Binûn

Bakara — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بهم فليس في إضاعتها فقط من الشناعة ما في إضاعتها مع مؤيدها من المؤيدات العقليةِ والنقلية على أن ذلك يقضي إلى كون ذكر ما فُصّل من أوَّلِ السورة إلى هنا ضائعاً وأبعدُ منه حملُ اشتراء الضلالة بالهدى على مجرد اختيارها عليه من غير اعتبار كونِه في أيديهم بناءً على أنه يستعمل اتساعاً في إيثار أحدِ الشيئين الكائنين في شرَف الوقوع على الآخر فإنه مع خلوِّه عن المزايا المذكورة بالمرة مُخِلٌّ برونق الترشيح الآتي هذا على تقدير جعل الاشتراءِ المذكور عبارةً عن معاملتهم السابقة المحكية وهو الأنسبُ بتجاوب أطرافِ النظمِ الكريم وأما إذا جُعل ترجمةً عن جناية أخرى من جناياتهم فالمراد بالهدى ما كانوا عليه من معرفة صحةِ نبوةِ النبيِّ ﷺ وحقيقة دينه بما كانُوا يُشاهدونَهُ من نعوته ﵊ في التوراة وقد كانوا على يقين منه حتى كانوا يستفتحون به على المشركين ويقولون اللهم انصرنا بالنبيِّ المبعوثِ في آخرِ الزمان الذي نجد نعته في التوراة ويقولون لهم قد أظلَّ زمانُ نبيَ يخرجُ بتصديقِ ما قلنَا فنقتلُكُم مَعَهُ قتلَ عادٍ وإِرَم فلما جاءهم ما عَرَفوا كفروا به كما سيأتي ولا مَساغَ لحملِ الهدى على ما كانوا يُظهرونه عند لقاء المؤمنين فإنها ضلالة مضاعفة {فَمَا رَبِحَت تجارتهم} عطفٌ على الصلة داخلٌ في حيزها والفاءُ للدلالة على ترتب مضمونِه عليها والتجارةُ صناعة التجار وهو التصدي للبيع والشراءِ لتحصيل الربح وهو الفضلُ على رأس المال يقال ربِحَ فلان في تجارته أي استشفّ فيها وأصاب الربح وإسناد عدمِه الذي هو عبارة عن الخسران إليها وهو لأربابها بناءً على التوسع المبني على ما بينهما من الملابسة وفائدتُه المبالغةُ في تخسيرهم لما فيه من الإشعار بكثرة الخَسار وعمومِه المستتبع لسرايته إلى ما يُلابِسُهم وإيرادُهما إثرَ الاشتراء المستعار للاستبدال المذكور ترشيحٌ للاستعارة وتصويرٌ لما فاتهم من فوائدِ الهدى بصورة خسار التجارة الذي يتحاشا عنه كلُّ أحد للإشباع في التخسير والتحسير ولا ينافي ذلك أن التجارة في نفسها استعارةٌ لانهماكهم فيما هم عليه من إيثار الضلالة على الهدى وتمرنهم عليه معربة عن كون ذلك صناعةً لهم راسخة إذ ليس من ضروريات الترشيح أن يكون باقياً على الحقيقة تابعاً للاستعارة لا يقصد به إلا تقويتُها كما في قولك رأيت أسد وافيَ البراثن فإنك لا تريد به إلا زيادة تصويرٍ للشجاع وأنه أسد كاملٌ من غير أن تريد بلفظ البراثن معنىً آخرَ بل قد يكون مستعار من ملائم المستعارِ منه لملائم المستعار له ومع ذلك يكون ترشيحاً لأصل الاستعارة كما في قوله

...onlara has kılınsa bile, fıtratı yalnızca zayi etmekte; aklî ve naklî teyit edicilerle birlikte zayi edilmesindeki çirkinlik yoktur. Kaldı ki bu durum, surenin başından buraya kadar ayrıntılarıyla anlatılanların zikredilmesini faydasız ve hükümsüz kılmaya götürür. Hidayet karşılığında sapıklığı satın almayı, sırf gerçekleşme eşiğinde bulunan iki şeyden birini diğerine tercih etme manasında genişletilmiş mecaz kullanımına (ittisa') dayanarak ve hidayetin ellerinde bulunmasını hiç dikkate almaksızın sadece dalâleti hidayete tercih etmeye hamletmek ise bundan daha da uzaktır. Zira bu yaklaşım, zikredilen meziyetlerden tamamen yoksun olmakla birlikte, gelecek olan terşîhin letafetini de bozar. Bu izah, zikredilen satın almanın onların daha önce nakledilen önceki muamelelerinden ibaret sayılması takdirine göredir ki yüce nazmın iki tarafının birbiriyle uyumu açısından en uygun olanı da budur. Fakat bu ifade, onların cinayetlerinden başka bir cinayeti beyan etmek için kabul edilirse, hidayetten kasıt; Tevrat'ta Resûlullah (aleyhisselâm)’ın niteliklerinden bizzat müşahede ettikleri şeyler sayesinde onun peygamberliğinin sıhhati ve dininin hakikati hakkında sahip oldukları bilgi olur. Zira onlar bu hususta tam bir yakîn üzere idiler; hatta müşriklere karşı onunla zafer dilerler ve: 'Allah'ım! Ahir zamanda gönderilecek ve niteliğini Tevrat'ta bulduğumuz peygamber hürmetine bize yardım et' derlerdi. Yine müşriklere: 'Söylediklerimizi doğrulayan bir peygamberin çıkacağı zaman yaklaştı; onunla birlikte sizi Âd ve İrem kavimlerinin öldürülüşü gibi öldüreceğiz' derlerdi. Kendilerine bildikleri şey gelince ise ileride geleceği üzere onu inkâr ettiler. Hidayeti, müminlerle karşılaştıklarında açıkladıkları şeye hamletmeye hiçbir imkân yoktur; zira bu katmerli bir sapıklıktır. {فَمَا رَبِحَت تجارتهم} “onların ticareti kâr etmemiştir” kavli, sıla cümlesine atıftır ve onun kapsamına dâhildir. Başındaki fâ harfi, muhtevasının sıla üzerine terettüp ettiğini göstermektedir. Ticaret; tüccarların zanaatı olup, sermayenin üzerindeki fazlalık demek olan kârı elde etmek için alım satıma yönelmektir. Nitekim 'Filan kişi ticaretinde kâr etti' denir ki yani kâr aradı ve kazanç elde etti demektir. Kârın olmaması yani hüsran, aralarındaki irtibata (mülâbese) dayanan genişletme (tevessü) yoluyla ticaret ehline ait olduğu halde bizzat ticarete isnat edilmiştir. Bunun faydası, onlara dokunan şeylere de sirayet edecek derecede hüsranın çokluğunu ve genelliğini hissettirdiği için onların zarara uğratılışında mübalağa yapmaktır. Bu ikisinin, zikredilen bedel değişimi için istiare edilen satın alma fiilinin hemen ardından getirilmesi, istiare için bir terşîh ve hüsranı ve hasreti tam anlamıyla hissettirmek maksadıyla, hidayetin kaçırdıkları faydalarını herkesin sakındığı ticaret zararı suretinde tasvir etmektir. Ticaretin kendisinin, onların sapıklığı hidayete tercih etme hususundaki düşkünlükleri ve buna alışkanlık kazanmaları için bir istiare olması ve bunun kendileri için kökleşmiş bir zanaat olduğunu bildirmesi bu duruma aykırı değildir. Zira terşîhin mutlaka hakikat üzere kalıp sadece istiareye tâbi olması ve onunla yalnızca istiareyi güçlendirmenin kastedilmesi bir zorunluluk değildir; nitekim 'Pençeleri tam bir aslan gördüm' sözünde olduğu gibi; burada pençe lafzıyla başka bir mana kastetmeksizin sadece yiğidin tasvirini artırmayı ve onun kâmil bir aslan olduğunu belirtmeyi murat edersin. Bilakis bazen terşîh, müsteârün minh'in (kendisine benzetilenin) uygunluğundan müsteârün leh'in (benzetilenin) uygunluğuna istiare edilmiş olabilir ve bununla birlikte yine de asıl istiarenin terşîhi olur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

فلما رأيتُ النَّسرَ عَزَّ ابنَ دأْية ... وعششَّ في وَكْرَيه جاش له صدري

'Kartalın karga yavrusunu alt ettiğini ve onun iki yuvasına tünediğini gördüğümde, göğsüm heyecanla çalkalandı.'

فإن لفظ الوَكرين مع كونه مستعاراً من معناه الحقيقي الذي هو موضعٌ يتخذه الطائر للتفريخ للرأس واللحية أو للفَوْدين أعني جانبي الرأس ترشيحٌ باعتبار معناه الأصلي لاستعارة لفظِ النسر للشيب ولفظ ابن دأية للشعر الأسود وكذا لفظُ التعشيش مع كونه مستعاراً للحلول والنزول المستمِرَّين ترشيحٌ لتينك الاستعارتين بالاعتبار المذكور وقرىء تجارتهم وتعدُّدها لتعدد المضاف إليهم {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} أي إلى طرق التجارة فإن المقصود منها سلامةُ رأس المال مع حصول الربح ولئن فات الربح في صفقة فربما يُتدارَك في صفقة أخرى لبقاء الأصل وأما إتلافُ الكل بالمرة فليس من باب التجارة قطعاً فهؤلاء الذين كان رأسُ مالهم الهدى قد استبدلوا بها الضلالة فأضاعوا كلتا الطِّلْبتين فبقُوا خائبين خاسرين نائين عن طريق التجارة بألف منزلٍ فالجملة راجعة إلى الترشيح معطوفةٌ على ما قبلها مشاركةٌ له في الترتيب على الاشتراء

Zira iki yuva lafzı, kuşun yavrulamak için edindiği yer olan hakiki manasından baş ve sakal için yahut başın iki yanı (fevdeyn) için istiare edilmiş olmakla birlikte; asıl manası itibarıyla, 'kartal' lafzının ağaran saçlar ve 'karga yavrusu' lafzının siyah saçlar için yapılan istiaresine bir terşîhtir. Aynı şekilde 'yuvalanmak / tünemek' lafzı da sürekli yerleşip konmak manasına istiare edilmiş olmakla birlikte, zikredilen itibarla bu iki istiarenin terşîhidir. Bu kelime, muzafun ileyhin çokluğu sebebiyle çoğul olarak 'ticârâtühüm' şeklinde de okunmuştur. {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} “ve doğru yolu bulmuş değillerdi” kavli, yani ticaretin yollarına [hidayet bulmuş değillerdi]; çünkü ticaretten maksat kâr elde etmekle birlikte ana paranın selametidir. Bir muamelede kâr kaçsa bile, ana para baki kaldığı için belki başka bir muamelede telafi edilir. Fakat sermayenin tamamını kökten yok etmek ise kesinlikle ticaret kabilinden değildir. İşte sermayeleri hidayet olan bu kimseler, onu sapıklıkla değiştirdiler ve böylece her iki maksadı da zayi ettiler; hüsrana uğramış, eli boş kalmış ve ticaret yolundan bin konak uzaklaşmış olarak kaldılar. Dolayısıyla bu cümle terşîhe raci olup kendisinden öncekine matuftur ve zikredilen satın alma üzerine terettüp etme hususunda onunla ortaktır.

البقرة (١٧)

Bakara (17)

المذكور والأَوْلى عطفُها على اشتروا الخ

Ancak daha evlâ olan, onun 'işterav' [fiiline] atfedilmesidir.

{مّثْلُهُمْ} زيادة كشف لحالهم وتصوير لها غِبَّ تصويرِها بصورة ما يؤدي إلى الخساربحسب المآل بصورة ما يفضي إلى الخَسار من حيث النفسُ تهويلاً لها وإبانةً لفظاعتها فإن التمثيلَ ألطفُ ذريعةٍ إلى تسخير الوهم للعقل واستنزالِه من مقام الاستعصاء عليه وأقوى وسيلةٍ إلى تفهيم الجاهل الغبي وقمع سورة الجامع الآبي كيف لا وهو رفعُ الحجاب عن وجوه المعقولات الخفية وإبرازٌ لها في معرض المحسوسات الجلية وإبداءٌ للمنكر في صورة المعروف وإظهارٌ للوحشي في هيئة المألوف والمَثَل في الأصل بمعنى المِثْل والنظير يقال مِثْل ومَثَل ومثيل كشِبْهٍ وشَبَه وشبيه ثم أطلق على القول السائر الذي يُمثّل مضرِبُه بمورده وحيثُ لم يكن ذلك إلا قولاً بديعاً فيه غرابةٌ صيَّرتْه جديراً بالتسيير في البلاد وخليقاً بالقبول فيما بين كل حاضرٍ وباد استعير لكل حال أو صفةٍ أو قصة لها شأن عجيب وخطرٌ غريب من غير أن يلاحَظ بينها وبين شيءٍ آخرَ تشبيهٌ ومنه قوله ﷿ {وَلِلَّهِ المثل الاعلى} أي الوصفُ الذي له شأن عظيم وخطر جليل وقوله تعالى {مَّثَلُ الجنة التى وُعِدَ المتقون} أي قصتها العجيبةُ الشأن {كَمَثَلِ الذى} أي الذين كما في قوله تعالى {وَخُضْتُمْ كالذي خَاضُواْ} خلا أنه وُحِّد الضَّمير في قولِه تعالى {استوقد نَاراً} نظراً إلى الصورة وإنما جاز ذلك مع عدم جوازِ وضعِ القائمِ مَقام القائمين لأن المقصود بالوصف هي الجملة الواقعةُ صلةً له دون نفسه بل إنما هو وصلة لوصف المعارف بها ولأنه حقيق بالتخفيف لاستطالته بصلته ولذلك بولغ فيه فحُذف ياؤه ثم كسرتُه ثم اقتُصر على اللام في أسماء الفاعلين والمفعولين ولأنه ليس باسم تام بل هو كجزئه فحقه ان لايجمع ويستوي فيه الواحد والمتعدد كما هو شأن أخواته وليس الذين جمعَه المصحح بل النونُ فيه مزيدة للدلالة على زيادة المعنى ولذلك جاء بالياء أبداً على اللغة الفصيحة أو قصد به جنسُ المستوقد أو الفوجُ أو الفريقُ المستوقد والنارُ جوهرٌ لطيف مُضيء حارٌّ محرق واشتقاقها من نارينور إذا نفَر لأن فيها حركة واضطراباً واستيقادُها طلبُ وُقودها أي سطوعها وارتفاع لهبها وتنكيرها للتفخيم {فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ} الإضاءة فرطُ الإنارة كما يعرب عنه قوله تعالى {هُوَ الذى جَعَلَ الشمس ضِيَاء والقمر نُوراً} وتجيء متعدية ولازمة والفاء للدلالة على ترتبها على الاستيقاد أي فلما أضاءت النار ما حول المستوقد أو فلما أضاء ما حوله والتأنيث لكونه عبارةً عن الأماكن والأشياء أو أضاءت النارُ نفسها فيما حوله على أن ذلك ظرف لإشراق النارِ المنزّلِ منزلتَها لا لنفسها أو ما مزيدةٌ وحوله ظرف وتأليفُ الحول للدوران وقيل للعام حَوْلٌ لأنه يدور {ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ} النور ضوءُ كل نيِّر واشتقاقه من النار والضمير للذي والجمع باعتبار المعنى أي أطفأ الله نارهم التي هي مدار نورِهم وإنما علق الإذهاب بالنور دون نفس النار لأنه المقصود بالإستيقاد لاالاستدفاء ونحوه كما ينبئ عنه قوله تعالى {فَلَمَّا أَضَاءتْ} حيث لم يقل فلما شب ضِرامُها أو نحو ذلك وهو جوابُ لمّا أو استئنافٌ أجيب به عن سؤال سائل يقول

{مّثْلُهُمْ} “Onların durumu” ifadesi, akıbet bakımından hüsrana götüren şey suretinde tasvir edilmesinin ardından; durumlarını dehşete düşürmek ve çirkinliğini ortaya koymak amacıyla, bizzat zatı itibarıyla hüsrana vardıran şey suretinde tasvir ederek hallerini daha da açığa çıkarmaktır. Zira temsilî benzetme (temsil); vehmi aklın emrine boyun eğdirmenin, onu akla karşı direnme makamından indirmenin en latif vasıtası, ahmak cahile anlatmanın ve inatçı dik kafalının hırçınlığını kırmanın en kuvvetli vesilesidir. Nasıl öyle olmasın ki! Temsil; gizli akledilirlerin yüzündeki örtüyü kaldırmak, onları apaçık duyulur varlıklar sahnesine çıkarmak, yabancı ve garip görüneni bildik surette sunmak ve alışılmadık olanı alışılmış bir biçimde göstermektir. Mesel (مَثَل) kelimesi aslen misil ve denk (misl ve nazîr) manasındadır; tıpkı şibh, şebeh ve şebîh gibi 'misl', 'mesel' ve 'mesîl' denir. Daha sonra, irat edildiği yer (mevrid) ile darb edildiği yer (madrib) birbiriyle temsil edilen meşhur atasözlerine ad olarak verilmiştir. Bu da ancak beldelerde dolaşmaya layık ve hem şehirliler hem çöl halkı nezdinde kabul görmeye elverişli bir gariplik ve letafet taşıyan eşsiz bir söz olduğundan ötürü, başka bir şeyle teşbih dikkate alınmaksızın harikulade bir şana ve garip bir ehemmiyete sahip her bir hâl, sıfat veya kıssa için istiare edilmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ المثل الاعلى} “En yüce sıfatlar ise Allah’ındır” kavli yani azim bir şana ve yüce bir değere sahip sıfat; yine Allah Teâlâ'nın: {مَّثَلُ الجنة التى وُعِدَ المتقون} “Müttakilere vaad olunan cennetin durumu” kavli yani onun şanı hayranlık uyandıran kıssası [bu kabildendir]. {كَمَثَلِ الذى} “O kimsenin durumu gibidir ki” kavli, yani Allah Teâlâ'nın: {وَخُضْتُمْ كالذي خَاضُواْ} “ve siz de onların daldığı gibi daldınız” ayetinde olduğu gibi 'o kimseler ki' (ellezîne) demektir. Şu kadar var ki, Allah Teâlâ'nın {استوقد نَاراً} “bir ateş yaktı” kavlindeki zamir, lafzın lafzî suretine bakılarak tekil kılınmıştır. 'El-Kâim' kelimesinin 'el-kâimîn' yerine konulması caiz olmadığı halde burada caiz oluşu; zira sıfatla kastedilen şeyin bizzat kendisi değil, onun sılası olarak vaki olan cümle olmasından, bilakis onun ancak marife isimleri nitelemek için bir vasıta olmasından ve sılasıyla uzadığı için hafifletilmeye layık bulunmasındandır. Bu sebeple hafifletmede ileri gidilmiş, önce ya harfi hazfedilmiş, sonra kesresi atılmış, ardından ismi fail ve ismi mefullerde sadece elif-lâm ile yetinilmiştir. Ayrıca tam bir isim olmayıp sanki bir parçası gibi olduğu için hakkı cemilenmemek ve kardeşlerinde olduğu gibi tekil ve çoğulun onda eşit olmasıdır. 'Ellezîne' kelimesi de onun tashih edilmiş çoğulu değildir; bilakis oradaki nûn harfi mana fazlalığını göstermek için ziyade kılınmıştır; fasih lügatte daima yâ ile gelmesi bu sebepledir. Yahut bununla ateş yakanın cinsi veya ateş yakan bölük yahut fırka kastedilmiştir. Ateş (nâr); latif, aydınlatıcı, sıcak ve yakıcı bir cevherdir. İştikakı, ürküp kaçtığı zaman kullanılan 'nâre-yenûru' kökündendir; çünkü onda bir hareket ve çalkantı vardır. İstîkad ise onun tutuşmasını yani parlayıp alevinin yükselmesini talep etmektir. Nekre getirilmesi tazim içindir. {فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ} “Ateş çevresini aydınlattığı zaman” [cümlesine gelince]: İdâe (إضاءة), Allah Teâlâ'nın {هُوَ الذى جَعَلَ الشمس ضِيَاء والقمر نُوراً} “Güneşi bir aydınlık, ayı da bir nur kılan O'dur” kavlinin ifade ettiği üzere ışığın pek ziyade olmasıdır. Hem geçişli (müteaddî) hem geçişsiz (lâzım) olarak gelir. Fâ harfi, aydınlanmanın ateş yakma üzerine terettüp ettiğini gösterir; yani ateş, onu yakanın çevresini aydınlatınca yahut çevresi aydınlanınca demektir. Fiilin müennes kılınması, 'etrafındaki yerler ve şeyler' manasında olmasından ötürüdür; yahut 'mâ havlehû' ifadesinin ateşin bizzat kendisine değil onun yerine konulan ışıltısına zarf olması üzere bizzat ateşin kendisinin etrafında aydınlanmasıdır; ya da 'mâ' zaittir ve 'havlehû' zarftır. Havl kelimesinin harf dizilişi dönüp dolaşma (deveran) manasındandır; yıla da deveran edip döndüğü için 'havl' denilmiştir. {ذَهَبَ الله بِنُورِهِمْ} “Allah onların nurunu gideriverdi” [cümlesine gelince]: Nur, ışık saçan her nesnenin aydınlığıdır ve iştikakı ateş (nâr) kelimesindendir. Zamir 'ellezî'ye racidir ve çoğul kılınması mana itibarıyladır; yani Allah, aydınlıklarının kaynağı olan ateşlerini söndürdü. Giderme fiilinin bizzat ateşe değil de nura bağlanması; zira ateş yakmaktan maksadın ısınmak vb. değil, nurlanmak olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ'nın 'alevleri parlayıp tutuşunca' gibi bir ifade kullanmayıp {فَلَمَّا أَضَاءتْ} buyurması da bunu hissettirmektedir. Bu cümle 'lemmâ'nın cevabıdır; yahut...

البقرة (١٨)

Bakara (18)

ما بالُهم أشبَهَتْ حالهم حالَ مستوقدٍ انطفأت ناره او بدله من جملة التمثيل على وجه البيان والضمير على الوجهين للمنافقين والجواب محذوفٌ كما في قوله تعالى {فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِ} للإيجاز والأمن من الإلباس كأنه قيل فلما أضاءت ما حوله خمَدَت فبقُوا في الظلمات خابطين متحيِّرين خائبين بعد الكدح في إحيائها وإسنادُ الإذهاب إلى الله تعالى إما لأن الكل بخلقه تعالى وإما لأن الانطفاءَ حصل بسبب خفيّ أو أمر سماوي كريح أو مطر وإما للمبالغة كما يؤذن به تعديةُ الفعل بالباء دون الهمزة لما فيه من معنى الاستصحاب والإمساك يقال ذهب السلطان بما له إذا أخذه وما أخذه الله ﷿ فأمسكه فلا مرسلَ له من بعده ولذلك عُدل عن الضوء الذي هو مقتضى الظاهر إلى النور لأن ذهابَ الضوء قد يجامع بقاءَ النور في الجملة لعدم استلزام عدم القوي لعدم الضعيف والمراد إزالتُه بالكلية كما يفصحُ عنه قولُه تعالى {وَتَرَكَهُمْ فِي ظلمات لَاّ يُبْصِرُونَ} فإن الظلمةَ التي هي عدمُ النور وانطماسُه بالمرة لا سيما إذا كانت متضاعفة متراكمة متراكباً بعضُها على بعض كما يفيده الجمع والتنكير التفخيمي وما بعدها من قولِه تعالَى {لَاّ يُبْصِرُونَ} لا يتحقق الا بعد ان لا يبقى من النور عينٌ ولا أثرٌ وأما لأن المراد بالنور مالا يَرضى بهِ الله تعالَى من النار المجازية التي هينار الفتنة والفساد كما في قوله تعالى كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا الله ووصفُها بإضاءة ما حول المستوقد من باب الترشيح او النار الحقيقة التي يوقدها الغواة ليتوصلوا بها إلى بعض المعاصي ويهتدوا بها في طرق العيث والفساد فأطفأها الله تعالى وخيب آمالهم وترك في الأصل بمعنى طرَح وخلَّى وله مفعول واحد فضُمِّن معنى التصيير فجرى مَجرى أفعال القلوب قال

'Onlara ne oldu da halleri ateşi sönen bir ateş yakıcının haline benzedi?' diyen bir soranın sorusuna verilmiş bir istinaf cevabıdır; yahut beyan yoluyla temsil cümlesinden bedeldir. Zamir her iki ihtimalde de münafıklara racidir. Cevap ise Allah Teâlâ'nın {فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِ} kavlinde olduğu gibi icaz maksadıyla ve iltibastan emin olunduğu için hazfedilmiştir; sanki: 'Ateş çevresini aydınlatınca söndü; böylece onu tutuşturmak için onca çabadan sonra karanlıklar içinde bocalayarak, şaşkın ve eli boş halde kalakaldılar' denilmiştir. Giderme fiilinin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi; ya her şey O Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğundan, ya sönme hadisesi rüzgâr yahut yağmur gibi gizli bir sebep veya semavî bir emirle vuku bulduğundan, ya da fiilin hemze yerine bâ harfiyle geçişli kılınmasının hissettirdiği üzere mübalağa içindir. Zira bâ harfinde beraberinde alıp götürme ve el koyup tutma manası vardır; nitekim 'Hükümdar onun malını alıp gitti' denir ki onu zaptetti demektir; Allah Azze ve Celle de bir şeyi alıp tuttuğunda artık O'ndan sonra onu salıverecek yoktur. Zahirin gereği olan 'ziyâ' (ışık) lafzından vazgeçilip 'nûr' lafzına dönülmesi de bundandır; zira ışığın gitmesi, nurun genel olarak kalmasıyla birleşebilir, çünkü güçlünün yokluğu zayıfın yokluğunu gerektirmez. Burada kastedilen ise Allah Teâlâ'nın {وَتَرَكَهُمْ فِي ظلمات لَاّ يُبْصِرُونَ} “ve onları karanlıklar içinde hiçbir şey görmez bir halde bıraktı” kavlinin açıkça bildirdiği üzere nurun büsbütün yok edilmesidir. Zira nurun yokluğu ve büsbütün silinmesi demek olan karanlık (zulmet) -hele ki cem ve tazim tenvini ile peşinden gelen {لَاّ يُبْصِرُونَ} “görmezler” ifadesinin bildirdiği üzere kat kat, birbiri üstüne yığılmış ve koyulaşmış olduğunda- ancak nurdan ne bir iz ne bir eser kalmadığı zaman tahakkuk eder. Yahut nurdan maksat, Allah Teâlâ'nın razı olmadığı, Allah Teâlâ'nın: 'Savaş için bir ateş yaktıklarında Allah onu söndürdü' ayetindeki gibi fitne ve fesat ateşi olan mecazi ateştir; onun ateş yakanın çevresini aydınlatmasıyla nitelenmesi ise terşîh kabilindendir. Veyahut sapkınların birtakım günahlara ulaşmak ve fesat yollarında yönlerini bulmak için yaktıkları hakiki ateştir ki Allah Teâlâ onu söndürmüş ve umutlarını boşa çıkarmıştır. Terk (ترك) kelimesi aslen bırakmak ve salıvermek manasında olup tek meful alır; burada ise dönüştürme (tasyîr) manası tazammun ettirilerek kalb fiilleri gibi cereyan etmiştir. Şair demiştir ki:

فتركتُه جَزَرَ السِّباع ينُشْنَه ... يقضَمْنَ حُسنَ بنانِه والمِعصَمِ

'Onu yırtıcı hayvanlara yem olarak bıraktım; hayvanlar onu didikleyip güzel parmaklarını ve bileğini kemiriyorlardı.'

والظلمة مأخوذة من قولهم ما ظلمك أن تفعل كذا أي ما منعك لأنها تسد البصرَ وتمنعه من الرؤية وقرئ في ظُلْمات بسكون اللام وفي ظلمة بالتوحيد ومفعول لا يبصرون من قبيل المطروح كأن الفعل غير متعد والمعنى أن حالهم العجيبة التي هي اشتراؤهم الضلالةَ التي هي عبارةٌ عن ظلمتي الكفر والنفاق المستتبعين لظُلمة سخط الله تعالى وظلمةِ يوم القيامة يَوْمَ تَرَى المؤمنين والمؤمنات يسعى نُورُهُم بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وبأيمانهم وظلمةِ العقاب السرمدي بالهدى الذي هو النورُ الفطري المؤيد بما شاهدوه من دلائل الحق أو بالهدى الذي كانوا حصّلوه من التوراة حسبما ذكر كحال من استوقد ناراً عظيمة حتى يكاد ينتفع بها فأطفأها الله تعالى وتركه في ظلمات هائلة لا يتسنى فيها الإبصار

Zulmet (karanlık) kelimesi, Arapların 'Seni şöyle yapmaktan ne zulmetti?' yani 'Ne engelledi?' sözünden alınmadır; çünkü karanlık gözü kapatır ve görmesine mani olur. Lâ harfinin sükûnu ile 'fî zulmâtin' ve tekil olarak 'fî zulmetin' şeklinde de okunmuştur. 'Lâ yübsırûn' fiilinin mefulü, sanki fiil geçişsizmiş gibi tamamen terk edilenler kabilindendir. Manası şudur: Onların, hakka dair şahit oldukları delillerle desteklenen fıtrî nur olan hidayet veya zikredildiği üzere Tevrat'tan elde ettikleri hidayet karşılığında; Allah Teâlâ'nın gazabının karanlığını, 'O gün mümin erkeklerle mümin kadınları, nurları önlerinde ve sağlarında koşarken görürsün' ayetindeki kıyamet gününün karanlığını ve ebedî azabın karanlığını doğuran küfür ve nifak karanlıklarından ibaret dalâleti satın almalarından oluşan hayret verici durumları; tam kendisinden faydalanacağı sırada Allah Teâlâ'nın söndürdüğü ve onu görmenin asla mümkün olmadığı dehşetli karanlıklar içinde bıraktığı o büyük ateşi tutuşturan kimsenin durumu gibidir.

{صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ} أخبارٌ لمبتدأ محذوفٍ هو ضمير المنافقين أو خبر واحد بالتأويل المشهور كما في قولهم هذا حلوٌ حامض والصممُ آفةٌ مانعة من السماع وأصلُه الصلابة واكتنازُ الأجزاء ومنه الحجرُ الأصم والقناةُ الصماء وصَمام القارورة سِدادُها سمي به فقدانُ حاسة السمع لما أن سببه اكتنازُ باطن الصّماخ وانسدادُ منافذه بحيث لا يكاد يدخله هواءٌ يحصل الصوت بتموجه والبُكم الخُرس والعمى عدم البصر عما من شأنه أن يُبصَر وُصفوا بذلك مع سلامة مشاعرهم المعدودة لما أنهم حيث سدوا مسامعهم عن الإصاخة لما يتلى عليهم من الآياتِ والذكرِ الحكيمِ وأبَوْا أن يتلقَّوْها بالقبول ويُنطِقوا بها ألسنتهم ولم يجتلوا ما شاهدوا من المعجزات الظاهرةُ على يدَيْ رسولِ

{صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ} “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” kavli, münafıklar zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberleridir; yahut 'Bu hem tatlıdır hem ekşidir' sözünde olduğu gibi meşhur teville tek bir haberdir. Sağırlık (samem), işitmeyi engelleyen bir afettir; aslı ise katılık ve cüzlerin birbirine sıkıca kenetlenmesidir. İçi dolu sert taşa 'hacer-i esam', içi dolu mızrağa 'kanât-ı sammâ' ve şişenin tıpasına 'sımâmü'l-kârûre' denmesi bundandır. İşitme duyusunun kaybı da bununla isimlendirilmiştir; zira bunun sebebi kulak yolunun içinin tıkanması ve kanallarının sesin dalgalanmasıyla oluşacağı havanın neredeyse giremeyeceği şekilde kapanmasıdır. Bükm dilsizlik, amâ ise görülmesi gereken şeyden gözün yoksun olmasıdır. Duyuları sağlam olduğu halde bu şekilde nitelenmelerinin sebebi; kendilerine okunan ayetlere ve hikmetli Kur'an'a kulak vermekten kulaklarını tıkadıkları, onları kabulle karşılayıp dilleriyle ikrar etmekten kaçındıkları, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in ellerinde...

البقرة (١٩)

Bakara (19)

الله ﷺ ولم ينظروا إلى آيات التوحيد المنصوبةِ في الآفاق والأنفسِ بعين التدبر وأصروا على ذلك بحيث لم يبقَ لهم احتمالُ الارعواء عنه صاروا كفاقدي تلك المشاعر بالكلية وهذا عند مُفْلقي سَحَرة البيان من باب التمثيل البليغ المؤسس على تناسي التشبيه كما في قول من قال

...zuhur eden apaçık mucizeleri basiretle müşahede etmedikleri, ufuklarda ve kendi nefislerinde dikilen tevhid delillerine ibret nazarıyla bakmadıkları ve bundan vazgeçme ihtimalleri kalmayacak derecede bu tutumlarında ısrar ettikleri içindir. Böylece bu duyuları tamamen yitirmiş kimseler gibi oldular. Bu durum, beyan ilminin üstatları nezdinde, şu beyti söyleyen şairin sözünde olduğu gibi, teşbihi unutma esasına dayanan beliğ temsil kabilindendir:

ويصعَدُ حتى يظنَّ الجهول ... بأن له حاجةً في السماءْ

'Öyle yükseklere çıkar ki, cahil kimse onun gökte bir ihtiyacı olduğunu sanır.'

لما أن المقدر في النظم في حكم الملفوظ لا من قبيل الاستعارة التي يطوى فيها ذكرُ المستعار له بالكلية حتى لو لم يكن هناك قرينة لحمل على المعنى الحقيقي كما في قولِ زُهيرٍ

Zira nazımda takdir edilen şey telaffuz edilmiş hükmündedir; Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi, karine bulunmadığı takdirde hakiki manaya hamledilecek derecede müsteârün leh'in zikrinin tamamen dürüldüğü istiare kabilinden değildir:

لدى أسدٍ شاكي السلاحِ مُقذَّف ... له لِبَدٌ أظفارُه لم تُقَلَّمِ

'Silahları tastamam, heybetli, yeleli ve tırnakları kesilmemiş bir aslanın yanında.'

{فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} الفاء للدلالة على ترتب ما بعدها على ما قبلها أي هم بسبب اتصافِهم بالصفات المذكورة لا يعودون إلى الهدى الذي تركوه وضيّعوه أو عن الضلالة التي أخذوها والآيةُ نتيجةٌ للتمثيل مفيدةٌ لزيادة تهويلٍ وتفظيع فإن قصارى أمرِ التمثيل بقاؤهم في ظلماتٍ هائلة من غير تعرضٍ لمَشْعَريْ السمع والنطق ولاختلال مَشعَرِ الإبصار وقيل الضمير المقدر وما بعده للموصول باعتبار المعنى كالضمائر المتقدمة فالآية الكريمة تتَّمةٌ للتَّمثيل وتكميلٌ له بأن ما أصابهم ليس مجردَ انطفاء نارهم وبقائهم في ظلمات كثيفة هائلة مع بقاء حاسة البصر بحالها بل اختلت مشاعرُهم جميعاً واتصفوا بتلك الصفات على طريقة التشبيه أو الحقيقة فبقوا جامدين في مكاناتهم لا يرجعون ولا يدْرون أيتقدّمون أم يتأخرون وكيف يرجِعون إلى ما ابتدأوا منه والعدولُ إلى الجُملةِ الاسميَّةِ للدَلالة على استمرار تلك الحالة فيهم وقرئ صماً بكماً عمياً إما على الذم كما في قوله تعالى {حَمَّالَةَ الحطب} والمخصوصُ بالذم هم المنافقون أو المستوقدون وإما على الحاليةِ من الضميرِ المنصوب في تَرَكهم أو المرفوع في لا يبصرون وإما على المفعولية لتركهم فالضميران للمستوقدين

{فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} “Artık onlar dönmezler” kavlindeki fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp ettiğini göstermek içindir; yani onlar zikredilen sıfatlarla nitelenmeleri sebebiyle terk edip zayi ettikleri hidayete yahut sarıldıkları sapıklıktan geri dönmezler. Bu ayet, temsilin bir neticesi olup dehşeti ve vehameti artırmayı ifade eder. Çünkü temsilin varacağı son nokta, işitme ve konuşma duyularına ve görme duyusunun bozulmasına hiç değinilmeksizin onların dehşetli karanlıklar içinde kalmalarıdır. Denildi ki: Takdir edilen zamir ve sonrası, önceki zamirlerde olduğu gibi mana itibarıyla mevsule aittir. Dolayısıyla bu yüce ayet, temsilin bir tamamlayıcısı ve mükemmelleştiricisidir; zira onların başına gelen şey yalnızca ateşlerinin sönmesi ve görme duyuları yerinde dururken koyu ve dehşetli karanlıklar içinde kalmaları değildir; bilakis bütün duyuları bozulmuş ve teşbih veya hakikat yoluyla bu sıfatlarla nitelenmişlerdir. Böylece bulundukları yerlerde çakılıp kalmışlardır; ne geri dönebilirler, ne ileri mi gideceklerini yoksa geri mi kalacaklarını bilirler, ne de ilk başladıkları yere nasıl döneceklerini bilebilirler. İsim cümlesine dönülmesi, bu durumun onlarda süreklilik arz ettiğini göstermek içindir. 'Summen bükmen umyen' şeklinde mansup da okunmuştur; bu ya {حَمَّالَةَ الحطب} “odun taşıyıcısı olarak” kavlinde olduğu gibi zem üzere mansuptur ve zemmedilenler münafıklardır yahut ateş yakanlardır; ya 'terekehüm'deki mansup zamirden yahut 'lâ yübsırûn'daki merfu zamirden haldir; ya da 'terekehüm'ün mefulüdür, bu takdirde her iki zamir de ateş yakanlara aittir.

{أَوْ كَصَيّبٍ} تمثيلٌ لحالهم إثرَ تمثيل ليعُم البيانُ منها كل دقيق وجليل ويوفيَ حقها من التفظيع والتهويل فإن تفنُّنهم في فنون الكفر والضلال وتنقّلَهم فيها من حال إلى حال حقيقٌ بأن يُضربَ في شأنه الأمثال ويرخى في حلبته أعِنّةُ المقال ويُمدَّ لشرحه أطنابُ الإطناب ويُعقَدَ لأجله فصولٌ وأبواب لما أن كل كلام له حظ من البلاغة وقسط من الجزالة والبراعة لا بد أن يُوفَّى فيه حقُّ كلَ من مقامي الإطناب والإيجاز فما ظنُّك بما في ذُروة الإعجاز من التنزيل الجليل ولقد نُعيَ عليهم في هذا التمثيل تفاصيلُ جناياتهم وهو عطف على الأول على حذف المضاف لما سيأتي من الضمائر المستدعية لذلك أي كمثل ذوي صيِّب وكلمة أو للإيذان بتساوي القصتين في الاستقلال بوجه التشبيه وبصحة التمثيل بكل واحدة منهما وبهما معاً والصيب فيعل من الصَوْب وهو النزول الذي له وقع وتأثير يطلق على المطر وعلى السحاب قال الشماخ

{أَوْ كَصَيّبٍ} “Yahut gökten boşanan bir yağmura tutulmuş kimseler gibidirler” ifadesi, durumlarının birbiri ardınca bir temsilidir; ta ki beyan onların her ince ve büyük halini kuşatsın, dehşet ve vehametinin hakkını tam versin. Çünkü onların küfür ve dalâlet çeşitlerindeki maharetleri ve o haller içinde bir durumdan diğerine geçişleri; haklarında misaller irat edilmesine, bu meydanda sözün dizginlerinin serbest bırakılmasına, açıklanması için sözün alabildiğine uzatılmasına ve bunun için fasıllar ve bablar açılmasına layıktır. Zira belagatten bir nasibi, fesahat ve letafetten bir payı olan her kelamda, itnab (sözü uzatma) ve icaz (sözü kısa tutma) makamlarının her ikisinin de hakkının verilmesi gerekir; artık mucizeliğin zirvesindeki yüce Tenzil hakkında ne düşünürsün! Bu temsilde onların cinayetlerinin ayrıntıları yüzlerine vurulmuştur. Bu ifade, bunu gerektiren zamirler geleceğinden ötürü muzafın hazfiyle birinciye matuftur; yani 'yağan yağmurun sahiplerinin durumu gibidirler' demektir. 'Ev' (yahut) kelimesi, teşbih vechi hususunda müstakil oluşta, her biriyle tek tek yahut ikisiyle birden temsil getirmenin sahih oluşunda iki kıssanın birbirine eşit olduğunu bildirmek içindir. Sayyib (صَيِّب), fe'yıl (فَيْعِل) vezninde olup 'savb' kökündendir; bu da şiddetli düşüşü ve tesiri olan iniştir; hem yağmur hem de bulut için kullanılır. Şemmâh demiştir ki:

عفا آيَةُ نسجُ الجنوب مع الصَّبا ... وأسحمُ دانٍ صادقُ الوعد صيِّبُ

'Güney rüzgârı ile sabâ rüzgârının dokuduğu izler silindi; ve yaklaşan, vaadine sadık, sağanak yağmurlu kapkara bir bulut da [onları sildi].'

ولعل الأول هو المراد ههنا لاستلزامه الثاني وتنكيره لما أنه أريد به نوع منه شديدٌ هائل كالنار في التمثيل الأول وأُمِدَّ به مَا فيهِ منْ المبالغات من جهة مادة الأولى التي هي الصادُ المستعليةُ والياء المشددة والباء الشديدة ومادتِه

İkinciyi gerektirdiği için burada kastedilen muhtemelen birincisidir (yağmurdur). Nekre getirilmesi ise, ilk temsildeki ateş gibi onun şiddetli ve dehşetli bir türünün kastedilmesindendir. Kelimenin taşıdığı mübalağalar; birinci kökü olan istilâ harfi sâd, şeddeli yâ ve şiddet harfi bâ cihetinden...

الثانية اعنى الصوب المنبئ عن شدة الانسكاب ومن جهة بنائه الدال على الثبات وقرئ أو كصائب {مّنَ السماء} متعلق بصيب أو بمحذوفٍ وقع صفة له والمرادُ بالسماء هذه المِظلة وهي في الأصل كل ما علاك من سقف ونحوه وعن الحسن أنها موجٌ مكفوف أي ممنوع بقدرة الله ﷿ من السيلان وتعريفها للإيذان بأن انبعاث الصيب ليس من أفق واحد فإن كل أفق من آفاقها أي كلَّ ما يحيطُ بهِ كلُّ أفقٍ منها سماءٌ على حِدَة قال ومن بعدِ أرضٍ بيننا وسماءِ كما أن كل طبقة من طباقها سماء قال تعالى {وأوحى فِى كُلّ سَمَاء أَمْرَهَا} والمعنى أنه صيّب عام نازل من غمام مطبِقٍ آخذٍ بالآفاق وقيل المراد بالسماء السحاب واللام لتعريف الماهية {فِيهِ ظلمات} أي أنواع منها وهي ظُلمةُ تكاثُفِه وانتساجِه بتتابع القطر وظلمةُ إظلال ما يلزمه من الغمام الأسحمِ المطبق الآخذ بالآفاق مع ظلمة الليل وجعلُه محلاً لها مع أن بعضها لغيره كظلمتي الغمام والليل لما أنهما جُعلتا من توابع ظلمتِه مبالغةً في شدته وتهويلاً لأمره وإيذاناً بأنه من الشدة والهول بحيث تغمر ظلمتُه ظلماتِ الليل والغمام وهو السر في عدم جعل الظلمات هو الأصلَ المستتبعَ للبواقي مع ظهور ظرفيتها للكل إذ لو قيل أو كظلمات فيها صيب الخ لما أفاد أن للصيب ظلمةً خاصة به فضلاً عن كونها غالبة على غيرها {وَرَعْدٌ} وهو صوتٌ يُسمع من السحاب والمشهور أنه يحدث من اصطكاك أجرام السحاب بعضِها ببعض أو من انقلاع بعضِها عن بعض عند اضطرابها بسوق الرياحِ إياه سوقاً عنيفاً {وَبَرْقٌ} وهو ما يلمع من السحاب من بَرَق الشيءُ بريقاً أي لمع وكلاهما في الأصل مصدرٌ ولذلك لم يجمعا وكونُهما في الصيب باعتبار كونِهما في أعلاه ومصبِّه ووصول أثرِهما إليه وكونِهما في الظلمات الكائنةِ فيه والتنوين في الكل للتفخيم والتهويل كأنه قيل فيه ظلماتٌ شديدة داجية ورعدٌ قاصفٌ وبرق خاطف وارتفاع الجميع بالظرف على الفاعلية لتحقق شرط العملِ بالاتفاق وقيل بالابتداء والجملةُ إما صفةٌ لصيب أو حالٌ منهُ لتخصُّصه بالصفة أو بالعمل فيما بعده من الجار أو من المستكنّ في الظرف الأول على تقديرِ كونِه صفةً لصيب والضمائر في قولِه ﷿ {يجعلون أصابعهم في آذانهم} للمضاف الذي أقيم مُقامه المضافُ إليه فإن معناه باقٍ وإن حذف لفظه تعويلاً على الدليل كما في قوله تعالى {وَكَم مّن قَرْيَةٍ أهلكناها فَجَاءهَا بَأْسُنَا بياتا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ} فإن الضمير للأهل المدلول عليه بما قام مقامه من القرية قال حسَّانَ ﵁

...ve dökülmenin şiddetini bildiren 'savb' olan ikinci kökü ile sebatı gösteren vezni cihetinden pekiştirilmiştir. 'Ev kesâibin' şeklinde de okunmuştur. {مّنَ السماء} “gökten” ifadesi 'sayyib'e yahut ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Semâdan kasıt bu kubbedir; aslen tavan ve benzeri seni gölgeleyen her şeydir. Hasan'dan rivayet edildiğine göre o 'menedilmiş bir dalgadır' yani Allah Azze ve Celle'nin kudretiyle akıp gitmesi engellenmiştir. Semânın marife kılınması, sağanağın tek bir ufuktan kopup gelmediğini bildirmek içindir; zira onun ufuklarından her bir ufuk, yani her bir ufkun kuşattığı şey başlı başına bir semadır. Şair şöyle demiştir: 'Aramızdaki uzak bir yerden ve gökten sonra...' Nitekim onun tabakalarından her bir tabaka da bir semadır; Allah Teâlâ: {وأوحى فِى كُلّ سَمَاء أَمْرَهَا} “ve her göğe kendi işini vahyetti” buyurmuştur. Manası şudur: O, ufukları tutan kapkara bir buluttan inen umumi bir sağanaktır. Semâdan kastın bulut olduğu ve başındaki lâm'ın mahiyet için olduğu da söylenmiştir. {فِيهِ ظلمات} “onda karanlıklar vardır” yani birtakım karanlık türleri vardır: Damlaların peş peşe gelmesiyle yoğunlaşmasının ve örgüleşmesinin karanlığı, ufukları kaplayan kapkara bulutun gölgesinin karanlığı ve gece karanlığıdır. Bulut ve gece karanlığı gibi bazısı başkasına ait olduğu halde sağanağın bunlara zarf kılınması; şiddetinde mübalağa yapmak, durumunu dehşetli göstermek ve onun karanlığının gece ve bulut karanlıklarını örtecek derecede şiddetli ve korkunç olduğunu bildirmek üzere onların sağanağın karanlığının tâbileri kılınmasındandır. Hepsine zarf olduğu açık olduğu halde, diğerlerini peşinden sürükleyen asıl unsurun 'karanlıklar' kılınmamasının sırrı budur. Şayet 'Yahut içinde sağanak bulunan karanlıklar gibidir' denilseydi, sağanağın diğerlerine galip gelmesi bir yana, kendine has özel bir karanlığı olduğunu bile ifade etmezdi. {وَرَعْدٌ} “ve gök gürültüsü” [vardır]: Bu, buluttan işitilen bir sestir. Meşhur olan görüşe göre, rüzgârların bulut kütlelerini şiddetle sevk etmesi esnasında bulut parçalarının birbirine çarpmasından yahut birbirinden kopmasından meydana gelir. {وَبَرْقٌ} “ve şimşek” [vardır]: Bu da buluttan parıldayan ışıktır; 'bereka'ş-şey'ü berîkan' denir ki parıldadı demektir. Her ikisi de aslen mastardır, bu yüzden cemilenmemişlerdir. Bu ikisinin sağanağın içinde bulunması; onun yukarısında ve döküldüğü yerde bulunmaları, eserlerinin ona ulaşması ve onun içindeki karanlıklarda yer almaları itibarıyladır. Hepsindeki tenvin tazim ve dehşetlendirme içindir; sanki 'içinde koyu ve şiddetli karanlıklar, kulakları sağır eden bir gök gürültüsü ve gözleri kamaştıran bir şimşek vardır' denilmiştir. Cümledeki lafızların hepsi, amelin şartı ittifakla gerçekleştiği için fâillik üzere zarf ile merfudur; mübteda olarak merfu olduğu da söylenmiştir. Cümle ya 'sayyib'in sıfatıdır ya da sıfatla yahut kendisinden sonraki cer harfinde amel etmesiyle tahsis edildiği için ondan haldir; yahut 'sayyib'e sıfat olması takdirinde ilk zarftaki müstetir zamirden haldir. Allah Azze ve Celle'nin: {يجعلون أصابعهم في آذانهم} “parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavlindeki zamirler, muzafun ileyhin yerine kaim kılındığı muzafa aittir; zira delile dayanılarak lafzı hazfedilse bile manası bakidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَكَم مّن قَرْيَةٍ أهلكناها فَجَاءهَا بَأْسُنَا بياتا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ} “Nice memleketleri helâk ettik de azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusundayken geldi” kavlinde olduğu gibi; buradaki zamir, karyenin yerine kaim kılındığı 'ehil' lafzına aittir. Hassan (radıyallâhu anh) şöyle demiştir:

يَسْقون من وَرَدَ البريصَ عليهم ... بردى يُصفَّقُ بالرَّحيقِ السلسلِ

'Bureys suyuna kendilerine varanlara, süzme tatlı şarapla karıştırılmış Beredâ suyunu içirirler.'

فإن تذكير الضمير المستكن في يُصفَّق لرجوعه إلى الماء المضاف إلى بردى وإلا لأنّث حتماً وإيثارا لجعل المنبئ عن دوام الملابسة واستمرارِ الاستقرار على الإدخال المفيدِ لمجرد الانتقال من الخارج إلى الداخل للمبالغة في بيان سدِّ المسامع باعتبار الزمان كما أن إيرادَ الأصابع بدلَ الأنامل للإشباع في بيان سدِّها باعتبار الذات كأنهم سدوها بحملتها لا بأناملها فحسب كما هو المعتاد ويجوز أن يكون هذا إيماءً إلى كمال حَيْرتهم وفرْطِ دهشتهم وبلوغهم إلى حيثُ لا يهتدونَ إلى استعمال الجوارحِ على النهج المعتاد وكذا الحال في عدم تعيين الأصبع المعتادِ أعني السبابة وقيل ذلك لرعاية الأدب والجملة استئناف لامحل لها من الإعراب مبني على سؤال نشأ من الكلامِ كأنَّه قيلَ عند بيان أحوالهم الهائلة فماذا يصنعون في تضاعيف تلك الشدة فقيل يجعلون الخ وقوله تعالى {مّنَ الصواعق} متعلق بيجعلون أي من أجل الصواعقِ المقارنةِ للرعد من قولهم سقاه من

Zira 'yusaffaku' fiilindeki müstetir zamirin müzekker kılınması, Beredâ'ya muzaf olan 'mâ' (su) kelimesine raci olmasındandır; aksi takdirde kesinlikle müennes kılınırdı. Dışarıdan içeriye sırf intikali ifade eden 'idhâl' yerine, irtibatın devamını ve yerleşikliğin sürekliliğini bildiren 'ce'l' (kılma/koyma) lafzının tercih edilmesi, zaman bakımından kulakları tıkamanın beyanında mübalağa içindir. Tıpkı parmak uçları (enâmil) yerine parmakların (esâbi') zikredilmesinin, adet olduğu üzere sadece parmak uçlarıyla değil de sanki parmakların tamamıyla tıkamışlar gibi zat bakımından tıkamanın beyanında doyurucu olması gibi. Bunun, onların tam bir şaşkınlık içinde olmalarına, aşırı dehşetlerine ve uzuvlarını alışılagelmiş şekilde kullanma yolunu bulamayacak bir dereceye ulaşmalarına bir işaret olması da caizdir. Alışılagelen parmağın yani şehadet parmağının açıkça tayin edilmeyişi de böyledir; bunun edebi gözetmekten kaynaklandığı da söylenmiştir. Bu cümle iraptan mahalli olmayan bir istinaftır ve kelamdan doğan bir soruya dayanır; sanki onların o dehşetli halleri beyan edilirken: 'Peki bu şiddetin ortasında ne yapıyorlar?' denilmiş, buna karşılık 'koyarlar/tıkarlar...' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {مّنَ الصواعق} “yıldırımlardan dolayı” kavli 'yec'alûne'ye taalluk eder; yani gök gürültüsüne eşlik eden yıldırımlardan ötürü demektir; nitekim 'susuzluktan dolayı ona su içirdi' denir...

البقرة (٢٠)

Bakara (20)

العيمة والصاعقة قصفة رعد هائل تنقض معها بثقة نار لا تمر بشيء إلا أتت عليه من الصَّعَق وهو شدةُ الصوت وبناؤها إما أن يكون صفةً لقصفة الرعد أو للرعد والتَّاءُ للمبالغة كَما في الرواية او مصدرا كالعافية وقد تطلق على كل هائلٍ مسموع أو مشاهد يقال صَعَقَتْه الصاعقة إذا أهلكته بالإحراق أو بشدة الصوت ولاالآذان إنما يفيد على التقدير الثاني دون الاول وقرئ من الصواقع وليس ذلك بقلب من الصواعق لاستواء كلا البناءين في التصرف يقال صقَع الديكُ وخطيب مِصْقَع أي مُجهِرٌ بخطبته {حَذَرَ الموت} منصوب بيجعلون على العلة وإن كان معرفة بالإضافة كقوله

...Sâika (yıldırım), beraberinde fırlayan ateş kütlesinin indiği, uğradığı her şeyi yakıp yok eden dehşetli bir gök gürültüsü patlamasıdır. Sesin şiddeti demek olan 'sa'ak' kökündendir. Vezni ya gök gürültüsü patlamasının yahut gök gürültüsünün sıfatıdır; tâ harfi ise 'râviye' kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir; yahut 'âfiye' kelimesi gibi mastardır. Bazen işitilen veya görülen her dehşetli şey için de kullanılır. Yıldırım bir kimseyi yakarak veya şiddetli sesiyle helak ettiğinde 'saakat-hu's-sâika' denir. Kulakları tıkamak birinci takdire göre değil, ancak ikinci takdire göre fayda verir. 'Mine's-savâkı'' şeklinde de okunmuştur; bu 'savâık' kelimesinden kalb (harf değişimi) değildir, zira her iki vezin de sarfta eşittir; nitekim 'Horoz öttü' (sak'a) ve 'hatîb-i mıskâ'' yani hutbesinde sesi gür olan hatip denir. {حَذَرَ الموت} “ölüm korkusuyla” kavli, şu beyitte olduğu gibi izafetle marife kılınmış olsa bile illet bildirdiği için 'yec'alûne' fiiliyle mefulün lieclih olarak mansuptur:

وأغفِرُ عوراءَ الكريم ادِّخارَه ... وأصفَحُ عن شتم اللئيم تكرما

'Cömert kişinin kusurunu onu [dostluğunu] korumak için bağışlarım / Alçağın sövmesine ise keremimden ötürü göz yumarım.'

ولا ضير في تعدد المفعول له فإن الفعل يعلل بعلل شتى وقيل هو نصب على المصدرية أي يحذرون حذراً مثل حذر الموت والحَذر والحذار هو شدة الخوف وقرئ حذارَ الموت والموتُ زوال الحياة وقيل عرَضُ يُضادُّها لقوله تعالى {خَلَقَ الموت والحياة} ورُدّ بأن الخلق بمعنى التقدير والإعدام مقدرة {والله مُحِيطٌ بالكافرين} أي لا يفوتونه كما لا يفوت المحاطُ به المحيطَ شبه شمولَ قدرته تعالى لهم وانطواءَ ملكوتِه عليهم بإحاطة المحيط بما أحاط به في استحالة الفوْت أو شَبَّه الهيئةَ المنتزعة من شئونه تعالى معهم بالهيئة المنتزعة من أحوال المحيط مع المحاط فالاستعارة المبنيةُ على التشبيه الأول استعارة تبعيةٌ في الصفة متفرِّعة على ما في مصدرها من الاستعارة والمبنية على الثاني تمثيلية قد اقتُصِر من طرف المشبَّه به على ما هو العُمدة في انتزاع الهيئة المشبه بها أعني الإحاطة والباقي منويٌّ بألفاظ متخيلة بها يحصل التركيب المعتبر في التمثيل كما مر تحريره في قولِه ﷿ {خَتَمَ الله على قُلُوبِهِمْ} والجملة اعتراضية منبهة على أن ما صنعوا من سد الآذان بالأصابع لا يُغني عنهُم شيئاً فإن القدَرَ لا يدافعُه الحذر والحِيَل لا ترد بأس الله ﷿ وفائدة وضع الكافرين موضع الضمير الراجعِ إلى أصحاب الصيب الإيذانُ بأن ما دَهَمهم من الأمور الهائلة المحكية بسبب كفرهم على منهاج قوله تعالى {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ} فإن الإهلاك الناشىءَ من السُخط أشدُّ وقيل هذا الاعتراض من جملة أحوالِ المشبّهِ على أن المراد بالكافرين المنافقون قد دل به على أنه لا مدافع لهم من عذابِ الله تعالى في الدنيا والآخرة وإنما وُسِّط بين أحوال المشبه مع أن القياس تقديمُه أو تأخيره لإظهار كمال العنايةِ وفرطِ الاهتمام بشأن المشبه

Mefulün lieclih'in birden çok olmasında bir sakınca yoktur; zira fiil çeşitli illetlerle gerekçelendirilebilir. Bunun mastarlık üzere mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'ölüm korkusu gibi bir korku ile sakınırlar' demektir. Hazer ve hizâr aşırı korkudur. 'Hizâra'l-mevt' şeklinde de okunmuştur. Ölüm, hayatın zeval bulmasıdır. Allah Teâlâ'nın: {خَلَقَ الموت والحياة} “ölümü ve hayatı yarattı” kavlinden ötürü onun hayata zıt bir araz olduğu da söylenmiştir; fakat buna 'yaratma'nın takdir manasında olduğu ve yoklukların da mukadder bulunduğu söylenerek cevap verilmiştir. {والله مُحِيطٌ بالكافرين} “Allah ise kâfirleri çepeçevre kuşatıcıdır” yani kuşatılanın kuşatandan kaçıp kurtulamadığı gibi onlar da O'ndan kaçıp kurtulamazlar. Allah Teâlâ'nın kudretinin onları bütünüyle kavraması ve mülkünün onları çepeçevre kuşatması, kaçıp kurtulmanın imkânsızlığı hususunda kuşatanın kuşattığı şeyi sarmasına benzetilmiştir. Yahut Allah Teâlâ'nın onlarla olan işlerinden intiza edilen heyet, kuşatanın kuşatılanla olan hallerinden intiza edilen heyete benzetilmiştir. İlk teşbihe dayanan istiare, masdarındaki istiareden türeyen sıfatta tebeî bir istiaredir; ikinciye dayanan ise müşebbehün bih tarafından, benzeyen heyetin intiza edilmesinde asıl dayanak olan şeye yani ihata lafzına hasredilmiş temsilî bir istiaredir. Geri kalanı ise, Allah Azze ve Celle'nin {خَتَمَ الله على قُلُوبِهِمْ} “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavlinde tahkiki geçtiği üzere, temsilde muteber olan terkibin kendisiyle hasıl olduğu tahayyül edilen lafızlarla niyet edilmiştir. Bu cümle, kulaklarını parmaklarıyla tıkamak suretiyle yaptıkları şeyin kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini ihtar eden bir itiraziyedir (ara cümledir); zira kader sakınmakla savulmaz ve hileler Allah Azze ve Celle'nin azabını geri çeviremez. Yağmura tutulanlara raci olan zamir yerine 'el-kâfirîn' isminin açıkça getirilmesinin faydası; Allah Teâlâ'nın: {كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ} “kendi kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine isabet edip onu helâk eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir” ayetinin çizgisinde olarak, başlarına gelen bu dehşetli hallerin küfürleri sebebiyle olduğunu bildirmektir; zira gazaptan kaynaklanan helak daha şiddetlidir. Bu itiraziyenin, kâfirlerden kastın münafıklar olması üzere müşebbehin hallerinden olduğu ve bununla dünyada ve ahirette Allah Teâlâ'nın azabından onları kurtaracak hiçbir şeyin bulunmadığının gösterildiği de söylenmiştir. Kıyasa göre öne alınması yahut sona bırakılması gerekirken müşebbehin halleri arasına sokulması ise, müşebbehin durumuna yönelik tam itinayı ve aşırı ehemmiyeti göstermek içindir.

{يَكَادُ البرق} استئناف آخرُ وقع جوابا عن سؤال مقدر كأنه قيل فكيف حالُهم مع ذلك البرق فقيل يكاد ذلك {يَخْطَفُ أبصارهم} أي يختلسها ويستلها بسرعة وكاد من أفعال المقاربة وُضعت لمقاربة الخبر من الوجود لتآخذَ أسبابَه وتعاضِدَ مباديَه لكنه لم يوجد بعدُ لفقد شرطٍ أو لعُروض مانع ولا يكون خبرها إلامضارعا عارياً عن كلمة أن وشذ مجيئه اسماً صريحاً كما في قوله ... {فأُبْتُ إلى فهمٍ وما كِدْتُ آيبا ... } وكذا مجيئه مع أنْ حملاً لها على عسى كما في قول رؤبة ... قد كاد من طول البِلى أن يُمْحَصَا ... كما تحمل

{يَكَادُ البرق} “Şimşek neredeyse...” ifadesi, sanki 'Peki o şimşek karşısında halleri nasıldır?' denilmiş de 'Neredeyse o şimşek...' denilmiş gibi takdiri bir soruya cevap olarak vaki olmuş diğer bir istinaftır. {يَخْطَفُ أبصارهم} “onların gözlerini kapıp alıverecek” yani onları hızla çekip koparacaktır. 'Kâde' mukarebe fiillerindendir; sebeplerinin bir araya gelmesi ve başlangıçlarının birbirini desteklemesi sebebiyle haberin varlığa yaklaşmasını ifade etmek için konulmuştur, fakat bir şartın yokluğu veya bir engelin ortaya çıkması sebebiyle henüz gerçekleşmemiştir. Haberi ancak 'en' edatından soyutlanmış muzari fiil olur; şairin şu sözünde olduğu gibi sarih isim olarak gelmesi şazzdır: '...Feübtü ilâ Fehmen ve mâ kidtü âyibâ...' (Fehm kabilesine döndüm, oysa neredeyse dönecek değildim). Yine Ru'be'nin şu sözünde olduğu gibi 'asâ' fiiline kıyas edilerek 'en' ile gelmesi de şazzdır: 'Eskimenin uzunluğundan ötürü neredeyse silinecekti...' Nitekim...

هي عليها بالحذف لما بينهما من المقارنة في أصل المقاربة وليس فيها شائبة الانشائية كما في عسى وقرئ يخطِف بكسر الطاء ويختطف بفتح الياء والخاء بنقل فتحة التاء إلى الخاء وإدغامها في الطاء ويِخِطف بكسرهما على إتباع الياء والخاء ويُخَطِّف من صيغة التفعيل ويتخطف من قوله تعالى {وَيُتَخَطَّفُ الناسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} {كُلَّمَا أَضَاء لَهُم} كل ظرف وما مصدرية والزمان محذوف أي كلَّ زمان إضاءةً وقيل ما نكرة موصوفة معناها الوقت والعائد محذوف أي كل وقت أضاء لهم فيه والعامل في كلما جوابها وهو استئناف ثالث كأنه قيل ما يفعلون في أثناء ذلك الهول أيفعلون بأبصارهم ما فعلوا بآذانهم أم لا فقيل كلما نوّر البرقُ لهم ممشىً ومسلكاً على أن أضاء متعدٍ والمفعول محذوف أو كلما لمع لهم على أنه لازم ويؤيد قراءة كُلَّمَا أَضَاء {مَّشَوْاْ فِيهِ} أي في ذلكَ المسلك أو في مطرح نوره خطوات يسيرة مع خوف أن يخطَف أبصارهم وإيثارُ المشي على ما فوقه من السعي والعدو للإشعار بعدم استطاعتهم لهما {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ} أي خفي البرقُ واستتر والمظلم وإن كان غيرَه لكن لمّا كان الإظلامُ دائراً على استتاره أُسند إليه مجازاً تحقيقاً لما أريد من المبالغة في موجبات تخبُّطِهم وقد جوز أن يكون متعدياً منقولاً من ظلم الليل ومنه ما جاء في قول أبي تمام

...asıl mukarebe manasındaki yakınlıkları sebebiyle 'asâ' fiili de hazif hususunda ona hamledilmiştir; ancak onda 'asâ'daki gibi inşâ şaibesi yoktur. Tâ harfinin kesresiyle 'yahtıfü', yâ ve hı harflerinin fethası ve tâ'nın harekesinin hı'ya nakledilip tâ'ya idğam edilmesiyle 'yahtaffu', yâ ve hı'nın kesresine tâbi kılınarak 'yihtıffu', tef'îl babından 'yühattıfü' ve Allah Teâlâ'nın {وَيُتَخَطَّفُ الناسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “insanlar çevrelerinden kapılıp götürülürken” kavlinden hareketle 'yetehattafü' şeklinde de okunmuştur. {كُلَّمَا أَضَاء لَهُم} “onların önünü her aydınlattığında” [ifadesine gelince]: Küllü lafzı zarf, mâ ise masdariyyedir; zaman kelimesi mahzuftur, yani 'aydınlattığı her zaman' demektir. Mâ'nın 'vakit' manasında sıfatlanmış nekre olduğu ve âid zamirin mahzuf bulunduğu da söylenmiştir; yani 'onlar için aydınlattığı her vakit' demektir. 'Küllemâ'daki amil onun cevabıdır ve bu da sanki: 'O dehşetin ortasında ne yapıyorlar? Kulaklarına yaptıklarını gözlerine de yapıyorlar mı, yapmıyorlar mı?' denilmiş de: 'Şimşek onlar için bir yürüme yerini ve geçidi aydınlattığı her defasında...' denilmiş gibi üçüncü bir istinaftır; bu takdirde 'adâe' geçişlidir ve mefulü mahzuftur; yahut geçişsiz olması üzere 'onlar için parıldadığı her defasında' demektir; 'küllümâ adâe' şeklindeki okuyuş da bunu destekler. {مَّشَوْاْ فِيهِ} “onun [ışığında] yürürler” yani gözlerini kapıp alması korkusuyla birlikte o geçitte yahut ışığının düştüğü yerde birkaç adım atarlar. Yürümekten daha üstün olan koşma ve seğirtme yerine yürümenin (meşy) tercih edilmesi, bu ikisine güç yetiremediklerini hissettirmek içindir. {وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ} “üzerlerine karanlık çökünce de” yani şimşek gizlenip örtülünce. Karanlık basan şey şimşekten başkası olsa bile, karanlık onun gizlenmesine bağlı olduğundan ötürü bocalama sebeplerindeki mübalağa muradını gerçekleştirmek için mecazen ona isnat edilmiştir. Bunun 'karanlık bastı' manasında geçişli kılınması da caiz görülmüştür; nitekim Ebû Temmâm'ın şu beytinde bu manada gelmiştir:

هما أظلما حاليَّ ثُمّتَ أجليا ... ظلامَيْهما عن وجهِ أمردَ أشيبِ

'O iki göz benim iki halimi kararttı, sonra da o iki karanlığı bıyığı yeni terlemiş fakat saçı ağarmış bir gencin yüzünden sıyırıp açtı.'

ويعضُده قراءة أُظلِم على البناء للمفعول {قَامُواْ} أي وقفوا في أماكنهم على ما كانُوا عليهِ من الهيئة متحيرين مترصدين لخفقة أخرى عسى يتسنى لهم الوصول إلى المقصد أو الالتجاء إلى ملجأ يعصِمُهم وإيرادُ كلما مع الإضاءة وإذ مع الظلام للإيذان بأنهم حِراصٌ على المشى مترقيون لما يصححه فكلما وجدوا فرصة انتهزوها ولا كذلك الوقوف وفيه من الدلالة على كمال التحير وتطاير اللب مالا يوصف {وَلَوْ شَاء الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وأبصارهم} كلمة لو لتعليق حصولِ أمرٍ ماض هو الجزاءُ بحصول أمرٍ مفروض فيه هو الشرط لما بينهما ن الدوران حقيقة أو ادعاء ومن قضية مفروضية الشرطِ دلالتُها على انتفائه قطعاً والمنازِعُ فيه مكابر وأما دلالتها على انتفاءِ الجزاء فقد قيل والحقُّ الذي لا محيدَ عنه أنه إن كان ما بينهما من الدوران كلياً أو جزئياً قد بُني الحكم على اعتباره فهي دالةٌ عليه بواسطة مدلولها الوضعيّ لا محالة ضرورة استلزام انتفاء العلة لا نتفاء المعلول أما في مادة الدوران الكلي كما في قوله ﷿ {وَلَوْ شَآء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} وقولك لو جئتني لأكرمتُك فظاهرٌ لأن وجودَ المشيئة علةٌ لوجود الهداية حقيقةً ووجود المجئ علةٌ لوجود الإكرام ادعاءً وقد انتفيا بحكم المفروضية فانتفى معلولاهما حتماً ثم إنه قد يساق الكلامُ لتعليل انتفاء الجزاء بانتفاءالشرط كما في المثالين المذكورين وهو الاستعمال الشائعُ لكلمة لو ولذلك قيل هي لامتناع الثاني لامتناع الأول وقد يساق للاستدلال بانتفاء الثاني لكونه ظاهراً أو مسلّماً على ابتغاء الأولِ لكونه خفياً أو متنازعاً فيهِ كما في قوله سبحانه {لَوْ كَانَ فِيهِمَا الِهَةٌ إِلَاّ الله لَفَسَدَتَا} وفي قوله تعالى {لَوْ كَانَ خَيْراً مَّا سبقونا} فإن فسادهما لازمٌ لتعدد الآلهةِ حقيقةً وعدمُ سبقِ المؤمنين إلى الإيمان لازمٌ لخيريته في زعم الكفرة ولاريب في انتفاء اللازمين انتفاءُ الملزومين حقيقة في الأول وادعاءً باطلاً في الثاني ضرورةَ استلزامِ انتفاءِ اللازم لانتفاء الملزوم لكن لا بطريق السببية الخارجية كما في المثالين الأولين بل بطريق الدلالةِ العقلية الراجعةِ إلى سببية العلم بانتفاء الثاني للعلم بانتفاء الأول ومَن لَم يَتَنَبَّه لَه زعَم أنه لانتفاء الأولِ لانتفاء الثاني وأما

Meçhul bina ile 'uzlime' şeklindeki kıraat de bunu destekler. {قَامُواْ} “durakalırlar” yani hedefe ulaşmayı yahut kendilerini koruyacak bir sığınağa iltica etmeyi umarak başka bir çakışı gözleyip şaşkın bir halde bulundukları yerde oldukları gibi kalakalırlar. Aydınlanma ile birlikte 'küllemâ', karanlık ile birlikte ise 'izâ' lafzının getirilmesi; onların yürümeye pek hırslı olduklarını ve bunu mümkün kılacak şeyi kolladıklarını, fırsat buldukça onu ganimet bildiklerini bildirmek içindir; durakalmak ise böyle değildir. Bunda, tam bir şaşkınlığa ve aklın başından gitmesine dair tarif edilemez bir delalet vardır. {وَلَوْ شَاء الله لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وأبصارهم} “Allah dileseydi elbette onların işitmelerini ve görmelerini gideriverirdi” kavlindeki lev (لو) kelimesi; aralarındaki hakiki yahut farazi deveran sebebiyle, geçmişte kalan bir işin yani cezanın gerçekleşmesini, onda farz edilen bir işin yani şartın gerçekleşmesine bağlamak içindir. Şartın farazi olmasının bir gereği olarak, onun kesinlikle gerçekleşmediğine (intifasına) delalet eder; bu hususta münazaa eden kimse inatçılık etmiş olur. Cezanın intifasına delaletine gelince; denilmiştir ki ve kendisinden sapılamayacak hakikat şudur: Eğer aralarındaki deveran küllî veya cüz'î olup hüküm onun dikkate alınması üzerine bina edilmişse, o edat vaz'î medlülü vasıtasıyla ona mutlaka delalet eder; zira illetin intifası zorunlu olarak malûlün intifasını gerektirir. Küllî deveran maddesinde; Allah Azze ve Celle'nin {وَلَوْ شَآء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “Eğer O dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi” kavlinde ve senin 'Bana gelseydin sana ikram ederdim' sözünde olduğu gibi gayet açıktır; zira dilemenin varlığı hidayetin varlığının hakiki illetidir, gelmenin varlığı da ikramın varlığının iddia edilen illetidir; her ikisi de faraziyet hükmüyle intifa etmiş, böylece malûlleri de kesin olarak intifa etmiştir. Sonra bazen kelam, zikredilen iki misalde olduğu gibi şartın yokluğu sebebiyle cezanın yokluğunu gerekçelendirmek için sevk edilir ki bu 'lev' kelimesinin yaygın kullanımıdır; bundan ötürü 'birincinin imtinası sebebiyle ikincinin imtinası içindir' denilmiştir. Bazen de Yüce Allah'ın: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا الِهَةٌ إِلَاّ الله لَفَسَدَتَا} “Eğer her ikisinde Allah'tan başka ilâhlar olsaydı ikisi de fesada uğrardı” ve {لَوْ كَانَ خَيْراً مَّا سبقونا} “Eğer o hayırlı bir şey olsaydı ona ulaşmada bizi geçemezlerdi” kavillerinde olduğu gibi; ikincinin intifasının açık veya kabul edilmiş olmasından hareketle, birincinin intifası gizli veya tartışmalı olduğu için ona istidlalde bulunmak maksadıyla sevk edilir. Zira gök ve yerin fesada uğraması hakikatte ilahların çokluğunun ayrılmaz bir sonucudur (lazımıdır); müminlerin imana öncülük etmemeleri de kâfirlerin zannına göre onun hayırlı oluşunun lazımıdır. Hiç şüphe yoktur ki iki lazımın intifası, birincisinde hakikaten, ikincisinde ise batıl bir iddia olarak iki melzûmun intifasını doğurur; çünkü lazımın intifası zorunlu olarak melzûmun intifasını gerektirir. Fakat bu, ilk iki misalde olduğu gibi harici sebeplilik yoluyla değil; ikincinin intifasını bilmenin, birincinin intifasını bilmenin sebebi olmasına raci olan akli delalet yoluyladır. Buna dikkat etmeyen kimse, bunun ikincinin intifası sebebiyle birincinin intifası için olduğunu zannetmiştir. Cüz'î...

في مادة الدوران الجزئي كما في قولك لو طلعت الشمسُ لوُجد الضوء فلأن الجزاءَ المنوطَ بالشرط الذي هو طلوعُها ليس وجودَ أي ضوء كان كضوء القمر المجامعِ لعدم الطلوع مثلاً بل إنما وجود الضوء الخاص الناشئ من الطلوع ولا ريب في انتفائه بانتفاءِ الطلوع هذا إذا بُني الحكمُ على اعتبار الدوران وأما إذا بني على عدمه فإما أن يعتبرَ هناك تحققُ مدار آخر له أولا فإن اعتبر فالدلالةُ تابعةٌ لحال المدار فإن كان بينه وبين انتفاءِ الأول منافاةٌ تُعيِّن الدلالة كما إذا قلت لو لم تطلُع الشمس يوجد الضوء فإن وجود الوضوء وإن عُلِّق صورةً بعدم الطلوع لكنه في الحقيقة بسبب آخرَ له ضرورةَ أن عدم الطلوعِ من حيث هو هو ليس مداراً لوجود الضوء قي الحقيقة وإنما وضع موضعَ المدار لكونه كاشفاً عن تحقق مدار آخر له فكأنه قيل لو لم تطلع الشمس لوجد الضوء بسبب آخرَ كالقمر مثلاً ولا ريب في أن هذا الجزاءَ منتفٍ عند انتفاء الشرط لاستحالة وجودِ الضوء القمَري عند طلوع الشمس وإن لم يكن بينهما منافاةٌ تعيِّن عدمَ الدلالة كما في قوله ﷺ في بنت أبي سلمة لو لم تكن ربيبتي في حِجْري ما حلَّت لي إنها لابنة أخي من الرضاعة فإن المدار المعتبرَ في ضمن الشرط أعني كونها ابنةِ أخيهعليه السلام من الرضاعة غيرُ مناف لانتفائه لانتفائه الذي هو كونُها كونها ربيبته ﵇ بل مجامعٌ له ومن ضرورته مجامعةُ أثرَيهما أعني الحرمة الناشئةَ من كونها ربيبته ﵇ والحرمةَ الناشئة من كونها ابنةَ أخيه من الرضاعة وإن لم يعتبر هناك تحققُ مدارٍ آخرَ بل بني الحكمُ على اعتبار عدمِه فلا دلالة لها على ذلك أصلاً كيف لا ومساق الكلام حينئذ لبيانِ ثبوتِ الجزاء على كل حال يتعليقه بما ينافيه ليُعلم ثبوتُه عند وقوع مالا ينافيه بالطريق الأولى كما في قوله ﷿ {قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبّى إِذًا لأمْسَكْتُمْ} وقوله ﵇ {لو كان الإيمانُ في الثريا لناله رجالٌ من فارس} وقول علي ﵁ لو كُشفَ الغطاءُ ما ازددتُ يقيناً فإن الأجزيةَ المذكورة قد نيطت بما ينافيها ويستدعي نقائضَها إيذاناً بأنها في أنفسها بحيث يجب ثبوتُها مع فرض انتفاءِ أسبابها أو تحققِ أسباب انتفائها فكيف إذا لم يكن كذلك على طريقة لو الوصلية في مثلِ قولِه تعالى {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىء وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} ولها تفاصيلُ وتفاريعُ حررناها في تفسيرِ قولِه تعالى {قال أَوَلَوْ كُنَّا كارهين} وقول عمر ﵁ نعم العبدُ صهيبٌ لو لم يخَفِ الله لم يعصِه إنْ حُمل على تعليق عدمِ العصيان في ضمن عدمِ الخوف بمدارٍ آخرَ نحوُ الحياء والإجلالِ وغيرهما مما يجامِعُ الخوفَ كان من قبيل حديث ابنةِ أبي سلمة وإن حمل على بيانُ استحالة عصيانه مبالغةً كان من هذا القبيل والآية الكريمة واردة على الاستعمال الشائعِ مفيدةٌ لكمال فظاعة حالِهم وغايةِ هول ما دهَمهم من المشاقّ وأنها قد بلغت من الشدة إلى حيث لو تعلَّقتْ مشيئةُ الله تعالى بإزالة مشاعرِهم لزالت لتحقق ما يقتضيه اقتضاءً تاماً وقيل كلمة لو فيها لربط جزائها بشرطِها مجردةً عن الدلالة على انتفاء أحدِهما لانتفاء الآخر بمنزلة كلمة أن ومفعولُ المشيئة محذوفٌ جرياً على القاعدة المستمرَّةِ فإنها إذا وقعت شرطاً وكان مفعولُها مضموناً للجزاء فلا يكاد يُذكر إلَاّ أنْ يكونَ شيئاً مستغرباً كما في قوله

...deveran maddesine gelince; tıpkı 'Güneş doğsaydı ışık bulunurdu' sözünde olduğu gibi; zira şart olan doğmaya bağlanan ceza, mesela doğmanın yokluğuyla bir arada bulunabilen ay ışığı gibi herhangi bir ışığın varlığı değil, bilakis doğmaktan neşet eden o özel ışığın varlığıdır; doğmanın intifasıyla onun da intifa edeceğinde şüphe yoktur. Bu, hüküm deveranın dikkate alınması üzerine bina edildiği takdirdedir. Şayet deveranın yokluğu üzerine bina edilmişse; ya orada onun için başka bir medârın gerçekleştiği dikkate alınır ya da alınmaz. Eğer dikkate alınırsa, delalet medârın haline tâbidir; eğer onunla birincinin intifası arasında bir zıtlık varsa delaleti kesinleştirir; nitekim 'Güneş doğmasaydı ışık bulunurdu' dediğin gibi. Zira ışığın varlığı her ne kadar zahiren doğmamaya bağlanmışsa da hakikatte onun başka bir sebebi iledir; çünkü doğmama hali bizzat kendisi itibarıyla hakikatte ışığın varlığının medârı değildir; ancak onun için başka bir medârın varlığını açığa çıkardığı için medâr makamına konulmuştur. Sanki 'Güneş doğmasaydı ay gibi başka bir sebeple ışık bulunurdu' denilmiştir. Hiç şüphe yoktur ki güneş doğduğunda ay ışığının bulunması imkânsız olduğundan, şartın intifası anında bu ceza da intifa eder. Şayet aralarında bir zıtlık yoksa delaletin bulunmayışını kesinleştirir; nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in Ebû Seleme'nin kızı hakkındaki: 'O benim terbiyem altında bir üvey kızım olmasaydı bile bana helal olmazdı; çünkü o benim süt kardeşimin kızıdır' sözünde olduğu gibi. Zira şartın zımnında dikkate alınan medâr yani onun süt kardeşinin kızı olması hali, onun intifası demek olan Resûlullah (aleyhisselâm)’ın üvey kızı olması haline zıt değildir, bilakis onunla birleşebilir; bunun zorunlu bir sonucu olarak her iki durumun eseri yani üvey kızı olmasından doğan haramlık ile süt kardeşinin kızı olmasından doğan haramlık da bir arada bulunur. Şayet orada başka bir medârın gerçekleşmesi dikkate alınmayıp bilakis hüküm onun yokluğunun dikkate alınması üzerine bina edilmişse, o takdirde cezanın intifasına hiçbir şekilde delalet etmez. Nasıl etsin ki! Zira sözün gelişi bu durumda, daha evlâ bir yolla ona aykırı olmayan şey gerçekleştiğinde cezanın sabit olduğunu bildirmek üzere, cezanın her halükarda sabit oluşunu ona aykırı olan bir şeye bağlayarak beyan etmek içindir; nitekim Allah Azze ve Celle'nin: {قُل لَّوْ أَنتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبّى إِذًا لأمْسَكْتُمْ} “De ki: Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o takdirde kesinlikle tutardınız (harcamaktan korkup kısardınız)” kavlinde, Resûlullah (aleyhisselâm)’ın: 'İman Süreyya yıldızında olsaydı bile Fars'tan bazı adamlar ona ulaşırdı' hadisinde ve Ali (radıyallâhu anh)’ın: 'Perde kalksaydı yakînim artmazdı' sözünde olduğu gibi. Zira zikredilen cezalar, kendilerine aykırı olan ve zıtlarını gerektiren şeylere bağlanmıştır; bu da sebeplerinin yokluğu farz edilse yahut yokluk sebeplerinin gerçekleştiği farz edilse bile bizzat kendileri itibarıyla sübutlarının vacip olduğunu bildirmek içindir; artık böyle olmadığı zaman nasıl olmasın! Bu durum, Allah Teâlâ'nın: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىء وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “Ateş ona dokunmasa bile neredeyse yağı aydınlatacak” kavlindeki vasıl bildiren 'lev' üslubu üzeredir. Bunun ayrıntıları ve dalları, Allah Teâlâ'nın: {قال أَوَلَوْ كُنَّا كارهين} “Biz istemesek de mi? dedi” ayetinin tefsirinde açıkladığımız hususlardır. Ömer (radıyallâhu anh)’ın: 'Suhayb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi' sözü, şayet korkunun yokluğu zımnında isyan etmeyişin hayâ ve tazim gibi korkuyla birleşebilen başka bir medâra bağlanmasına hamledilirse Ebû Seleme'nin kızı hadisi kabilinden olur; şayet mübalağa yoluyla onun isyanının imkânsızlığını beyana hamledilirse bu kabilinden olur. Bu yüce ayet ise yaygın kullanım üzere gelmiştir; hallerinin vehametinin kemalini, başlarına gelen meşakkatlerin dehşetinin son noktasını ve bu meşakkatlerin, şayet Allah Teâlâ'nın iradesi onların duyularını yok etmeye taalluk etseydi bunu tam bir gereklilikle gerektiren şey gerçekleştiği için hemen yok olacağı bir şiddete ulaştığını ifade etmektedir. Buradaki 'lev' edatının, 'in' (eğer) edatı konumunda olarak birinin intifasıyla diğerinin intifasına delaletten soyutlanmış bir halde sadece cezasını şartına bağlamak için olduğu da söylenmiştir. Meşietin (dilemenin) mefulü ise carî olan kaide gereğince hazfedilmiştir; zira meşiet şart olarak vaki olduğunda ve mefulü cezanın muhtevası olduğunda, şairin şu sözünde olduğu gibi şaşılacak bir şey olmadıkça neredeyse hiç zikredilmez:

فلو شئتُ أن أبكِي دماً لبَكَيْتُه ... عليه ولكن ساحةُ الصبر أوسعُ أي لو شاء أن يذهب بسمعهم وأبصارهم لفعل ولكن لم يشأ لما يقتضيه من الحِكَم والمصالح وقرئ لأذهب بأسماعهم على زيادة الباء كما في قوله تعالى {وَلَا تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التهلكة} والإفرادُ في المشهورة لأن السمع مصدر في الأصل والجملة الشرطية معطوفةٌ على ما قبلها من الجمل الاستئنافية وقيل على كلما أضاء الخ وَقَولُهُ

'Onun için kan ağlamak isteseydim ağlardım / Fakat sabır meydanı daha geniştir.' Yani şayet onların işitmelerini ve görmelerini gidermek dileseydi bunu yapardı; fakat gerektirdiği hikmetler ve maslahatlar sebebiyle dilemedi demektir. Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التهلكة} “ve kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” kavlinde olduğu gibi bâ harfinin ziyadeliği ile 'le-ezhebe bi-esmâihim' şeklinde de okunmuştur. Meşhur kıraatte tekil kılınması, sem' (işitme) kelimesinin aslen mastar olmasındandır. Şart cümlesi, kendisinden önceki istinaf cümlelerine matuftur; 'küllemâ edâe...' cümlesine matuf olduğu da söylenmiştir. Ve Yüce...

عزَّ وَجَلَّ {إِنَّ الله على كل شَىْء قَدِيرٌ} تعليلٌ للشرطية وتقريرٌ لمضمونها الناطقِ بقدرته تعالى على إزالة مشاعرِهم بالطريق البرهاني والشيءُ بحسب مفهومِه اللغوي يقعُ على كل ما يصِحّ أن يُعلم ويُخبَرَ عنه كائناً ما كان على أنه في الأصلِ مصدر شاء أُطلِقَ على المفعول واكتُفي في ذلك باعتبار تعلقِ المشيئةِ به من حيث العلمُ والإخبارُ عنه فقط وقد خصَّ ههنا بالممكن موجوداً كان أو معدوماً بقضية اختصاصِ تعلقِ القدرة به لما أنها عبارةٌ عن التمكن من الإيجاد والإعدام الخاصَّيْن به وقيل هي صفةٌ تقتضي ذلك التمكن والقادر هو الذي إن شاء فعل وإن لم يشأْ لم يفعل والقديرُ هو الفعّال لكل ما يشاءُ كما يشاءُ ولذلك لم يوصَفْ به غيرُ الباري ﷻ ومعنى قدرتِه تعالى على الممكن الموجود حالَ وجوده أنه إن شاء إبقاءَه على الوجود أبقاه عليه فإن علةَ الوجود هي علةُ البقاء وقد مرَّ تحقيقُه في تفسير قوله تعالى {رَبّ العالمين} وإن شاء إعدامَه أعدمه ومعنى قدرته على المعدوم حالَ عدمِه أنه إن شاء إيجادَه أوجده وإن لم يشأْ لم يوجِدْه وقيل قدرةُ الإنسان هيئةٌ بها يتمكن من الفعل والترك وقدرةُ الله تعالى عبارة عن نفي العجز واشتقاقُ القدرة من القَدْر لأن القادر يوقع الفعل بقدْر ما تقتضيه إرادته أو بقدر قوتِه وفيه دليلٌ على أنَّ مقدورَ العبد مقدورٌ لله تعالى حقيقة لأنه شئ وكل شئ مقدورٌ له تعالى واعلم أنَّ كلَّ واحدٍ من التمثيلين وإن احتمل أنْ يكونَ من قبيلِ التمثيل المفرق كما في قوله

...ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّ الله على كل شَىْء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir” kavli, şart cümlesinin illeti ve O Teâlâ'nın onların duyularını gidermeye kadir olduğunu bürhanî yolla dile getiren muhtevasının takriridir. 'Şey' kelimesi lügat mefhumu itibarıyla, ne olursa olsun bilinmesi ve kendisinden haber verilmesi sahih olan her şeye ıtlak olunur; nitekim aslen 'şâe' fiilinin mastarı olup meful manasında kullanılmıştır ve bunda sadece ilim ve haber verme cihetinden meşietin ona taallukunu dikkate almakla yetinilmiştir. Burada ise kudretin taallukunun ona has olması gereğiyle, var olsun yok olsun mümkin olan şeylere tahsis edilmiştir; çünkü kudret, mümkine has olan var etme ve yok etmeye güç yetirebilmekten ibarettir. Kudretin o güç yetirmeyi gerektiren bir sıfat olduğu da söylenmiştir. Kâdir; dilerse yapan, dilemezse yapmayan kimsedir. Kadîr ise dilediği her şeyi dilediği gibi yapandır; bu sebeple Bârî (celle celâluhû)’dan başkası bu sıfatla nitelenmemiştir. Allah Teâlâ'nın var olan mümkine varlığı esnasında kadir olmasının manası; şayet onun varlığını devam ettirmeyi dilerse devam ettirir -zira varlığın illeti bekânın da illetidir; bunun tahkiki {رَبّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi” kavlinin tefsirinde geçmişti-, şayet onu yok etmeyi dilerse yok eder demektir. Yok olan mümkine yokluğu esnasında kadir olmasının manası ise; şayet onu var etmeyi dilerse var eder, dilemezse var etmez demektir. İnsanın kudretinin fiil ve terke güç yettiği bir heyet olduğu, Allah Teâlâ'nın kudretinin ise aczin nefyi demek olduğu da söylenmiştir. Kudretin iştikakı 'kadr' kelimesindendir; çünkü kâdir olan, fiili iradesinin veya kuvvetinin takdir ettiği ölçüde meydana getirir. Bunda kulun makdûrunun (güç yetirdiği şeyin) hakikatte Allah Teâlâ'nın da makdûru olduğuna delil vardır; zira o da bir şeydir ve her şey O Teâlâ'nın kudreti dâhilindedir. Bil ki, şu beyitte olduğu gibi:

كأنْ قلوبَ الطير رَطْباً ويابسا ... لدى وَكرها العُنّابُ والحَشَفُ البالي

'Kuşların yuvalarındaki kalpleri taze ve kuru haldeyken / Sanki hünnap ile kurumuş hurma gibidir.'

بأن يُشبَّه المنافقون في التمثيل الأول بالمستوقدين وهُداهم الفطريُّ بالنار وتأييدُهم إياه بما شاهدوه من الدلائل باستيقادها وتمكنِهم التامِّ من الانتفاع به بإضاءتها ما حولهم وإزالته بإذهاب النور الناري وأخذ الضلالة بمقابلته بملابستهم الظلماتِ الكثيفة وبقائهم فيها ويشبهوا في التمثيل الثاني بالسابلة والقرآنُ وما فيه من العلومِ والمعارفِ التي هي مدارُ الحياة الأبدية بالصيب الذي هو سببُ الحياة الأرضيةِ وما عَرَض لهم بنزوله من الغموم والأحزان وانكساف البال بالظلمات وما فيهِ من الوعدِ والوعيدِ بالرعدِ والبرقِ وتصامِّهم عما يقرَع أسماعَهم من الوعيد بحال من يَهُولُه الرعدُ والبرق فيخاف صواعقَه فيسدُّ أذنه عنها ولاخلاص له منها واهتزازُهم لِمَا يلمع لهم من رَشَدٍ يدركونه أو رِفد يُحرِزونه بمشيهم في مَطْرَحِ ضوء البرق كلما أضاء لهم وتحيُّرهم في أمرهم حين عنَّ لهم مصيبةٌ بوقوفهم إذا أظلم عليهم لكن الحملَ على التمثيل المركب الذي لا يعتبر فيه تشبيهُ كلِّ واحدٍ من المفردات الواقعة في أحد الجانبين بواحدٍ من المفردات الواقعة في الجانب الآخر على وجه التفصيل بل يُنتزع فيه من المفردات الواقعة في جانب المشبَّه هيئةٌ فتُشبَّهُ بهيئةٍ أخرى منتزعةٍ من المفردات الواقعة في جانب المشبَّه به بأن يُنتزع من المنافقين وأحوالهم المفصلة في كلِّ واحدٍ من التمثيلين هيئةٌ على حدة وينتزع من كل واحدٍ من المستوقدين وأصحاب الصيب وأحوالهم المحكية هيئة بحيالها فتشبية كلَّ واحدةٍ من الأوليين بما يضاهيها من الأُخْرَيين هو الذي يقتضيهِ جزالةُ التنزيل ويستدعيه فخامةُ شأنه الجليلِ لاشتماله على التشبيه الأولِ إجمالاً مع أمرٍ زائدٍ هو تشبيهُ الهيئة وإيذانُه بأن اجتماعَ تلك المفردات مستتبعٌ لهيئة عجيبةٍ حقيقةٍ بأن تكون مثلاً في الغرابة

Her iki temsilin de ayrıntılı temsil (temsîl-i müferrak) kabilinden olması muhtemeldir: Şöyle ki, birinci temsilde münafıklar ateş yakanlara, fıtrî hidayetleri ateşe, şahit oldukları delillerle onu teyit etmeleri ateşi tutuşturmaya, ondan faydalanmaya tam güç yetirmeleri ateşin çevrelerini aydınlatmasına, hidayetin zevali ateşin nurunun giderilmesine ve hidayete mukabil sapıklığı almaları koyu karanlıklara bürünmelerine ve orada kalakalmalarına benzetilir. İkinci temsilde ise onlar yolculara; ebedî hayatın medârı olan ilim ve marifetleri barındıran Kur'an, yeryüzündeki hayatın sebebi olan sağanağa; onun inmesiyle başlarına gelen kederler, hüzünler ve can sıkıntıları karanlıklara; onda bulunan vaat ve tehditler gök gürültüsü ve şimşeğe; kulaklarına çarpan tehditlere karşı sağır kesilmeleri gök gürültüsü ve şimşekten dehşete düşüp yıldırımlarından korkarak kulaklarını tıkayan fakat bundan kurtuluşu olmayan kimsenin haline; kavrayacakları bir doğru yolu veya elde edecekleri bir menfaati parıldarken gördüklerinde heyecanlanıp sevinmeleri her aydınlattığında şimşeğin ışığının düştüğü yerde yürümelerine; başlarına bir musibet geldiğinde işlerinde şaşkına dönmeleri ise üzerlerine karanlık çöktüğünde durakalmalarına benzetilir. Ancak iki taraftan birinde yer alan müfredatın her birinin diğer tarafta yer alan müfredattan biriyle ayrıntılı olarak benzetilmesinin dikkate alınmadığı, bilakis müşebbeh tarafında yer alan müfredattan bir heyet intiza edilip müşebbehün bih tarafındaki müfredattan intiza edilen başka bir heyete benzetildiği mürekkep temsile hamledilmesi —şöyle ki, iki temsilin her birinde münafıklardan ve ayrıntılı hallerinden başlı başına bir heyet intiza edilir; ateş yakanlardan, yağmura tutulanlardan ve onların hikâye edilen hallerinden de kendi içinde bir heyet intiza edilir; böylece önceki iki heyetten her biri sonraki iki heyetten kendisine benzeyene teşbih edilir— Tenzil'in metanetinin gerektirdiği ve onun celil şanının azametinin davet ettiği tercihtir. Çünkü bu yaklaşım, birinci teşbihi icmâlî olarak ihtiva etmekle birlikte heyetin teşbihi gibi ilave bir hususu da kapsamakta ve bu müfredatın bir araya gelmesinin gariplikte darb-ı mesel olmaya layık harikulade bir heyet doğurduğunu bildirmektedir.

البقرة (٢١)

Bakara (21)

{يا أيها الناس اعبدوا رَبَّكُمُ} إثرَ ما ذكر الله تعالى علو طبقة كتابه الكريم وتخزب الناس في شأنه إلى ثلاث فرقٍ مؤمنةٍ به محافظةٍ على ما فيه من الشرائع والأحكام وكافرةٍ قد نبذتْه وراءَ ظهرِها بالمجاهرة والشقاق وأخرى مذبذبةٍ بينهما بالمخادعة والنفاق ونعْتِ كل فرقةٍ منها بما لَها من النعوت والأحوال وبين مالهم من المصير والمآل أقبل عليهم بالخطاب على نهج الالتفات هزاً لهم إلى الإصغاء وتوجيها لقوبهم نحو التلقي وجبراً لما في العبادة من الكُلفة بلذة الخطاب فأمرهم كافةً بعبادته ونهاهم عن الإشراك به ويا حرفٌ وضع لنداء البعيد وقد ينادى به القريبُ تنزيلاً له منزلةَ البعيد إما إجلالاً كما في قول الداعي يا ألله ويا ربِّ وهو أقربُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الوريد استقصاراً لنفسه واستبعاداً لها من محافل الزلفى ومنازلِ المقربين وإما تنبيهاً على غفلته وسوءِ فهمِه وقد يُقصد به التنبيهُ على أنَّ ما يعقبُه أمرٌ خطير يعتنى بشأنه وأي اسمٌ مبهمٌ جعل وصلُه إلى نداء المعروف باللام لا على أنه المنادى أصالةً بل على أنه صفةٌ موضحة له مزيلة لإبهامه والتزام رفعُه مع انتصاب موصوفه محلاً إشعاراً بأنه المقصود بالنداء وأُقحمَتْ بينهما كلمةُ التنبيه تأكيداً لمعنى النداء وتعويضاً عما يستحقه أي من المضاف إليه ولِما ترى من استقلالِ هذه الطريقة بضروبٍ من أسباب المبالغةِ والتأكيد كثُر سلوكُها في التنزيل المجيد كيف لا وكلُّ ما ورد في تضاعيفه على العباد من الأحكام والشرائعِ وغير ذلك خطوبٌ جليلةٌ حقيقةٌ بأن تقشعِرَّ منها الجلودُ وتطمئنَّ بها القلوبُ الأبية ويتلَقَّوْها بآذانٍ واعية وأكثرهم عنها غافلون فاقتضى الحالُ المبالغةَ والتأكيدَ في الإيقاظ والتنبيه والمرادُ بالناس كافةُ المكلفين الموجودين في ذلك العصر لما أن الجموعَ وأسماءَها المحلاة باللام للعموم بدليل صحة الاستثناءِ منها والتأكيدِ بما يفيد العمومَ كمَا في قولِهِ تعالى {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} واستدلالِ الصَّحابةِ رضوانُ الله تعالَى عليهم أجمعين بعمومها شائعاً ذائعاً وأما مَنْ عداهم ممن سيوجد منهم فغيرُ داخلين في خطاب المشافهة وإنما دخولُهم تحت حُكْمِه لما تواتر من دينه ﷺ ضرورةَ أن مقتضى خطابه وأحكامِه شاملٌ للموجودين من المكلفين ولمن سيوجد منهم إلى قيام الساعة ولا يَقدح في العموم ما رُوي عن علقمةَ والحسنِ البصري من أن كلَّ ما نزل فيه يا أَيُّهَا الناس فهو مكي إذ ليس من ضرورة نزولِه بمكةَ شرَّفها الله تعالَى اختصاصُ حُكمِه بأهلها ولا من قضية اختصاصِه بهم اختصاصُه بالكفار إذ لم يكن كلُّ أهلها حئينئذ كفرةً ولا ضيرَ في تحقق العبادة في بعض المكلفين قبل ورود هذا الأمر لما أن المأمورَ به القدرُ المشترك الشاملُ لإنشاء العبادةِ والثباتِ عليها والزيادةِ فيها مع أنها متكررة حسب تكررِ أسبابها ولا في انتفاء شرطها في الآخرين منهم أعني الإيمان لأن الأمرَ بها منتظِمٌ للأمر بما لا تم إلا به وقد عُلم من الدين ضرورةً اشتراطُها به فإن أمرَ المحْدِث بالصلاة مستتبع للأمرِ بالتوضّي لا محالة وقد قيل المراد بالعبادة ما يعُمّ أفعالَ القلبِ أيضاً لما أنها عبارةٌ عن غاية التذلُّلِ والخضوعِ ورُوي عن ابن عبَّاسٍ ﵄ أنَّ كلُّ ما وردَ في القرآنِ من العبادات فمعناها التوحيد وقيل معنى اعبدوا وحِّدوا وأطيعوا ولا في كون بعضٍ من الفِرْقتين الأخيرتين ممن لا يُجدي فيهم الإنذارُ بموجب النصِّ القاطعِ لما أن الأمرَ لقطع الأعذار

{يا أيها الناس اعبدوا رَبَّكُمُ} “Ey insanlar! Rabbinize kulluk edin” kavli: Allah Teâlâ yüce kitabının mertebesinin yüksekliğini ve insanların onun karşısında üçe ayrıldığını —ona iman eden ve içindeki şeriat ve hükümleri koruyan fırka, onu açıkça ve düşmanlıkla arkasına atan kâfir fırka ve aldatma ve nifakla bu ikisi arasında bocalayan diğer fırka— zikredip, bu fırkalardan her birini sahip olduğu nitelik ve hallerle vasıfladıktan ve varacakları yeri ve akıbetlerini açıkladıktan sonra; kulak vermelerini sağlamak, kalplerini vahyi kabule yöneltmek ve ibadetteki külfeti hitabın lezzetiyle telafi etmek üzere iltifat yoluyla hitapla onlara yöneldi; böylece hepsine birden O'na kulluk etmelerini emretti ve O'na şirk koşmaktan nehyetti. 'Yâ' (يا) harfi uzaktakine nida etmek için konulmuştur; bazen de yakındaki kimse ya tazim için uzaktaki makamına indirilerek onunla çağrılır —nitekim dua edenin, Allah Azze ve Celle kendisine şah damarından daha yakın olduğu halde, kendi nefsini kusurlu ve yakınlık meclislerinden ve mukarreblerin menzillerinden uzak görerek 'Yâ Allah, Yâ Rabbî' demesi gibi— ya da onun gafletini ve anlayışsızlığını ihtar etmek için çağrılır. Bazen de bununla, peşinden gelecek şeyin ehemmiyet verilmesi gereken mühim bir iş olduğuna dikkat çekmek kastedilir. 'Eyyü' (أيُّ) müphem bir isim olup, bizzat münada kılınmak için değil, harf-i tarifle marife kılınana nidaya bir vasıta kılınmıştır; bilakis nidayla kastedilenin o olduğunu hissettirmek üzere sıfatlanan lafız mahallen mansup olduğu halde onun ref'i lazımdır. Nida manasını pekiştirmek ve 'eyyü'nün muzafun ileyhten hak ettiği şeyin karşılığı olmak üzere aralarına tenbih kelimesi sokulmuştur. Bu metodun çeşitli mübalağa ve tekit vesilelerine müstakil olarak sahip olduğunu gördüğün içindir ki, yüce Tenzil'de bu yolun takibi çok olmuştur. Nasıl olmasın ki! Zira onun aralarında kullara gelen hükümler, şeriatlar ve diğer hususların hepsi; derilerin kendisinden ürpereceği, dik kafalı kalplerin kendisiyle sükûnet bulacağı ve can kulağıyla karşılamaları gereken pek mühim işlerdir; oysa insanların çoğu bunlardan gafildir; bu sebeple hal, uyandırma ve tenbihte mübalağayı ve pekiti gerektirmiştir. 'İnsanlar'dan kasıt, o asırda mevcut olan bütün mükelleflerdir; zira çoğullar ve harf-i tarifle süslenmiş isimleri, onlardan istisnanın sahih olması ve Allah Teâlâ'nın: {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Meleklerin hepsi toptan secde ettiler” kavlinde olduğu gibi umum ifade eden lafızlarla tekit edilmesi ve sahabe (radıyallâhu anhum ecmaîn)’in bunların umumu ile yaygın ve meşhur şekilde istidlal etmesi deliliyle umum ifade eder. Onların dışında sonradan var olacak kimselere gelince; onlar doğrudan muhatap olma hitabına dâhil değillerdir; onların bu hükmün altına girmesi, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)’in dininden mütevatir olarak sabit olan hususlardan ötürüdür; zira onun hitabının ve hükümlerinin gereği, kıyamete kadar mevcut olan ve var olacak bütün mükellefleri zorunlu olarak kapsar. Alkame ve Hasan-ı Basrî'den rivayet edilen 'İçinde yâ eyyühe'n-nâs bulunan her ayet Mekkîdir' sözü bu umuma halel getirmez; zira ayetin Allah Teâlâ'nın şerefli kıldığı Mekke'de inmiş olması, hükmünün oranın ehline has olmasını gerektirmez; oranın ehline has olması da kâfirlere has olmasını gerektirmez, zira o vakit oranın halkının tamamı kâfir değildi. Bu emrin gelişinden önce bazı mükelleflerde ibadetin gerçekleşmiş olmasında da bir sakınca yoktur; çünkü emredilen şey, ibadeti başlatmayı, onda sebat etmeyi ve onu artırmayı kapsayan ortak paydadır (kadr-i müşterek); üstelik ibadetler sebeplerinin tekrarlanmasıyla tekrarlanır. Mükelleflerin diğer kısmında onun şartının yani imanın bulunmayışında da bir zarar yoktur; zira ibadeti emretmek, ancak kendisiyle tamam olacağı şeyi de emretmeyi kapsar; ibadetin iman şartına bağlı olduğu ise dinden zaruretle bilinmektedir, nitekim abdestsiz kimseye namaz kılmasını emretmek zorunlu olarak abdest almasını emretmeyi de doğurur. İbadetin son derece tezellül ve boyun eğmekten ibaret olması sebebiyle kalbin fiillerini de kapsayan şeylerin kastedildiği söylenmiştir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)’dan Kur'an'da geçen bütün ibadetlerin manasının tevhid olduğu rivayet edilmiştir; 'İbadet edin' sözünün manasının 'Tevhid edin ve itaat edin' olduğu da söylenmiştir. Son iki fırkadan bazılarının kesin nassın hükmü gereğince uyarının fayda vermeyeceği kimselerden olmasında da bir beis yoktur; zira emir mazeretleri ortadan kaldırmak içindir...

ليس فيه تكليفُهم بما ليس في وُسعهم من الإيمان بعدم إيمانهم أصلاً إذ لاقطع لأحدٍ منهم بدخوله في حكم النص قطعا وورود النص بذلك لكونهم في أنفسهم بسوء اختيارهم كذلك لا أن كونَهم كذلك لورود النص بذلك فلا جبر أصلاً نعم لتخصيص الخطاب بالمشركين وجهٌ لطيفٌ ستقف عليه عند قوله تعالى {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} وإيراده تعالى بعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين لتأكيد موجب الأمرِ بالإشعار بعلّيتها للعبادة {الذى خَلَقَكُمْ} صفة أُجريت عليه سبحانه للتبجيل والتعليل إثرَ التعليل وقد جُوِّز كونُها للتقييد والتوضيح بناءً على تخصيص الخطاب بالمشركين وحملِ الربِّ على ما هو أعمُّ من الرب الحقيقي والآلهة التي يسمونها أرباباً والخلق إيجاد الشيء على تقديرٍ واستواءٍ وأصله التقدير يقال خلق النعلَ أي قدَّرها وسواها بالمقياس وقرئ خلقكم بإدغام القاف في الكاف {والذين مِن قَبْلِكُمْ} عطفٌ على الضمير المنصوبِ ومتممٌ لما قصد من التعظيم والتعليل فإن خلقَ أصولهم من موجبات العبادة كخلق أنفسهم ومن ابتدائية متعلقةٌ بمحذوف أي كانوا من زمان قبلَ زمانكم وقيل خلقَهم من قبلِ خلقِكم فحُذف الخلقُ وأقيم الضمير مكانه والمرادُ بهم مَنْ تقدّمهم من الأمم السالفة كافة ومن ضرورة عمومِ الخطابِ بيانُ شمولِ خلقِه تعالى للكل وتخصيصُه بالمشركين يؤدي إلى عدم التعرضِ لخلقِ من عاداهم من معاصريهم وإخراجُ الجملةُ مُخرجَ الصلةِ التي حقُها أن تكونَ معلومةَ الانتسابِ إلى الموصول عندهم أيضاً مع أنهم غيرُ معترفين بغاية الخلق وإن اعترفوا بنفسه كما ينطِق به قوله تعالى {وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ الله} للإيذان بأن خلقهم التقوى من الظهور بحيث لايتأتى لأحد إنكاره وقرئ وخلق من قبلكم وقرئ والذين مَنْ قبلكم بإقحام الموصول الثاني بين الأول وصلته توكيداً كإقحام اللام بين المضافين في لاأبالك أو بجعله موصوفاً بالظرف خبراً لمبتدأٍ محذوفٍ أيْ الذين هم أناس كائنون مِن قَبْلِكُمْ {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} المعنى الوضعي لكلمة لعل هو إنشاءُ توقع أمرٍ مترددٍ بين الوقوع وعدمِه مع رجحان الأول وأما محبوبٍ فيسمى ترجياً أو مكروهٍ فيسمَّى إشفاقاً وذلك المعنى قد يعتبر تحققُه بالفعل إما من جهة المتكلم كما في قولك لعل الله يرحمني وهو الأصلُ الشائعُ في الاستعمال لأن معانيَ الانشاءاتِ قائمةٌ به وإما من جهة المخاطب تنزيلاً له منزلةَ المتكلم في التلبّس التام بالكلام الجاري بينهما كما في قوله سبحانه {فَقُولَا لَهُ قَوْلاً لَّيّناً لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يخشى} وقد يعتبر تحققُه بالقوة بضربٍ من التجوز إيذاناً بأن ذلك الأمرَ في نفسه مَئنّةٌ للتوقع متصفٌ بحيثية مصححةٍ له من غيرِ أن يعتبر هناك توقعٌ الفعل من توقع أصلاً فإن روعِيَتْ في الآية الكريمة جهةُ المتكلم يستحيلُ إرادةُ ذلك المعنى لامتناع التوقعِ من علاّم الغيوب ﷿ فيُصار إما إلى الاستعارة بأن يُشبَّه طلبُه تعالى من عباده التقوى مع كونهم مئنةً لها لتعاضُد أسبابها برجاء الراجي من المرجوَّ منه أمراً هيِّنَ الحصول في كون متعلَّقِ كلَ منهما متردداً بين الوقوع وعدمِه مع رجحان الأول فيستعار له كلمةُ لعل استعارةً تبعية حرفيةً للمبالغة في الدلالة على قوة الطلب وقُربِ المطلوب من الوقوع وإما إلى التمثيل بأن يلاحَظَ خلقُه تعالى إياهم مستعدين للتقوى وطلبه إياها منه وهم متمكنون منها جامعون لأسبابها ويُنتزَعُ من ذلك هيئةٌ فتُشبَّه بهيئةٍ منتزَعةٍ من الراجي ورجائه من المرجو منه شيئاً سهلَ المنال فيستعمل في الهيئة الأولى ما حقه أن يستعمل في الثانية فيكون هناك استعارةٌ تمثيلية قد صُرِّح من ألفاظها بما هو العمدة في انتزاع الهيئة المشبه بها أعني كلمةَ الترجي والباقي منويٌّ بألفاظ متخيلة بها

...Bunda onların, kendi inkârlarına iman etmeleri gibi güçlerinin yetmeyeceği bir şeyle mükellef tutulmaları söz konusu değildir; zira onlardan hiçbiri bu nassın kapsamına girdiğini kesin olarak bilemez. Bu husustaki nassın gelişi de bizzat kendilerinin kötü tercihleriyle böyle olmalarındandır; yoksa böyle oluşları o nassın gelmiş olmasından değildir; dolayısıyla ortada asla bir cebir yoktur. Evet, hitabın müşriklere tahsis edilmesinin latif bir vechi vardır ki bunu Allah Teâlâ'nın {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} kavlinde göreceksin. O Teâlâ'nın hitap edilenlerin zamirine izafetle rubûbiyet unvanıyla getirilmesi, kulluğun illeti olduğunu hissettirerek emrin gereğini pekiştirmek içindir. {الذى خَلَقَكُمْ} “sizi yaratan [Rabbinize]” ifadesi, tazim ve peş peşe illet bildirmek üzere O Sübhânehu hakkında zikredilen bir sıfattır. Hitabın müşriklere tahsis edilmesi ve 'Rab' lafzının hakiki Rab ile onların rabler olarak isimlendirdikleri putlardan daha genel bir manaya hamledilmesine dayanılarak, bunun takyit ve tavzih için olması da caiz görülmüştür. Halk (yaratma); bir şeyi bir takdir ve denge üzere var etmektir, aslı ise takdir etmektir; nitekim 'ayakkabıyı biçti' (halaka'n-na'l) denir ki onu ölçüye göre takdir edip denkleştirdi demektir. Kaf'ın kâf'a idğamıyla 'halakküm' şeklinde de okunmuştur. {والذين مِن قَبْلِكُمْ} “ve sizden öncekileri de [yaratan]” kavli, mansup zamire matuftur ve tazim ile talilden kastedilen şeyi tamamlayıcıdır; zira onların atalarını yaratmak da bizzat kendilerini yaratmak gibi ibadetin gereklerindendir. 'Min' ibtida içindir ve mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'sizin zamanınızdan önceki bir zamanda bulunanları' demektir. 'Sizin yaratılmanızdan önce onları yaratan' manasında olduğu, dolayısıyla yaratma lafzının hazfedilip yerine zamirin ikame edildiği de söylenmiştir. Onlardan kasıt, geçmiş ümmetlerin tamamıdır. Hitabın umumunun bir gereği olarak, O Teâlâ'nın yaratmasının herkesi kapsadığının beyanı lazımdır; hitabın müşriklere tahsisi ise onların çağdaşı olan diğer kimselerin yaratılışına değinilmemesine yol açar. Cümlenin, kendi nezdinde de mevsule nispetinin bilinmesi gereken sıla kalıbında çıkarılması —oysa onlar yaratmanın bizzat kendisini, Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ الله} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler” kavlinin bildirdiği üzere itiraf etseler de yaratılışın gayesini itiraf etmemektedirler— yaratılışın gayesi olan takvanın hiç kimsenin inkâr edemeyeceği derecede apaçık olduğunu bildirmek içindir. 'Ve haleka men kableküm' ve birinci mevsul ile sılası arasına ikinci mevsulün tekit maksadıyla sokulmasıyla —tıpkı 'lâ ebâ leke' ifadesinde iki muzaf arasına lâm'ın sokulması gibi— yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak zarfla vasıflanmış kılınmasıyla 'vellezîne men kableküm' yani 'sizden önce var olan birtakım insanlar olan o kimseleri' şeklinde de okunmuştur. {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” kavline gelince: 'Lealle' kelimesinin vaz'î manası, vuku bulması ile bulmaması arasında tereddütlü olup birincisi ağır basan bir işin gerçekleşmesini beklemeyi (tevakku) inşa etmektir. Şayet sevilen bir şey ise buna 'teraccî' (umut), hoşlanılmayan bir şey ise 'işfâk' (korku) denir. Bu mananın bilfiil gerçekleşmesi; ya senin 'Umulur ki Allah bana merhamet eder' sözünde olduğu gibi konuşan (mütekellim) cihetinden dikkate alınır —ki inşâî manalar onunla kaim olduğu için kullanımda yaygın olan asıl budur— ya da aralarında cereyan eden söze tam anlamıyla bürünmesi sebebiyle konuşan makamına indirilerek muhatap cihetinden dikkate alınır; nitekim Yüce Allah'ın: {فَقُولَا لَهُ قَوْلاً لَّيّناً لَّعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يخشى} “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar” kavlinde böyledir. Bazen de o işin bizzat kendisinin beklenmeye layık olduğunu ve bunu doğrultacak bir vasıfla vasıflandığını bildirmek üzere bir tür mecaz yoluyla bilkuvve gerçekleştiği dikkate alınır; bu durumda bekleyenden bilfiil bir bekleme asla dikkate alınmaz. Eğer yüce ayette mütekellim ciheti gözetilirse, gaybları hakkıyla bilen Allah Azze ve Celle hakkında bir şeyi bekleme imkânsız olduğundan bu hakiki mananın murat edilmesi muhal olur. Bu durumda ya istiareye gidilir; şöyle ki, Allah Teâlâ'nın kullarından takvayı talep etmesi —sebepleri bir araya geldiği için onların buna elverişli olmalarıyla birlikte— her ikisinin taalluk ettiği şeyin vuku bulması ağır basmakla birlikte tereddütlü olması bakımından, umut edenin umulan kimseden elde edilmesi kolay bir şeyi ummasına benzetilir; böylece 'lealle' kelimesi, talebin kuvvetine ve matlubun vukuunun yakınlığına delalette mübalağa için tebeî-harfî bir istiare ile onun için istiare edilir. Yahut temsile gidilir; şöyle ki, Allah Teâlâ'nın onları takvaya istidatlı olarak yaratması, buna güçleri yetip sebeplerine sahip oldukları halde bunu onlardan talep etmesi dikkate alınır; bundan bir heyet intiza edilir ve elde edilmesi kolay bir şeyi umulan kimseden uman kişinin ve onun umudunun heyetine teşbih edilir; böylece birinci heyette, hakkı ikinci heyette kullanılmak olan lafız kullanılır. Bu takdirde lafızlarından, benzetilen heyetin intiza edilmesinde asıl dayanak olan şeyin yani tereccî kelimesinin açıkça söylendiği, geri kalanının ise kendisiyle...

البقرة (٢٢)

Bakara (22)

يحصل التركيب المعتبر في التمثيل كما مر مراراً وأما جعلُ المشبهِ إرادتَه تعالى في الاستعارة والتمثيل فأمرٌ مؤسَّسٌ على قاعدة الاعتزالِ القائلة بجواز تخلّفِ المراد عن إرادتِه تعالى فالجملةُ حالٌ إما من فاعل خلقكم طالباً منكم التقوى أو من مفعوله وما عُطف عليه بطريق تغليبِ المخاطبين على الغائبين لأنهم المأمورون بالعبادة أي خلقكم وإياهم مطلوباً منكم التقوى أو علةٌ له فإن خلقَهم على تلك الحال في معنى خلقِهم لأجل التقوى كأنه قيل خلقكم لتتقوا أو كي تتقوا إما بناءً على تجويز تعليلِ أفعاله تعالى بأغراضٍ راجعةٍ إلى العباد كما ذهب إليه كثيرٌ من أهل السنة وإما تنزيلاً لترتُّب الغايةِ عَلى مَا هيَ ثمرةٌ لَهُ منزلةَ ترتبِ الغرضِ عَلى ما هُو غرضٌ لَهُ فإنَّ استتباعَ أفعاله تعالى لغاياتِ ومصالحَ متقنةٍ جليلة من غير أن تكون هي علةٌ غائيةٌ لها بحيث لولاها لما أَقدَم عليها ممَّا لَا نزاعَ فيهِ وتقييدُ خلقهم بما ذكر من الحال أو العلة لتكميل عِلّيته للمأمورِ به وتأكيدِها فإن إتيانَهم بما خُلقوا له أدخَلُ في الوجوب وإيثارُ تتقون على تعبُدون مع موافقته لقوله تعالى {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلَاّ لِيَعْبُدُونِ} للمبالغة في إيجابِ العبادةِ والتشديدِ في إلزامها لما أن التقوى قُصارى أمرِ العابد ومنتهى جُهده فإذا لزمتهم التقوى كان ما هو أدنى منها ألزمَ والإتيانُ به أهونَ وإن روعيت جهةُ المخاطبِ فلعل في معناها الحقيقي والجملةُ حالٌ من ضمير اعبدوا كأنه قيل اعبدوا ربكم راجين للانتظام في زُمرة المتقين الفائزين بالهدى والفلاح على أن المرادَ بالتقوى مرتبتُها الثالثة التي هي التَّبتلِ إلى الله ﷿ بالكلية والتنزُّه عن كل ما يشغل سره عن مراقبته وهي أقصى غايات العبادة التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ وبالانتظام القدرَ المشتركَ بين إنشائه والثباتِ عليه ليرتجيَه أربابُ هذه المرتبة وما دونها من مترتبتي التوقي عن العذاب المخلد والتجنّبِ عن كلِّ ما يُؤثِّمُ من فعل أو تركٍ كما مر في تفسير المتقين ولعل توسيطَ الحال من الفاعل بين وصْفي المفعول لما في التقديم من فوات الإشعارِ بكون الوصفِ الأول معظمَ أحكام الربوبية وكونِه عريقاً في إيجاب العبادة وفي التاخيرمن زيادة طول الكلام هذا على تقدير اعتبارِ تحققِ التوقعِ بالفعل فأما إن اعتُبر تحققُه بالقوة فالجملةُ حال من مفعول خلقكم وما عُطف عليه على الطريقة المذكورة أي خلقكم وإياهم حالَ كونكم جميعاً بحيث يرجو منكم كلُّ راج أن تتقوا فإنه ﷾ لما بَرَأهم مستعدين للتقوى جامعين لمباديها الآفاقية والأنفسية كان حالهم بحيث يرجو منهم كلُّ راجٍ أن يتقوا لا محالة وهذه الحالة مقارنةٌ لخلقهم وإن لم يتحقق الرجاء قطعاً واعلم أن الآية الكريمةَ مع كونها بعبارتها ناطقةً بوجوب توحيده تعالى وتحتّم عبادتِه على كافة الناس مرشدةٌ لهم بإشارتها إلى أن مطالعةَ الآياتِ التكوينيةِ المنصوبةِ في الأنفس والآفاق ومما يقضي بذلك قضاءً متقناً وقد بين فيها أولاً من تلك الآيات ما يتعلق بأنفسهم من خلقهم وخلقِ أسلافِهم لما أنه أقوى شهادةً وأظهرُ دلالة ثم عقب بما يتعلق بمعاشهم فقيل

...temsilde muteber olan terkibin hasıl olduğu tahayyül edilen lafızlarla niyet edildiği bir temsilî istiare bulunur; nitekim bu durum defalarca geçti. İstiare ve temsilde benzeyenin O Teâlâ'nın iradesi kılınmasına gelince; bu, muradın O Teâlâ'nın iradesinden geri kalmasının caiz olduğunu söyleyen İtizal esasına dayanan bir yaklaşımdır. Cümle; ya sizden takvayı talep edici olarak 'halakaküm'ün failinden haldir, ya da ibadetle emrolunanlar onlar olduğu için gaip olanlara muhatapların tağlibi yoluyla onun mefulünden ve ona matuf olandan haldir; yani 'sizden takva talep edilmiş olarak sizi ve onları yarattı' demektir. Yahut onun illetidir; zira onları o hal üzere yaratmak, sanki 'sakınasınız diye yahut sakınmanız için sizi yarattı' denilmiş gibi takva için yaratmak manasındadır. Bu da ya Ehl-i Sünnet'in çoğunun benimsediği üzere Allah Teâlâ'nın fiillerinin kullara raci gayelerle illetlendirilmesini caiz görmeye dayanır, ya da bir şeye semere olan gayenin o şey üzerine terettübünü, bir şeye gaye olan maksadın o şey üzerine terettübü makamına indirmekle olur; zira Allah Teâlâ'nın fiillerinin —onlar olmasaydı fiile girişmeyeceği anlamında bir gaye illeti olmaksızın— sağlam ve yüce gayeleri ve maslahatları peşinden getirmesi hiçbir ihtilafın bulunmadığı bir hakikattir. Onların yaratılışının zikredilen hal veya illet ile takyit edilmesi, emredilen şey için illet oluşunu ikmal etmek ve tekit etmek içindir; çünkü uğruna yaratıldıkları şeyi yerine getirmeleri vacip olmaya daha dâhildir. 'İbadet edersiniz' yerine 'sakınırsınız' lafzının tercih edilmesi —Allah Teâlâ'nın: {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلَاّ لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavline uygun olmakla birlikte— ibadeti vacip kılmada mübalağa yapmak ve onunla yükümlü tutmayı şiddetlendirmek içindir. Çünkü takva, ibadet edenin işinin son noktası ve gayretinin zirvesidir; onlara takva lazım geldiğinde, ondan daha aşağı olan şey haydi haydi lazım gelir ve onu yerine getirmek daha kolay olur. Şayet muhatap ciheti gözetilirse, 'lealle' hakiki manasındadır ve cümle 'u'büdû'daki zamirden haldir; sanki: 'Hidayet ve kurtuluşa eren müttakiler zümresine dâhil olmayı umarak Rabbinize kulluk edin' denilmiştir. Buradaki takvadan maksat; bütünüyle Allah Azze ve Celle'ye yönelmek ve kalbini O'nun murakabesinden alıkoyacak her şeyden uzaklaşmak demek olan ve yarışanların uğrunda yarıştığı ibadetin en nihai gayesi bulunan üçüncü mertebesidir; zümreye dâhil olmaktan maksat ise bu mertebenin ehli ile onun altındaki ebedî azaptan korunma ve 'el-müttakîn' tefsirinde geçtiği üzere fiil veya terk olarak günaha sokan her şeyden kaçınma mertebelerinin ehlinin bunu umabilmesi için dâhil oluşu başlatmak ile onda sebat etmek arasındaki ortak paydadır. Failden olan halin mefulün iki vasfı arasına sokulması; öne alınmasında birinci vasfın rubûbiyet hükümlerinin en büyüğü olduğunu ve ibadeti vacip kılmakta köklü bulunduğunu hissettirmenin kaçırılacak olması, sona bırakılmasında ise sözün gereksiz uzaması tehlikesinden ötürüdür. Bu, beklemenin bilfiil gerçekleştiğinin kabulü takdirindedir. Şayet bilkuvve gerçekleştiği kabul edilirse, cümle zikredilen usul üzere 'halakaküm'ün mefulünden ve ona matuf olandan haldir; yani 'her umut edenin sizden sakınmanızı umacağı bir halde sizi ve onları yarattı' demektir. Zira O Azze ve Celle onları takvaya müstaid, onun afâkî ve enfüsî başlangıçlarına sahip olarak yarattığında, halleri zorunlu olarak her umut edenin kendilerinden sakınmayı umacağı bir hal üzere olmuştur. Bu hal, umut bilfiil gerçekleşmese bile kesinlikle onların yaratılışına eşlik eden bir durumdur. Bil ki bu yüce ayet; ibaresiyle Allah Teâlâ'nın birliğinin vacip olduğunu ve O'na ibadetin bütün insanlara farz kılındığını açıkça ifade etmekle birlikte, işaretiyle de nefislerde ve ufuklarda yer alan kevnî ayetleri tefekkür etmenin bunu kesin bir hükümle gerekli kıldığını onlara göstermektedir. Ayette öncelikle bu ayetlerden nefisleriyle ilgili olan kendi yaratılışları ve atalarının yaratılışı beyan edilmiştir, zira bu şahitlik bakımından daha kuvvetli ve delalet bakımından daha açıktır; ardından maişetleriyle ilgili olanlar getirilmiş ve şöyle buyrulmuştur:

{الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الأرض فِرَاشاً} وهو في محل النصبِ على أنَّه صفةٌ ثانيةٌ لربكم موضحة أو مادحة أو على تقدير أخُص أو أمدَح أو في محلِ الرفعِ

{الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الأرض فِرَاشاً} “O, sizin için yeryüzünü bir döşek kıldı” kavli: Bu ifade, 'Rabbiküm' lafzı için tavzih edici veya medhedici ikinci bir sıfat olarak yahut 'tahsis ederim' veya 'överim' fiillerinin takdiriyle nasb mahallindedir; yahut...

على المدح والتعظيم بتقدير المبتدأ قال ابن مالك التُزم حذفُ الفعل في المنصوب على المدح إشعاراً بأنه إنشاء كما في المنادى وحُذف المبتدأ في المرفوع إجراءً للوجهين على سَننٍ واحد وأما كونُه مبتدأً خبرُه فلا تجعلوا كما قيل فيستدعي أن يكونَ مناطُ النهي مَا في حيزِ الصِّلةِ فقط من غيرِ أن يكون لما سلف من خلقهم وخلقِ مَنْ قبلهم مدخلٌ في ذلك مع كونه أعظمَ شأناً وجعل بمعنى صيّر والمنصوبان بعده مفعولاه وقيل هو بمعنى خلق وانتصابُ الثاني على الحالية والظرفُ متعلقٌ به على التقديرين وتقديمُه على المفعولِ الصريحِ لتعجيل المسَرَّة ببيان كونِ ما يعقُبه من منافع المخاطبين وللتشويق إليه لأن النفسَ عند تأخيرِ ما حقُّه التقديمُ لا سيَّما بعد الإشعار بمنفعته مترقبةً له فيتمكن لديها عند ورودِه عليها فضلُ تمكن أو لما في المؤخَّر وما عُطف عليهِ من نوع طول فلو قدُم لفات تجاوبُ أطرافِ النظم الكريم ومعنى جعلها فراشاً جعل بعضَها بارزاً من الماء مع اقتضاء طبعها الرسوبَ وجعلها متوسطةً بين الصلابة واللين صالحةً للقعود عليها والنوم فيها كالبساط المفروش وليس من ضرورة ذلك كونُها سطحاً حقيقيا فإن كرية شكلِها مع عظم جِرْمها مصححة لافتراشها وقرئ بساطاً ومِهاداً {والسماء بِنَاء} عطفٌ على المفعولين السابقين وتقديمُ حالِ الأرض لما أن احتياجَهم إليها وانتفاعَهم بها أكثرُ وأظهر أي جعلها قُبة مضروبةً عليكم والسماءُ اسم جنسٍ يُطلق على الواحد والمتعدد أو جمع سماوة أو سماءة والبناء في الاصل مصدرسمى به المبنيُّ بيتاً كان أو قُبةً أو خِباءً ومنه قولُهم بنى على امرأته لما أنهم كانوا إذا تزوجوا امرأةً ضربوا عليها خِباءً جديداً {وَأَنزَلَ مِنَ السماء مَاء} عطفٌ على جعل أي أنزل من جهتها أو منها إلى السحاب ومن السحاب إلى الأرض كما رُوي ذلك عنه ﵊ أو المرادُ بالسماء جهةُ العلو كما بنبئ عنه الإظهارُ في موضع الإضمار وهو على الأولين لزيادة التقرير ومن لابتداء الغايةِ متعلقةٌ بأنزل أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من المفعول أي كائناً من السماء قُدِّم عليه لكونه نكرةً وأما تقديمُ الظرفِ على الوجه الأول مع أنَّ حقَّهُ التأخيرُ عن المفعول الصريح فإما لأن السماءَ أصلُه ومبدؤه وإما لما مر من التشويق إليه مع ما فيه من مزيد انتظامٍ بينه وبينَ قولِهِ تعالى {فَأَخْرَجَ بِهِ} أي بسبب الماء {مِنَ الثمرات رِزْقاً لَّكُمْ} وذلك بأن أوْدَعَ في الماء قوةً فاعلةً وفي الأرض قوةً منفعلة فتولَّد من تفاعُلِهما أصنافُ الثمار أو بأن أجرى عادتَه بإفاضة صورِ الثمار وكيفيتها المتخالفة على المادة الممتزجة منها وإن كان المؤثرَ في الحقيقة قدرتُه تعالى ومشيئتُه فإنه تعالى قادر على أن يوجِدَ جميعَ الأشياء بلا مباد وموادَّ كما ابدع نفوس المبادي والاسباب لكن له ﷿ في إنشائها متقلبةً في الأحوال ومتبدلةً في الأطوار من بدائعَ حِكَمٌ باهرةٌ تُجَدِّدُ لأولي الأبصار عِبراً ومزيدَ طُمَأنينة إلى عظيم قدرتِه ولطيفِ حكمتِه ما ليس في إبداعها بغتة ومن للتبعيض لقوله تعالى {فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ} ولوقوعها بين مُنكَّرين أعني ماءً ورزقاً كأنه قيل وأنزل من السماء بعضَ الماء فأخرج به بعضَ الثمرات ليكون بعضَ رزقكم وهكذا الواقعُ إذ لم ينزل من السماء كلُّ الماء ولا أخرج من الأرض كل الثمرات ولا جعل كلَّ المرزوق ثماراً أو للتبيين ورزقاً مفعول بمعنى المرزوق ومن الثمرات بيانٌ له أو حال منه كقولك أنفقت من الدراهم ألفاً ويجوزُ أنْ يكونَ مَنْ الثمرات مفعولاً ورزقاً حالاً منه أو مصدراً من أخرج لأنه بمعنى رزق وإنما شاع ورودُ الثمرات دون الثمار مع أن الموضع موضعُ

...mübtedanın takdiriyle medih ve tazim üzere ref mahallindedir. İbn Mâlik demiştir ki: 'Münadada olduğu gibi bir inşâ olduğunu hissettirmek üzere medih maksadıyla mansup kılınan ifadede fiilin hazfi iltizam edilmiştir; merfu olanda ise her iki vechin tek bir çizgide cereyan etmesi için mübteda hazfedilmiştir.' Söylendiği üzere onun mübteda, haberinin ise 'felâ tec'alû' olması durumuna gelince; bu, nehyin dayanağının —daha azim bir şana sahip olmakla birlikte kendilerinin ve öncekilerin yaratılmış olmasının bunda hiçbir tesiri olmaksızın— sadece sılanın kapsamında bulunan şey olmasını gerektirir. 'Ceale' fiili 'sayyere' (kıldı/yaptı) manasındadır ve peşinden gelen iki mansup kelime onun mefulleridir; 'yarattı' manasında olduğu ve ikincisinin hal olarak mansup bulunduğu da söylenmiştir. Zarf (leküm) her iki takdire göre de fiile taalluk eder; açık mefulün önüne geçirilmesi, ardından gelen şeyin muhatapların menfaatine olduğunu beyan ederek sevinci peşinen tattırmak ve ona iştiyak uyandırmak içindir; çünkü nefis, hakkı öne alınmak olan bir şeyin —özellikle faydası hissettirildikten sonra— ertelenmesi esnasında onu gözetler ve ona ulaştığında kat kat daha iyi yerleşir; yahut geriye bırakılan şeyde ve ona matuf olanda bir tür uzunluk bulunduğundan, şayet öne alınsaydı yüce nazmın uçlarının birbiriyle ahengi kaçardı. Yeryüzünün döşek kılınmasının manası; tabiatı dibe batmayı gerektirdiği halde bir kısmının sudan açığa çıkarılması ve serilmiş bir yaygı gibi üzerinde oturmaya ve uyumaya elverişli olacak şekilde sertlik ile yumuşaklık arasında orta bir halde kılınmasıdır. Bunun zorunlu bir sonucu olarak yeryüzünün gerçek bir düzlem olması gerekmez; zira cürmünün büyüklüğü ile birlikte kürevî şekli de döşek edinilmesine imkân verir. 'Bisaatan' ve 'mihâden' şeklinde de okunmuştur. {والسماء بِنَاء} “ve göğü bir bina (kubbe) [kıldı]” kavli, önceki iki mefule matuftur; yeryüzünün halinin öne alınması, ona olan ihtiyaçlarının ve ondan faydalanmalarının daha çok ve daha açık olmasındandır; yani 'göğü üzerinize kurulmuş bir kubbe kıldı' demektir. Semâ, tekil ve çoğula ıtlak edilen bir cins ismidir yahut semâve veya semâe kelimesinin çoğuludur. Binâ aslen mastardır; ev, kubbe yahut çadır olsun inşa edilen şeye bununla isim verilmiştir; nitekim Arapların bir kadınla evlendiklerinde onun üzerine yeni bir çadır kurdukları için 'hanımının üzerine bina etti' (benâ alâ imraetihî) demeleri bundandır. {وَأَنزَلَ مِنَ السماء مَاء} “ve gökten bir su indirdi” kavli, 'ceale' fiiline matuftur; yani onun yönünden yahut O'ndan (aleyhisselâm) rivayet edildiği üzere semadan buluta ve buluttan yere indirdi demektir; ya da semadan maksat, zamir makamında açık ismin getirilmesinin hissettirdiği üzere yücelik yönüdür. Bu zahir ismin gelişi ilk iki ihtimale göre ise takriri artırmak içindir. 'Min' ibtida-i gaye içindir; 'enzele'ye taalluk eder yahut mefulden hal olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'gökten var olan bir su' demektir ve nekre olduğu için onun önüne geçirilmiştir. İlk veche göre zarfın, hakkı açık mefulden sonra gelmek olduğu halde öne geçirilmesi; ya semanın onun aslı ve kaynağı olmasından ya da ona iştiyak uyandırmak için geçen sebepten ötürüdür; bununla birlikte O Teâlâ'nın: {فَأَخْرَجَ بِهِ} yani 'su sebebiyle çıkardı' kavli ile arasındaki nizamın kuvvetlenmesi de vardır. {مِنَ الثمرات رِزْقاً لَّكُمْ} “ürünlerden size bir rızık” kavli: Bu da suda etken bir kuvvet, toprakta ise edilgen bir kuvvet var etmesiyle bu ikisinin etkileşiminden meyve çeşitlerinin türemesi suretiyle; yahut hakiki fail O Teâlâ'nın kudreti ve iradesi olmakla birlikte, onlardan harmanlanan maddeye meyvelerin suretlerini ve farklı keyfiyetlerini akıtma adetini cereyan ettirmesi suretiyledir. Zira O Teâlâ, maddelerin ve sebeplerin zatlarını yoktan var ettiği gibi, bütün eşyayı başlangıçlar ve maddeler olmaksızın da var etmeye kadirdir; ancak O Azze ve Celle için eşyayı haller içinde dönüşen ve tavırlar içinde değişen bir tarzda yaratmasında; basiret sahipleri için ibretleri ve O'nun yüce kudretine ve latif hikmetine olan mutmainliği tazeleyen eşsiz ve parlak hikmetler vardır ki bunlar bir anda yoktan var etmede bulunmaz. 'Min' teb'îz (kısmîlik) içindir; zira Allah Teâlâ: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ} “Bununla ürünler çıkardık” buyurmuştur ve su ile rızık gibi iki nekre lafız arasında yer almıştır; sanki 'Gökten suyun bir kısmını indirdi, böylece onunla ürünlerin bir kısmını sizin rızkınızın bir kısmı olsun diye çıkardı' denilmiştir. Nitekim vakıa da böyledir; zira gökten suyun tamamı inmediği gibi, yerden de meyvelerin tamamı çıkmamış ve rızık kılınan her şey de meyvelerden ibaret yapılmamıştır. Yahut tebyîn (açıklama) içindir; 'rızkan' ise 'merzuk' (rızık verilen şey) manasında mefuldür ve 'mine's-semerât' onun beyanı veya 'Dirhemlerden bin tanesini harcadım' sözünde olduğu gibi ondan haldir. 'Mine's-semerât'ın meful, 'rızkan'ın ondan hal olması yahut 'rızıklandırdı' manasında olduğu için 'ahrece' fiilinin mastarı olması da caizdir. Makam çokluk makamı olduğu halde 'simâr' yerine 'semerât'ın gelişinin yaygın olması; senin 'Bahçesinin meyvesi yetişti' sözündeki semere kelimesinin cemaati kastedildiği içindir; tekil okunuş da bunu destekler. Yahut Allah Teâlâ'nın: {كَمْ تَرَكُواْ مِن جنات وَعُيُونٍ} “Geride nice bahçeler ve pınarlar bıraktılar” ve {ثلاثة قُرُوء} “üç kur' (âdet veya temizlik süresi)” kavillerinde olduğu gibi çoğulların birbirinin yerine geçebilmesindendir; ya da harf-i tarifle süslendiği için azlık sınırından çıkmış olmasındandır. Lâm harfi, 'rızkan' kelimesinin rızık verilen şey olması takdirinde ona sıfat olarak vaki olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'size ait olan bir rızık' demektir; yahut onun mastar olması takdirinde amelini kuvvetlendirmek için destektir; sanki 'sizi rızıklandırmak için' denilmiştir.

كثرة لأنه أريد بالثمرات جماعة الثمرة في قولك أدركتْ ثمرةُ بستانه ويؤيده القراءة على التوحيد أو لأن الجموعَ يقعُ بعضها موقعَ بعض كقوله تعالى {كَمْ تَرَكُواْ مِن جنات وَعُيُونٍ} وقوله تعالى {ثلاثة قُرُوء} أو لأنها مُحلاة باللام خارجةٌ عن حد القِلة واللامُ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقع صفة لرزقا على تقدير كونه المرزوق أي رزقاً كائناً لكم أو دِعامةً لتقوية عمل رزقاً على تقدير كونِه مصدراً كأنه قيل رزقاٍ إياكم {فَلَا تَجْعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} إما متعلقٌ بالأمر السابق مترتِّبٌ عليه كأنه قيل إذا أمرتم بعبادة مَنْ هذا شأنه من التفرد بهذه النعوت الجليلة والأفعال الجميلة فلا تجعلوا له شريكاً وإنما قيل أنداداً باعتبار الواقع لا لأن مدارَ النهي هو الجمعية وقرئ نِدّا وإيقاعُ الاسم الجليل موقعَ الضمير لتعيين المعبودِ بالذاتِ إثرَ تعيينه بالصفات وتعليلِ الحُكمِ بوصفِ الألوهيةِ التي عليَها يدورُ أمرُ الوحدانية واستحالةُ الشِّرْكة والإيذانِ باستتباعها لسائر الصفات وإما معطوفٌ عليهِ كما في قولِهِ تعالى اعبدوا الله وَلَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً والفاء للإشعار بعِلّية ما قبلها من الصفات المُجراة عليه تعالى للنهي أو الانتهاء أو لأن مآلَ النهْي هو الأمر بتخصيص العبادة به تعالى المترتبُ على أصلها كأنه قيل اعبدوه فخُصُّوها به والإظهارُ في موضعِ الإضمارِ لما مر آنفاً وقيل هو نفيٌ منصوبٌ بإضمار أن جواباً للأمر ويأباه أن ذلك فيما يكون الأول سبباً للثاني ولا ريب في أن العبادة لا تكون سبباً للتوحيد الذي هو أصلُها ومبناها وقيل هو منصوبٌ بلعل نصبَ فَأَطَّلِعَ في قوله تعالى لَّعَلّى أَبْلُغُ الاسباب أسباب السموات فَأَطَّلِعَ إلى إله موسى أي خلقكم لتتقوا وتخافوا عقابه فلا تُشْبِهوه بخلقه وحيث كان مدارُ هذا النصب تشبيهَ لعل في بُعْد المرجوِّ بليت كان فيه تنبيهٌ على تقصيرهم بجعلهم المرجوِّ القريبَ بمنزلة المتمنى البعيد وقيل هو متعلِّق بقولِه تعالى الذى جَعَلَ الخ على تقدير رفعِه على المدح أي هو الذي حفكم بهذه الآياتِ العظامِ والدلائل النيِّرة فلا تتخذوا له شركاءَ وفيه ما مر من لزوم كون خلقهم وخلقِ أسلافِهم بمعزل من مناطية النهي مع عراقتهما فيها وقيل هو خبرٌ للموصول بتأويل مَقولٍ في حقه وقد عرفتَ ما فيه مع لزوم المصير إلى مذهب الأخفش في تنزيل الاسم الظاهرِ منزلةَ الضمير كما في قولك زيدٌ قام أبو عبد الله إذا كان ذلك كنيتَه والند المثل المساوي من ندّ ندُوداً إذا نفر ونادَدْتُه خالفته خُص بالمخالف المماثل بالذات كما خص المساوي بالمماثل في المقدار وتسميةَ ما يعبده المشركون من دون الله أنداداً والحال أنهم ما زعموا أنها تماثله تعالى في صفاته ولا أنها تخالفه في أفعاله لما أنهم لما تركوا عبادته تعالى إلى عبادتها وسمَّوْها آلهةً شابهتْ حالُهم حالَ من يعتقد أنها ذواتٌ واجبةُ بالذات قادرة على أن تدفع عنهم بأسَ الله ﷿ وتمنحهم ما لم يُرد الله تعالى بهم من خير فتهكّمٌ بهم وشُنِّع عليهم أن جعلوا أنداداً لمن يستحيل أن يكونَ له ندٌّ واحد وفي ذلك قال موحِّد الجاهلية زيدِ بنِ عمروِ بن نفيل

{فَلَا تَجْعَلُواْ للَّهِ أَندَاداً} “Artık Allah’a ortaklar koşmayın” kavli: Bu ya önceki emre taalluk eder ve onun üzerine terettüp eder; sanki: 'Bu celil sıfatlarla ve güzel fiillerle tek başına bulunan böyle bir zata ibadetle emrolunduğunuzda, artık O'na hiçbir ortak koşmayın' denilmiştir. 'Endâd' (ortaklar) çoğul olarak zikredilmesi vakıaya göredir, yoksa nehyin dayanağının çokluk olmasından ötürü değildir. Tekil olarak 'nidda' şeklinde de okunmuştur. Celal isminin zamir makamına konulması; sıfatlarıyla tayin edilmesinin ardından bizzat Zat'ı ile ibadet olunanı tayin etmek, vahdaniyet işinin ve ortaklığın imkânsızlığının etrafında döndüğü uluhiyet vasfıyla hükmü illetlendirmek ve onun diğer sıfatları da peşinden getirdiğini bildirmek içindir. Yahut Allah Teâlâ'nın: 'Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın' kavlinde olduğu gibi emre matuftur; fâ harfi ise O Teâlâ hakkında zikredilen önceki sıfatların nehyin yahut vazgeçmenin illeti olduğunu hissettirmek içindir; ya da nehyin varacağı noktanın, ibadetin aslı üzerine terettüp eden ibadeti O Teâlâ'ya has kılma emri olmasından ötürüdür; sanki: 'O'na ibadet edin ve ibadeti sadece O'na has kılın' denilmiştir. Açık ismin zamir yerine getirilmesi az önce geçen sebeptendir. Bunun, emrin cevabı olarak gizli bir 'en' ile mansup kılınmış bir nefy olduğu da söylenmiştir; ancak bu durum birincinin ikincisine sebep olduğu yerlerde geçerli olduğu için buna manidir; zira şüphe yok ki ibadet, kendi aslı ve esası olan tevhidin sebebi olamaz. Yine Allah Teâlâ'nın: 'Belki o yollara, göklerin yollarına ulaşırım da Musa'nın ilâhına muttali olurum' kavlindeki 'fe-ettalia'nın nasbı gibi 'lealle' ile mansup olduğu da söylenmiştir; yani 'O'nun azabından korkup sakınasınız diye sizi yarattı, öyleyse O'nu yarattıklarına benzetmeyin' demektir; bu nasbın dayanağı umulan yakının uzak temenni yerine konularak 'lealle'nin 'leyte'ye benzetilmesi olduğundan, bunda onların yakın olan umulur şeyi uzak temenni makamına koymak suretiyle kusur işlediklerine bir tenbih vardır. Yine medih üzere merfu olması takdirinde {الَّذِى جَعَلَ} kavline taalluk ettiği söylenmiştir; yani 'Sizi bu büyük ayetlerle ve parlak delillerle kuşatan O'dur, öyleyse O'na ortaklar edinmeyin' demektir; bunda da yukarıda geçen, atalarının ve kendilerinin yaratılışının nehyin dayanağı olmaktan uzak kalması sakıncası vardır, oysa onlar bunda gayet köklüdür. Yine mevsulün hakkında söylenmiş bir söz teviliyle haberi olduğu söylenmiştir; bunun taşıdığı sakıncayı ve 'Zeyd, Abdullah'ın babası kalktı' örneğinde olduğu gibi zahir ismi zamir makamına indirme hususunda Ahfeş'in mezhebine gitme mecburiyetini öğrenmiştin. Nidd (نِدّ), denk ve benzer demektir; ürküp kaçtığı zaman 'nedde nedûden' kökündendir ve 'nâdedtühû' ona muhalefet ettim demektir; miktarda benzer için 'müsâvî' kelimesi tahsis edildiği gibi, zat bakımından muhalif olan benzer için de 'nidd' kelimesi tahsis edilmiştir. Müşriklerin Allah'tan başka taptıkları şeylerin; onların O Teâlâ'ya sıfatlarında benzediğini iddia etmedikleri ve fiillerinde O'na muhalefet ettiklerini ileri sürmedikleri halde 'ortaklar' (endâd) olarak isimlendirilmesi; Allah Teâlâ'ya ibadeti bırakıp onlara tapmaya yöneldiklerinde ve onları ilahlar olarak adlandırdıklarında, hallerinin onların bizzat zorunlu varlıklar olduğuna, Allah Azze ve Celle'nin azabını kendilerinden savmaya ve Allah Teâlâ'nın haklarında dilemediği bir hayrı kendilerine bahşetmeye kadir olduklarına inanan kimsenin haline benzemesindendir. Dolayısıyla bu onlarla alay etmek ve tek bir dengi bulunması bile imkânsız olan Zat için ortaklar koştukları gerekçesiyle onları kınamaktır. Bu hususta Cahiliye muvahhidlerinden Zeyd b. Amr b. Nüfeyl şöyle demiştir:

أربّاً واحداً أم ألفَ رب ... أدينُ إذا تقسَّمت الأمورُ

'İşler taksim edildiğinde bir tek Rabbe mi / Yoksa bin rabbe mi boyun eğip kulluk edeyim?'

تركتُ اللاتَ والعزّى جميعا ... كذلك يفعل الرجلُ البصير

'Lât'ı ve Uzzâ'yı toptan terk ettim / Basiret sahibi olan adam da işte böyle yapar.'

وقوله تعالى {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} حالٌ من ضميرِ لا تجعلوا بصرف التقييد إلى ما أفاده النهي من قُبح المنهي عنه ووجوبِ الاجتنابِ عنه ومفعول تعلمون مطروحٌ بالكُلِّية كأنَّه قيل لا تجعلوا ذلك فإنه قبيحٌ واجبُ الاجتناب عنه والحال أنكم من اهل العلم بدقائق الأمورِ وإصابة الرأي أو مقدرٌ حسبما يقتضيه المقام نحو وأنتم تعلمون بطلان ذلك أو تعلمون انه لا يماثله شئ أو تعلمون ما بينه وبينها من التفاوت أو

Allah Teâlâ'nın: {وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ} “ve siz de biliyorken” kavli: Kaydın, nehyin ifade ettiği yasaklanan şeyin çirkinliğine ve ondan kaçınmanın vacipliğine yöneltilmesiyle 'lâ tec'alû'daki zamirden haldir. 'Ta'lemûne' fiilinin mefulü tamamen düşürülmüştür; sanki 'Bunu yapmayın, zira o çirkindir ve ondan kaçınmak vaciptir; üstelik sizler işlerin inceliklerini bilen ve isabetli görüş sahibi kimselersiniz' denilmiştir. Yahut makamın gerektirdiği şekilde takdir edilir; mesela 've siz bunun batıl olduğunu biliyorken' yahut 'O'na hiçbir şeyin denk olmadığını biliyorken' veya 'O'nunla onlar arasındaki farkı biliyorken' yahut...

البقرة (٢٣)

Bakara (23)

تعلمون أنها لا تفعل مثلَ أفعاله كما في قوله تعالى {هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ مَّن يَفْعَلُ مِن ذَلِكُمْ مّن شَىْء} أو غير ذلك وحاصلُه تنشيطُ المخاطبين وحثُّهم على الانتهاءِ عمَّا نُهوا عنْهُ هذا الذي يستدعيه عمومُ الخطاب في النهي بجعل المنهي عنه القدرَ المشتركَ المنتظِمَ لإنشاء الانتهاءِ كما هو المطلوبُ من الكفرة وللثبات عليه كما هو شأن المؤمنين حسبما مر مثلُه في الأمر وأما صرفُ التقييد إلى نفس النهي فيستدعي تخصيصَ الخطاب بالكفرة لا محالة إذ لا يتسنى ذلك بطريق قصرِ النهي على حالة العلمِ ضرورةَ شمولِ التكليفِ للعالم والجاهلِ المتمكنِ من العلم بل إنما يتأتى بطريق المبالغة في التوبيخ والتقريع بناءً على أن تعاطيَ القبائحِ من العالمِين بقُبحها أقبحُ وذلك إنما يُتصور في حق الكفرة فمَنْ صرف التقييد إلى نفس النهي مع تعميم الخطاب للمؤمنين أيضاً فقد نأى عن التحقيق إن قلت أليس في تخصيصه بالكفرة في الأمر والنهي خلاصٌ من أمثالِ ما مر من التكلفات وحسنُ انتظامٍ بين السباقِ والسياق إذ لا محيدَ في آية التحدي من تجريد الخطابِ وتخصيصُه بالكفرة لا محالة مع ما فيه من رِباء محل المؤمنين ورفع شأنهم عن جبر الانتظام في سلك الكفرة والإيذان بأنهم مستمرون على الطاعة والعبادة حسبما مر في صدرِ السورةِ الكريمةِ مستغنون في ذلك عن الأمر والنهي قلت بلى إنه وجهٌ سَرِيٌّ ونهج سوي لا يضِلُّ من ذهب إليه ولا يزِلُّ من ثبَّت قدمَه عليه فتأمل

...Allah Teâlâ'nın: {هَلْ مِن شُرَكَائِكُمْ مَّن يَفْعَلُ مِن ذَلِكُمْ مّن شَىْء} “Ortaklarınızdan bunlardan herhangi birini yapabilecek var mı?” kavlinde olduğu gibi 'onların O'nun fiilleri gibi fiiller yapamayacağını biliyorken' veya benzeri takdirler yapılır. Bunun özeti muhatapları gayrete getirmek ve yasaklandıkları şeyden vazgeçmeye teşvik etmektir. Emirde geçen benzeri husus gereğince, yasaklanan şeyi kâfirlerden talep edildiği üzere vazgeçmeyi başlatmayı ve müminlerin şiarı olduğu üzere onda sebat etmeyi içine alan ortak payda kılarak nehiydeki hitabın umumu bunu gerektirir. Kaydın bizzat nehyin kendisine yöneltilmesine gelince; bu durum hitabın kâfirlere tahsis edilmesini zorunlu kılar; zira mükellefiyetin âlimi de ilme güç yetiren cahili de kapsaması sebebiyle nehyi sadece ilim haline hasretmek mümkün değildir; bilakis bu ancak çirkin işleri onların çirkinliğini bilenlerin yapmasının daha çirkin olduğu esasına dayanarak azarlama ve kınamada mübalağa yoluyla mümkündür ve bu da ancak kâfirler hakkında tasavvur edilir. Dolayısıyla hitabı müminlere de teşmil etmekle birlikte kaydı bizzat nehyin kendisine yönelten kimse tahkikten uzaklaşmış olur. Şayet dersen ki: 'Emir ve nehiyde hitabın kâfirlere tahsis edilmesinde, geçen tekellüflerden kurtuluş ve önceki ile sonraki arasında güzel bir intizam yok mudur? Zira meydan okuma ayetinde hitabın tecrit edilmesinden ve kâfirlere tahsisinden kaçış yoktur; bununla birlikte müminlerin makamının yüceltilmesi, kâfirlerin safına dâhil edilme mecburiyetinden tenzih edilmesi ve surenin başında geçtiği üzere onların itaat ve ibadette devamlı olduklarını, dolayısıyla bu hususta emir ve nehiyden müstağni bulunduklarını bildirme faydası da vardır.' Derim ki: Evet, bu pek kıymetli bir vecih ve dosdoğru bir yoldur; onu benimseyen sapmaz ve ayağını ona basan kaymaz; öyleyse iyi düşün!

{وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍ مّمَّا نَزَّلْنَا على عَبْدِنَا} شروع في تحقيق أن الكتابَ الكريم الذي من جُملته ما تلي من الآيتين الكريمتين الناطقتين بوجوب العبادةِ والتوحيدِ منزلٌ من عندِ الله ﷿ على رسوله ﷺ كما أن ما ذكر فيهما من الآياتِ التكوينيةِ الدالةِ على ذلك صادرة عنه تعالى لتوضيح اتصافِه بما ذكر في مطلَعِ السورةِ الشريفة من النعوتِ الجليلةِ التي من جملتها نزاهتُه عن أن يعتريَه ريبٌ ما والتعبيرُ عن اعتقادِهم في حقه بالريب مع أنهم جازمون بكونه من كلام البشر كما يُعرب عنه قوله تعالى إِن كُنتُمْ صادقين إما للإيذان بأن أقصى ما يمكن صدورُه عنهم وإن كانوا في غايةِ ما يكونُ من المكابرة والعِناد هو الارتيابُ في شأنه وأما الجزمُ المذكورُ فخارجٌ من دائرة الاحتمال كما أن تنكيرَه وتصديرَه بكلمة الشكِّ للإشعار بأن حقَّه أن يكون ضعيفاً مشكوكَ الوقوع وإما للتنبيه على أن جزمَهم ذلك بمنزلة الريب الضعيف لكمالِ وضوحِ دلائلِ الإعجازِ ونهايةِ قوتِها وإنما لم يقل وإن ارتبتم فما نزلنا الخ لما أُشيرَ إليهِ فيما سَلَف من المبالغة في تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عن شائبة وقوعِ الريب فيه حسْبما نطَق به قولُه تعالَى لَا رَيْبَ فِيهِ والإشعار بأن ذلك إنْ وقع فمن جهتهم لا من جهته العاليةِ واعتبارُ استقرارِهم فيه وإحاطتُه بهم لا ينافي اعتبارَ ضعفِه وقِلته لما أن ما يقتضيه ذلك هو دوامُ ملابستهم به لا قوته وكثرته ومن في مما ابتدائيةٌ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقع صفة لريب وحملُها على السببية ربما يوهمُ كونَه محلاً للريب في الجملة وحاشاه ذلك وما موصولةً كانت أو موصوفة عبارةٌ عن الكتاب الكريم لا عن القدر المشتركِ بينه وبين ابعاضه ليس معنى كونِهم

{وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍ مّمَّا نَزَّلْنَا على عَبْدِنَا} “Eğer kulumuza indirdiğimiz şeyden şüphe içinde iseniz” kavli: İbadet ve tevhidin vacipliğini dile getiren ve az önce okunan iki yüce ayeti de içeren yüce Kitab'ın, Allah Azze ve Celle tarafından Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)’e indirildiğini tahkike giriştir; nitekim o iki ayette buna delalet eden kevnî ayetlerin de O Teâlâ'dan sâdır olduğu zikredilmiştir. Bu da şerefli surenin başında zikredilen ve içine hiçbir şüphenin karışmaktan münezzeh bulunması da dâhil olan celil sıfatlarla vasıflandığını açıklamak içindir. Onların Kur'an hakkındaki inançlarının 'reyb' (şüphe) olarak ifade edilmesi —oysa Allah Teâlâ'nın 'Eğer doğru söyleyenler iseniz' kavlinin bildirdiği üzere onun beşer kelamı olduğu hususunda kesin bir kanaat sahibidirler— ya inat ve inkârın en son noktasında olsalar bile kendilerinden sâdır olabilecek en ileri derecenin onun hakkında ancak şüpheye düşmek olabileceğini, zikredilen kesin hükmün ise ihtimal dairesinin tamamen dışında bulunduğunu bildirmek içindir; nitekim reyb kelimesinin nekre getirilmesi ve şart edatıyla başlanması, onun zayıf ve gerçekleşmesi şüpheli olması gerektiğine işaret etmek içindir. Ya da i'câz delillerinin son derece açık ve nihai derecede kuvvetli olması sebebiyle, onların bu kesin inançlarının zayıf bir şüphe mesabesinde olduğuna dikkat çekmek içindir. 'Ve in irtebtüm fîmâ nezzelnâ' denilmeyişi; daha önce işaret edildiği üzere Allah Teâlâ'nın 'Onda hiçbir şüphe yoktur' kavlinin bildirdiği vechile Tenzil'in yüce makamını şüphe vuku bulması şaibesinden mübalağalı şekilde tenzih etmek ve şayet bu vuku bulursa onun yüce tarafından değil kendi taraflarından olduğunu hissettirmek içindir. Onların şüphenin içinde yerleşmiş olmaları ve şüphenin onları kuşatmış bulunması, onun zayıflığı ve azlığı kabulüyle çelişmez; zira bunun gerektirdiği şey şüphenin kuvveti ve çokluğu değil, onların şüphe ile irtibatlarının sürekliliğidir. 'Mimmâ'daki 'min' ibtida içindir ve reyb kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; onun sebebiyete hamledilmesi ise Kur'an'ın genel olarak şüphe mahalli olduğu vehmini doğurabilir ki Kur'an bundan tamamen uzaktır. 'Mâ' ise mevsule olsun mevsûfe olsun cüzleri arasındaki ortak paydadan değil, bizzat yüce Kitap'tan ibarettir...

في ريب منه ارتيابَهم في استقامة معانيه وصحةِ أحكامِه بل في نفس كونِه وحياً منزَّلاً من عندِ الله ﷿ وإيثار التنزيل المنبئ عن التدريج على مطلقِ الإنزالِ لتذكيرِ منشأ ارتيابِهم وبناءُ التحدي عليه إرخاءٌ للعِنان وتوسيعاً للميدان فإنهم كانوا اتخذوا نزولَه منجّماً وسيلةً إلى إنكاره فجُعل ذلك من مبادي الاعتراف به كأنه قيل إن ارتبتم في شأن ما نزلناه على مهل وتدريجٍ فهاتوا أنتم مثلَ نَوْبةٍ فذةٍ من نُوَبه ونَجْم فَرْدٍ من نجومه فإنه أيسرُ عليكم من أن يُنزلَ جُملةً واحدة ويُتحدَّى بالكل وهذا كما ترى غايةُ ما يكون في التبكيت وإزاحةِ العلل وفي ذكره ﷺ بعنوانِ العبوديةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِ الجلالة من التشريفِ والتنويه والتنبيهِ على اختصاصه به ﷿ وانقيادة لأوامره تعالى مالا يخفى وقرئ على عبادنا والمرادُ هو ﷺ وأمتُه أو جميعُ الأنبياءِ ﵈ ففيه إيذانٌ بأن الارتيابَ فيه ارتيابٌ فيما أنزل مَنْ قبلَه لكونه مصدِّقاً له ومهيمِناً عليه والأمرُ في قولِهِ تعالَى {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ} من باب التعجيز وإلقامِ الحجر كما في قوله تعالى {فَأْتِ بِهَا مِنَ المغرب} والفاءُ للجواب وسببيةُ الارتياب للأمر أو الإتيانِ بالمأمور به لما أشير إليه من أنه عبارةٌ عن جزمهم المذكور فإنه سببٌ للأول مطلقاً وللثاني على تقدير الصدقِ كأنَّه قيلَ إنْ كانَ الأمرُ كَما زعمتم من كونه كلامَ البشر فأتوا بمثله لأنكم تقدِرون على ما عليه سائرُ بني نوعِكم والسُورة الطائفةَ من القرآن العظيم المترجمة وأقلها ثلاثُ آيات وواوُها أصليةٌ منقولةٌ من سُور البلد لأنها محيطةٌ بطائفةٍ من القرآن مفرَزةٍ مَحُوزةٍ على حِيالها أو محتويةٍ على فنون رائقةٍ من العلوم احتواءَ سور المدينة على مافيها أو من السَّوْرة التي هي الرتبة قال

...Ondan şüphe içinde olmaları, manalarının doğruluğundan ve hükümlerinin sıhhatinden şüphe etmeleri değil; bizzat Allah Azze ve Celle katından indirilmiş bir vahiy oluşundan şüphe etmeleridir. Mutlak inzal (indirme) yerine peyderpey indirmeyi bildiren tenzil lafzının tercih edilmesi, onların şüphelerinin kaynağını hatırlatmak içindir. Meydan okumanın (tehaddi) bunun üzerine bina edilmesi ise dizginleri gevşetmek ve meydanı genişletmek içindir. Çünkü onlar Kur'an'ın parça parça inmesini onu inkâr etmeye bir vesile kılmışlardı; bu sebeple o durum onu ikrar etmenin başlangıç noktalarından kılındı. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer bizim peyderpey ve yavaş yavaş indirdiğimiz şey hakkında şüphede iseniz, haydi siz de onun parça parça inişlerinden tek bir parça veya taksit taksit inişlerinden tek bir taksit gibi bir şey getirin! Zira bu, toptan indirilip tamamına meydan okunmasından sizin için daha kolaydır.' Bu ise gördüğün gibi susturmanın ve mazeretleri ortadan kaldırmanın son noktasıdır. Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in celal zamirine izafe edilerek kulluk unvanıyla zikredilmesinde; şereflendirme, yüceltme, Allah Azze ve Celle'ye tahsis edildiğine ve O Teâlâ'nın emirlerine boyun eğdiğine dikkat çekme gibi hususlar gizli değildir. 'Alâ ibâdinâ' şeklinde de okunmuştur; bundan murad ya Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmetidir yahut bütün peygamberlerdir (aleyhimüsselâm). Bunda, Kur'an hakkında şüpheye düşmenin, kendisinden öncekileri tasdik edici ve onların üzerinde bir şahit (müheymin) olması sebebiyle ondan öncekilere indirilenler hakkında da şüpheye düşmek olduğuna bir bildirim vardır. Allah Teâlâ'nın {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ} “Haydi bir sure getirin” kavlindeki emir; Allah Teâlâ'nın {فَأْتِ بِهَا مِنَ المغرب} “Haydi onu batıdan getir” kavlinde olduğu gibi aciz bırakma ve susturma (ağzına taş tıkama) kabilindendir. 'Fâ' harfi cevap içindir; şüphenin emre veya emredilen şeyin yerine getirilmesine sebep kılınması, daha önce işaret edildiği üzere şüphenin onların zikredilen kesin inançlarından ibaret olmasındandır. Zira bu inanç, mutlak olarak birinciye, doğruluk varsayımında ise ikinciye sebeptir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer durum iddia ettiğiniz gibi onun beşer kelamı olmasından ibaretse, haydi onun bir benzerini getirin; çünkü siz kendi türünüzden olan diğer insanların yapabildiği şeylere güç yetirebilirsiniz.' Sure; yüce Kur'an'ın başlığı olan bir bölümüdür ve en azı üç ayettir. Sure kelimesindeki 'vav' harfi aslidir ve şehrin surundan (sûr) nakledilmiştir; çünkü o, Kur'an'ın müstakil olarak ayrılmış ve sınırlandırılmış bir bölümünü kuşatır yahut şehir surunun içindekileri kuşattığı gibi ilimlerin parlak türlerini ihtiva eder. Veya derece ve rütbe anlamına gelen 'sevre' (سَوْرة) kelimesindendir. Şair şöyle demiştir:

ولرهط حرّابٍ وقذّ سَوْرة ... في المجد ليس غرابُها بمُطارِ

Harrâb ve Vakz topluluğunun şerefte öyle bir yüceliği (sevre) vardır ki, oradaki kargası asla ürkütülüp uçurulamaz.

فإن سور القرآن مع كونِها في أنفسِها رُتباً من حيث الفضلُ والشرفُ أو من حيث الطولُ والقِصَر فهي من حيث انتظامُها مع أخواتها في المصحف مراتب برتقى إليها القارئ شيئاً فشيئاً وقيل واوها مُبدلةٌ من الهمزة فمعناها البقية من الشئ ولا يخفى ما فيه ومن في قوله {مّن مّثْلِهِ} بيانيةٌ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقع صفةً لسورة والضمير لما نزلنا أي بسورة كائنةٍ من مثله في علوّ الرتبة وسموِّ الطبقة والنظمِ الرائق والبيانِ البديع وحيازةِ سائرِ نعوتِ الإعجاز وجعلُها تبعيضيةً يوهم أن له مثلاً محققاً قد أريد تعجيزُهم عن الإتيان ببعضه كأنه قيل فأتوا ببعضِ ما هو مثل له يُفهم منه كونُ المماثلة من تتمة المعجوز عنه فضلاً عن كونها مداراً للعجز مع أنه المراد وبناءُ الأمر على المجاراة معهم بحسب حُسبانِهم حيث كانوا يقولون لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هذا أو على التهكم بهم يأباه ما سبق من تنزيله منزلةَ الريب فإن مبنى التهكم على تسليم ذلك منهم وتسويفِه ولو بغير جِدّ وقيل هي زائدة على ما هو رأيُ الأخفش بدليل قوله تعالى {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مّثْلِهِ} {بِعَشْرِ سُوَرٍ مّثْلِهِ} وقيل هي ابتدائية فالضميرُ حينئذ للمُنْزل عليه حتماً لما أن رجوعَه إلى المنزَلِ يوهم أن له مثلاً محققاً قد ورد الأمرُ التعجيزيُّ بالإتيان بشئ منه وقد عرفتَ ما فيه بخلاف رجوعِه إلى المنزل عليه فإن تحققَ مثلِه ﵇ في البشرية والعربية والأمية يهوِّن الخطب في الجملة خلا أن تخصيص التحدى يفرد يشاركُه ﵇ فيما ذكرَ من الصفات المنافية للإيتان بالمأمور به لا يدلُّ على عجز مَنْ ليس كذلك من علمائهم بل ربما يوهم قدرتَهم على ذلك في الجملة فرادى أو مجتمعين مع أنه يستدعي عراءَ المُنْزَل عما فُصِّل من النعوت الموجبةِ لاستحالة وجود مثلِه فأين هذا من تحدي أمةٍ جمّةٍ وأمرِهم بأن يحتشدوا في حلبة المعارضة

Zira Kur'an sureleri, fazilet ve şeref bakımından yahut uzunluk ve kısalık bakımından bizzat kendileri birer mertebe olmakla birlikte, Mushaf'taki diğer kardeşleriyle dizilişi açısından da okuyucunun derece derece kendisine yükseldiği mertebelerdir. 'Sure' kelimesindeki vav harfinin hemzeden bedel olduğu da söylenmiştir; bu durumda anlamı bir şeyin artığı/bölümü demektir; bunda olan durum ise gizli değildir. {مّن مّثْلِهِ} “onun benzerinden” kavlindeki 'min' beyan içindir ve 'sûretin' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Zamir ise 'indirdiğimiz şey'e râcidir; yani rütbesinin yüceliğinde, tabakasının üstünlüğünde, parlak nazmında, eşsiz beyanında ve diğer i'câz sıfatlarını kendinde toplamasında onun mislinden olan bir sure getirin demektir. Bu 'min' edatını teb'îz (kısmiyet) için kabul etmek; Kur'an'ın gerçekleşmiş bir benzeri bulunduğu ve onların bunun bir kısmını getirmekten aciz bırakılmak istendiği vehmini verir. Sanki 'Onun misli olan şeyin bir kısmını getirin' denilmiş gibi olur ki bundan benzerliğin bizzat aciz kılınan şeyin bir tamamlayıcısı olduğu anlaşılır; oysa benzerlik acizliğin bizzat dayanak noktasıdır ve murad edilen de budur. Emrin, onların 'Dileseydik biz de bunun benzerini söylerdik' dedikleri zamanki zanlarına göre onlara uyma (mücârât) esasına yahut onlarla alay etme (tehekküm) esasına dayandırılması ise, daha önce onun şüphe derecesine indirilmiş olması sebebiyle kabul edilemez. Zira tehekkümün temeli, ciddiyetsiz de olsa bunu onlardan kabul edip ertelemeye dayanır. Ahfeş'in görüşüne göre Allah Teâlâ'nın {فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مّثْلِهِ} “onun benzeri bir sure getirin” ve {بِعَشْرِ سُوَرٍ مّثْلِهِ} “onun benzeri on sure [getirin]” kavillerinin delaletiyle bu 'min' edatının zâit olduğu da söylenmiştir. Onun ibtidâiyye olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zamir kesinlikle kendisine indirilen zata (Hz. Peygamber'e) râcidir. Zira zamirin indirilen kitaba dönmesi, onun gerçekleşmiş bir misli bulunduğu ve onun bir parçasını getirmek için aciz bırakıcı bir emrin geldiği vehmini uyandırır ki bunda ne [sakınca] olduğunu öğrendin. Zamirin kendisine indirilen zata dönmesi ise böyle değildir; çünkü beşeriyet, Araplık ve ümmîlik vasıflarında onun (aleyhisselâm) bir benzerinin bulunması meseleyi genel olarak kolaylaştırır. Ancak meydan okumanın emredilen şeyi getirmeye engel olan zikredilen sıfatlarda ona (aleyhisselâm) ortak olan tek bir kişiye tahsis edilmesi, onların âlimlerinden böyle olmayan kimselerin acizliğine delalet etmez; aksine tek başlarına veya topluca genel olarak buna güç yetirebilecekleri vehmini uyandırabilir. Üstelik bu durum, indirilen Kur'an'ın bir benzerinin bulunmasını imkânsız kılan zikredilmiş niteliklerden yoksun olmasını gerektirir. Nerede kaldı ki bu, koca bir topluluğa meydan okumak ve onları karşı koyma (muârada) meydanında toplanmaya çağırmak olsun...

بخيلهم ورَجِلِهم حسبما ينطِق به قوله تعالى {وادعوا شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ الله} ويتعاونوا على الإتيان بقدْر يسسير مماثلٍ في صفات الكمال لما أتى بجملته واحدٌ من أبناء جنسهم والشهداءُ جمع شهيد بمعنى الحاضر أو القائم بالشهادة أو الناصر ومعنى دون أدنى مكانٍ من شيء يقال هذا دون ذاك إذا كان أحطَّ منه قليلاً ثم استعير للتفاوت في الأحوال والرتبِ فقيل زيد دون عمرو أي في الفضل والرتبة ثم اتَّسع فاستُعمل في كل تجاوز حدَ إلى حد وتخطِّي حُكم إلى حكم من غير ملاحظةِ انحطاطِ أحدهما عن الآخر فجرى مَجرى أداةِ الاستثناء وكلمة من إما متعلقةٌ بادعوا فتكونُ لابتداءِ الغاية والظرفُ مستقرٌّ والمعنى ادعوا متجاوزين الله تعالى للاستظهار من حضَركم كائناً مَن كان أو الحاضرين في مشاهدكم ومحاضرِكم من رؤسائكم وأشرافِكم الذين تَفْزَعون إليهم في المُلمّات وتعوِّلون عليهم في المُهِمّات أو القائمين بشهاداتكم الجاريةِ فيما بينكم من أمنائكم المتولّين لاستخلاص الحقوقِ بتنفيذ القولِ عند الولاة أو القائمين بنُصرتكم حقيقةً أو زعماً من الإنس والجن ليعينوكم وإخراجُه ﷾ من حُكم الدعاء في الأول مع اندراجه في الحضورِ لتأكيد تناولِه لجميع ما عداه لا لبيان استبدادِه تعالى بالقدرة على ما كُلِّفوه فإن ذلك مما يوهم أنهم لو دَعَوْه تعالى لأجابهم إليه وأما في سائر الوجوه فللتصريح من أول الأمرِ ببراءتهم منه تعالى وكونِهم في عُدْوة المحادة والمشاقة له قاصرين استظهارَهم على ما سواه والاتفات لإدخال الروعةِ وتربيةِ المهابةِ وقيل المعنى ادعوا من دون أولياءِ الله شهداءَكم الذين هم وجوهُ الناس وفرسان المقالة والمناقلةِ ليشهدوا لكم أن ما أتيتم به مثلُه إيذانا يأنهم يأبَوْن أن يرضَوْا لأنفسهم الشهادةَ بصحة ما هو بيِّنُ الفسادِ وجَليُّ الاستحالة وفيه أنه يؤذِنُ بعدم شمولِ التحدي لأولئك الرؤساءِ وقيل المعنى ادعوا شهداءكم فصححوا بهم دعواكم ولا تستشهدوا بالله تعالى قائلين الله يشهد أن ما ندعيه حقٌ فإن ذلك دَيدَنُ المحجوج وفيه أنه إن أريد بما يدّعون حقِّية ما هم عليه من الدين الباطلِ فلا مِساسَ له بمقام التحدي وإن أريد مثلية ما أتَوْا به للمتحدى به فمعَ عدمِ ملاءمتِه لابتداء التحدي يوهم أنهم قد تصَدَّوا للمعارضة وأتَوْا بشيءٍ مشتبه الحال متردد بين المِثلية وعدمِها وأنهم ادعواها مستشهدين في ذلك بالله ﷾ إذ عند ذلك تمَسُّ الحاجةُ إلى الأمر بالاستشهاد بالناس والنهي عن الاستشهاد به تعالى وأنى لهم ذلك وما نبَضَ لهم عِرقٌ ولا نَبَسوا ببنتِ شَفَةٍ وإما متعلقةٌ بشهداءَكم والمراد بهم الأصنامُ ودون بمعنى التجاوزِ على أنها ظرفٌ مستقِرٌ وقع حالا من ضميرِ المخاطَبين والعاملُ ما دل عليه شهداءكم أي ادعوا أصنامَكم الذين أتخذتوهم آلهةً متجاوزين الله تعالى في اتخاذها كذلك وكلمةُ من ابتدائيته فإن الاتخاذَ ابتداءٌ من التجاوز والتعبيرُ عن الأصنام بالشهداء لتعيين مدارِ الاستظهارِ بها بتذكير ما زعَموا من أنها بمكانٍ من الله تعالى وأنها تنفعُهم بشهادتها لهم أنهم على الحق فإن ما هذا شأنُه يجب أن يكون مَلاذاً لهم في كل أمرٍ مُهم وملجأً يأوُون إليه في كل خطب مُلم كأنه قيل أولئك عُدّتُكم فادعوهم لهذه الداهية التي دَهَمتكم فوجهُ الالتفاتِ الإيذانُ بكمال سخافةِ عقولِهم حيث آثرَوُا على عبادة من له الألوهيةُ الجامعةُ لجميع صفات الكمال ما لا أحقرَ منه وقيل لفظه دون مستعار من معناها الوضعي الذي هو أدنى مكانٍ من شيء لِقُدّامِه كما في قولِ الأَعْشَى ... تُريك القَذى منْ دُونِها وهي دونَهُ ... أي تريك القذى قُدّامها وهي قُدّامَ القذى فتكون ظرفا لغوا معمولا لشهدائكم لكفاية رائحةِ الفعل فيه منْ غيرِ حاجةٍ إلى

...Allah Teâlâ'nın {وادعوا شُهَدَاءكُم مِّن دُونِ الله} “Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın” kavlinin bildirdiği üzere süvarileriyle ve yayalarıyla toplansınlar ve kendi türlerinden tek bir ferdin bütünüyle getirdiği şeyin kemal sıfatlarında benzeri olan azıcık bir miktarı getirmek için yardımlaşsınlar! 'Şühedâ', hazır bulunan veya şahitlik yapan yahut yardımcı anlamına gelen 'şehîd' kelimesinin çoğuludur. 'Dûn' kelimesinin anlamı ise bir şeyin en yakın yeridir; bir şey diğerinden biraz aşağıda olduğunda 'Bu, şunun dûnudur' denir. Sonra hallerdeki ve mertebelerdeki farklılık için istiare yoluyla kullanılmış ve 'Zeyd, fazilet ve mertebede Amr'ın dûnundadır' denilmiştir. Ardından anlam genişletilerek, birinin diğerinden aşağılığı gözetilmeksizin, bir sınırdan diğer sınıra geçmek ve bir hükümden diğer hükme atlamak hususunda her türlü aşma için kullanılmış ve istisna edatı yerine geçmiştir. 'Min' kelimesi ya 'id'û' (çağırın) fiiline taalluk eder; bu durumda gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gâye) için olur ve zarf müstakardır. Anlamı şöyledir: 'Allah Teâlâ'yı bırakıp/aşarak, kim olursa olsun yanınızda hazır bulunanları yahut zor zamanlarda sığındığınız ve önemli işlerde güvendiğiniz meclislerinizde ve toplantılarınızda hazır bulunan reislerinizi ve ileri gelenlerinizi ya da yöneticiler katında sözlerini geçirerek hakları kurtarmayı üstlenen güvenilir adamlarınızdan aranızda geçerli şahitliklerinizi yapanları yahut size yardım etmeleri için insanlardan ve cinlerden hakikaten veya zannınızca yardımınıza koşanları çağırın.' Birinci ihtimalde Allah Azze ve Celle'nin 'huzurda bulunma' kapsamına girmesine rağmen çağrı hükmünden hariç tutulması, mükellef kılındıkları şeye güç yetirmede O Teâlâ'nın tek başına olduğunu açıklamak için değil, O'nun dışındaki her şeyi kapsadığını pekiştirmek içindir; zira bu durum, şayet Allah Teâlâ'ya dua etselerdi O'nun bunu kabul edeceği vehmini doğururdu. Diğer vecihlerde ise ilk andan itibaren onların Allah Teâlâ'dan beri olduklarını, O'na muhalefet ve düşmanlık cephesinde bulunduklarını ve yardımı yalnızca O'nun dışındakilerden beklediklerini açıkça belirtmek içindir. Gaibden muhataba iltifat ise kalbe dehşet salmak ve heybeti artırmak içindir. Bir görüşe göre anlam şöyledir: 'Allah'ın dostlarını bırakıp, getirdiğiniz şeyin onun misli olduğuna dair lehinize şahitlik etmeleri için insanların ileri gelenleri, söz ve münazara erbabı olan şahitlerinizi çağırın.' Bu, bozukluğu apaçık ve imkânsızlığı besbelli olan bir şeyin doğruluğuna şahitlik etmeye bizzat kendilerinin razı olmaktan kaçınacaklarını bildirmek içindir. Ancak bu görüşte, meydan okumanın o reisleri kapsamadığını hissettirme sakıncası vardır. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: 'Şahitlerinizi çağırın da davanızı onlar vasıtasıyla doğrulayın; Allah şahittir ki iddia ettiğimiz şey haktır diyerek Allah Teâlâ'yı şahit tutmayın, zira bu delilsiz kalıp mağlup olan kimsenin adetidir.' Bu görüşte de şu sakınca vardır: Eğer iddia ettikleri şeyle üzerinde bulundukları batıl dinin hak olduğunu kastediyorlarsa, bunun meydan okuma makamıyla bir ilgisi yoktur. Şayet getirdikleri şeyin meydan okunan Kur'an'a benzerliğini kastediyorlarsa, bu durum hem meydan okumanın başlangıcına uygun düşmez hem de onların karşı koymaya yeltendikleri, benzer olup olmadığı şüpheli ve tereddütlü bir şey getirdikleri ve buna Allah Azze ve Celle'yi şahit tutarak iddiada bulundukları vehmini verir. Çünkü insanları şahit tutmayı emretmeye ve Allah Teâlâ'yı şahit tutmaktan nehyetmeye ancak bu durumda ihtiyaç duyulur. Nerede onlarda bu güç! Onların ne bir damarı kıpırdadı ne de tek bir kelime fısıldayabildiler. Ya da 'min' kelimesi 'şühedâeküm'e taalluk eder; bunlardan murad putlardır. 'Dûn' ise aşmak anlamında olup muhatapların zamirinden hal düşen müstakar bir zarftır; amili ise 'şühedâeküm' lafzının delalet ettiği şeydir. Yani: 'Allah Teâlâ'yı aşarak ilah edindiğiniz putlarınızı çağırın.' 'Min' kelimesi ibtidâiyye olur; zira ilah edinmek aşmaktan başlar. Putların şahitler olarak ifade edilmesi, onların Allah katında yüksek bir mevkide bulundukları ve hak üzere olduklarına dair kendilerine şahitlik ederek fayda sağlayacakları yönündeki zanlarını hatırlatıp putlardan yardım beklemenin dayanağını belirtmek içindir. Zira durumu bu olan şeyin her mühim işte onların sığınağı ve başlarına gelen her felakette iltica ettikleri bir melce olması gerekir. Sanki şöyle denilmiştir: 'İşte hazırlığınız onlardır; başınıza gelen bu büyük felaket için onları çağırın!' İltifatın sebebi ise kemal sıfatlarının tamamını kendinde toplayan uluhiyet sahibine ibadet etmek yerine varlıkların en değersizini tercih ettikleri için akıllarının son derece kıt olduğunu bildirmektir. Bir görüşe göre 'dûn' lafzı vaz'î anlamı olan bir şeyin en yakın yerinden, onun 'önü' anlamında istiare edilmiştir; nitekim A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi: 'Gözündeki çöpü sana önünden (dûninden) gösterir, kendisi ise çöpün önündedir.' Yani çöpü önünden gösterir, kendisi de çöpün önündedir. Bu takdirde bir şeye dayanmaya ve...

البقرة (٢٤)

Bakara (24)

اعتماد ولا إلى تقدير يشهدون أي ادعوا شهداءَكم الذين يشهدون لكم بين يدَي الله تعالى ليعينوكم في المعارضة وإيرادُها بهذا العنوان لما مر من الإشعار بمناطِ الاستعانةِ بها ووجهُ الالتفات تربيةُ المهابة وترشيحُ ذلك المعنى فإنَّ ما يقوم بهذا الأمر في ذلك المقام الخطيرِ حقه أن يستعان له في كل مَرام وفي أمرِهم على الوجهين بأن يستظهروا في معارضة القرآن الذي أخرسَ كلَّ مِنْطيقٍ بالجماد من التهكم بهم مالا يوصف وكلمة من ههنا تبعيضية لما أنهم يقولون جلس بين يديه وخلفَه بمعنى في لأنهما طرفان للفعل ومن بينِ يَدَيْهِ وَمِنْ خلفِه لأن الفعل إنما يقع في بعض تَيْنِك الجهتين كما تقول جئتُه من الليل تريد بعضَ الليل وقد يقال كلمةُ من الداخلةُ على دون في جميع المواقعِ بمَعْنَى في كَما في سائر الظروف التي لا تتصرف وتكون منصوبةً على الظرفية أبداً ولا تنجرُّ إلا بمن خاصة وقيل المرادُ بالشهداء مداره لقوم ووجوهُ المحافل والمحاضِر ودون ظرفٌ مستقر ومن ابتدائية أي ادعوا الذين يشهدون لكم أن ما أتيتم به مثلُه متجاوزين في ذلك أولياءَ الله ومحصله شهداء مغايرين لهم إيذاناً بأنهم أيضاً لا يشهدون بذلك وإنما قُدر المضافُ إلى الله تعالى رعايةً للمقابلة فإن أولياءَ الله تعالى يقابِلون أولياءَ الأصنام كما أن ذكرَ الله تعالى يقابل ذكرَ الأصنام بهذا الأمر إرخاءُ العِنان والاستدراجُ إلى غاية التبكيت كأنه قيل تركنا إلزامَكم بشهداءَ لا ميلَ لهم إلى أحدِ الجانبين كما هو المعتاد واكتفينا بشهدائكم المعروفين بالذب عنكم فإنهم أيضاً لا يشهدون لكم حذراً من اللائمة وأَنَفةً من الشهداة البيِّنة البُطلان كيف لا وأمرُ الإعجاز قد بلَغ من الظُّهورِ إلى حيثُ لم يبقَ إلى إنكاره سبيلٌ قطعاً وفيه ما مرَّ من عدم الملاءمةِ لابتداء التحدّي وعدمِ تناولِه لأولئك الشهداء وإبهام أنهم تعرضوا لمعارضة وأتَوْا بشيء احتاجوا في إثبات مِثْلِيَّتِه للمتحدى به إلى الشهادة وشتانَ بينهم وبين ذلكَ

...dayanmaya ve 'yeşhedûn' takdirine gerek kalmaksızın, 'şühedâeküm' kelimesindeki fiil kokusunun yetmesi sebebiyle onun mamulü olan bir zarf-ı lağv olur. Yani: 'Karşı koymada size yardım etmeleri için Allah Teâlâ'nın huzurunda sizin lehinize şahitlik edecek şahitlerinizi çağırın.' Putların bu unvanla getirilmesi, kendilerinden yardım istenmesinin dayanağına işaret etmek içindir. İltifatın sebebi ise heybeti artırmak ve bu manayı pekiştirmektir; zira böylesine tehlikeli bir makamda bu işi üstlenen kimsenin her maksatta kendisinden yardım istenmeye layık olması gerekir. Her iki vecihte de dilleri tutulmuş her bir hatibi dilsiz bırakan Kur'an'a karşı koymada cansız varlıklardan (putlardan) yardım istemelerinin emredilmesinde tarif edilemez bir alay ve istihza vardır. Buradaki 'min' kelimesi teb'îz içindir; nitekim Araplar fiilin iki tarafı oldukları için 'fi' (içinde) anlamında 'önünde ve arkasında oturdu' derler ve 'önünden ve arkasından' derler, çünkü fiil bu iki cihetin bir kısmında vuku bulur; tıpkı 'gecenin bir kısmında' anlamını kastederek 'ona geceden geldim' dediğin gibi. Bütün durumlarda 'dûn' kelimesinin başına gelen 'min' edatının, çekimi olmayan, daima zarfiyet üzere mensub olan ve sadece 'min' ile mecrur olan diğer zarflarda olduğu gibi 'fî' anlamında olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre şahitlerden murad; kavmin ileri gelenleri, meclislerin ve toplantıların önde gelen simalarıdır. 'Dûn' müstakar zarftır, 'min' ise ibtidâiyyedir; yani: 'Bu hususta Allah'ın velilerini aşarak, getirdiğiniz şeyin onun misli olduğuna dair sizin lehinize şahitlik edecek kimseleri çağırın.' Bunun özeti, onların da buna şahitlik etmeyeceklerini bildirmek üzere onlardan başka şahitlerdir. Allah Teâlâ'ya izafe edilen ifadenin takdir edilmesi karşıtlık kuralını gözetmek içindir; zira Allah Teâlâ'nın velileri putların dostlarının karşılığı olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın zikri de putların zikrinin karşılığıdır. Bu emirle dizginler gevşetilmiş ve susturmanın en son noktasına doğru adım adım sürüklenmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Adet olduğu üzere iki taraftan hiçbirine meyli olmayan tarafsız şahitlerle sizi bağlamayı bıraktık ve sizi savunmalarıyla tanınan kendi şahitlerinizle yetindik; çünkü onlar da kınanmaktan korkarak ve batıllığı apaçık bir şahitlikten ar duyarak sizin lehinize şahitlik etmeyeceklerdir. Nasıl etsinler ki, i'câz meselesi inkârına kesinlikle hiçbir yol kalmayacak derecede apaçık bir noktaya ulaşmıştır!' Bunda da daha önce geçen; meydan okumanın başlangıcına uygun düşmeme, o şahitleri kapsayamama ve sanki karşı koymaya kalkışıp meydan okunan şeye benzerliğini ispatlamak için şahitliğe muhtaç oldukları bir şey getirdikleri vehmini verme sakıncaları vardır; oysa onlarla bu durum arasında dağlar kadar fark vardır!

{إِن كُنتُمْ صادقين} أي في زعمكم أنه من كلامه ﵇ وهو شرطٌ حذفَ جوابُه لدلالةِ ما سبق عليهِ أيْ إنْ كنتُم صادقين فأتوا بسورة من مثله الخ واستلزامُ المقدَّم للتالي من حيث إن صدقَهم في ذلك الزَّعم يستدعي قدرتَهم على الإتيانِ بمثله بقضيةِ مشاركتِهم لهُ ﵇ في البشريةِ والعربيةِ مع ما بهم من طولِ الممارسةِ للخُطب والأشعارِ وكثرةِ المزاولةِ لأساليبِ النظمِ والنثرِ والمبالغةِ في حفظِ الوقائعِ والأيام لاسيما عند المظاهرة والتعاونِ ولا ريب في أن القدرة على الشئ منْ موجباتِ الإتيانِ به ودواعي الأمرِ به

{إِن كُنتُمْ صادقين} “Eğer doğru söyleyenler iseniz” yani onun Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın sözü olduğu yönündeki iddianızda [doğru iseniz]. Bu bir şart cümlesidir; cevabı, önceki ifadelerin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Yani: 'Eğer doğru iseniz, haydi onun benzerinden bir sure getirin...' Şartın (mukaddem) cevabı (tâliyi) gerektirmesi şu yöndendir: Onların bu iddiadaki doğrulukları, hitabeler ve şiirlerle uzun süredir meşgul olmaları, nazım ve nesir üsluplarıyla çokça uğraşmaları, vakıaları ve tarihi günleri ezberlemede aşırıya kaçmaları ve özellikle birbirlerine arka çıkıp yardımlaşmalarıyla birlikte, beşeriyette ve Araplıkta ona (aleyhisselâm) ortak olmaları gereğince onun bir mislini getirmeye güç yetirebilmelerini gerektirir. Şüphe yok ki bir şeye güç yetirmek, onu meydana getirmenin gereklerinden ve onunla emrolunmanın sebeplerindendir.

{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} أي ما أُمرتم بهِ منَ الإتيان بالمثل بعد ما بذلتم في السعي غايةَ المجهود وجاوزتم في الحد كلَّ حدَ معهود متشبثين بالذيول راكبين متنَ كل صَعْب وذَلول وإنما لم يصرَّح به إيذانا بعدم الحاجة إليه بناءً على كمالِ ظهورِ تهالُكِهم على ذلك وإنما أُورد في حيز الشرط مطلق لفعل وجعل مصدر الفعل المأمورِ به مفعولاً له للإيجاز البديعِ المغني عن التطويل والتكرير مع سِرَ سَرِيَ استَقلَّ به المقامَ وهو الإيذان بالمقصود بالتكليف هو إيقاعُ نفسِ الفعل المأمور به لإظهار عجزِهم عنه لا لتحصيل المفعول أي المأتي به ضرورةَ استحالته وأن مناطَ الجوابِ في الشرطية أعني الأمر باتقاءِ النار هو عجزُهم عن إيقاعه لا فوتُ حصولِ المفعول فإن مدلول لفظ

{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} “Eğer yapamazsanız” yani çalışıp çabalamada son gayreti sarf ettikten, her türlü bilinen sınırı aştıktan, her çareye sarılıp her türlü zor ve kolay yola başvurduktan sonra benzerini getirmekle emrolunduğunuz şeyi [yapamazsanız]. Bunun açıkça belirtilmeyişi, onların bu husustaki aşırı hırslarının son derece açık olmasına dayanılarak buna ihtiyaç duyulmadığını bildirmek içindir. Şartın kapsamına mutlak olarak fiil lafzının getirilmesi ve emredilen fiilin mastarının onun mef'ûlü kılınması; uzatıp tekrarlamaktan müstağni kılan eşsiz bir îcâz ile birlikte, bu makama has yüce bir sırrı içermektedir: O da tekliften maksadın, meydana gelen şeyin (mef'ûlün) yani getirilen şeyin bizzat elde edilmesi değil —çünkü bunun imkânsızlığı zorunludur— onların bundan aciz olduklarını ortaya koymak için emredilen fiilin bizzat icra edilmesi olduğunu bildirmektir. Şart cümlesindeki cevabın yani ateşten sakınma emrinin dayanağı, mef'ûlün meydana gelmesinin kaçırılması değil, onların bu fiili gerçekleştirmekten aciz kalmalarıdır. Zira fiil lafzının delaleti...

الفعل هو أنفُسُ الأفعال الخاصة لازمةً كانت أو متعديةً من غير اعتبارِ تعلقاتِها بمفعولاتها الخاصة فإذا عُلِّق بفعل خاصَ متعدَ فإنما يُقصَدُ به إيقاعُ نفس الفعل وإخراجُه من القوةِ إلى الفعلِ وأما تعلقُه بمفعوله المخصوصِ فهو خارج عن مدلول الفعلِ المطلقِ وإنما يستفاد ذلك من الفعل الخاص ولذلك تراهم يتوسلون بذلك إلى تجريد الأفعالِ المتعديةِ عن مفعولاتها وتنزيلِها منزلةَ الأفعالِ اللازمة فيقولون مثلاً معنى فلانٌ يُعطي ويَمنعُ يفعل الإعطاء والمنع يرشدك إلى هذا قولِهُ تَعَالى {فَإِن لَّمْ تَأْتُونِى بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِندِى وَلَا تَقْرَبُونِ} بعد قوله تعالى {ائتونى بِأَخٍ لَّكُمْ مّنْ أَبِيكُمْ} فإنه لما كان مقصودُ يوسفَ ﵇ بالأمر ومَرْمَى غرضِه بالتكليف منه استحضارَ بنيامين لم يكتفِ في الشرطية الداعية لهم إلى الجِد في الامتثال والسعْيِ في تحقيق المأمورِ به بالإشارة الإجماليةِ إلى الفعل الذي ورد به الأمر بأن يقول فإن لم تفعلوا بل أعاده بعينه متعلقاً بمفعوله تحقيقاً لمطلبه وإعراباً عن مقصِده هذا وقد قيل أُطلق الفعلُ وأريد به الإتيانُ مع ما يتعلق به إما على طريقة التعبير عن الأسماء الظاهرةِ بالضمائر الراجعةِ إليها حذراً من التكرار أو على طريقة ذكر اللازمِ وإرادةِ الملزوم لما بينهما من التلازمِ المصححِ للانتقال بمعونة قرائنِ الحال فتدبروا إيثار كلمة إنْ المفيدةِ للشك على إذا مع تحقُّق الجزم بعدم فعلِهم مجاراةٌ معهم بحسَب حُسبانهم قبل التجربة أو التهكمُ بهم

...özel mef'ûlleriyle olan taallukları dikkate alınmaksızın, ister lazım ister müteaddi olsun, özel fiillerin bizzat kendileridir. Müteaddi olan özel bir fiile bağlandığında, bundan maksat sadece fiilin bizzat işlenmesi ve kuvveden fiile çıkarılmasıdır. Onun özel mef'ûlüne taalluk etmesi ise mutlak fiilin delaletinin dışındadır; bu ancak özel fiilden anlaşılır. Bu yüzdendir ki onların, müteaddi fiilleri mef'ûllerinden soyutlayarak lazım fiiller derecesine indirmek için buna başvurduklarını görürsün; nitekim örneğin 'Filanca verir ve engeller' sözünün anlamı 'verme ve engelleme fiilini işler' demektir. Allah Teâlâ'nın {ائتونى بِأَخٍ لَّكُمْ مّنْ أَبِيكُمْ} “Bana babanızdan olan bir kardeşinizi getirin” kavlinden sonra gelen {فَإِن لَّمْ تَأْتُونِى بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِندِى وَلَا تَقْرَبُونِ} “Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın” kavli sana buna kılavuzluk eder. Çünkü Hz. Yûsuf (aleyhisselâm)'ın emirdeki maksadı ve teklifindeki nihai gayesi Bünyâmin'in huzura getirilmesi olduğu için, onları emre uymada ciddiyete ve emredilen şeyi gerçekleştirmede çaba göstermeye sevk eden şart cümlesinde, 'Eğer yapmazsanız' diyerek emredilen fiile icmâlî bir işaretle yetinmemiş; aksine talebini pekiştirmek ve maksadını açıkça ifade etmek için onu bizzat mef'ûlüne bağlı olarak tekrarlamıştır. Bununla birlikte şöyle de denilmiştir: Fiil mutlak bırakılmış ve onunla getirme fiili ve buna bağlı şeyler kastedilmiştir; bu ya tekrardan kaçınmak için açık isimlerin yerini onlara dönen zamirlerle ifade etme yöntemiyle yahut hal karinelerinin yardımıyla geçişi sağlayan aralarındaki gereklilik (telâzüm) sebebiyle lazımı zikredip melzûmu kastetme yöntemiyle yapılmıştır; öyleyse iyi düşün! Yapmayacakları kesin olarak bilinmesine rağmen 'izâ' yerine şüphe bildiren 'in' edatının tercih edilmesi, tecrübeden önceki zanlarına göre onlara uyma (mücârât) veya onlarla alay etme (tehekküm) içindir.

{وَلَن تَفْعَلُواْ} كلمة لن لنفي المستقبلِ كَلَا خلا أن في لن زيادةَ تأكيدٍ وتشديد وأصلُها عند الخليل لاإن وعند الفراء لا أُبدلت ألفُها نوناً وعند سيبويه حرفٌ مقتَضَبٌ للمعنى المذكور وهي إحدى الروايتين عن الخليل والجملة اعتراضٌ بين جزأي الشرطية مقرِّر لمضمون مُقدَّمِها ومؤكِّدٌ لإيجاب العمل بتاليها وهذه معجزة باهرةٌ حيث أُخبر بالغيب الخاصِّ علمه به ﷿ وقد وقع الأمر كذلك كيف لا ولو عارضوه بشيءٍ يُدانيه في الجملة لتناقَلَه الرواةُ خلفاً عن سلف

{وَلَن تَفْعَلُواْ} “ve asla yapamayacaksınız” kavli: 'Len' kelimesi tıpkı 'lâ' gibi geleceği nefyetmek içindir; ancak 'len' edatında fazladan bir tekit ve şiddet vardır. Halil'e göre aslı 'lâ in', Ferrâ'ya göre elifi nuna dönüştürülmüş 'lâ', Sîbeveyh'e göre ise zikredilen mana için müstakil bir harftir ki bu Halil'den gelen iki rivayetten biridir. Cümle, şartın iki unsuru arasına girmiş bir itiraziyye (ara cümle) olup şartın mukaddeminin (öncülünün) muhtevasını perçinlemekte ve tâlisinin (sonucunun) gereğiyle amel etmeyi pekiştirmektedir. Bu apaçık bir mucizedir; zira ilmi Allah Azze ve Celle'ye mahsus olan gayb bildirilmiş ve mesele aynen öyle vuku bulmuştur. Nasıl olmasın ki! Şayet ona genel olarak yaklaşabilecek bir şeyle karşı koymuş olsalardı, bu durum nesilden nesile raviler tarafından mutlaka nakledilirdi.

{فاتقوا النار} جوابٌ للشرط على أن اتقاءَ النار كناية عن الاعتراز من العِناد إذ بذلك يتحقق تسبُّبه عنه وترتُبه عليه كأنه قيل فإذا عجَزتم عن الإتيان بمثله كما هو المقررُ فاحترزوا من إنكار كونِه منزَّلاً من عند الله سبحانه فإنه مستوجِبٌ للعقاب بالنار لكنْ أوثر عليه الكنايةُ المذكورة المبنيةُ على تصوير العنادِ بصورة النارِ وجُعل الاتصافُ به عينَ الملابسة بها للمبالغة في تهويل شأنِه وتفظيعِ أمرِه وإظهارِ كمال العنايةِ بتحذير المخاطبين منه وتنفيرِهم عنه وحثِّهم على الجد في تحقيق المكنِي عنه وفيه من الإيجاز البديع مالا يخفى حيث كان الأصلُ فإن لم تفعلوا فقد صح صِدْقُه عندكم وإذا صح ذلك كان لزومُكم العنادَ وتركُكم الإيمانَ به سببا لاستحقاكم العقاب بالنار فاحتزروا منه واتقوا النار

{فاتقوا النار} “o halde ateşten sakının” şartın cevabıdır; ateşten sakınmak ise inattan kaçınmaktan kinayedir; zira sebebiyet ve terettüp bununla gerçekleşir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kararlaştırıldığı üzere onun bir benzerini getirmekten aciz kaldığınızda, onun Allah Sübhânehu katından indirilmiş olduğunu inkâr etmekten sakının; çünkü bu durum ateşle azabı hak ettirir.' Fakat inat ateş suretinde tasvir edilerek ve inatla vasıflanmak bizzat ateşe bulaşmak sayılarak zikredilen kinaye tercih edilmiştir; bu da onun durumunun dehşetini ve korkunçluğunu mübalağalı şekilde göstermek, muhatapları ondan sakındırmaya, nefret ettirmeye ve kinaye edilen şeyi (imana gelmeyi) gerçekleştirmede ciddiyete teşvik etmeye tam bir özen gösterildiğini belirtmek içindir. Bunda gizli kalmayacak eşsiz bir îcâz vardır; zira cümlenin aslı şöyledir: 'Eğer yapamadıysanız, onun doğruluğu katınızda sabit olmuştur; bu sabit olunca da inatta ısrar etmeniz ve ona imanı terk etmeniz ateşle cezalandırılmayı hak etmenize sebep olur; öyleyse bundan çekinin ve ateşten sakının.'

{التى وَقُودُهَا الناس والحجارة} صفةٌ للنار مُورثةٌ لها زيادةَ هولٍ وفظاعةٍ أعاذنا الله من ذلك والوَقودُ ما يوقد به النارُ وتُرفع من الحطب وقرئ بضم الواو وهو مصدرٌ سُمِّي به المفعولُ مبالغةً كما يقال فلان فخرُ قومِه وزَيْنُ بلدِه والمعنى أنها من الشدة بحيث لاتمس شيئاً من رَطْبٍ أو يابس إلا أحرقته لا كنيران الدنيا تفتقرفي الالتهاب إلى وَقودٍ من حطب أو حشيش وإنما جُعل هذا الوصفُ صلةً للموصول مقتضيةً لكون انتسابها إلى ما نسبت هي إليه معلوم للمخاطَب بناءً على أنهم سموه من أهل الكتاب قبل ذلك أو من الرسول ﷺ أو سمِعوا قبل هذه الآية المدنية قولَه تعالى {نَاراً وَقُودُهَا الناس والحجارة} فأُشير ههنا إلى ما سمعوه أولاً وكونُ سورةِ التحريم مدنيةً لا يستلزِمُ كون

{التى وَقُودُهَا الناس والحجارة} “ki onun yakıtı insanlar ve taşlardır” kavli: Ateşin bir sıfatı olup ona fazladan bir dehşet ve korkunçluk kazandırmaktadır; Allah bizi bundan korusun! 'Vakûd' (وَقُود), odun gibi ateşin kendisiyle tutuşturulduğu ve alevlendirildiği şeydir. Vav'ın zammesiyle (vukûd) de okunmuştur; bu ise mübalağa için mef'ûlün mastarla isimlendirilmesidir; tıpkı 'Filanca kavminin iftiharı (fahrı) ve beldesinin süsüdür (zeynidir)' denilmesi gibi. Anlamı şudur: O ateş öyle bir şiddettedir ki yaş olsun kuru olsun dokunduğu her şeyi yakıp kül eder; alevlenmek için odundan veya ottan bir yakıta muhtaç olan dünya ateşleri gibi değildir. Bu vasfın sıla cümlesi kılınarak onun nispet edildiği şeye aidiyetinin muhatapça bilinmesini gerektirmesi; bundan önce bunu Ehl-i Kitap'tan veya Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den duymuş olmalarına yahut bu Medenî ayetten önce Allah Teâlâ'nın {نَاراً وَقُودُهَا الناس والحجارة} “yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş” kavlini işitmiş bulunmalarına dayanır; böylece burada önceden işittikleri şeye işaret edilmiştir. Tahrîm Suresi'nin Medenî olması...

البقرة (٢٥)

Bakara (25)

جميعِ آياتها كذلك كما هو المشهورُ وأما أن الصفةَ أيضاً يجبُ أن تكون معلومةَ الانتسابِ إلى الموصوف عند المخاطَبِ فالخطبُ فيه هيِّن لما أن المخاطَب هناك المؤمنون وظاهرٌ أنهم سمعوا ذلك من رسول الله ﷺ والمراد بالحجارة الأصنامُ وبالناس أنفسُهم حسبما ورد في قولِه تعالى {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ} الآية

...meşhur olduğu üzere bütün ayetlerinin de öyle olmasını gerektirmez. Sıfatın da mevsufa nispetinin muhatap nezdinde malum olması gerektiğine gelince; bu husustaki mesele kolaydır, zira oradaki muhataplar müminlerdir ve onların bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den işittikleri açıktır. Taşlardan murad putlar, insanlardan murad ise bizzat kendileridir; nitekim Allah Teâlâ'nın {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” ayetinde böyle varid olmuştur.

{أُعِدَّتْ للكافرين} أي هيئت للذين كفروا بما نزلناه وجعلت عِدةً لعذابهم والمرادُ إما جنسُ الكفار والمخاطَبون داخلونَ فيهم دُخولاً أولياً وإما هم خاصةً ووضعُ الكافرينَ موضعَ ضميرِهِم لذمهم وتعليلِ الحكم بكفرهم وقرئ أُعتِدت من العَتاد بمعنى العِدة وفيه دلالة على أن النارَ مخلوقةٌ موجودة الآن والجملة استئناف لامحل لها من الإعراب مقرِّرةٌ لمضمون ما قبلها ومؤكدةٌ لإيجاب العمل به ومبيِّنةٌ لمن أريد بالناس دافعةٌ لاحتمال العموم وقيل حالٌ بإضمارِ قَدْ من النار لا من ضميرها في وَقودها لما في ذلك من الفصل بينهما بالخبر وقيل صلةٌ بعد صلةٍ أو عطفٌ على الصلة بترك العاطف

{أُعِدَّتْ للكافرين} “inkârcılar için hazırlanmıştır” yani indirdiğimiz şeyi inkâr edenler için hazırlanmış ve onların azabı için teçhiz edilmiştir. Murad ya kâfirlerin cinsidir ve muhataplar da öncelikli olarak onların içine dâhildir yahut özellikle muhatapların kendileridir. Zamirleri yerine 'kâfirler' olarak açık isim getirilmesi, onları yermek ve hükmü onların küfürleriyle illetlendirmek içindir. Hazırlık anlamına gelen 'atâd' (عتاد) kökünden 'u'tidet' şeklinde de okunmuştur. Bunda cehennem ateşinin şu anda yaratılmış ve mevcut olduğuna bir delalet vardır. Cümle, iraptan mahalli olmayan bir istînâfiyye olup kendisinden öncekilerin manasını perçinlemekte, onun gereğiyle amel etmeyi pekiştirmekte, insanlardan kimin kastedildiğini açıklamakta ve umumilik ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Gizli bir 'kad' takdiriyle ateşten hâl olduğu da söylenmiştir; 'vakûduhâ'daki zamirden hâl olamaz, zira bu takdirde haberle araları ayrılmış olur. Birbiri ardınca gelmiş bir sıla veya atıf harfi terk edilerek sılaya matuf olduğu da söylenmiştir.

{وبشر الذين آمنوا} أي بأنه منزلٌ من عندِ الله ﷿ وهو معطوفٌ على الجملة السابقة لكن لا على أن المقصودَ عطفُ نفس الأمرِ حتى يُطلبَ له مَشاكِلٌ يصِحُّ عطفَه عليه بل على أنَّه عطفُ قصةِ المؤمنين بالقرآن ووصفِ ثوابهم على قصة الكافرين به وكيفيةِ عقابهم جرياً على السُنة الإلهية من شفْع الترغيب بالترهيب والوعدِ بالوعيد وكأنَّ تغييرُ السَّبكِ لتخييل كمالِ التباين بين حال الفريقين وقرئ وبُشرِّ على صيغة الفعل مبنياً للمفعول عطفاً على أعِدَّت فيكونُ استئنافاً وتعليقُ التبشير بالموصول للإشعار بأنه معلَّلٌ بما في حيز الصلة من الإيمان والعملِ الصالحِ لكن لا لذاتهما فإنها لا يكافِئان النعمَ السابقة فضلاً من أن يقتضِيا ثواباً فيما يستقبل بل بجعل الشارعِ ومقتضى وعدِه وجعل صلتِه فعلاً مفيداً للحدوث بعد إيرادِ الكفارِ بصيغة الفاعل لحثِّ المخاطبين بالاتقاء على إحداث الإيمان وتحذيرِهم من الاستمرار على الكفر والخطاب للنبي ﷺ وقيل لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ التبشير كما في قولِه ﵇ بشر المشّائين إلى المساجد في ظلم الليالي بالنور التام يوم القيامة فإنه ﵇ لم يأمُر بذلك واحداً بعينه بل كلَّ أحد ممن يتأتى منه ذلك وفيه رمزٌ إلى أنَّ الأمر لعِظَمه وفخامة شأنه حقيقٌ بأن يتولى التبشيرَ به كلُّ من يقدر عليه والبِشارة الخبرُ السار الذي يظهر به أثر السرور في البشرة وتباشيرُ الصبح أوائلُ ضوئه

{وبشر الذين آمنوا} “İman edenleri müjdele” yani onun Allah Azze ve Celle katından indirildiğine [iman edenleri]. Bu, önceki cümleye matuftur; ancak maksat bizzat emrin atfedilmesi değildir ki kendisine atfedilmeye uygun benzer bir lafız aransın; aksine rağbet ettirmeyi korkutmayla, vaadi tehditle pekiştirme şeklindeki ilahî sünnete uygun olarak, Kur'an'a inananların kıssasını ve onların sevaplarının niteliğini, onu inkâr edenlerin kıssasına ve onların cezalandırılma biçimine atfetmektir. İfade tarzının (sebk) değiştirilmesi sanki iki zümrenin hali arasındaki tam zıtlığı gözler önüne sermek içindir. 'Uiddet' fiiline atıfla meçhul sîgada 've büşşira' şeklinde de okunmuştur ki bu durumda istînâf olur. Müjdelemenin ism-i mevsûle bağlanması, sıla cümlesinde yer alan iman ve salih amelle illetlendirildiğini bildirmek içindir; ancak bu ikisi bizzat kendileri sebebiyle değildir, zira onlar geçmiş nimetlerin karşılığı bile olamazlar, nerede kaldı ki gelecekte bir sevabı gerektirsinler; aksine Şâri'in takdiri ve vaadinin bir gereği olarak böyledir. Kâfirlerin fail sîgasıyla getirilmesinden sonra sılasının sonradan meydana gelmeyi (hudûs) ifade eden bir mazi fiil kılınması, sakınmakla muhatap olanları yeniden iman etmeye teşvik etmek ve küfürde ısrar etmekten sakındırmak içindir. Hitap Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'edir. Kendisinden müjdeleme sadır olabilecek herkese yönelik olduğu da söylenmiştir; nitekim Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın: 'Karanlık gecelerde mescitlere yürüyenleri, kıyamet gününde tam bir nur ile müjdeleyiniz' hadisinde olduğu gibi; zira o (aleyhisselâm) bununla belirli tek bir kişiyi değil, kendisinden bu iş sadır olabilecek herkesi emretmiştir. Bunda, konunun büyüklüğü ve şanının yüceliği sebebiyle, güç yetiren herkesin bunu müjdelemeyi üstlenmesine layık olduğuna dair bir işaret vardır. 'Bişâret', sevinç eseri yüzde (beşerede) beliren sevindirici haberdir; 'tebâşîrü's-subh' ise sabahın ilk aydınlıklarıdır.

{وَعَمِلُواْ الصالحات} الصالحة كالحسنة في الجريان مَجرى الاسم وهي كلُّ ما استقام من الأعمال بدليل العقلِ والنقلِ واللام للجنس والجمعُ لإفادة أن المرادَ بها جملةٌ من الأعمال الصالحة التي أشير إلى أمهاتها في مطلع السورةِ الكريمة وطائفةٌ منها متفاوتةٌ حسبَ تفاوتِ حال المكلفين في مواجب التكليف وفي عطف العملِ على الإيمان دلالةٌ على تغايرهما وإشعارٌ بأن مدار استحقاقِ البشارةِ مجموعُ الأمرين فإن الإيمان أساسٌ والعملُ الصالح كالبناء عليه ولا غَناءَ بأساس لا بناءَ به

{وَعَمِلُواْ الصالحات} “ve salih ameller işleyenleri” 'Sâliha' lafzı tıpkı 'hasene' gibi isim yerine geçer; o da akıl ve naklin delaletiyle doğru ve dürüst olan her ameldir. Baştaki 'lâm' cins içindir; çoğul getirilmesi ise bundan maksadın, şerefli surenin başında esaslarına işaret edilen salih amellerin bütünü ile mükelleflerin sorumluluk vecibelerindeki durumlarının farklılığına göre değişen bir kısmı olduğunu bildirmek içindir. Amelin imana atfedilmesinde ikisinin birbirinden farklı olduğuna delalet ve müjdelenmeyi hak etmenin dayanağının bu iki durumun toplamı olduğuna bir işaret vardır. Zira iman temeldir, salih amel ise onun üzerindeki bina gibidir; üzerinde bina olmayan temelin ise bir faydası yoktur.

{أَنَّ لَهُمْ جنات} منصوبٌ بنزع الخافض وإفضاءِ الفعل إليه أو مجرور بإضماره مثل الله لأفعلنّ والجنةُ هي المرةُ من مصدرِ

{أَنَّ لَهُمْ جنات} “onlar için cennetler olduğunu” cer harfinin düşürülmesi (nez'u'l-hâfız) ve fiilin doğrudan ona ulaşması sebebiyle mansuptur yahut 'Vallâhi le-ef'alenne' (Allah'a yemin olsun ki yapacağım) terkibinde olduğu gibi cer harfinin gizlenmesiyle mecrurdur. Cennet kelimesi...

جَنَّه إذا سترَهُ تُطلق على النخلِ والشجرِ المتكاثفِ المُظللِ بالتفافِ أغصانِه قالَ زهير

...bir şeyi örttüğünde kullanılan 'cenne' (جَنَّ) fiilinin bir defalık mastarıdır (ism-i merre). Dallarının birbirine sarılmasıyla gölge yapan sık hurmalık ve ağaçlık için kullanılır. Züheyr şöyle demiştir:

كأنَّ عيني في غَرْبيِّ مقتلة ... منَ النواضِحِ تَسقِي جنةً سَحَقا

Sanki gözlerim, yüksek/sık bir bahçeyi sulayan su çekici develerden biri üzerindeki kırbanın iki tarafı gibidir.

أي نخلاً طوالاً كأنها لفرطِ تكاثفِها والتفافِها وتغطيتها لما تحتها بالمرة نفسُ السُترة وعَلَى الأرضِ ذاتُ الشجرِ قال الفَرَّاءُ الجنةُ ما فيهِ النخيلُ والفِردوسُ ما فيه الكَرْم فحقُ المصدر حينئذ أن يكونَ مأخوذاً من الفعل المبني للمفعول وإنما سميت دارَ الثواب بها مع أن فيها مالا يوصف من الغُرفات والقصور لما أنها مناطُ نعيمها ومعظمُ ملاذها وجمعها مع التنكير لأنها سبعٌ على ما ذكره ابن عباس ﵄ جنةُ الفردوس وجنة عدْن وجنة النعيم ودارُ الخلد وجنةُ المأوى ودارُ السلام وعليون وفي كل واحد منها مراتبُ ودرجاتٌ متفاوتة بحسب تفاوت الأعمال وأصحابها

Yani aşırı sıklığı, birbirine sarılması ve altındakileri tamamen örtmesi sebebiyle adeta örtünün bizzat kendisi gibi olan uzun hurma ağaçları [demektir]. Ağaçlık arazi için de kullanılır. Ferrâ şöyle demiştir: 'Cennet içinde hurma ağaçları olan, Firdevs ise içinde asmalar olan yerdir.' Bu durumda mastarın meçhul fiilden türetilmiş olması gerekir. Sevap yurdu, içinde tarif edilemez odalar ve köşkler bulunmasına rağmen, nimetlerinin dayanağı ve lezzetlerinin çoğunluğu olduğu için bu isimle adlandırılmıştır. Nekre olarak çoğul getirilmesi; İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'nın zikrettiğine göre yedi tane olmasındandır: Firdevs Cenneti, Adn Cenneti, Naîm Cenneti, Dâru'l-Huld, Me'vâ Cenneti, Dâru's-Selâm ve İlliyyûn. Bunların her birinde amellerin ve sahiplerinin farklılığına göre değişen mertebeler ve dereceler vardır.

{تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} في حيز النصبِ على أنه صفةُ جنات فإن أُريد بها الأشجارُ فجريانُ الأنهارِ من تحتها ظاهرٌ وإنْ أُريد بها الأرضُ المشتملةَ عليَها فلا بُدَّ من تقدير مضافٍ أي من تحت أشجارِها وإنْ أُريدَ بها مجموعِ الأرضِ والأشجارِ فاعتبارُ التَّحتيَّةِ بالنَّظرِ إلى الجزءِ الظاهِرِ المصحِّح لإطلاقِ اسمِ الجنة على الكل عن مسروق أن أنهارَ الجنة تجري في غير أخدود واللامُ في الأنهار للجنس كما في قولك لفلان بستانٌ فيه الماءُ الجاري والتينُ والعنب أو عِوَضٌ عن المضافِ إليهِ كما في قوله تعالى {واشتعل الرأس شَيْباً} أو للعهد والإشارة إلى ما ذكر في قوله عز وعلا {أنهار من ماءٍ غيرِ آسنٍ} الآية والنهَرُ بفتح الهاء وسكونها المجرَى الواسعُ فوق الجَدْول ودون البحر كالنيل والفرات والتركيبُ للسَّعة والمرادُ بها ماؤها على الإضمار أو على المجاز اللغوي أو المجاري أنفسُها وقد أسند إليها الجريانُ مجازاً عقلياً كما في سال الميزاب

{تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altlarından ırmaklar akar” kavli: 'Cennât' kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. Eğer cennetlerden ağaçlar kastedilmişse ırmakların onların altından akması açıktır; şayet onları kapsayan yer kastedilmişse bir muzâfın takdir edilmesi gerekir, yani 'ağaçlarının altından' demektir. Eğer yer ve ağaçların bütünü kastedilmişse alt oluşun dikkate alınması, bütüne cennet isminin verilmesini sağlayan zahir parçaya göredir. Mesrûk'tan cennet ırmaklarının yarıksız/kanalsız (düz zeminde) aktığı rivayet edilmiştir. 'El-Enhâr'daki elif-lâm; senin 'Filancanın içinde akan suyu, inciri ve üzümü olan bir bostanı vardır' sözünde olduğu gibi cins içindir yahut Allah Teâlâ'nın {واشتعل الرأس شَيْباً} “baş yaşlılıktan tutuştu/ağardı” kavlinde olduğu gibi muzâfun ileyhten ivazdır ya da ahd içindir ve Azîz ve Teâlâ olan Allah'ın {أنهار من ماءٍ غيرِ آسنٍ} “bozulmamış sudan ırmaklar” ayet-i kerimesinde zikredilenlere işarettir. 'Neher' (نَهَر) ha harfinin fethası ve sükûnuyla (nehr); dere üstü ve deniz altı olan Nil ve Fırat gibi geniş akarsu yatağıdır. Kelimenin kök yapısı genişlik içindir. Irmaklardan murad, gizleme veya lügavî mecaz yoluyla onların sularıdır yahut bizzat yatakların kendileridir ve 'oluk aktı' sözünde olduğu gibi akma fiili onlara aklî mecaz yoluyla isnat edilmiştir.

{كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هذا الذي رزقنا من قبل} صفة أخرى لجنات أخِّرت عن الأولى لأن جريان الأنهار من تحتها وصفٌ لها باعتبار ذاتها وهذا وصف لها باعتبارأهلها المتنعِّمين بها أو خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أو جملة مستأنفة كأنه حين وُصفت الجناتُ بما ذكر من الصفة وقع في ذهن السامعِ أثمارها كثمار جناتِ الدنيا أولاً فبيّن حالُها وكلما نصبٌ على الظرفية ورزقاً مفعول به ومن الأولى والثانية للابتداء واقعتان موقعَ الحال كأنه قيل كلَّ وقت رزقوا مرزوقاً مبتدأ من الجنات مبتدأً من ثمرة على أن الرزق مقيد بكونه مبتدأ من الجنات وابتداؤه منها مقيدٌ بكونه مبتدأً من ثمرة فصاحبُ الحال الأولى رزقاً وصاحبُ الثانية ضميرُه المستكنّ في الحال ويجوز كونُ من ثمرة بياناً قُدّم على المبين كما في قولك رأيتُ منك أسداً وهذا إشارةٌ إلى ما رزقوا وإن وقعت على فرد معين منه كقولك مشيراً إلى نهر جارٍ هذا الماءُ لا ينقطع فإنك إن أشرتَ إلى ما تعايِنهُ بحسب الظاهر لكنك إنما تعني بذلك النوعَ المعلومَ المستمر فالمعنى هذا مثلُ الذي رزقناه مِن قَبْلُ أي من قبل هذا في الدنيا ولكن لما استحكم الشبَهُ بينهما جُعل ذاتُه ذاتَه وإنما جُعل ثمرُ الجنة كثمار الدنيا لتميل النفسُ إليه حين تراه فإن الطباعَ مائلة إلى المألوف متنفِّرة عن غير معروف وليتبين لها مزّيته وكُنهُ النعمة فيه إذ لو كان جنساً غيرَ معهود لظُن أنه لا يكون إلا كذلك أو مثلُ الذي رزقناه من قبل في الجنة لأن طعامَها متشابهُ الصور كما يحكى عن الحسن ﵁ إن أحدَهم يؤتى الصَّحْفة فيأكلُ منها ثم يؤتى بأخرى فيراها مثلَ الأولى فيقول ذلك فيقول الملكُ كلْ فاللونُ واحدٌ والطعمُ مختلف أو كما روي أنه ﷺ قال والذي نفسي بيدِه إنَّ الرجلَ من أهل الجنة ليتناول الثمرةَ ليأكُلَها فما هي واصلةٌ إلى فيه حتى يُبدِّلَ

{كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍ رِّزْقاً قَالُواْ هذا الذي رزقنا من قبل} “Onlara oradan bir meyve rızık olarak her verildiğinde, 'Bu, daha önce bize rızık olarak verilen şeydir' derler” kavli: 'Cennât' kelimesinin bir diğer sıfatıdır; altından ırmakların akması cennetlerin bizzat zatları itibarıyla bir vasfı, bu ise ondan faydalanan ehline göre bir vasfı olduğu için birincisinden sonraya bırakılmıştır. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir ya da istînâfiyye bir cümledir; sanki cennetler zikredilen vasıfla nitelendiğinde dinleyicinin zihnine 'Onun meyveleri dünya cennetlerinin meyveleri gibi midir, değil midir?' sorusu gelmiş, böylece onların durumu açıklanmıştır. 'Küllemâ' zarfiyet üzere mansuptur, 'rızkan' mef'ûlün bihtir. Birinci ve ikinci 'min' edatları ibtida içindir ve hal makamında yer almışlardır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Cennetlerden başlayan ve meyveden başlayan bir rızık kendilerine her rızık olarak verildiğinde.' Şu şartla ki rızık cennetlerden başlamakla kayıtlıdır, cennetlerden başlaması da meyveden başlamakla kayıtlıdır. Birinci halin sahibi 'rızkan' kelimesidir, ikincisinin sahibi ise o haldeki müstetir zamiridir. 'Min semeratin' ifadesinin, senin 'Senden bir aslan gördüm' sözünde olduğu gibi mübeyyenden önce getirilmiş bir beyan olması da caizdir. 'Hâzâ' (bu), akan bir ırmağa işaret ederek 'Bu su kesilmez' demende olduğu gibi, onun belirli bir ferdine vaki olsa bile kendilerine rızık olarak verilen şeyin bütününe işarettir; zira sen zahiren bizzat müşahede ettiğin şeye işaret etsen de bununla ancak bilinen ve süreklilik arz eden türü kastedersin. Manası şudur: 'Bu, bundan önce dünyada bize rızık olarak verilen şeyin benzeridir.' Fakat ikisi arasındaki benzerlik çok kuvvetli olduğu için onun zatı diğeriyle özdeş kılınmıştır. Cennet meyvesinin dünya meyvelerine benzer kılınması; nefsin onu gördüğünde ona meyletmesi içindir, zira tabiatlar alışık olunan şeye meyleder ve bilinmeyenden nefret eder; hem de onun üstünlüğü ve bundaki nimetin mahiyeti nefis için açıklığa kavuşsun diyedir; çünkü şayet alışılmadık bir cins olsaydı ancak böyle olabileceği zannedilirdi. Yahut 'Cennette daha önce bize rızık olarak verilen şeyin benzeridir' demektir; zira cennetin yiyeceklerinin suretleri birbirine benzer; nitekim Hasan (radıyallâhu anh)'dan şöyle rivayet edilir: 'Onlardan birine bir tabak getirilir, ondan yer; sonra başka bir tabak getirilir, onu da ilki gibi görür ve böyle söyler; bunun üzerine melek, 'Ye! Rengi birdir ama tadı farklıdır' der.' Yahut Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edildiği gibidir: 'Nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki cennet ehlinden bir adam yemek için meyveyi koparır; meyve daha ağzına ulaşmadan Allah Teâlâ onun yerine bir benzerini yaratır.'

الله تعالى مكانها مثلَها والأول أنسبُ لمحافظة عمومِ كلما فإنه يدل على ترديدهم هذه المقالةَ كلَّ مرة رزقوا لافيما عدا المرةَ الأولى يُظهرون التبجحَ وفرطَ الاستغراب لما بينهما من التفاوت العظيم من حيث اللذةُ مع اتحادهما في الشكل واللون كأنهم قالوا هذا عينُ مارزقناه في الدنيا فمن أين له هذه الرتبةُ من اللذة والطيب ولا يقدُح فيه ما رُوي عن ابنِ عباس ﵄ من أنه ليس في الجنة من أطعمة الدنيا إلا الاسمُ فإن ذلك لبيان كمالِ التفاوتِ بينهما من حيث اللذةُ والحسن لا لبيان ان لا تشابُهَ بينهما أصلاً كيف لا وإطلاقُ الأسماء منوطٌ بالاتحاد النوعيّ قطعاً هذا وقد فُسّرت الآيةُ الكريمة بأن مستلذاتِ أهلِ الجنة بمقابلة مارزقوه في الدنيا من المعارف والطاعات متفاوتةُ الحال فيجوز أن يريدوا هذا ثوابُ الذي رزقناه في الدنيا من الطاعات ولا يساعده تخصيصُ ذلك بالثمرات فإن الجنَّةَ وَمَا فِيْهَا منْ فنونِ الكرامات من قبيل الثواب

Birinci mana 'küllemâ' lafzının umumiliğini korumak açısından daha uygundur; zira bu durum, onların ilk sefer dışındakilerde değil, rızıklandırıldıkları her defasında şekil ve renk bakımından bir olmakla birlikte lezzet açısından aralarındaki muazzam fark sebebiyle sevinçlerini ve aşırı hayretlerini ortaya koyarak bu sözü tekrarladıklarına delalet eder. Sanki şöyle demişlerdir: 'Bu, dünyada bize rızık olarak verilen şeyin ta kendisidir; öyleyse bu derecedeki bir lezzet ve hoşluk ona nereden geldi?' İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edilen 'Cennette dünya yiyeceklerinden isimden başka bir şey yoktur' sözü buna halel getirmez; zira bu söz aralarındaki benzerliğin hiç bulunmadığını belirtmek için değil, lezzet ve güzellik bakımından aralarındaki tam farklılığı açıklamak içindir. Nasıl olmasın ki! İsimlerin verilmesi kesin olarak nev'î birliğe bağlıdır. Bu ayet-i kerime şöyle de tefsir edilmiştir: Cennet ehlinin lezzetleri, dünyada kendilerine rızık olarak verilen marifetler ve taatlerin karşılığı olarak farklı durumlardadır; binaenaleyh onların 'Bu, dünyada rızıklandırıldığımız taatlerin sevabıdır' anlamını kastetmeleri de caizdir. Ancak bunun meyvelere tahsis edilmesi buna yardımcı olmaz; zira cennet ve onun içindeki türlü ikramlar bütünüyle sevap kabilindendir.

{وَأُتُواْ بِهِ متشابها} اعتراضٌ مقرر لما قبله والضميرُ المجرورُ على الأول راجعٌ إلى ما دل عليه فحوى الكلام مما رزقوا في الدارين كما في قوله تعالى {إن يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقَيراً فالله أولى بِهِمَا} أي بجنسي الغني والفقير وعلى الثاني إلى الرزق

{وَأُتُواْ بِهِ متشابها} “ve kendilerine birbirine benzer şekilde getirildi” kendisinden öncekileri perçinleyen bir itiraziyye (ara cümle)dir. Birinci manaya göre mecrur zamir, kelamın gelişinin delalet ettiği üzere Allah Teâlâ'nın {إن يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقَيراً فالله أولى بِهِمَا} “İster zengin olsun ister fakir, Allah her ikisine de daha yakındır” yani zengin ve fakir cinslerine [daha yakındır] kavlinde olduğu gibi iki yurtta kendilerine rızık olarak verilen şeylere râcidir. İkinci manaya göre ise rızka râcidir.

{وَلَهُمْ فِيهَا أزواج مُّطَهَّرَةٌ} أي مما في نساء الدنيا من الأحوال المستقذرة كالحيْض والدَرن ودنَس الطبع وسوءِ الخلق فإن التطهرَ يستعمل في الأجسام والأخلاق والأفعال وقرئ مطهَّراتٌ وهما لغتان فصيحتان يقال النساءُ فعلت وفعلن وهن فاعلة وفواعل قال

{وَلَهُمْ فِيهَا أزواج مُّطَهَّرَةٌ} “Onlar için orada tertemiz eşler vardır” yani dünya kadınlarında bulunan hayız, kir, fıtrat pası ve kötü ahlak gibi tiksindirici hallerden [tertemiz kılınmışlardır]. Zira temizlenme (tetahhur); bedenlerde, ahlakta ve fiillerde kullanılır. 'Mutahharâtun' şeklinde de okunmuştur; her ikisi de fasih iki lügattir; Araplarda 'en-nisâu fe'alet' ve 'fe'alne', 'hünne fâiletün' ve 'fevâilü' denir. Şair şöyle demiştir:

وإذا العذارى بالدُّخان تقنَّعت ... واستعجلت نصبَ القدور فمَلَّتِ

Genç kızlar dumana büründüklerinde ve kazanları kurmakta acele edip yorulduklarında...

فالجمع على اللفظ والإفراد على تأويل الجماعة وقرئ مطَّهِرة بتشديد الطاء وكسر الهاء بمعنى متطهرة ومطَّهِرة أبلغُ من طاهرة ومتطهرة للإشعار بأن مُطَهِّراً طهرهن وما هو إلا الله ﷾ وأما التطهر فيحتمل أن يكون من قبل أنفسهن كما عند اغتسالهن والزوجُ يطلق على الذكر والأنثى وهو في الأصلِ اسمُ لماله قرينٌ من جنسه وليس في مفهومه اعتبارُ التوالد الذي هو مدارُ بقاءِ النوعِ حتى لا يصِحَّ إطلاقُه على أزواج أهلِ الجنة لخلودهم فيها واستغنائهم عن الأولاد كما أن الدارية لبقاء الفردِ ليست بمعتبرة في مفهومِ اسمِ الرزق حتى يُخِلَّ ذلك بإطلاقه على ثمارالجنة

Çoğul getirilmesi lafza göredir, tekil getirilmesi ise cemaat teviline göredir. Tâ harfinin şeddesi ve hâ'nın kesresiyle 'mutetahhire' manasında 'muttahhire' olarak da okunmuştur. 'Mutahhara' lafzı, bir temizleyicinin onları temizlediğini —ki O da ancak Allah Azze ve Celle'dir— bildirdiği için 'tâhire' ve 'mütetahhire'den daha beliğdir. 'Tetahhur' (temizlenme) ise tıpkı gusletmelerinde olduğu gibi kendi taraflarından olmasını muhtemel kılar. 'Zevc' kelimesi hem erkeğe hem kadına ıtlak olunur; aslen kendi cinsinden bir eşi bulunan şeyin ismidir. Türün devamının dayanağı olan üreme manası onun kavramında muteber değildir ki ebedî kalmaları ve çocuklara ihtiyaç duymamaları sebebiyle cennet ehlinin eşlerine ıtlak olunması sahih olmasın; tıpkı ferdin devamı için beslenme gerekliliğinin rızık isminin mefhumunda şart koşulmayıp bunun cennet meyvelerine rızık denilmesine bir halel getirmemesi gibi.

{وَهُمْ فِيهَا خالدون} أي دائمون والخلودُ في الأصل الثباتُ المديد دامَ أو لم يدُمْ ولذلك قيل للأثافي والأحجارِ الخوالدُ وللجُزءِ الذي يبقى من الإنسان على حاله خلد ولو كان وضعه الدوام لما قُيِّد بالتأبيد في قوله عز وعلا خالدين فِيهَا أَبَداً ولَما استُعمل حيث لا دوام فيه لكن المرادَ ههنا الدوامُ قطعاً لما يُفضي به من الآيات والسنن وما قيل من أن الأبدانَ مؤلفةٌ من الأجزاءِ المتضادة في الكيفية معرَّضة للاستحالات المؤديةِ إلى الانحلال والانفكاكِ مدارُه قياسُ ذلك العالمِ الكاملِ بما يشاهَد في عالم الكوْن والفساد على أنه يجوز أن يُعيدَها الخالق تعالى بحيث لا يعتوِرُها الاستحالة ولا يعتريها الانحلالُ قطعاً بأن تُجعلَ أجزاؤها متفاوتةً في الكيفيات متعادلةً في القوى بحيث لا يقوى شئ منها عند التفاعُل على إحالةِ الآخر متعانقةً متلازمةً لا ينفك بعضُها عن بعض وتبقى هذه النسبةُ منخفظة فيما بينها أبدا يعتريها التغيير بالأكل والشرب والحركات وغيرِ ذلك واعلم أن معظمَ اللذاتِ الحسية لما كان مقصوراً على المساكن والمطاعم والمناكح حسبما يقتضى به الاستقراءُ وكان مَلاكُ جميع ذلك الدوامَ والثباتَ إذ كلُّ نعمة وإن جلت حيت كانت في شرف الزوال ومعرِضِ الاضمحلال فإنها منغِّصةٌ غيرُ صافيةٍ من شوائب

{وَهُمْ فِيهَا خالدون} “ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar” yani devamlıdırlar. Huld, aslen ister sürekli olsun ister olmasın uzun süreli sebat etmektir. Bu sebeple ocak taşlarına ve kayalara 'havâlid', insanın aynı halde kalan parçasına 'huld' denilmiştir. Şayet onun vaz'î anlamı devamlılık olsaydı, Allah Azze ve Celle'nin 'Orada ebedî kalıcıdırlar' kavlinde ebedilikle kayıtlanmazdı ve devamlılığı olmayan yerlerde kullanılmazdı. Fakat buradaki murad, ayetlerin ve sünnetlerin gerektirdiği üzere kesinlikle devamlılıktır. Bedenlerin keyfiyet bakımından birbirine zıt parçalardan meydana geldiği, çözülme ve dağılmaya yol açan başkalaşımlara maruz kaldığı yönündeki sözün dayanağı; o mükemmel âlemi oluş ve bozuluş (kevn ve fesad) âleminde müşahede edilen şeylere kıyas etmektir. Bununla birlikte Yaratıcı Teâlâ'nın bedenleri, üzerlerine hiçbir başkalaşım gelmeyecek ve kesinlikle bir dağılma arız olmayacak şekilde; parçalarını keyfiyetlerde farklı fakat kuvvetlerde denk kılarak, etkileşim esnasında hiçbir parçanın diğerini dönüştürmeye güç yetiremeyeceği, birbirine sarılmış, ayrılmaz ve asla birbirinden kopmaz tarzda yeniden yaratması caizdir. Bu oran aralarında ebediyen korunur; yeme, içme, hareketler ve diğer şeylerle değişime uğrar. Bil ki istikraın (tümevarımın) gerektirdiği üzere hissî lezzetlerin çoğu meskenlere, yiyeceklere ve evliliklere münhasır olduğu ve bütün bunların esası da devam ve sebat bulunduğu için —zira her nimet ne kadar yüce olursa olsun zevalin eşiğinde ve yok oluşun karşısında olduğunda keder vericidir, acı şaibelerinden arınmış değildir—...

البقرة (٢٦)

Bakara (26)

الألم بَشَّر المؤمنين بها وبدوامها تكميلاً للبهجة والسرور اللهم وفقنا لمراضيك وثبتنا على ما يُؤدِّي إليها من العقْد والعمل

...sevinç ve süruru tamamlamak için müminleri o nimetlerle ve onların devamlılığıyla müjdelemiştir. Allah'ım! Bizi rızana muvaffak kıl ve bizi ona ulaştıracak inanç ve amel üzerinde sabit eyle!

{إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بَعُوضَةً} شروع في تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عن تعلق ريبٍ خاصَ اعتراهم من جهة ما وقع فيه من ضرب الأمثال وبيانٌ لحكمته وتحقيقٌ للحق إثرَ تنزيهها عما اعتراهم من مطلق الريب بالتحدِّي وإلقامِ الحجر وإفحامِ كافة البلغاء من أهل المدَر والوبَر روى أبو صالحٍ عن ابنِ عباسٍ ﵄ أن المنافقون طعَنوا في ضرب الأمثال بالنارِ والظلماتِ والرعدِ والبرق وقالوا الله أجلُّ وأعلى من ضرب الأمثال وروى عطاء ﵁ إن هذا الطعن كان من المشركين ورُوي عنه أيضاً أنه لمَّا نزل قوله تعالى يا ايها الناس ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمعوا لَهُ الآية وقوله تعالى مَثَلُ الذين اتخذوا مِن دُونِ الله أَوْلِيَاء الآية قالت اليهود أيُّ قدْرٍ للذباب والعنكبوت حتى يضرِب الله تعالى بهما الأمثال وجعلوا ذلك ذريعة إلى إنكار كونِه من عند الله تعالى مع أنه لا يخفى على أحد ممن له تمييزٌ أنه ليس مما يُتصوَّر فيه الترددُ فضلاً عن النكير بل هو أوضح أدلةِ كونِه خارجاً عن طَوْق البشرِ نازلاً من عند خلاق القُوى والقدَر كيف لا وإن التمثيل كما مر ليس الآ ابراز المعنى المقصودِ في معرض الأمرِ المشهود وتحلية المعقولِ بحِلْية المحسوس وتصويرُ أوابد المعاني بهيئة المأنوس لاستمالة الوهم واستنزالِه عن معارضتِه للعقل واستعصائه عليه في إدراك الحقائق الخفية وفهمِ الدقائق الأبية كي يتابعَه فيما يقتضيه ويشايعُه إلى ما يرتضيه ولذلك شاعت الأمثالُ في الكتب الإلهية والكلمات النبويةِ وذاعت في عبارات البلغاء وإشارات الحكماء ومن قضية وجوبِ التماثل بين الممثَّل والممثَّل به في مناط التمثيل تمثيلُ العظيم بالعظيم والحقير بالحقير وقد مثل بالإنجيل غلُّ الصدر بالنُخالة ومعارضةُ السفهاء بإثارة الزنابير وجاء في عبارات البلغاء أجمعُ مِنْ ذرةٍ وأجرأ من الذباب وأسمع من قُراد وأضعفُ من بعوضة إلى غير ذلك ما لا يكاد يحصر والحياء تغيُر النفس وانقباضُها عما يُعاب به أو يُذم عليه يقال حي الرجل وهو حي واشتقاقه من الحياة اشتقاقَ شظِي وحشِي ونسِيَ من الشظي والنسْي والحشي يقال شظِي الفرس ونسي وحشي إذا اعتلت منه تلك الأعضاء كأن من يعتريه الحيا تعتل قوتُه الحيوانية وتنتقص واستحيا بمعناه خلا أنه يتعدى بنفسه وبحرف الجر يقال استحييتُه واستحييتُ منه والأول لا يتعدى إلا بحرف الجر وقد يحذف منه احدى اليائين ومنه قوله

{إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بَعُوضَةً} “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği örnek vermekten hayâ etmez” kavli: Tenzil makamını meydan okumayla, ağızlara taş tıkamayla, köy ve çöl ehlinden olan bütün belagat erbabını aciz bırakmayla kendilerine arız olan mutlak şüpheden tenzih ettikten hemen sonra; Kur'an'da geçen misal getirmeler cihetinden onlara arız olan özel bir şüphenin ilişiğinden Tenzil'in yüce makamını tenzih etmeye, onun hikmetini beyana ve hakkı gerçekleştirmeye giriştir. Ebû Sâlih, İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan şöyle rivayet etmiştir: Münafıklar ateş, karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek ile misaller getirilmesini ayıpladılar ve 'Allah misaller getirmekten pek yüce ve pek âlidir' dediler. Atâ (radıyallâhu anh) bu ayıplamanın müşriklerden geldiğini rivayet etmiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre {يا ايها الناس ضُرِبَ مَثَلٌ فاستمعوا لَهُ} “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi onu dinleyin” ayeti ve {مَثَلُ الذين اتخذوا مِن دُونِ الله أَوْلِيَاء} “Allah'tan başka dostlar edinenlerin misali” ayeti nazil olunca Yahudiler: 'Allah'ın kendileriyle misal getireceği kadar sineğin ve örümceğin ne kıymeti var?' dediler ve bunu Kur'an'ın Allah katından olduğunu inkâra vesile kıldılar. Oysa temyiz kabiliyeti olan hiç kimseye gizli değildir ki bu durum, inkâr edilmek bir yana hakkında tereddüt bile tasavvur edilecek bir şey değildir; bilakis onun beşer takatinin dışında olduğuna, kuvvetleri ve takdirleri yaratan Allah katından indiğine dair en açık delildir. Nasıl olmasın ki! Daha önce geçtiği üzere temsil; gizli hakikatleri kavramada ve kabulü zor incelikleri anlamada aklın gerektirdiğine uysun ve razı olduğuna arka çıksın diye vehmi celbetmek, akla muhalefetinden ve ona başkaldırmasından vazgeçirmek için maksat olan manayı müşahede edilen bir durum kalıbında ortaya koymaktan, makul olanı mahsus olanın süsüyle bezemekten ve yabanî manaları alışılmış suretlerle resmetmekten başka bir şey değildir. Bu yüzdendir ki ilahî kitaplarda ve nebevî sözlerde misaller yaygınlaşmış; belagat ehlinin ifadelerinde ve hikmet ehlinin işaretlerinde şöhret bulmuştur. Temsilin dayanağında temsil edilen (mümessel) ile temsil vasıtası (mümesselün bih) arasında denklik bulunmasının gereğindendir ki büyüğe büyükle, küçüğe küçükle misal getirilir. Nitekim İncil'de kalbin kini kepekle, sefihlere karşı koymak ise eşek arılarını kışkırtmakla misallendirilmiştir. Belagat ehlinin sözlerinde de 'karıncadan daha toplayıcı', 'sinekten daha cüretkâr', 'keneden daha iyi işiten' ve 'sivrisinekten daha zayıf' gibi sayılamayacak kadar çok misal yer almıştır. Hayâ; insanın ayıplanacağı veya kınanacağı şeyden nefsinin değişmesi ve çekinmesidir. 'Hayıye'r-racülü ve hüve hayiyyün' denir. Onun 'hayat' kelimesinden türemesi, atın o uzuvları hastalandığında söylenen 'şaziye'l-feresü ve nesiye ve haşiye'de olduğu gibi 'şazâ', 'nesy' ve 'haşâ' kelimelerinden türemesi gibidir; sanki hayâya maruz kalan kimsenin hayvani kuvveti hastalanır ve noksanlaşır. 'İstehyâ' da bu anlamdadır, ancak hem bizzat hem de cer harfiyle müteaddi olur; 'istehyeytühü' ve 'istehyeytü minhü' denir. Birincisi ise sadece cer harfiyle müteaddi olur. Bazen iki yâ'dan biri hazfedilir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

ألا يستحي منا الملوك ويتقى ... محارمَنا لا يبوء الدمُ بالدم

Hükümdarlar bizden hayâ etmez mi ve dokunulmazlıklarımızdan sakınmaz mı; kan kana eşit tutulamaz!

وقولُه

Ve şu sözü:

إذا ما استحَيْنَ الماءَ يعرِضُ نفسه ... كَرَعن بسبْتٍ في إناءٍ من الورد

Su kendilerine arz edildiğinde ondan çekinirlerse, gül renkli bir kapta tabaklanmış deri [taslar] ile içerler.

فكما أنه إذا أسند إليه سبحانه بطريق الإيجاب في مثل قوله ﷺ ان الله يستحي من ذي الشيبة المسلم أن يعذبه وقوله ﵇ إن الله حي كريم يستحي إذا رفع إليه العبدُ يده أن يُردَّهما صِفراً حتى يضع فيهما خيراً يراد به الترك الخاصُّ على طريقة التمثيل حيث مُثل فيه

Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in 'Şüphesiz Allah, Müslüman olan yaşlı kuluna azap etmekten hayâ eder' ve 'Şüphesiz Allah çok hayâ sahibidir, cömerttir; kulu O'na ellerini kaldırdığı zaman, onları içine bir hayır koymaksızın boş çevirmekten hayâ eder' hadislerinde olduğu gibi olumlu tarzda O Sübhânehu'ya isnat edildiğinde; her iki şerefli hadiste yaşlıya azap etmeyi terk etmesi ve kulunu bağışından mahrum bırakması, hayâ sebebiyle bu ikisini terk eden kimsenin terk edişine benzetilerek temsil yoluyla özel bir terk murad edildiği gibi...

الحديثين الكريمين تركهُ تعذيبَ ذي الشيبة وتخييبُ العبد من عطائه بترك مَنْ يتركهما حياءً كذلك إذا نُفي عنه تعالى في المواد الخاصة كما في هذه الآية الشريفة وفي قوله تعالى {والله لَا يستحيي مِنَ الحق} يراد به سلبُ ذلك التركِ الخاصِّ المضاهي لترك المستحي عنه لاسلب وصفِ الحياء عنه تعالى رأساً كما في قولك إن الله لا يوصف بالحياء لأن تخصيصَ السلب ببعض الموادِّ يوهم كونَ الإيجاب من شأنه تعالى في الجملة فالمراد ههنا عدمُ ترك ضربِ المثل المماثل لترك من يستحي مِنْ ضَرْبه وفيه رمز إلى تعاضُد الدواعي إلى ضربه وتآخُذ البواعث إليه إذ الاستحياءُ إنما يُتصور في الأفعال المقبولة للنفس المرضية عندها ويجوز أن يكون ورودُه على طريقة المشاكلة فإنهم كانوا يقولون أما يستحي ربُّ محمدٍ أن يضرِب مثلاً بالأشياء المُحَقّرة كما في قول من قال

...bu şerefli ayette ve Allah Teâlâ'nın {والله لَا يستحيي مِنَ الحق} “Allah ise haktan hayâ etmez” kavlinde olduğu gibi özel durumlarda O Teâlâ'dan nefyedildiğinde de; senin 'Allah hayâ vasfıyla nitelenmez' sözünde olduğu gibi O Teâlâ'dan hayâ vasfının kökten nefyedilmesi değil, hayâ edenin terkine benzeyen o özel terkin nefyedilmesi kastedilir. Çünkü nefyin bazı maddelere tahsis edilmesi, olumlamanın genel olarak O Teâlâ'nın şanından olduğu vehmini verir. Burada murad edilen, misal getirmekten hayâ eden kimsenin terkine benzeyen şekilde misal getirmeyi terk etmemektir. Bunda, misal getirme gerekçelerinin birbirine destek olduğuna ve buna sevk eden sebeplerin bir araya geldiğine bir işaret vardır; zira hayâ ancak nefsin kabul ettiği ve katında razı olunan fiillerde tasavvur olunur. Müşâkele (karşılıklı aynı lafzı kullanma) yoluyla gelmiş olması da caizdir; çünkü onlar 'Muhammed'in Rabbi değersiz şeylerle misal getirmekten utanmaz mı?' diyorlardı; nitekim şöyle diyenin sözünde olduğu gibi:

مَنْ مبلغٌ أفناءَ يعرُبَ كلَّها ... أني بنيتُ الجارَ قبل المنزل

Bütün Ya'rub kabilelerine kim ulaştıracak ki, ben evden önce komşuyu bina ettim (seçtim)!

وضرب المثل استعمالُه في مضرِبه وتطبيقُه به لا صنعُه وإنشاؤه في نفسه وإلا لكان إنشاء الأمثال السائرةِ في مواردها ضرباً لها دون استعمالها بعد ذلك في مضاربها لفقدان الإنشاء هناك والأمثالُ الواردة في التنزيل وإن كان استعالها في مضاربها عينَ إنشائها في أنفسها لكن التعبيرَ عنه بالضرب ليس بهذا الاعتبار بل بالاعتبار الأولِ قطعا وهوما وهو مأخوذإما من ضرب الخاتم بجامع التطبيق فكما أن ضربَه تطبيقُه بقالبه كذلك استعمالُ الأمثال في مضاربها تطبيقُها بها كأن المضاربَ قوالبُ تُضرب الأمثالُ على شاكلتها لكنْ لا بمعْنى أنها تنشأ بحسَبها بعد أن لم تكن كذلك بل بمعنى أنها تورَدُ منطبقة عليها سواءٌ كان إنشاؤها حينئذ كعامة الأمثالِ التنزيلية فإن مضاربها قوالبُها أو قبل ذلك كسائر الأمثال السائرة فإنها وإن كانت مصنوعةً من قبلُ إلا أن تطبيقها أي إيرادَها منطبقةً على مضاربها إنما يحصُل عند الضرب وإما من ضرب الطين عى الجدار ليلتزق به بجامع الإلصاق كأن من يستعملها يُلصِقها بمضاربها ويجعلها ضربةَ لازب لا تنفك عنها لشدة تعلّقها بها ومحلُّ أن يضرب على تقدير تعدية يستحي بنفسه النصبُ على المفعولية وأما على تقدير تعديته بالجار فعند الخليل الخفضُ بإضمار مِن وعند سيبويه النصبُ بإفضاء الفعل إليه بعد حذفها ومثلا مفعول ليضرب وما اسمية إبهامية تزيد ما تقارنه من الاسم المنكر إبهاماً وشياعاً كما في قولك أعطني كتاباً ما كأنه قيل مثلاً ما من الأمثال أيَّ مثلٍ كان فهي صفة لما قبلها أو حرفية مزيدة لتقوية النسبةِ وتوكيدها كما في قوله تعالى {فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله} وبعوضةً بدل من مثلاً أو عطف بيان عند من يجوز في النكرات أو مفعول ليضرب ومثلاً حال تقدمت عليها لكونها نكرة أو هما مفعولاه لتضمنه معنى الجعل والتصيير وقرئ بالرفع على أنه خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أيْ هُو بعوضة والجملة على تقدير كونِ ما موصولةً صلة لها محذوفة الصدر كما في قوله تعالى {تَمَامًا عَلَى الذى أَحْسَنَ} على قراءة الرفع وعلى تقدير كونها موصوفة صفة لها كذلك ومحل ما على الوجهين النصبُ على أنه بدل من مثلاً أو على أنَّه مفعولٌ ليضرب وعلى تقدير كونِها إبهاميةً صفةٌ لمثَلاً كذلك وأما على تقدير كونِها استفهاميةً فهي خبرٌ لها كأنه لما ورد استبعادُهم ضربَ المثل قيل ما بعوضة وأيُّ مانع فيها حتى لا يُضرب بها المثل بل له تعالى أن يمثل بما هو أصغر منها وأحقر كجناحها على ما وقع في قوله ﷺ لوكانت الدُّنيا تزنُ عندَ الله جناح بعوضة ماسقى الكافرَ منها شَرْبةَ ماءٍ والبعُوض فعُول من البعض وهو القطع كالبَضْع والعَضْب غلب على هذا النوع كالخُموش في لغة هذيل من الخمش وهو الخَدْش

Misal getirmek (darb-ı mesel); onu bizzat uydurmak ve sıfırdan inşa etmek değil, vurulduğu yerde kullanmak ve ona tatbik etmektir. Aksi takdirde dillerde dolaşan darbımesellerin ilk ortaya çıktıkları durumlarda inşa edilmesi darb olurdu da sonradan vuruldukları yerlerde kullanılması inşa bulunmadığı için darb olmazdı. Kur'an'daki misallerin vuruldukları yerlerde kullanılması bizzat kendilerinin inşası olsa bile, ondan darb olarak bahsedilmesi bu açıdan değil, kesinlikle birinci açıdan ötürüdür. Bu da uygunluk (tatbik) ortak paydasıyla ya mühür vurmaktan alınmıştır; nitekim mührün vurulması onun kalıbına tatbik edilmesi olduğu gibi, misallerin vuruldukları yerlerde kullanılması da onlara tatbik edilmesidir; sanki misallerin vurulduğu yerler, misallerin şekline göre vurulduğu kalıplardır. Fakat bu, daha önce öyle değilken sonradan onlara göre oluştukları anlamında değil, ister genel Kur'an misallerinde olduğu gibi o anda inşa edilmiş olsunlar —ki onların vuruldukları yerler kalıplarıdır— ister dillerde dolaşan diğer misaller gibi daha önceden olsunlar, onlara uygun olarak getirildikleri anlamındadır; zira dillerdeki misaller önceden oluşturulmuş olsalar da onların tatbiki yani vuruldukları yerlere uygun olarak getirilmeleri ancak darb anında gerçekleşir. Yahut yapışma ortak paydasıyla duvara yapışsın diye çamuru vurmaktan alınmıştır; sanki onu kullanan kimse, misalleri vuruldukları yerlere yapıştırmakta ve onlara olan aşırı bağlılıklarından dolayı onlardan asla ayrılmayan kesin bir vuruş kılmaktadır. 'En yadribe' ifadesinin mahalli; 'yestehyî' fiilinin bizzat müteaddi olması takdirinde mef'ûliyet üzere nasbtır. Cer harfiyle müteaddi olması takdirinde ise Halil'e göre gizli bir 'min' ile mecrur, Sîbeveyh'e göre ise harfin hazfinden sonra fiilin doğrudan ona ulaşmasıyla mansuptur. 'Meselen', 'yadribe' fiilinin mef'ûlüdür. 'Mâ' ise ibham bildiren isim olup beraberinde bulunduğu belirsiz (nekre) ismin kapalılığını ve yaygınlığını artırır; tıpkı senin 'Bana herhangi bir kitap ver' sözünde olduğu gibi; sanki 'misallerden herhangi bir misal' denilmiştir, bu sebeple kendisinden öncekine sıfattır. Yahut Allah Teâlâ'nın {فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله} “Allah'tan bir rahmet sebebiyle” kavlinde olduğu gibi nispeti kuvvetlendirmek ve pekiştirmek için zâit harftir. 'Baûdaten' kelimesi 'meselen'den bedeldir yahut nekirelerde bunu caiz görenlere göre atf-ı beyandır ya da 'yadribe'nin mef'ûlüdür ve 'meselen' de nekre olduğu için ondan önce gelmiş bir haldir yahut fiil 'kılmak/dönüştürmek' anlamını içerdiği için her ikisi onun iki mef'ûlüdür. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur; yani 'o bir sivrisinektir' demektir. Bu cümle; 'mâ'nın mevsule olması takdirinde Allah Teâlâ'nın {تَمَامًا عَلَى الذى أَحْسَنَ} “ihsan edene tamamlamak üzere” kavlinin ref kıraatinde olduğu gibi başı hazfedilmiş sıla cümlesidir; mevsûfe olması takdirinde ise aynı şekilde onun sıfatıdır. 'Mâ'nın mahalli her iki vecihte de 'meselen'den bedel olarak yahut 'yadribe'nin mef'ûlü olarak nasbtır; ibhamiyye olması takdirinde de aynı şekilde 'meselen' için sıfattır. İstifhamiyye olması takdirinde ise onun haberidir; sanki onların misal getirmeyi yadırgamaları varid olunca 'Sivrisinek de nedir ki? Onunla misal getirilmeyecek onda ne engel var? Bilakis O Teâlâ'nın, Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in 'Eğer dünya Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar değer taşısaydı, kâfire ondan bir yudum su içirmezdi' hadisinde geçtiği üzere, onun kanadı gibi ondan daha küçük ve daha değersiz olan şeylerle de misal getirme hakkı vardır' denilmiştir. 'Baûd' (بَعُوض) kelimesi 'faûl' vezninde olup kesmek anlamına gelen 'ba'z' (بَعْض) kökündendir; tıpkı 'bad'' ve 'azb' gibi. Hüzeyl lügatinde tırmalamak (hamş) anlamından türeyen 'humûş' gibi bu türe galip isim olmuştur.

{فَمَا فَوْقَهَا} عطف على بعوضة على

{فَمَا فَوْقَهَا} “veya onun da üstündekini” kavli: Zikredilen vecihler üzere nasb takdirinde 'baûdaten' lafzına matuftur...

تقدير نصبها على الوجوه المذكورة وما موصولةٌ أو موصوفةٌ صلتها الظرفُ وأما على تقدير رفعها فهو عطفٌ على ما الأولى على تقدير كونِها موصولةً أو موصوفة وأما على تقدير كونِها استفهاميةً فهو عطفٌ على خبرها أعني بعوضة لا على نفسها كما قيل والمعنى ما بعوضة فالذي فوقها او فشئ فوقها حتى لا يُضْرَب بها المثل وكذا على تقدير كونِها صفةً للنكرة أو زائدة وبعوضة خبرٌ للمضمر وذكرُ البعوضة فما فوقها من بين أفراد المَثَل إنما هو بطريق التمثيل دون التعيين والتخصيص فلا يُخل بالشيوع بل يقرّره ويؤكده بطريق الأولوية والمراد بالفوقية إما الزيادةُ في المعنى الذي أريد بالتمثيل أعني الصِّغَر والحقارة وإما الزيادةُ في الحجم والجُثة لكن لا بالغاً ما بلغ بل في الجملة كالذباب والعنكبوت وعلى التقدير الأول يجوز ان يكون ما الثانية خاصة استفهاميةً إنكارية والمعنى أن الله لا يستحيى أن يضرب مثلا ما بعوضة فأي شئ فوقها في الصغر والحقارة فإذن له تعالى أن يمثّل بكل ما يريد ونظيرُه في احتمال الأمرين ما رُوي أن رجلاً بمِنىً خرَّ على طُنُب فسطاط فقالت عائشةَ ﵂ حين ذكر لها ذلك سمعت رسول الله ﷺ قال ما من مسلم يُشاك شوْكةً فما فوقها إلا كُتبت له بها درجة ومُحِيَتْ عنه بها خطيئة فإنه يحتمل ما يجاوز الشوكة في القِلة كنَخْبة النملة بقولِه ﵇ مَا أصاب المؤمن من مكروه فهو كفارةٌ لخطاياه حتى نَخبةُ النملة وما تجاوزها من الألم كأمثال ما حكي من الحرور

...ve 'mâ' mevsule veya mevsûfe olup sılası zarftır. Ref takdirinde ise 'mâ'nın mevsule veya mevsûfe olması takdirine göre birinci 'mâ'ya matuftur. İstifhamiyye olması takdirinde ise söylendiği gibi bizzat 'mâ'ya değil, onun haberine yani 'baûdaten'e matuftur. Anlamı şudur: 'Sivrisinek ve onun üstündeki şey de nedir ki onunla misal getirilmesin?' 'Mâ'nın nekreye sıfat veya zâit olması ve 'baûdaten'in gizli zamirin haberi olması takdirinde de böyledir. Misallerin fertleri arasından sivrisinek ve üstündekilerin zikredilmesi, tayin ve tahsis yoluyla değil, sadece temsil yoluyladır; dolayısıyla yaygınlığa (şüyûa) halel getirmez, bilakis öncelik (evleviyet) yoluyla onu pekiştirir ve teyit eder. Üstünlükten murad; ya temsille kastedilen manadaki yani küçüklük ve değersizlikteki fazlalıktır yahut ne kadar olursa olsun değil de sinek ve örümcek gibi genel olarak hacim ve cüssedeki fazlalıktır. Birinci takdire göre ikinci 'mâ'nın özellikle inkârî istifham olması caizdir. Anlamı şöyle olur: 'Şüphesiz Allah herhangi bir sivrisineği misal getirmekten hayâ etmez; küçüklük ve değersizlikte onun üstünde ne olabilir ki? Öyleyse O Teâlâ'nın dilediği her şeyle misal getirme hakkı vardır.' Her iki ihtimali taşıması bakımından bunun benzeri; Mina'da bir adamın çadır ipine takılıp düştüğü ve bu durum kendisine anlatıldığında Âişe (radıyallâhu anhâ)'nın şöyle dediği rivayetidir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Hiçbir Müslüman yoktur ki ayağına bir diken ve fevkınde (ondan fazla) bir şey batsın da onunla kendisine bir derece yazılmasın ve bir günahı silinmesin.' Zira bu ifade; Hz. Peygamber (aleyhisselâm)'ın 'Mümine isabet eden her sıkıntı, karınca ısırması bile olsa, onun günahlarına kefarettir' kavli gereğince karınca ısırması gibi azlıkta dikeni aşan şeyi de, anlatılan yakıcı sıcaklık misalleri gibi acıda dikeni aşan şeyi de muhtemeldir.

{فأما الذين آمنوا} شروعٌ في تفصيل ما يترتب على ضرب المثل من الحُكم إثرَ تحقيق حقية صدوره عنه تعالى والفاءُ للدِلالة على ترتب ما بعدها على ما يدل عليه ما قبلها كأنه قيل فيضرِبه فأما الذين الخ وتقديمُ بيانِ حال المؤمنين عَلى ما حُكي من الكفرة مما لا يفتقر إلى بيان السبب وفي تصدير الجُملتين بأما من إحْماد أمرِ المؤمنين وذمِّ الكفرة مالا يخفى وهو حرف متضمنٌ لمعنى اسم الشرط وفعلُه بمنزلة مهما يكن من شئ ولذلك يُجاب بالفاء وفائدتُه توكيد ما صُدِّر به وتفصيلُ ما في نفس المتكلم من الأقسام فقد تُذكر جميعاً وقد يُقتصر على واحد منها كما في قوله ﷿ من قائل {فَأَمَّا الَّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ} الخ قال سيبويه أما زِيد فذاهب معناه مهما يكن من شئ فهو ذاهب لا محالة وأنه منه عزيمة وكان الأصلُ دخولَ الفاء على الجملة لأنها الجزاءُ لكن كرِهوا إيلاءَها حرفَ الشرط فأدخلوها الخبرَ وعُوِّض المبتدأ عن الشرط لفظاً والمراد بالموصول فريقُ المؤمنين المعهودين كما أن المرادَ بالموصول الآتي فريقُ الكفرة لا مَنْ يؤمِنُ بضرب المثل ومَنْ يكفرُ به لاختلال المعنى أي فأما المؤمنون {فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحقُّ مِن رَّبّهِمْ} كسائر ما وردَ منْه تعالَى والحقُّ هو الثَّابتُ الذي يحِق ثبوتُه لا محالة بحيث لا سبيل للعقل إلى إنكاره لا الثابتُ مطلقاً واللامُ للدلالة على أنه مشهود له بالحقية وأن له حِكَماً ومصالحَ ومن لابتداء الغايةِ المجازية وعاملُها محذوفٌ وقع حالاً من الضَّمير المستكنِّ في الحق أو من الضمير العائد إلى المثَل أو إلى ضَرْبه أي كائناً وصادراً من ربهم والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميرهم لتشريفهم وللإيذان بأن ضرْبَ المَثَل تربيةٌ لهم وإرشادٌ إلى ما يوصلهم إلى كمالهم اللائق بهم والجملةُ سادّةٌ مسدَّ مفعوليْ يعلمون عند الجمهور ومسد مفعوله الأول والثاني محذوفٌ عند الأخفش أي فيعلمون حقيتَه ثابتةً ولعل الاكتفاءَ بحكاية علمهم المذكورِ عن حكاية اعترافِهم بموجبه كما في قوله تعالى {والراسخون في العلم يقولون آمنا بِهِ كُلٌّ مّنْ عِندِ رَبّنَا} للإشعار بقوة ما بينهما من التلازم وظهورِه المُغني عن الذكر

{فأما الذين آمنوا} “İman edenlere gelince” kavli: Misal getirmenin Allah Teâlâ'dan sadır oluşunun hakikati ortaya konulduktan hemen sonra, misal getirmeye terettüp eden hükmü tafsil etmeye giriştir. 'Fâ' harfi, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinin delalet ettiği şeye terettüp ettiğini göstermek içindir; sanki 'O bu misali getirir, iman edenlere gelince...' denilmiştir. Müminlerin halinin beyanının kâfirlerden nakledilenlerin önüne geçirilmesi, sebebinin beyanına ihtiyaç duymayan bir durumdur. Her iki cümlenin de 'emmâ' ile başlatılmasında müminlerin durumunu övme ve kâfirleri yerme hususunda gizli kalmayacak bir incelik vardır. 'Emmâ', şart ismi ve fiilinin anlamını içeren bir harf olup 'her ne olursa olsun' (mehmâ yekün min şey'in) mesabesindedir; bu sebeple cevabı 'fâ' ile gelir. Faydası ise kendisiyle başlanan şeyi pekiştirmek ve konuşanın zihnindeki kısımları tafsil etmektir; bazen hepsi zikredilir, bazen de Yüceler Yücesi Allah'ın {فَأَمَّا الَّذِينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ} “Kalplerinde eğrilik bulunanlara gelince” kavlinde olduğu gibi sadece biriyle yetinilir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Emmâ Zeydün fe-zâhibün' sözünün anlamı 'Her ne olursa olsun o mutlaka gidicidir ve bu onun kesin kararıdır' demektir. Asıl olan, ceza olduğu için fâ harfinin cümlenin başına gelmesiydi; fakat fâ'nın şart harfinin hemen peşinden gelmesini hoş görmediler de onu haberin başına getirdiler ve lafızda müpteda şarta bedel kılındı. İsm-i mevsûlden murad, bilinen müminler topluluğudur; nitekim gelecek olan mevsûlden murad da kâfirler topluluğudur. Yoksa mananın bozulmaması için misal getirmeye inananlar ve onu inkâr edenler demek değildir. Yani iman edenlere gelince {فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الحقُّ مِن رَّبّهِمْ} “onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler”; tıpkı O Teâlâ'dan gelen diğer şeyler gibi. 'Hak'; aklın onu inkâr etmesine hiçbir yol olmayacak şekilde sübutu kesinlikle gerçekleşen sabittir, mutlak manada sabit olan demek değildir. Başındaki 'lâm', onun hak olduğuna şahitlik edildiğini ve onun hikmetleri ve maslahatları bulunduğunu göstermek içindir. 'Min' mecâzî ibtidâ-i gâye içindir; amili ise 'el-hak'taki müstetir zamirden yahut misale ya da onun getirilmesine dönen zamirden hal düşen mahzuf bir kelimedir; yani Rablerinden var olan ve sadır olan demektir. Zamirlerine izafe edilerek Rablik unvanının getirilmesi, onları şereflendirmek ve misal getirmenin onlar için bir terbiye ve kendilerine layık olan kemallerine ulaştıracak bir rehberlik olduğunu bildirmek içindir. Bu cümle cumhura göre 'ya'lemûne' fiilinin iki mef'ûlü yerine geçmiştir; Ahfeş'e göre ise birinci mef'ûlü yerine geçmiş olup ikincisi mahzuftur, yani onun hakkaniyetinin sabit olduğunu bilirler demektir. Allah Teâlâ'nın {والراسخون في العلم يقولون آمنا بِهِ كُلٌّ مّنْ عِندِ رَبّنَا} “İlimde derinleşenler ise 'Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır' derler” kavlinde olduğu gibi onların gereğini ikrarlarının nakledilmesi yerine zikredilen ilimlerinin nakliyle yetinilmesi, ikisi arasındaki kuvvetli gerekliliği (telâzüm) ve zikirden müstağni kılan açıklığını bildirmek içindir.

{وَأَمَّا الذين كَفَرُواْ} ممن حُكيت

{وَأَمَّا الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlere gelince” sözleri ve halleri nakledilen kimselerden [olan kâfirlere gelince]...

أقوالُهم وأحوالُهم {فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ الله بهذا مَثَلاً} أُوثر يقولون على لا يعلمون حسبما يقتضيه ظاهرُ قرينِه دلالةً على كمال غلوِّهم في الكفر وترامي أمرِهم في العتو فإن مجردَ عدمِ العلم بحقيته ليس بمثابة إنكارِها والاستهزاءُ به صريحاً وتمهيداً لتعداد ما نُعيَ عليهم في تضاعيف الجواب من الضلال والفِسقِ ونقضِ العهد وغيرِ ذلك من شنائعهم المترتبةِ على قولهم المذكور على أن عدمَ العلم بحقيّته لا يعمُّ جميعَهم فإن منهم من يعلم بها وإنما يقول ما يقول مكابرةً وعناداً وحملُه على عدم الإذعان والقبولِ الشاملِ للجهل والعنادِ تعسفٌ ظاهر هذا وقد قيل كان من حقه وأما الذين كفروا فلا يعلمون ليطابقَ قرينَه ويقابلَ قسيمَه لكن لمَّا كانَ قولُهم هذا دليلاً واضحاً على جهلهم عُدل إليه على سبيل الكنايةِ ليكون كالبرهان عليه فتأمل وكن على الحق المبين وماذا إما مؤلفةٌ من كلمة استفهامٍ وقعتْ مبتدأ خبرُه ذا بمعنى الذي وصلتُه ما بعده والعائدُ محذوف فالأحسنُ أن يجيء جوابُه مرفوعاً وإما مُنَزَّلةٌ منزلةَ اسمٍ واحد بمعنى أيُّ شيء فالأحسنُ في جوابه النصبُ والإرادةُ نزوعُ النفسِ وميلُها إلى الفعل بحيث يحمِلها إليه أو القوةُ التي هي مبدوؤة والأول مع الفعل والثاني قبله وكلاهما ممَّا لا يُتصور في حقه تعالى ولذلك اختلفوا في إرادته ﷿ فقيل إرادتُه تعالى لأفعاله كونه غير ساة فيه ولامكره ولأفعال غيرِه أمرُه بها فلا تكون المعاصي بإرادته تعالى وقيل هي علمُه باشتمال الأمر على النظام الأكمل والوجه الأصلح فإنه يدعو القادرَ إلى تحصيله والحق أنها عبارةٌ عن ترجيح أحد طرفي المقدورِ على الآخر وتخصيصُه بوجه دون وجه أو معنى يوجبه وهي أعمُّ من الاختيار فإنه ترجيحٌ مع تفضيل وفي كلمة هذا تحقيرٌ للمشار إليه واستر ذال له ومثَلاً نُصب على التمييز أو على الحال كما في قوله تعالى {ناقة الله لكم آية} وليس مرادُهم بهذه العظيمة استفهامَ الحكمةِ في ضرب المثل ولا القدْحَ في اشتماله على الفائدة مع اعترافهم بصدوره عنه جل وعلا بل غرضُهم التنبيهُ بادعاء أنه من الدناءة والحقارةِ بحيث لا يليق بأن يتعلقَ به أمرٌ من الأمور الداخلية تحت إرادته تعالى على استحالة أن يكون ضربُ المثل به عنده سبحانه فقوله عز من قائل

...{فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ الله بهذا مَثَلاً} “'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler” Karşılığının zahirinin gerektirdiği üzere 'bilmezler' yerine 'derler' lafzının tercih edilmesi; küfürdeki aşırılıklarının ve azgınlıktaki pervasızlıklarının kemaline delalet etmek içindir; çünkü onun hak olduğunu sadece bilmemek, onu açıkça inkâr edip onunla alay etmek derecesinde değildir; hem de bu zikredilen sözlerine terettüp eden sapıklık, fısk, ahdi bozma ve diğer çirkinliklerinden cevabın satır aralarında kendilerine sayılanları sıralamaya bir zemin hazırlamak içindir. Kaldı ki onun hak olduğunu bilmemek hepsini kapsamaz; çünkü içlerinde onu bilenler de vardır, fakat söylediklerini sırf inat ve inkâr olsun diye söylerler. Bunu cehalet ve inadı kapsayan boyun eğmeme ve kabul etmeme manasına hamletmek ise açık bir zorlamadır. Bununla birlikte şöyle de denilmiştir: Karşılığına uygun olması ve mukabiline denk gelmesi için asıl hakkı 'İnkâr edenlere gelince onlar bilmezler' şeklinde olmasıydı; fakat bu sözleri onların cehaletine apaçık bir delil olduğu için, adeta ona bir bürhan olsun diye kinaye yoluyla bu söze yönelinmiştir; öyleyse iyi düşün ve apaçık hak üzere ol! 'Mâzâ' kelimesi; ya haberi 'ellezî' manasındaki 'zâ' olan ve sılası kendisinden sonraki kısım olup aid zamiri mahzuf bulunan bir müpteda olan istifham kelimesinden oluşmuştur ki bu takdirde cevabının merfû gelmesi daha uygundur; yahut 'hangi şey' anlamında tek bir isim derecesine indirilmiştir ki cevabında mensub olması daha evladır. İrade; nefsin fiile yönelip meyletmesi ve onu fiile sevk etmesidir yahut onun başlangıcı olan kuvvettir. Birincisi fiille beraberdir, ikincisi ise fiilden öncedir. Her ikisi de Allah Teâlâ'nın hakkında tasavvur edilemez. Bu sebeple Allah Azze ve Celle'nin iradesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Denilmiştir ki O Teâlâ'nın kendi fiillerine olan iradesi O'nun bunlarda yanılmamış ve zorlanmamış olmasıdır; başkalarının fiillerine olan iradesi ise onları emretmesidir, dolayısıyla günahlar Allah Teâlâ'nın iradesiyle olmaz. Denilmiştir ki irade, bir işin en mükemmel düzeni ve en uygun şekli içerdiğini bilmesidir, zira bu durum güç yetireni onu elde etmeye sevk eder. Doğrusu ise irade, kudret dahilindeki iki taraftan birini diğerine tercih etmek ve onu belirli bir yöne yahut onu gerektiren bir manaya tahsis etmektir; bu da ihtiyar (seçme) kavramından daha geneldir, zira ihtiyar üstün tutarak tercih etmektir. 'Hâzâ' (bu) kelimesinde işaret edilen şeyi küçük görme ve onu değersizleştirme vardır. 'Meselen' lafzı temyiz olarak veya Allah Teâlâ'nın {ناقة الله لكم آية} “Allah'ın devesi sizin için bir mucizedir” kavlinde olduğu gibi hal olarak mansup kılınmıştır. Onların bu cüretkâr sözle muratları, misal getirmenin Allah Azze ve Celle katından sadır olduğunu kabul etmekle beraber bundaki hikmeti sormak veya fayda içermesini ayıplamak değildir; aksine maksatları, misal getirilen şeyin Allah Teâlâ'nın iradesi altına giren hususlardan herhangi birinin kendisine taalluk etmesine layık olmayacak derecede alçak ve değersiz olduğunu iddia ederek, onunla misal getirmenin O Sübhânehu katından olmasının imkânsızlığına dikkat çekmektir. Sözü yüce olan Allah'ın şu kavli:

{يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا} جوابٌ عن تلك المقالة الباطلة وردٌّ لها ببيان أنه مشتملٌ على حكمةٍ جليلة وغايةٍ جميلة هي كونُه ذريعةً إلى هداية المستعدِّين للهداية وإضلالِ المنهمكين في الغَواية فوُضِعَ الفعلان موضعَ الفعل الواقع في الاستفهام مبالغةٌ في الدلالة على تحقيقهما فإن إرادتَهما دون وقوعِهما بالفعل وتجافياً عن نظم الإضلال مع الهداية في سلك الإرادة لأبهامه تساويهما في تعلقهما وليس كذلك فإن المرادَ بالذات من ضرب المثل هو التذكر والاهتداء كما ينبئ عنه قولُهُ تعالى {وَتِلْكَ الأمثال نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} ونظائره وأما الإضلال فهو أمر عارضٌ مترتب على سوء اختيارهم وأوثر صيغة الاستقبال إيذانا بالتجدد والاستمرار وقيل وُضع الفعلان موضع مصدريهما كأنه قيل أراد إضلالَ كثيرٍ وهدايةَ كثير وقُدِّم الإضلالُ على الهداية مع تقدم حال المهتدين على حال الضالين فيما قبله ليكون أولُ ما يقرَعُ أسماعَهم من الجواب أمراً فظيعاً يسوءُهم ويفُتَّ في أعضادهم وهو السرُّ في تخصيص هذه الفائدة بالذكر وقيل هو بيانٌ للجملتين المصدّرتين بأما وتسجيلٌ بأن العلم بكونه حقاً هدى وأن الجهلَ بوجهِ إيرادِه والإنكارِ لحُسن موردِه ضلالٌ وفسوقٌ وكثرةُ كل فريقٍ إنما هي بالنظر إلى أنفسهم لا بالقياس إلى مقابلهم فلا يقدح في

{يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا} “[Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir” o batıl söze bir cevap ve onun yüce bir hikmeti ve güzel bir gayeyi içerdiğini belirterek bir reddir ki bu da misalin; hidayete istidadı olanların hidayetine, azgınlığa dalanların ise sapıklığına bir vesile olmasıdır. İstifhamda yer alan fiilin yerine bu iki fiil getirilmiştir; bu da onların gerçekleşmesini mübalağalı şekilde göstermek içindir, zira onların irade edilmesi fiilen vuku bulmalarından farklıdır. Ayrıca saptırmayı irade dizisine hidayetle beraber koymaktan çekinilmiştir; çünkü bu durum iradenin taallukunda ikisinin eşit olduğu vehmini doğururdu, oysa durum böyle değildir. Zira misal getirmekten bizzat kastedilen mana, Allah Teâlâ'nın {وَتِلْكَ الأمثال نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “İşte biz bu misalleri insanlar düşünsünler diye veriyoruz” kavlinin ve benzerlerinin bildirdiği üzere öğüt almak ve doğru yolu bulmaktır. Saptırma ise onların kötü tercihlerine terettüp eden ârızî bir durumdur. Yenilenme ve süreklilik bildirmesi için muzâri sîgası tercih edilmiştir. İki fiilin kendi mastarları yerine konulduğu da söylenmiştir; sanki 'Birçoklarını saptırmayı ve birçoklarını hidayete erdirmeyi murad etti' denilmiştir. Kendisinden önceki kısımda hidayete erenlerin hali sapanların halinden önce geçtiği halde burada saptırmanın hidayetten öne geçirilmesi; onların kulaklarına cevaptan çarpan ilk şeyin kendilerini üzecek ve bellerini bükecek korkunç bir durum olması içindir; bu faydanın özellikle zikredilmesinin sırrı da budur. Bunun 'emmâ' ile başlayan iki cümlenin beyanı olduğu ve onun hak olduğunu bilmenin hidayet, irat ediliş yönünü bilmemenin ve güzel maksadını inkâr etmenin ise sapıklık ve fısk olduğunu tescil etmek anlamına geldiği de söylenmiştir. Her iki zümrenin çokluğu zıtlarına kıyasla değil, bizzat kendilerine göredir; bu sebeple...

البقرة (٢٧)

Bakara (27)

ذلك أقيلة أهل الهدى بالنسبة إلى أهل الضلالِ حسبما نطَق به قولُه تعالى {وَقَلِيلٌ مّنْ عِبَادِىَ الشكور} ونحو ذلك واعتبار كثرتهم الذاتية دون قلتهم الإضافة لتكميل فائدة ضربِ المثل وتكثيرِها ويجوز أن يراد في الأولين الكثرةُ من حيث العددُ وفي الآخَرين من حيث الفضلُ والشرفُ كما في قول من قال

...Allah Teâlâ'nın {وَقَلِيلٌ مّنْ عِبَادِىَ الشكور} “Kullarımdan şükredenler pek azdır” kavli ve benzerlerinin bildirdiği üzere sapıklık ehline kıyasla hidayet ehlinin azlığı bu duruma halel getirmez. Onların nisbî azlıkları yerine zâtî çokluklarının dikkate alınması, misal getirmenin faydasını tamamlamak ve çoğaltmak içindir. Birincilerde çokluktan sayısal çokluğun, ikincilerde ise fazilet ve şeref bakımından çokluğun kastedilmiş olması da caizdir; nitekim şöyle diyenin sözünde olduğu gibi:

إن الكرامَ كثيرٌ في البلاد ... وإن قَلُّوا كما غيرهم قُلٌّ وإن كثروا

Cömert kimseler memleketlerde çoktur; sayıca az olsalar bile. Tıpkı başkalarının çok olsalar bile az oldukları gibi.

وإسنادُ الإضلال أي خلق الضلال إليه سبحانه مبنيٌّ على أن جميع الشياء مخلوقةٌ له تعالى وإن كان أفعالُ العباد من حيث الكسبُ مستندةً إليهم وجعلُه من قبيلِ إسنادِ الفعلِ إلى سببه يأباه التصريحُ بالسبب وقرئ يُضَلُّ به كثيرٌ ويهدى به كثير على البناء للمفعول وتكرير به مع جواز الاكتفاء بالأول لزيادة تقريرِ السببية وتأكيدِها

Saptırmanın yani dalaleti yaratmanın O Sübhânehu'ya isnat edilmesi; kulların fiilleri kesb bakımından kendilerine ait olsa da bütün eşyanın Allah Teâlâ'nın mahluku olması esasına dayanır. Bunun fiili sebebine isnat etme kabilinden kılınmasını ise sebebin açıkça belirtilmiş olması reddeder. Meçhul sîgada 'yudallü bihî kesîrun ve yuhdâ bihî kesîr' şeklinde de okunmuştur. Birincisiyle yetinmek caiz olduğu halde 'bihî' ifadesinin tekrarlanması, sebebiyeti daha fazla pekiştirmek ve teyit etmek içindir.

{وَمَا يُضِلُّ بِهِ} أي بالمثل أو بضربه

{وَمَا يُضِلُّ بِهِ} “Onunla saptırmaz” yani misalle veya misal getirmekle...