الآياتِ الكريمةِ النَّاطقة بتلك القصص على ما هي عليه مع علمهم بأنه ﷺ لم يسمعْ شيئاً منها من أحدٍ أصلاً واستمرُّوا على ما كانُوا عليهِ من الكفرِ والضَّلالِ كأنْ لم يسمعوا شيئاً يزجرهم عن ذلكَ قطعاً كما حُقِّقَ في خاتمة قصَّةِ موسى عليه السلام
{إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين} “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi.” {وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ العزيز الرحيم} “Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bu, kavminin Müslüman olmasına aşırı düşkünlük göstermekten vazgeçirmek, onlardan ümidini kesmek ve bunun gerçekleşmemesinden ötürü duyduğu üzüntüyü gidermek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen yedi kıssanın sonuncusudur; bu durum, yüce surenin başında geçen şu ayetin muhtevasını gerçekleştirmektedir: {وَمَا يَأْتِيهِمْ من ذِكْرٍ من الرحمن مُحْدَثٍ إِلَاّ كَانُواْ عَنْهُ مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُواْ بالحق} “Rahmân'dan kendilerine gelen hiçbir yeni öğüt yoktur ki, ondan yüz çevirmiş olmasınlar. Nitekim hakkı yalanladılar...” Zira bu kıssaların her biri, O'nun engin rahmetinin bir gereği olarak Teâlâ katından kendilerine gelmiş, yeni inen müstakil birer öğüttür. Onların çoğu, kıssaları peş peşe detaylı bir biçimde dinledikten sonra da iman edecek değillerdi; ne bu kıssaları etraflıca düşünüp her birinde bulunan imana teşvik edici ve küfür ile taşkınlıktan caydırıcı hususlardan ibret alarak ne de o sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunları hiç kimseden asla işitmediğini bildikleri halde bu kıssaları dosdoğru anlatan yüce ayetlerin durumunu tefekkür ederek [iman ettiler]. Aksine, Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssasının sonunda tahkik edildiği üzere, sanki kendilerini bundan kesinlikle menedecek hiçbir şey işitmemiş gibi bulundukları küfür ve sapıklık üzerinde devam edip gittiler.
{وَأَنَّهُ} أي ما ذُكر من الآيات الكريمة النَّاطقةِ بالقصص المحكيَّة أو القُرآن الذي هي مِن جُملته {لَتَنزِيلُ رَبّ العالمين} أي منزَّل من جهتِه تعالى سمِّي به مبالغةً ووصفه تعالى بربوبيَّةِ العالمين للإيذانِ بأنَّ تنزيلَه من أحكامِ تربيتهِ تعالى ورأفتِه للكُلِّ كقوله تعالى ومن أرسلناك إلا رحمة
{وَأَنَّهُ} “Ve şüphesiz o...” Yani anlatılan kıssaları dile getiren zikredilmiş yüce ayetler yahut bu ayetlerin de bir parçası olduğu Kur'an, {لَتَنزِيلُ رَبّ العالمين} “...elbette Âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir.” Yani O Teâlâ'nın katından indirilmiştir. Mübalağa amacıyla bu şekilde isimlendirilmiştir. O'nun Âlemlerin Rabbi vasfıyla nitelenmesi ise, onu indirmenin Teâlâ'nın terbiyesinin ve herkese olan şefkatinin bir gereği olduğunu bildirmek içindir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.”
سورة الشعراء (١٩٣ ١٩٧) العالمين
Şuarâ Suresi (193-197) Âlemlerin.
{نَزَلَ بِهِ} أي أنزلَه {الروح الأمين} أي جبريلَ ﵇ فإنَّه أمينُ وحيهِ تعالى وموصِلُه إلى أنبيائِه عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ وقرئ بتشديدِ الزَّايِ ونصبِ الرُّوحِ والأمينِ أي جعل الله تعالى الرُّوحَ الأمينَ نازلاً به
{نَزَلَ بِهِ} “Onu indirmiştir...” Yani onu indirmiştir, {الروح الأمين} “...Güvenilir Ruh (Cebrail).” Yani Cebrail aleyhisselâm; zira o, Teâlâ'nın vahyinin emini ve onu peygamberlerine -onlara salât ve selâm olsun- ulaştıranıdır. Zâ harfinin şeddesiyle ve "er-rûha'l-emîne" şeklinde nasb ile de (nezzela bihi'r-rûha'l-emîne) okunmuştur; yani Allah Teâlâ Güvenilir Ruh'u onu indiren kılmıştır.
{على قَلْبِكَ} أي رُوحك وإن أُريد به العُضو فتخصيصه به لأنَّ المعانَيَ الرُّوحانيَّةَ تنزل أولاً على الرُّوحِ ثمَّ تنتقلُ منه إلى القلبِ لما بينَهما من التَّعلُّق ثم تتصعدُ إلى الدماغ فينتصف بها لوحُ المتخيلةِ {لِتَكُونَ مِنَ المنذرين} متعلِّق بنزلَ به أي أنزله لتنذرَهم بَما فِي تضاعيفِه من العقوباتِ الهائلةِ وإيثارُ مَا عليهِ النظمُ الكريم للدلالة على انتظامه ﷺ في سلكِ أولئك المنذرينَ المشهورينَ في حقِّيةِ الرِّسالةِ وتقرُّرِ وقوعِ العذابِ المُنذَر
{على قَلْبِكَ} “Senin kalbine...” Yani ruhuna. Şayet bununla bildiğimiz uzuv kastedilmişse kalbe tahsis edilmesi şundandır: Ruhani manalar önce ruha iner, sonra aralarındaki irtibattan ötürü ruhtan kalbe geçer, sonra beyne yükselir ve böylece muhayyile levhasında nakşolur. {لِتَكُونَ مِنَ المنذرين} “...uyarıcılardan olasın diye.” Bu ifade "onunla indi" lafzına taalluk etmektedir; yani içinde barındırdığı dehşetli cezalarla onları uyarasın diye onu indirdi. Nazm-ı celîlin bu şekilde tercih edilmesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğin hakikati ve uyarısı yapılan azabın vuku bulmasının kesinliği hususunda meşhur olan o uyarıcılar zümresine dahil olduğunu göstermek içindir.
{بِلِسَانٍ عَرَبِىّ مُّبِينٍ} واضحِ المعنى ظاهرِ المدلولِ لئلَاّ يبقَى لهُم عذرٌ ما وهُو أيضاً متعلِّق بنزل به وتأخيره للاعتناءِ بأمر الإنذارِ وللإيماء إلى أنَّ مدارَ كونِه من جُملة المنذرين المذكورينَ ﵈ مجرد انزاله عليه ﷺ لا إنزالُه باللِّسان العربيِّ وجعلُه متعلِّقاً بالمنذرين كما جَوَّزه الجمهورُ يؤدِّي إلى أنَّ غاية الإنزال كونُه ﷺ من جملة المنذرينَ باللغة العربية فقط من هود وصالح وشعيب ﵇ ولا يخفى فسادُه كيف لا والطَّامةُ الكُبرى في باب الإنذارِ ما أنذره نوح وموسى ﵉ وأشدُّ الزَّواجرِ تأثيراً في قلوب المشركينَ ما أنذَره إبراهيمُ ﵇ لانتمائِهم وادِّعائِهم أنهم على ملَّته عليه الصلاة والسلام
{بِلِسَانٍ عَرَبِىّ مُّبِينٍ} “Açık, anlaşılır bir Arapça lisan ile.” Manası açık, delaleti aşikâr [bir lisanla], ta ki onların hiçbir mazereti kalmasın. Bu da "onunla indi" lafzına taalluk etmektedir; uyarının önemine dikkat çekmek ve onun zikredilen o uyarıcılardan -onlara selâm olsun- olmasının dayanağının, Kur'an'ın Arapça lisanla indirilmesi değil sadece o sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmesi olduğuna işaret etmek için sona bırakılmıştır. Cumhûrun caiz gördüğü üzere bunu "uyarıcılardan" lafzına taalluk ettirmek ise; onun sallallâhu aleyhi ve sellem indiriliş gayesinin Hûd, Sâlih ve Şuayb aleyhimüsselâm gibi sadece Arap diliyle uyaranlardan biri olması neticesini doğurur ki bunun tutarsızlığı ortadadır. Nasıl olmasın ki, uyarı babında en büyük hadiseler Nûh ve Mûsâ aleyhimesselâm'ın uyardığı şeylerdir; müşriklerin kalplerine en çok tesir eden uyarılar da kendilerini ona nispet ettikleri ve onun dini üzere olduklarını iddia ettikleri İbrâhim aleyhisselâm'ın uyardığı şeylerdir.
{وَإِنَّهُ لَفِى زُبُرِ الأولين} أي وإنَّ ذكره أو معناه لفي الكتبِ المتقدِّمةِ فإن أحكامه التي لا تحتملُ النَّسخَ والتَّبديلَ بحسب تبدُّلِ الأعصار من التَّوحيد وسائر ما يتعلَّق بالذَّات والصِّفاتِ مسطورة فيها وكذا ما في تضاعيفِه من المواعظ والقصصِ وقيلَ الضَّميرُ لرسولِ الله ﷺ وليس بواضحٍ
{وَإِنَّهُ لَفِى زُبُرِ الأولين} “Ve şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” Yani onun zikri veya manası önceki kitaplarda mevcuttur; zira tevhid gibi, zât ve sıfatlarla ilgili diğer hususlar gibi çağların değişmesiyle nesh ve tebdili kabil olmayan hükümleri o kitaplarda yazılıdır; aynı şekilde içindeki öğütler ve kıssalar da öyledir. Zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir ancak bu açık ve kuvvetli değildir.
{أَوَ لَمْ يَكُن لَّهُمْ آية} الهمزة للإنكارِ والنَّفيِ والواو للعطفِ على مقدرٍ يقتضيه الماقم كأنَّه قيل أغفلوا عن ذلك ولم يكن لهم آيةٌ دالَّةٌ على أنَّه تنزيلٌ مّن ربِّ العالمينَ وأنه في زُبُر الأوَّلينَ على أنه لهم متعلق بالكون قُدِّم على اسمه وخبرهِ للإهتمام به أو بمحذوفٍ هو حالٌ من آيةً قُدِّمت عليها لكونها نكرةً وآية خبر للكون قُدِّم على اسمهِ الذي هو قوله تعالى {أَن يَعْلَمَهُ عُلَمَاء بني إسرائيل} لما مر مرارا من الاعتياء والتشويق إلى المؤخر أي أن يعرفوه بنعوتِه المذكورة في كُتبهم ويعرفُوا من أنزل عليه وقرئ تكن بالتَّأنيثِ وجعلت آيةٌ اسماً وأن يعلمه خبراً وفيه ضعفٌ حيث وقع النَّكرةُ اسماً والمعرفة خبراً وقد قيل في تكن ضمير القصة
{أَوَ لَمْ يَكُن لَّهُمْ آية} “Kendileri için bir delil olmadı mı...” Hemze inkâr ve nefiy içindir; vâv ise makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye atıftır. Sanki şöyle denilmiştir: Bundan gaflet mi ettiler de onun Âlemlerin Rabbi'nin indirmesi olduğuna ve öncekilerin kitaplarında bulunduğuna dair kendileri için bir delil olmadı mı? "Lehüm" ifadesi "kâne" fiiline müteallıktır; önemine binaen isminden ve haberinden önce getirilmiştir yahut nekire olduğu için "âyeten" kelimesinin önüne geçmiş olan ve onun hali konumundaki mahzuf bir ifadeye müteallıktır. "Âyet" ise "kâne"nin haberidir ve Teâlâ'nın {أَن يَعْلَمَهُ عُلَمَاء بني إسرائيل} “...İsrâiloğulları bilginlerinin onu bilmesi?” buyruğu olan isminden önce getirilmiştir; bu da tehir edilene yönelik iştiyak uyandırmak ve önem vermek amacıyla daha önce defalarca geçtiği üzeredir. Yani kitaplarında zikredilen sıfatlarıyla onu tanımaları ve kendisine indirilen zâtı bilmeleri [onlar için bir delil olmadı mı?]. Müennes olarak "tekün" şeklinde ve "âyetü" kelimesi isim, "en ya'lemehu" ise haber yapılarak da okunmuştur; ancak burada nekire isim, marife ise haber konumuna düştüğü için bir zayıflık vardır. "Tekün" fiilinde kıssa zamiri bulunduğu da söylenmiştir.
سورة الشعراء (١٩٨ ٢٠٣) وآية أنْ يعلمَه جملة واقعة موقعَ الخبرِ ويجوزُ أن يكون لهم آيةٌ هي جملة الشَّأنِ وأن يعلمه بدلاً من آية ويجوز مع نصبِ آية تأنيث تكُن كما في قوله تعالى ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَاّ أَن قالوا وقرئ تعلمُه بالتَّاءِ
Şuarâ Suresi (198-203) "Âyetü en ya'lemehu" ifadesi haber makamında yer alan bir cümledir. "Lehüm âyetün" ifadesinin şe'n cümlesi olması ve "en ya'lemehu"nun "âyet"ten bedel olması da caizdir. "Âyeten" kelimesinin mansub olmasıyla birlikte, Teâlâ'nın {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَاّ أَن قالوا} “Sonra onların mazeretleri, '...demekten' başka bir şey olmadı” ayetinde olduğu gibi "tekün"ün müennes kılınması da caizdir. Tâ harfi ile "ta'lemehu" şeklinde de okunmuştur.
{وَلَوْ نزلناه} كما هو بنظمه الرَّائقِ المعجز {على بَعْضِ الأعجمين} الذين لا يقدرُون على التَّكلُّمِ بالعربيةِ وهو جمع أعجمِي على التَّخفيفِ ولذلك جُمع جمعَ السلامة وقرئ الأعجميينَ وفي لفظ البعضِ إشارةٌ إلى كونِ ذلك واحداً من عرض تلك الطَّائفةِ كائناً من كان
{وَلَوْ نزلناه} “Biz onu indirmiş olsaydık...” Harikulade, mucizevî nazmıyla olduğu gibi [indirmiş olsaydık], {على بَعْضِ الأعجمين} “...Arapça bilmeyenlerden birine...” Arapça konuşmaya güç yetiremeyen kimselere. Bu kelime, tahfif kuralı gereğince "a'cemî"nin çoğuludur, bundan dolayı da kurallı müzekker çoğul (cem'-i selâmet) olarak getirilmiştir. "El-A'cemiyyîn" şeklinde de okunmuştur. "Bazı" lafzında, o kimsenin kim olursa olsun o topluluğun herhangi bir ferdi olduğuna dair bir işaret vardır.
{فَقَرَأَهُ عَلَيْهِم} قراءةً صحيحة خارقة للعادات {مَّا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} مع انضمامِ إِعجازَ القراءة إلى إعجازِ المقروءِ لفرطِ عنادِهم وشدَّةِ شكيمتهم في المكابرةِ وقيل المعنى ولو نزَّلناه على بعض الأعجمين بلغة العجمِ فقرأَهُ عليهم ما كانُوا به مؤمنين لعدم فهمِهم واستنكافِهم من اتِّباع العجمِ وليس بذاكَ فإنَّه بمعزل من المناسبة لمقام بيان تمادِيهم في المكابرةِ والعنادِ
{فَقَرَأَهُ عَلَيْهِم} “...ve o da bunu kendilerine okusaydı...” Doğru ve alışılagelmişin dışında harikulade bir okuyuşla [okusaydı], {مَّا كَانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ} “...yine de ona iman edecek değillerdi.” İnatlarının aşırılığı ve büyüklenmedeki katılıkları yüzünden, okunanın mucizeliğine okuyuşun mucizeliği de eklendiği halde [iman etmezlerdi]. Bir görüşe göre mana şöyledir: Şayet biz onu Arapça bilmeyen birine kendi yabancı diliyle indirmiş olsaydık, o da bunu onlara okusaydı; anlamadıkları ve bir yabancıya tâbi olmaktan çekindikleri için yine ona iman etmezlerdi. Ancak bu görüş isabetli değildir; zira onların inat ve kibirde haddi aşmalarını beyan etme makamına uygun düşmekten uzaktır.
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ} أي مثلَ ذلك السَّلْكِ البديعِ المذكورِ سلكناهُ أي أدخلنا القرآنَ {فِى قُلُوبِ المجرمين} ففهمُوا معانيه وعرَفوا فصاحتَه وأنه خارجٌ عن القُوى البشرَّية من حيث النَّظمُ المُعجزُ ومن حيث الإخبار عن الغيبِ وقد انضمَّ إليه اتِّفاقُ علماء أهل الكتبِ المنزلة قبله على تضمها للبشارة إنزاله وبعثةِ مَن أنزل عليه بأوصافِه فقوله تعالى
{كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ} “Böylece biz onu soktuk...” Yani zikredilen o eşsiz sokuluş gibi Kur'an'ı soktuk, {فِى قُلُوبِ المجرمين} “...günahkârların kalplerine.” Böylece onun manalarını anladılar, fesahatini ve gerek mucize nazmı gerekse gaybdan haber vermesi cihetiyle beşer güçlerinin ötesinde olduğunu kavradılar. Buna bir de kendisinden önce indirilen kitapların ehli olan âlimlerin; onun indirilişini ve kendisine indirilen zâtın vasıflarıyla birlikte peygamber olarak gönderileceğini bu kitapların müjdelediğine dair ittifakları eklenmiştir. Dolayısıyla Teâlâ'nın şu buyruğu:
{لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} جملةٌ مستأنفةٌ مَسوقةٌ لبيانِ أنَّهم لا يتأثَّرون بأمثال تلك الأمور الداعية إلى الإيمان به بل يستمرُّون على ما هم عليه {حتى يَرَوُاْ العذاب الاليم} الملجئ إلى الإيمانِ به حين لا ينفعُهم الإيمانُ
{لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ} “Ona iman etmezler...” Onu kabule sevk eden böylesi durumlardan etkilenmediklerini, aksine bulundukları hal üzere devam edeceklerini bildirmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (müste'nife), {حتى يَرَوُاْ العذاب الاليم} “...ta o acıklı azabı görünceye kadar.” İmanın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda, onları zorunlu olarak imana sevk eden [azabı görünceye kadar].
{فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً} أي فجأةً في الدَّنيا والآخرةِ {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بإتيانِه
{فَيَأْتِيَهُم بَغْتَةً} “O, kendilerine ansızın gelir...” Yani dünyada ve ahirette apansız [gelir], {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “...onlar hiç farkında değillerken.” Onun gelişini hissetmezlerken.
{فَيَقُولُواْ هَلْ نَحْنُ مُنظَرُونَ} تحسُّراً على ما فاتَ من الإيمانِ وتمنيَّاً للإمهالِ لتلاِفي ما فرَّطُوه وقيل معنى كذلك سلكناهُ مثل تلك الحالِ وتلك الصِّفةِ من الكفرِ به والتَّكذيبِ له وضعناه في قلوبِهم وقوله تعالى لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ في موقعِ الإيضاحِ والتَّلخيص له أو في موقعِ الحالِ أي سلكناهُ فيها غير مؤمنٍ به والأولُ هو الأنسبُ بمقام بيان غايةِ عنادِهم ومكابرتِهم مع تعاضدِ أدلَّة الإيمانِ وتآخذ مبادئ الهدايةِ والإرشادِ وانقطاعِ أعذارِهم بالكلِّية وقيل ضمير سلكناهُ للكُفر المدلولِ عليه بمَا قَبْلَهُ منْ قولِه تعالى مَّا كَانُواْ بِهِ مؤمنين ونقل عن ابن عباس ﵄ والحسنِ ومجاهدٍ رحمهما الله تعالى أدخلنا
{فَيَقُولُواْ هَلْ نَحْنُ مُنظَرُونَ} “Ve derler ki: 'Acaba bize mühlet verilir mi?'” Kaçırdıkları imana esef ederek ve kusurlarını telafi etmek için mühlet temenni ederek [böyle derler]. Şöyle de denilmiştir: “Böylece biz onu soktuk” ifadesinin anlamı; ona inanmama ve onu yalanlama şeklindeki o hal ve sıfatı onların kalplerine yerleştirdik demektir. Teâlâ'nın “Ona iman etmezler” buyruğu ise bunu açıklama ve hülasa etme konumunda yahut hal makamındadır; yani ona iman etmez bir haldeyken onu kalplerine soktuk demektir. Birinci açıklama; imanın delillerinin birbirini desteklemesine, hidayet ve irşadın başlangıç noktalarının bir araya gelmesine ve mazeretlerinin tamamen ortadan kalkmasına rağmen onların son derece inatçı ve kibirli olduklarını beyan etme makamına daha uygundur. “Onu soktuk” ifadesindeki zamirin, öncesinde geçen “ona iman edecek değillerdi” sözünün delalet ettiği “küfür” manasına ait olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Hasan ve Mücâhid'den -Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- şöyle nakledilmiştir: Kalplerine soktuk,
سورة الشعراء [٢٠٤ ٢٠٩] الشِّركَ والتَّكذيبَ في قلوب المجرمين
Şuarâ Suresi [204-209] şirki ve yalanlamayı günahkârların kalplerine.
{أفبعذابنا يستعجلون} بقولهم أمطر عَلَيْنَا حِجَارَةً مّنَ السماءِ أَوِ ائتنا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ وقولهم فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا ونحوهِما وحالهم عند نزولِ العذابِ كما وصف من طلبِ الإنذارِ فالفاءُ للعطفِ على مقدرٍ يقتضيهِ المقام أي أيكونُ حالُهم كما ذُكر من الاستنظارِ عند نزول العذابِ الأليمِ فيستعجلون بعذابِنا وبينهما من التَّنافي ما لا يخفى لى أحد وأيغفلون عن ذلك مع تحقُّقِه وتقرُّرهِ فيستعجلونَ الخ وإنَّما قُدمِّ الجارُّ والمجرورُ للإيذانِ بأنَّ مصبَّ الإنكارِ والتَّوبيخِ كون المستعجل به عذابَه تعالى مع ما فيهِ من رعايةِ الفواصلِ
{أفبعذابنا يستعجلون} “Bizim azabımızı mı çarçabuk istiyorlar?” “Üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir” ve “Bize vadettiğin şeyi getir” ve benzeri sözleriyle [azabı çabuklaştırılmasını istiyorlar]. Oysa acıklı azap indiğindeki halleri, mühlet isteme şeklinde tasvir edildiği gibidir. Başındaki fâ harfi, makamın gerektirdiği mahzuf bir ifadeye atıftır; yani acıklı azap indiğinde onların durumu zikredildiği gibi mühlet istemek olacağı halde, yine de azabımızı çarçabuk mu istiyorlar? Bu iki durum arasındaki çelişki ise hiç kimseye gizli değildir. Bu durumun gerçekleşmesi ve kesinleşmesi karşısında bundan gaflet mi ediyorlar da azabımızı acele istiyorlar? Car ve mecrûrun (azabımızı) öne alınması, inkâr ve azarlamanın odağının aceleyle istenen şeyin Allah Teâlâ'nın azabı olduğunu bildirmek içindir; bununla birlikte ayet sonu uyumunu (fâsıla) gözetme gayesi de vardır.
{أَفَرَأَيْتَ} لمَّا كانت الرُّؤيةُ من أقوى أسبابِ الإخبارِ بالشَّيء وأَشهرِها شاعَ استعمالُ أرأيت في معنى أخبرني والخطابُ لكلِّ من يصلُح له كائناً من كانَ والفاء لترتيب الاستخبار على قولهم هل نحن منظرون وما بينَهما اعتراض للتَّوبيخِ والتَّبكيتِ وهي متقدِّمةٌ في المعنى على الهمزةِ وتأخيرها عنها صورةً لاقتضاءِ الهمزةِ الصدارة كما هو رأي الجمهور أي فاخبرنِي {إِن متعناهم سِنِينَ} متطاولةً بطول الأعمار وطيب المعاش
{أَفَرَأَيْتَ} “Gördün mü / Söyler misin?” Görmek (rü'yet), bir şeyi haber vermenin en kuvvetli ve en meşhur sebeplerinden biri olduğu için "e-raeyte" ifadesi "bana haber ver" anlamında yaygın şekilde kullanılmıştır. Hitap, kim olursa olsun buna muhatap olabilecek herkese yöneliktir. Fâ harfi, haber sorma talebini onların “Acaba bize mühlet verilir mi?” sözüne bağlamak içindir. İkisinin arasındaki kısım ise azarlama ve susturma amaçlı bir ara cümledir (itirâz). Bu fâ harfi mana bakımından hemzeden öncedir; lafızda hemzeden sonraya bırakılması ise, cumhûrun görüşüne göre hemzenin cümlenin başında bulunma hakkına sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Yani bana haber ver: {إِن متعناهم سِنِينَ} “Biz onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak...” Uzun ömürler ve hoş bir geçimle nice uzun yıllar [faydalandırsak],
{ثُمَّ جَاءهُم مَّا كَانُواْ يُوعَدُونَ} من العذابِ
{ثُمَّ جَاءهُم مَّا كَانُواْ يُوعَدُونَ} “...sonra da tehdit edildikleri şey başlarına gelse...” Azaptan [olan o şey].
{مَا أغنى عَنْهُمْ} أيُّ شيء أو أى أعناه أغنى عنهم {ما كانوا يُمَتَّعُونَ} أي كونُهم ممتَّعينَ ذلك التمتيعَ المديدَ عَلى أنَّ مَا مصدريةٌ أو ما كانُوا يمتَّعون به من متاعِ الحياةِ الدُّنيا على أنَّها موصولةٌ حذف عائدها وأيَّاً ما كان فالاستفهامُ الإنكار والنَّفي وقيل ما نافيةٌ أي لم يغن عنهم تمتعهم المتطاولُ في دفعِ العذابِ وتخفيفِه والأول هو الأَولى لكونِه أوفقَ لصورة الاستخبارِ وأدلَّ على انتفاءِ الإغ ٢ باء على أبلغِ وجهٍ وآكدِه كأن كلَّ مَن مِن شأنِه الخطابُ قد كلِّف أنْ يخبر بأنَّ تمتيعهم ماذا أفادَهم وأي شيء أغنى عنُهم فلم يقدرْ أحدٌ على أنْ يخبر بشيءٍ من ذلك أصلاً وقرئ يمتعون من الإمتاعِ
{مَا أغنى عَنْهُمْ} “...onlara ne fayda sağlar?” Hangi şey veya ne derecede bir fayda onlara yarar sağlar? {ما كانوا يُمَتَّعُونَ} “...o yararlandırıldıkları şeyler.” “Mâ” masdariyye kabul edilirse; o uzun süreli faydalanışları [onlara ne fayda sağlar]; şayet “mâ” sılası hazfedilmiş mevsûl kabul edilirse; dünya hayatının metâından faydalandırıldıkları şeyler [onlara ne fayda sağlar]. Hangisi olursa olsun istifham inkâr ve nefiy içindir. Şöyle de denilmiştir: Buradaki "mâ" nefiy (olumsuzluk) edatıdır; yani o uzun süreli faydalanmaları azabı savmada ve hafifletmede kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. Birinci görüş daha evladır; zira haber isteme (istihbar) suretine daha uygundur ve faydasızlığı en beliğ ve en tekitli şekilde ortaya koymaya daha çok delalet eder. Sanki kendisine hitap edilebilecek herkes, onların bu yararlanmalarının kendilerine ne kazandırdığını ve onlara ne gibi bir fayda sağladığını haber vermekle yükümlü tutulmuş da hiç kimse bu hususta en ufak bir şey dahi haber vermeye güç yetirememiştir. İmtâ' (faydalandırma) kökünden meçhul olarak "yümte'ûne" şeklinde de okunmuştur.
{وَمَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ} من القُرى المهلكة {إِلَاّ لَهَا مُنذِرُونَ} قد أنذروا أهلَها إلزاماً للحجَّةِ
{وَمَا أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ} “Biz hiçbir şehri helak etmedik ki...” Helak edilen şehirlerden hiçbirini [helak etmedik ki], {إِلَاّ لَهَا مُنذِرُونَ} “...mutlaka onun uyarıcıları bulunmuş olmasın.” Hücceti ikame etmek üzere halkını uyarmış olan [uyarıcıları bulunmuş olmasın].
{ذِكْرِى} أي تذكرةً ومحلُّها النصب على العلَّةِ أو المصدر لأنَّها في معنى الإنذارِ كأنَّه قيل مذكرون ذكرى أو على أنَّه مصدرٌ مؤكد لفعل هو صفةٌ لمنذرون أي إلا لها منذرون يذكرونهم ذكرى أو الرَّفع على أنَّها صفةُ منذرون بإضمار ذوو أو بجعلِهم ذكرى لإمعانِهم في التَّذكرةِ أو خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ
{ذِكْرِى} “Bir öğüt ve hatırlatma olmak üzere.” Yani bir öğüt olarak. İrabtaki yeri, illet (mef'ûlün leh) veya masdar olmasından ötürü mansubdur; zira uyarma (inzâr) anlamındadır. Sanki şöyle denilmiştir: “Öğüt vererek uyaran kimseler” yahut "münzirûn"un sıfatı olan bir fiilin tekit edici masdarıdır; yani “ancak kendilerine öğüt vererek uyaran peygamberleri bulunan [şehirleri helak ettik]”. Yahut "münzirûn" kelimesinin “sahipleri” (zevû) takdiriyle sıfatı olması veya öğüt vermedeki derinliklerinden ötürü bizzat öğüdün kendisi kılınmaları sebebiyle yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olması cihetiyle merfûdur.
سورة الشعراء [٢١٠ ٢١٥] والجملةُ اعتراضيةٌ وضميرُ لها للقُرى المدلولِ عليها بمفردِها الواقع في حيِّز النَّفي على أنَّ معنى أن للكل منذرين أعمُّ من أن يكونَ لكلِّ قريةٍ منها منذر واحد أو أكثر {وَمَا كُنَّا ظالمين} فنهلك غيرَ الظَّالمينَ وقيل الإنذارُ والتعبيرُ عن ذلك بنفي الظالمية مع أنه إهلاكَهم قبل الإنذارِ ليس بظلمٍ أصلاً على ما تقرر من قاعدةِ أهلِ السُنَّةِ لبيانِ كمالِ نزاهتِه تعالَى عنْ ذلكَ بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنْهُ تعالَى من الظلم وقد مرَّ في سورةِ آلِ عمرانَ عند قولِه تعالى وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ
Şuarâ Suresi [210-215] Bu cümle itirâziyyedir (ara cümledir). "Lehâ"daki zamir, nefiy bağlamında geçen tekil lafzıyla delalet edilen şehirlere aittir; hepsi için uyarıcıların bulunması manası ise her şehir için bir veya birden fazla uyarıcının bulunmasından daha geneldir. {وَمَا كُنَّا ظالمين} “Ve Biz zalimler de değildik.” Ki zalim olmayanları helak edelim. [Bu durumun] uyarma manasına geldiği de söylenmiştir. Uyarmadan önce onları helak etmenin Ehl-i Sünnet kaidesine göre asla zulüm olmamasına rağmen bu durumun zâlimliğin nefyedilmesiyle ifade edilmesi; O Teâlâ'dan sâdır olması imkânsız olan zulüm şeklinde tasvir edilerek Teâlâ'nın bundan son derece münezzeh olduğunu beyan etmek içindir. Bu husus, Âl-i İmrân Suresi'nde Teâlâ'nın {وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} “Ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” buyruğunun tefsirinde geçmişti.
{وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشياطين} ردٌّ لما زعمه الكفرةُ في حقِّ القرآنِ الكريمِ من أنه من قبيل ما يُلقيه الشَّيطانُ على الكَهنةِ بعد تحقيقِ الحقِّ بيان أنه نزل به الرُّوحُ الأمينُ
{وَمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ الشياطين} “Onu şeytanlar indirmedi.” Kâfirlerin Kur'an-ı Kerim hakkında öne sürdükleri, onun şeytanın kâhinlere fısıldadığı türden bir şey olduğu iddiasını bir reddiyedir; bu, hakikat ortaya konup onu Güvenilir Ruh'un indirdiği beyan edildikten sonra yapılmıştır.
{وَمَا يَنبَغِى لَهُمْ} أي وما يصِحّ وما يستقيمُ لهم ذلك {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} ذلك أصلاً
{وَمَا يَنبَغِى لَهُمْ} “Bu onlara yaraşmaz...” Yani bu onlara ne yakışır ne de onlar için doğru ve mümkün olur, {وَمَا يَسْتَطِيعُونَ} “...ve buna güçleri de yetmez.” Buna asla güç yetiremezler.
{إِنَّهُمْ عَنِ السمع} لكلامِ الملائكة {لمعزولون} لانتفاء المشاركةِ بينهم وبين الملائكةِ في صفاء الذوات الاستعداد لقبولِ فيضان أنوار الحقِّ والانتقاش بصور العلومِ الرَّبانيةِ والمعارف النُّورانيةِ كيف لا ونفوسُهم خبيثةٌ ظلمانية شريرةٌ بالذَّاتِ غير مستعدة إلا لقبولِ ما لا خيرَ فيه أصلاً من فنُون الشُّرورِ فمن أينَ لهُم أنْ يحومُوا حولَ القرآن الكريم المنطوي على الحقائقِ الرَّائقةِ الغيبَّيةِ التي لا يمكن تلقِّيها إلا من الملائكةِ عليهم الصلاة والسلام
{إِنَّهُمْ عَنِ السمع} “Şüphesiz onlar işitmekten...” Meleklerin sözlerini [işitmekten], {لمعزولون} “...kesinlikle uzak tutulmuşlardır.” Zâtlarının saflığı, Hakk'ın nurlarının feyzini kabule hazır oluşları ve Rabbanî ilimler ile nuranî marifetlerin suretleriyle nakşolunma hususunda meleklerle aralarında bir ortaklık bulunmadığı için [uzak tutulmuşlardır]. Nasıl olmasın ki! Onların nefisleri zâtı itibariyle habis, karanlık ve şerlidir; türlü kötülüklerden içinde zerre kadar hayır bulunmayan şeyleri kabule yatkındır sadece. O halde sadece meleklerden -onlara salât ve selâm olsun- alınabilecek olan o dupduru gaybî hakikatleri barındıran Kur'an-ı Kerim'in etrafında nasıl dolaşabilirler ki!
{فَلَا تَدْعُ مَعَ الله إلها آخر فَتَكُونَ مِنَ المعذبين} خُوطب به النبيُّ ﷺ مع ظهور استحالة صدور المنهى عنه عنه ﷺ تهييجاً وحثاً على ازديادِ الإخلاصِ ولطفاً لسائرِ المكلَّفين ببيانِ أنَّ الإشراكَ من القُبح والسُّوء بحيث يُنهى عنه من لا يمكنُ صدورُه عنه فكيف بمن عداهُ
{فَلَا تَدْعُ مَعَ الله إلها آخر فَتَكُونَ مِنَ المعذبين} “O halde sakın Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma; sonra azap edilenlerden olursun!” Yasaklanan şeyin ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sâdır olmasının imkânsızlığı açıkça ortada olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilmiştir; bu, ihlası artırmaya teşvik etmek ve şirk koşmanın çirkinlik ve kötülükte öyle bir derecede olduğunu, kendisinden sâdır olması imkânsız olan bir zâta dahi yasaklandığını, dolayısıyla başkalarının durumunun ne olacağını açıklayarak diğer mükelleflere bir lütufta bulunmak içindir.
{وَأَنذِرِ} العذابَ الذي يستتبعهُ الشِّركُ والمُعاصي {عَشِيرَتَكَ الأقربين} الأقربَ منهم فالأقربَ فإنَّ الإهتمامَ بشأنِهم أهمُّ رُوي أنَّه لمَّا نزلتْ صعدَ الصفا وناداهم فحذا فَخِذاً حتى اجتمعُوا إليه فقال لو أخبرتُكم أنَّ بسفح هذا الجبلِ خيلاً أكنتُم مُصدِّقِيّ قالوا نعمَ قال فإنيِّ نذيرٌ لكم بين يدي عذاب شديد وروى أنه قال يا بنى عبدِ المطَّلبِ يا بني هاشمِ يا بني عبدِ منافٍ افتدُوا أنفسَكم من النَّارِ فإنِّي لا أُغني عنكم شيئاً ثم قالَ يا عائشةُ بنت أبي بكرٍ ويا حفصةُ بنتَ عمرَ ويا فاطمةُ بنتَ محمَّدٍ ويا صفيَّةُ عمَّة محمَّدٍ اشترينَ أنفسكنًّ من النَّارِ فإنِّي لا أُغني عنكُنَّ شيئاً
{وَأَنذِرِ} “Ve uyar...” Şirkin ve günahların peşi sıra getireceği azapla [uyar], {عَشِيرَتَكَ الأقربين} “...en yakın akrabalarını.” En yakından başlayarak derece derece yakınlarını [uyar]; zira onların durumuna ihtimam göstermek daha önemlidir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Safâ tepesine çıktı ve kabile kabile toplanıncaya kadar onlara seslendi. Sonra şöyle buyurdu: “Size şu dağın eteğinde atlılar olduğunu haber versem beni doğrular mısınız?” Onlar: “Evet” dediler. Buyurdu ki: “Ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım.” Şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Ey Abdülmuttalib oğulları! Ey Hâşim oğulları! Ey Abdümenâf oğulları! Nefislerinizi ateşten kurtarınız; zira ben Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam.” Sonra şöyle buyurdu: “Ey Ebû Bekir'in kızı Âişe! Ey Ömer'in kızı Hafsa! Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Ey Muhammed'in halası Safiyye! Nefislerinizi ateşten satın alınız; zira ben Allah'tan gelecek hiçbir şeyi sizden savamam.”
{واخفض جَنَاحَكَ لِمَنِ اتبعك من المؤمنين}
{واخفض جَنَاحَكَ لِمَنِ اتبعك من المؤمنين} “Ve sana uyan müminlere kanadını indir.”
سورة الشعراء [٢١٦ ٢٢٣] أي ليِّن جانَبك لهم مستعارٌ من حال الطَّائرِ فإنَّه إذا أرادَ أنْ ينحطَّ خفضَ جناحَه ومن للتَّبيين لأنَّ من اتبَّع أعمّ ممَّن اتبع لدينِ أو غيره أو للتَّبعيض على أن المراد بالمؤمنينَ المشارفون للإيمانِ أو المصدِّقون باللَّسانِ فحسب
Şuarâ Suresi [216-223] Yani onlara karşı yumuşak ve mütevazı davran. Kuşun yere inmek istediğinde kanadını indirmesi halinden istiare edilmiştir. "Min" edatı beyan (açıklama) içindir; çünkü "tâbi olan", dine uymaktan veya başka sebeplerden dolayı uyanları içine alan daha genel bir ifadedir; yahut müminlerden kastedilenin imana yaklaşanlar veya sadece dille tasdik edenler olduğu kabul edilerek teb'îz (kısım bildirme) içindir.
{فَإِنْ عَصَوْكَ} ولم يتَّبعوك {فَقُلْ إِنّى بَرِىء مّمَّا تَعْمَلُونَ} أي ممَّا تعملُون أو من أعمالكم
{فَإِنْ عَصَوْكَ} “Şayet sana karşı gelirlerse...” Ve sana uymazlarsa, {فَقُلْ إِنّى بَرِىء مّمَّا تَعْمَلُونَ} “...de ki: 'Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.'” Yani yapageldiğiniz şeylerden yahut sizin amellerinizden [uzağım].
{وَتَوكَّلْ عَلَى العزيز الرحيم} الذي يقدرُ على قهرِ أعدائِه ونصرِ أوليائِه يكفِك شر من يعصيك منهم ومن غيرهم وقرئ فتوكل على أنَّه بدلٌ من جواب الشَّرطِ
{وَتَوكَّلْ عَلَى العزيز الرحيم} “Ve o mutlak güç sahibine, çok merhametli olana tevekkül et.” Düşmanlarını kahretmeye ve dostlarına yardım etmeye gücü yeten zâta [tevekkül et]. Onlardan veya başkalarından sana isyan edenlerin şerrine karşı O sana yeter. Şartın cevabından bedel olarak "fe-tevekkel" şeklinde de okunmuştur.
{الذى يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ} أي إلى التَّهجد
{الذى يَرَاكَ حِينَ تَقُومُ} “O ki, [namaza] kalktığın zaman seni görür.” Yani teheccüde [kalktığında].
{وَتَقَلُّبَكَ فِى الساجدين} وتردُّدك في تصفُّحِ أحوالِ المتهجديَن كما روي أنه لما نسخ فرضُ قيام اللَّيلِ طاف ﷺ تلك الليلةَ ببيوت أصحابِه لينظرَ ما يصنعون حرصاً على كثرةِ طاعتِهم فوجدها كبيوتِ الزَّنابيرِ لمَا سمع منها من دندنِتهم بذكر الله تعالى والتِّلاوةِ أو تصرّفَك فيما بين المصلِّين بالقيامِ والرُّكوعِ والسُّجودِ والقُعودِ إذا أممتهم وإنَّما وصفَ الله تعالى ذاتَه بعلمِه بحاله ﷺ التي بها يستأهلُ ولايتَه بعد أنْ عبَّر عنه بما ينبئ عن قهرِ أعدائِه ونصرِ أوليائِه من وصفي العزيزِ الرَّحيمِ تحقيقاً للتَّوكلِ وتوطيناً لقلبه عليه
{وَتَقَلُّبَكَ فِى الساجدين} “Ve secde edenler arasındaki dolaşmanı da [görür].” Teheccüde kalkanların hallerini teftiş etmek için gidip gelmeni de [görür]. Nitekim rivayet edildiğine göre, gece namazının farziyeti nesh edildiğinde, o sallallâhu aleyhi ve sellem onların itaatlerinin çokluğuna olan düşkünlüğünden ötürü ne yaptıklarını görmek için o gece ashabının evlerini dolaşmış; Allah Teâlâ'yı zikretmeleri ve tilavetlerinden işittiği uğultulardan ötürü o evleri arı kovanları gibi bulmuştur. Yahut onlara imamlık yaptığın zaman kıyam, rükû, secde ve kuûd ile namaz kılanlar arasındaki hareketlerini de [görür]. Allah Teâlâ'nın, Azîz ve Rahîm vasıflarıyla düşmanlarını kahredeceğini ve dostlarına yardım edeceğini bildirdikten sonra zâtını, onun sallallâhu aleyhi ve sellem O'nun velayetini hak etmesini sağlayan bu halini bilmesiyle nitelemesi; tevekkülü pekiştirmek ve kalbini buna alıştırmak içindir.
{إِنَّهُ هُوَ السميع} لما تقوله {العليم} بما تنويه وتعلمه
{إِنَّهُ هُوَ السميع} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir...” Söylediklerini [işitendir], {العليم} “...hakkıyla bilendir.” Niyet ettiğin ve bildiğin şeyleri [bilendir].
{هَلْ أُنَبّئُكُمْ على مَن تَنَزَّلُ الشياطين} أي تتنزلُ بحذف إحدى التامين وهو استئناف مسوق لبيان استحالةِ تنزُّلِ الشيَّاطينِ على رسُولِ الله ﷺ بعد بيانِ امتناع تنزُّلهم بالقرآنِ ودخولُ حرفِ الجرِّ على مَن الاستفهاميةِ لما أنَّها ليستْ موضوعةً للاستفهامِ بل الأصلُ أمن فحذف حرفُ الاستفهامِ واستمر الاستعمالُ على حذفِه كما حُذف من هَلْ والأصل أهَلْ وقوله تعالى
{هَلْ أُنَبّئُكُمْ على مَن تَنَزَّلُ الشياطين} “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi?” Yani iki "tâ" harfinden birinin hazfiyle "tetenezzelu" [demektir]. Bu, Kur'an ile inmelerinin imkânsızlığı açıklandıktan sonra şeytanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmesinin de imkânsız olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. İstifham bildiren "men" edatının başına harf-i cerrin gelmesi ise onun [başlangıçta] istifham için vazedilmiş olmamasındandır; aksine aslı "e-men" idi de istifham harfi hazfedildi ve tıpkı aslı "e-hel" iken hazfedilen "hel" gibi, hazfedilmiş haliyle kullanılageldi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{تَنَزَّلُ على كُلّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} قصرٌ لتنزُّلهم على كل من اتَّصف بالإفكِ الكثيرِ والإثمِ الكبيرِ من الكهنةِ والمتنبّئة وتخصيصٌ له بهم بحيثُ لا يتخطَّاهم إلى غيرِهم وحيثُ كانت ساحة رسول الله ﷺ منزَّهةً عن أنْ يحومَ حولَها شائبةُ شيءٍ من تلك الأوصافِ اتَّضح استحالةُ تنزلهم عليه صلى الله عليه وسلم
{تَنَزَّلُ على كُلّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ} “[Onlar,] çokça yalan söyleyen, günaha batmış herkese inerler.” Kâhinlerden ve peygamberlik taslayanlardan aşırı yalancılık ve büyük günahla nitelenen herkese inmelerini tahsis ve hasretmektir; öyle ki onları aşıp başkalarına geçmez. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zâtı ise bu vasıflardan herhangi birinin şaibesinin dahi etrafında dolaşmasından münezzeh olduğuna göre, onların ona sallallâhu aleyhi ve sellem inmesinin imkânsızlığı açıklık kazanmıştır.
{يُلْقُون} أي الأفَّاكون {السمع}
{يُلْقُون} “[Kulak] verirler” yani çokça yalan söyleyenler, {السمع} “...kulak...”
سورة الشعراء [٢٢٤] إلى الشَّياطينِ فيتلَّقَون منهم أوهاماً وأماراتٍ لنقصان علمهم فيضمُّون إليها بحسبِ تخيلاتِهم الباطلةِ خرافاتٍ لا يُطابق أكثرُها الواقعَ وذلك قوله تعالى {وَأَكْثَرُهُمْ كاذبون} أي فيما قالُوه من الأقاويلِ وقدور في الحديثِ الكلمة يخطفُها الجنيُّ فيقرُّها في أذنِ وليَّهِ فيزيد فيها أكثرَ من مائةِ كذبةٍ أو يلقون السَّمعَ أي المسموعَ من الشياطين إلى الناس وأكثرُهم كاذبون يفترُون على الشَّياطينِ ما لم يوحوا إليهم والأظهر أنَّ الأكثريةَ باعتبار أقوالهم على معنى أنَّ هؤلاء قلَّما يصدُقون فيما يحكون عن الجنيِّ وأما في أكثره فهم كاذبونَ ومآلُه وأكثرُ أقوالِهم كاذبةٌ لا باعتبار ذواتِهم حتى يلزمَ من نسبة الكذبِ إلى أكثرهم كونُ أقلِّهم صادقينَ على الإطلاقِ وليس معنى الأفَّاكِ من لا ينطقُ إلا بالإفكَ حتَّى يمتنعَ منه الصِّدقُ بل من يكثُر الإفكَ فلا ينافيه أن يصدقَ نادراً في بعض الأحايين وقيل الضَّميرُ للشَّياطينِ أي يلقون السَّمعَ أي المسموعَ من الملأ الاعلى قبل أنْ رجموا من بعضِ المغيبات إلى أوليائِهم وأكثرُهم كاذبونَ فيما يُوحون به إليهم إذ لا يسمعُونهم على نحو ما تكلَّمت به الملائكةُ لشرارتِهم أو لقصورِ فهمهم أو ضبطهم أو إفهامِهم ولا سبيلَ إلى حملِ إلقاء السَّمعِ على تسمُّعهم وإنصاتِهم إلى الملأ الأعلى قبل الرَّجمِ كما جَوَّزه الجمهورُ لما أن يلقون كما صرَّحوا به إما حالٌ من ضمير تنزل مفيدة لمقارنة التنزل للإلقاءِ أو استئناف مبيِّنٌ للغرض من التَّنزلِ مبنيٌّ على السَّؤالِ عنه ولا ريبَ في أن إلقاء السَّمعِ إلى الملأ الأعلى بمعزلٍ من احتمال أنْ يقارن التَّنزل أو يكون غرضاً منه لتقدُّمهِ عليه قطعاً وإنَّما المحتملُ لهما الإلقاء بالمعنى الأول فالمعنى على تقدير كونِه حالاً تنزل الشَّياطينِ على الأفَّاكين ملقين إليهم ما سمعوه من الملأ الأ على وعلى تقدير كونه فهو وصفة لكلِّ أفَّاكٍ لأنَّه في معنى الجمعِ سواء أُريد بإلقاء السَّمعِ الإصغاءُ إلى الشَّياطينِ أو إلقاء المسموعِ إلى النَّاس ويجوزُ أنْ يكونَ استئنافُ إخبارٍ بحالِهم على كِلا التَّقديرينِ لِما أنَّ كُلاًّ من تلقيهم من الشَّياطينِ وإلقائِهم إلى الناسِ يكون بعد التَّنزيلِ وأنْ يكونَ استئنافاً مبنيَّاً على السُّؤالِ على التَّقديرِ الأوَّلِ فقط كأنَّه قيل ما يفعلونَ عند تنزلِ الشَّياطينِ عليهم فقيل يُلقون إليهم أَسماعَهم ليحفظُوا ما يُوحون به إليهم وقولُه تعالى وأكثرُهم كاذبونَ على التَّقدير الأوَّلِ استئنافٌ فقط وعلى الثَّاني يحتملُ الحاليةَ من ضميرِ يُلقون أي ما سمِعُوه من الشَّياطين إلى النَّاس والحالُ أنهم في أكثرِ أقوالِهم كاذبونَ فتدبَّرْ
Şuarâ Suresi [224] Şeytanlara [kulak verirler]; nitekim bilgilerinin eksikliği sebebiyle onlardan birtakım vehimler ve emareler alırlar da batıl hayallerine göre bunlara çoğu gerçeğe uymayan hurafeler katarlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu [buna işaret eder]: {وَأَكْثَرُهُمْ كاذبون} “Ve onların çoğu yalancıdırlar.” Yani söyledikleri sözlerde [yalancıdırlar]. Hadiste şöyle varid olmuştur: “Cin bir kelimeyi kapar da onu dostunun kulağına fısıldar; o da buna yüzü aşkın yalan katar.” Yahut onlar şeytanlardan işittiklerini insanlara aktarırlar; onların çoğu ise şeytanların kendilerine fısıldamadığı şeyleri uyduran yalancılardır. Daha zahir olan görüşe göre çokluk, sözleri itibarıyladır; yani bunların cinden aktardıkları hususlarda doğru söylemeleri pek azdır, çoğunda ise yalancıdırlar. Bunun neticesi, "ve sözlerinin çoğu yalandır" demektir; yoksa bizzat şahısları kastedilmiş değildir ki yalanın onların çoğuna nispet edilmesinden azının mutlak manada doğru sözlü olması gereksin. "Effâk" kelimesinin anlamı, doğrudan asla söz etmeyen ve dolayısıyla kendisinden doğruluğun imkânsız olduğu kimse demek değildir; aksine yalanı çok olan demektir. Dolayısıyla nadiren bazı vakitlerde doğru söylemesi buna mani değildir. Zamirin şeytanlara ait olduğu da söylenmiştir; yani onlar recmedilmeden önce Mele-i A'lâ'dan işittikleri gaybî şeylerin bir kısmını dostlarına aktarırlar; onlara fısıldadıkları şeylerde ise çoğu yalancıdır. Çünkü kötülüklerinden yahut anlayışlarının, zaptetmelerinin veya anlatmalarının yetersizliğinden ötürü meleklerin konuştuğu şekilde onlara duyurmazlar. Cumhurun caiz gördüğü gibi kulak vermeyi (ilkâü's-sem'), onların recmedilmeden önce Mele-i A'lâ'yı dinleyip kulak kabartmaları anlamına hamletmeye ise imkân yoktur. Zira ulemanın açıkça belirttiği üzere "yulkûne" [fiili], ya inmenin aktarma ile eşzamanlı olduğunu ifade eden ve "tenezzelu"daki zamirden hâl olan bir ifadedir yahut inmenin gayesini açıklayan ve buna dair bir soruya dayanan bir istînâftır. Şüphe yok ki Mele-i A'lâ'yı dinlemenin, inmeye eşzamanlı olması veya inmenin gayesi olma ihtimali yoktur; çünkü kesinlikle inmeden öncedir. Her iki duruma da ancak birinci anlamdaki aktarma ihtimali uygundur. Bu durumda hâl olması takdirinde mana: Şeytanların, Mele-i A'lâ'dan işittiklerini o yalancılara aktararak üzerlerine inmeleridir. Sıfat olması takdirinde ise her bir "effâk"ın sıfatıdır; çünkü çoğul anlamındadır; ister kulak vermekten kasıt şeytanları dinlemek olsun, ister işitileni insanlara aktarmak olsun. Her iki takdire göre de hallerini bildiren bir istînâf olması caizdir; zira hem şeytanlardan almaları hem de insanlara aktarmaları inmeden sonradır. Yalnızca birinci takdire göre soruya dayalı bir istînâf olması da caizdir; sanki "Şeytanlar üzerlerine indiğinde ne yaparlar?" denilmiş, buna karşılık "Kendilerine fısıldadıklarını ezberlemek için onlara kulak verirler" denilmiştir. Allah Teâlâ'nın "Ve ekseruhum kâzibûn" buyruğu ise birinci takdire göre yalnızca bir istînâftır; ikinci takdire göre ise "yulkûne"deki zamirden hâl olma ihtimali taşır; yani şeytanlardan işittiklerini insanlara aktarırlar, oysa sözlerinin çoğunda yalancıdırlar. İyi düşün!
{والشعراء يَتَّبِعُهُمُ الغاوون} استئنافٌ مسوقٌ لإبطال ما قالُوا في حقِّ القُرآنِ العظيمِ من أنه من قبيل الشِّعرِ وأنَّ رسولَ الله ﷺ من الشعراء ببيان حال الشعراء المنافية لحاله ﷺ بعد إبطالِ ما قالُوا أن من قبيلِ ما يلقي الشَّياطينُ على الكهنةِ من الأباطيلِ بما مرَّ من بيانِ أحوالِهم المضادة لأحوالِه ﷺ والمعنى أنَّ الشُّعراءَ يتَّبعُهم أي يُجاريهم ويسلكُ مسلكَهم ويكونُ من جُملتهم الغاوون الضَّالُّون عن السَّنَنِ الحائرون فيما يأتُون وما يَذَرُون لا يستمرُّون على وَتيرةٍ واحدة الأفعالِ والأقوالِ والأحوالِ لا غيرُهم من أهلِ الرُّشدِ المهتدين إلى
{والشعراء يَتَّبِعُهُمُ الغاوون} “Şairlere ise azgınlar uyar.” Yüce Kur'an hakkında onun bir tür şiir olduğunu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şairlerden olduğunu iddia ettikleri sözü; şeytanların kâhinlere fısıldadığı batıllar türünden olduğuna dair iddialarının, onların onun sallallâhu aleyhi ve sellem hallerine zıt olan durumlarının daha önce açıklanmasıyla çürütülmesinden sonra, şairlerin onun sallallâhu aleyhi ve sellem haline zıt olan durumlarını açıklamak suretiyle çürütmek için sevk edilmiş bir istînâftır. Manası şudur: Şairlere ancak doğru yoldan sapan, ne yapıp neyi terk edeceklerinde şaşkın olan, fiil, söz ve hallerinde tek bir istikamet üzere devam etmeyen azgınlar uyar; yani onlara ayak uydurur, onların yolundan gider ve onların arasına katılır. Yoksa doğru yola eren ve hak yola hidayet bulan...
سورة الشعراء (٢٢٥ ٢٢٧) طريقِ الحقِّ الثَّابتينِ عليهِ وقوله تعالى
Şuarâ Suresi (225-227) ...ve o yol üzere sebat eden rüşd ehli kimseler değil. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلّ وَادٍ يَهِيمُونَ} استشهادٌ على أنَّ الشُّعراء إنَّما يتبعُهم الغَاوُون وتقريرٌ له والخطابُ لكلِّ من تتأتَّي منه الرُّؤيةُ للقصدِ إلى أنَّ حالَهم من الجَلاءِ والظُّهورِ بحيثُ لا تختصُّ برؤيةِ راءٍ دُونَ راءٍ أي ألم تَر أنَّ الشُّعراءَ في كلِّ وادٍ من أوديةِ القيلِ والقالِ وفي كلِّ شِعبٍ من شِعابِ الوهمِ والخيالِ وفي كلِّ مسَلكٍ من مسالك الغَيِّ والضَّلالِ يهيمونَ على وجوهِهم لا يهتدون إلى سبيلٍ مُعيَّنٍ من السُّبلِ بل يتحيرَّون في فيافي الغَوايةِ والسَّفاهةِ ويتيهُون في تيه المجُون والوقاحِة دينُهم تمزيقُ الأعراضِ المحميَّةِ والقَدحُ في الأنسابِ الطَّاهرةِ السَّنيَّةِ والتسيب بالحرامِ والغَزلُ والإبتهارُ والتَّرددُ بين طرفي الإفراطِ والتفريطِ في المدحِ والهجاءِ
{أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلّ وَادٍ يَهِيمُونَ} “Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkınca dolaşırlar?” Şairlere ancak azgınların uyduğuna dair bir delil getirme ve bunu pekiştirmedir. Hitap, durumlarının apaçık ve besbelli olup bir görenin görmesine münhasır kalmayacağını kastetmek üzere görme yetisi olan herkesedir. Yani görmedin mi ki şairler dedikodu vadilerinden her vadide, vehim ve hayal patikalarından her patikada, azgınlık ve sapıklık yollarından her yolda amaçsızca dolaşırlar; yollardan belirli bir yola hidayet bulamazlar; bilakis azgınlık ve beyinsizlik çöllerinde bocalayıp dururlar, edepsizlik ve hayasızlık çıkmazında kaybolurlar! Onların âdeti; dokunulmaz ırzları yırtıp parçalamak, temiz ve şerefli neseplere dil uzatmak, haramla teşbib yapmak (iffetli kadınlara aşk şiirleri düzmek), gazel söylemek, iftira atmak, övgüde ve yergide ifrat ile tefrit arasında gidip gelmektir.
{وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} من الأفاعيلِ غيرَ مُبالين بما يستتبعُه من اللوائم فيكف يُتوهَّم أنْ يتبعَهم في مسلكِهم ذلكَ ويلتحقَ بهم وينتظمَ في سلكهم مَن تنزَّهت ساحتُه عن أنْ يحومَ حولها شائبةُ الإتصافِ بشيءٍ من الأمورِ المذكُورةِ واتَّصف بمحاسنِ الصِّفاتِ الجليلةِ وتخلَّق بمكارمِ الأخلاقِ الجميلةِ وحازَ جميعَ الكمالاتِ القدسيَّةِ وفاز بجُملة الملكاتِ الأنسيَّةِ مُستقراً على المنهاجِ القويمِ مستمرَّاً على الصِّراطِ المستقيمِ ناطقاً بكلِّ أمرٍ رشيدٍ دَاعياً إلى صراطِ العزيزِ الحميدِ مؤيَّداً بمعجزاتٍ قاهرةٍ وآياتٍ ظاهرةٍ مشحونةٍ بفنونِ الحكمِ الباهرةِ وصنوفِ المعارفِ الزَّاهرةِ مستقلَّةٍ بنظمٍ رائقٍ أعجز كل منطيق ماهرٍ وبكَّت كلَّ مُفلقٍ ساحرٍ هذا وقد قيل في تنزيهه ﷺ عن أن يكونَ من الشعراء أن أباع الشُّعراء الغَاوون وأتباعَ محمَّدٍ ﷺ ليسُوا كذلك ولا ريبَ في أنَّ تعليلَ عدمِ كونه ﷺ منهم بكون أتباعه ﷺ غير غاوين مما ليا يليقُ بشأنِه العالِي وقيل الغَاوُون الراوُون وقيل الشَّياطينُ وقيل هم شُعراء قُريشٍ عبد الله بن الزبعري وهبيرة بن أبي وهب المَخزوميُّ ومسافعُ بنُ عبدِ منافٍ وأبُو عَّزةَ الجُمَحيُّ ومن ثقيفٍ أميَّةُ بنُ أبي الصَّلتِ قالوا نحنُ نقول مثل قول نحمد ﷺ وقرئ والشُّعراءَ بالنَّصبِ على إضمارِ فعلِ يفسره الظاهر وقرئ يتْبَعُهم على التَّخفيفِ ويتبعْهم بسكون العين تشبها لبعه بعضد
{وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ} “Ve gerçekten onlar yapmayacakları şeyleri söylerler.” Ardından gelecek kınamalara aldırış etmeksizin [yapmayacakları] fiilleri söylerler. Durum böyleyken; zâtı zikredilen bu hususlardan herhangi biriyle nitelenmenin şaibesinin dahi etrafında dolaşmasından münezzeh olan, yüce ve güzel sıfatlarla donanmış, güzel ahlakın en üstün meziyetleriyle ahlaklanmış, bütün kudsî kemalatı kendinde toplamış, bütün insanî melekelere nail olmuş, dosdoğru yöntem üzere sabit, sırât-ı müstakîm üzere devamlı, her türlü doğru sözü konuşan, Azîz ve Hamîd olanın yoluna davet eden, göz kamaştırıcı hikmet türleri ve parlak marifet çeşitleriyle dolu, her usta hatibi aciz bırakan ve her mahir şairi susturan duru bir nazma sahip ezici mucizeler ve apaçık ayetlerle desteklenmiş olan bir kimsenin o yolda onlara uyacağı, onlara katılacağı ve onların safına gireceği nasıl düşünülebilir?! Bununla birlikte onun sallallâhu aleyhi ve sellem şairlerden olmaktan tenzih edilmesi hususunda şöyle de denilmiştir: Şairlerin tâbileri azgınlardır; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in tâbileri ise böyle değildir. Kuşkusuz onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan olmayışını, tâbilerinin azgın olmayışıyla gerekçelendirmek onun yüce şanına yakışmayan bir izahtır. "el-Gâvûn"un (azgınların) râviler olduğu da söylenmiştir; şeytanlar olduğu da söylenmiştir. Bunların Kureyş şairleri; Abdullah b. ez-Ziba'râ, Hübeyre b. Ebî Vehb el-Mahzûmî, Müsâfi' b. Abdimenâf ve Ebû Azze el-Cumahî ile Sakîf'ten Ümeyye b. Ebi's-Salt olduğu da söylenmiştir. Onlar: "Biz de Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem söylediğinin benzerini söylüyoruz" demişlerdi. "Eş-Şuarâe" şeklinde, zâhirin tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olarak da okunmuştur. "Yetba'uhum" şeklinde tahfif ile ve "ayn" harfinin sükûnuyla "yetba'hum" şeklinde de okunmuştur.
{إلا الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُواْ الله كَثِيراً وانتصروا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُواْ} استثناءٌ للشُّعراء المؤمنينَ الصَّالحينَ الذينُ يكثرون ذكرَ الله ﷿ ويكونُ أكثرُ أشعراهم في التَّوحيدِ والثَّناءِ على الله تعالى والحثِّ على طاعتِه والحكمةِ والموعظةِ والزُّهُدِ في الدُّنيا والتَّرغيبِ عن الركونِ إليها والزَّجرِ عن الاغترارِ بزخارفِها والافتتانِ بملاذِّها الفانية ولو وقع منهم في بعضِ الأوقات هجوٌ وقع ذلك منهم بطريقِ الانتصارِ ممَّن هجاهُم وقيل المرادُ بالمستثنَينَ عبدُ اللَّه بنِ رَواحةَ وحسَّانُ بنُ ثابتٍ وكعبُ بنُ مالكٍ وكعبُ بنُ زُهيرِ بنِ أبي
{إلا الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُواْ الله كَثِيراً وانتصروا مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُواْ} “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır.” Allah azze ve celle'yi çokça zikreden, şiirlerinin çoğu tevhid, Allah Teâlâ'ya övgü, O'na itaate teşvik, hikmet, mev'iza, dünyada zühd, dünyaya meyletmekten sakındırma, dünyanın süslerine aldanmaktan ve fani lezzetlerine kapılmaktan nehyetme üzerine olan mümin ve salih şairler için bir istisnadır. Şayet kimi zaman onlardan bir hiciv sadır olmuşsa da bu, kendilerini hicvedenlere karşı haklarını savunma yoluyla gerçekleşmiştir. İstisna edilenlerden kastedilenlerin; Abdullah b. Revâha, Hassân b. Sâbit, Kâ'b b. Mâlik ve Kâ'b b. Züheyr b. Ebî...
سُلْمى والذين كانُوا يُنافحون عن رسول الله ﷺ ويكافحون هُجاةَ قُريشٍ وعن كعبِ بنِ مالكٍ رضي الله تعالى عنْهُ أنَّ رسول الله ﷺ قال له اهجهم فو الذي نفسِي بيدِه لهُو أشدُّ عليهم من النَّبلِ وكان يقولُ لحسَّانَ قُل ورُوحُ القُدُسِ مَعَك {وَسَيَعْلَمْ الذين ظَلَمُواْ أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ} تهديد شديد وعيد أكيدٌ لما في سيعلمُ من تهويلٍ متعلَّقةِ وفي الذين ظلموا من الإطلاقِ والتعميم وفي أيَّ منقلبٍ ينقلبون من الإبهامِ والتهويلِ وقد قاله أبُو بكرٍ لعمر ﵂ حين عهد غليه وقرئ أي مُنفلتٍ ينفلتونَ من الانفلاتِ بمعنى النجاةِ والمعنى أنَّ الظَّالمين يطمعُون أنْ ينفلتُوا من عذابِ الله تعالى وسيعلمُون أنْ ليس لهم وجهٌ من وجوهِ الانفلات عنِ النبيِّ ﷺ مَن قرأَ سورةَ الشُّعراءِ كان له منَ الأجرِ عشرَ حسناتٍ بعدد من صدَّقَ بنوحٍ وكذَّبَ به وهودٍ وصالحٍ وشُعيبٍ وإبراهيمَ وبعددِ من كذَّب بعيسى وصدق بمحمد ﷺ سورة النمل مكية وهي ثلاث أو أربع وتسعون آية بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرحيم
...Sülmâ olduğu ve bunların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i müdafaa edip Kureyş'in hicivcileriyle mücadele eden kimseler olduğu söylenmiştir. Kâ'b b. Mâlik radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Onları hicvet! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki bu, onlara oktan daha şiddetlidir” buyurmuştur. Hassân'a da: “Söyle, Rûhu'l-Kudüs seninledir!” buyururdu. {وَسَيَعْلَمْ الذين ظَلَمُواْ أَىَّ مُنقَلَبٍ يَنقَلِبُونَ} “O zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi akıbete döneceklerini) yakında bileceklerdir!” Şiddetli bir tehdit ve kesin bir vaiddir; zira "seye'lemu" lafzında müteallakının dehşeti, "ellezîne zalemû" ifadesinde mutlaklık ve genellik, "eyye munkalebin yenkalibûn" ifadesinde ise kapalılık ve dehşet bildirme vardır. Ebû Bekir, hilafeti Ömer radıyallâhu anhümâ'ya devrettiğinde ona bu ayeti okumuştur. Kurtuluş manasındaki "el-infılât" kökünden "eyye munfeletin yenfelitûn" şeklinde de okunmuştur. Manası şudur: Zulmedenler Allah Teâlâ'nın azabından kaçıp kurtulmayı umarlar; fakat kaçıp kurtulmanın hiçbir yolunun olmadığını pek yakında bileceklerdir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Şuarâ Suresi'ni okursa, Nûh'u tasdik eden ve yalanlayan, Hûd, Sâlih, Şuayb ve İbrâhim'i [tasdik eden ve yalanlayan], Îsâ'yı yalanlayan ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik eden kimselerin sayısınca kendisine onar sevap verilir.” Neml Suresi Mekkîdir; doksan üç veya doksan dört ayettir. Bismillâhirrahmânirrahîm.