Binûn

Bakara — 3. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{إِلَاّ الفاسقين} عطف على ما قبله وتكلمة للجواب والردِّ وزيادةُ تعيينٍ لمن أريد إضلالُهم ببيان صفاتهم القبيحةِ المستتبعةِ له وإشارةٌ إلى أن ذلك ليس إضلالاً ابتدائياً بل هو تثبيتٌ على ما كانُوا عليهِ من فنون الضلال وزيادة فيه وقرئ وما يُضَل به إلا الفاسقون على البناء للمفعول والفِسق في اللغة الخروج يقال فسَقت الرُّطْبة عن قشرها والفأرةُ من جُحرها أي خرجت قال رؤية

{إِلَاّ الفاسقين} “Fasıklardan başkasını [saptırmaz]” ifadesi, kendisinden önceki kısma atıftır, cevabın ve reddiyenin tamamlanmasıdır; ayrıca saptırılmaları murad edilen kimselerin, bu sapmayı beraberinde getiren çirkin niteliklerinin beyan edilmesi suretiyle daha da belirginleştirilmesidir. Yine bu ifade, bunun ilk baştan [sebepsiz] bir saptırma olmayıp, bilakis onların sapıklığın türlü halleri üzere bulunageldikleri durumun pekiştirilmesi ve onda artırılması olduğuna da bir işarettir. Meçhul sîgada 'Ve mâ yudallü bihî ille'l-fâsikûn' şeklinde de okunmuştur. Fısk (الفِسق), lügatte çıkmak demektir. 'Fesakati'r-rutabetu an kışrihâ' (Taze hurma kabuğundan çıktı) ve 'Fesakati'l-fa'retu min cuhrihâ' (Fare deliğinden çıktı) yani çıktı denilir. Ru'be şöyle demiştir:

يذهبْن في نجدٍ وغَوْرا غائرا ... فواسقاً عن قصدها جوائرا

Necid'de ve derin vadilerde giderler... / Doğru yoldan sapan ve haktan ayrılanlar olarak.

وفي الشريعة الخروجُ عن طاعةِ الله ﷿ بارتكاب الكبيرة التي من جملتها الإصرارُ على الصغيرة وله طبقاتٌ ثلاثٌ الأولى التغابي وهو ارتكابُها أحياناً مستقبِحاً لها والثانية الانهماكُ في تعاطيها والثالثةُ المثابرة عليها مع جحود قُبحها وهذه الطبقةُ من مراتب الكفر فما لم يبلُغْها الفاسقُ لا يُسلب عنه اسمُ المؤمن لاتصافه بالتصديق الذي عليه يدور الإيمان ولقوله تعالى {وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا} والمعتزلةُ لما ذهبوا إلى أن الايمان عبارة عن مجموعة تصديق والإقرارِ والعملِ والكفرَ عن تكذيب الحق وجحوده ولم يتسنَّ لهم إدخالُ الفاسقِ في أحدهما فجعلوه قسماً بين قسمي المؤمن والكافر لمشاركة كلَّ واحدٍ منهما في بعض أحكامه والمرادُ بالفاسقين ههنا العاتون الماردون في الكفر الخارجون عن حدوده ممن حُكي عنهم ما حُكي من إنكار كلامِ الله تعالى والاستهزاءِ به وتخصيصُ الإضلالِ بهم مترتباً على صفة الفسق وما أجريَ عليهم من القبائح للإيذانِ بأنَّ ذلك هو الذي أعدَّهم للإضلال وأدى بهم إلى الضلال فإن كفرَهم وعدولَهم عن الحق وإصرارهم على الباطل صرفت وجوهَ أنظارِهم عن التدبر في حكمة المثَل إلى حقارة الممثَّل به حتى رسَخت به جهالتُهم وازدادت ضلالتُهم فأنكروه وقالوا فيه ما قالوا

Şeriatta ise [fısk], küçük günahta ısrar etmenin de dahil olduğu büyük günahı işlemek suretiyle Allah Azze ve Celle'nin itaatinden çıkmaktır. Bunun üç mertebesi vardır: Birincisi tegafül (gaflete düşme) olup, çirkinliğini bilerek ve çirkin görerek ara sıra o günahı işlemektir. İkincisi, o günaha kendini kaptırmak/sürekli işlemektir. Üçüncüsü ise, çirkinliğini inkâr ederek onda ısrar edip devam etmektir. İşte bu üçüncü mertebe küfür mertebelerindendir. Fâsık bu mertebeye ulaşmadığı sürece, imanın etrafında döndüğü tasdik vasfını taşıdığı için ve Allah Teâlâ'nın {وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا} “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa...” kavlinden ötürü kendisinden 'mümin' ismi soyulup alınmaz. Mutezile ise imanın tasdik, ikrar ve amelden ibaret olduğu; küfrün ise hakkı yalanlamak ve inkâr etmekten ibaret olduğu görüşüne varınca, fâsıkı bu ikisinden birine dahil etme imkânı bulamamış ve her ikisinin bazı hükümlerine ortak olduğu için onu mümin ile kâfir arasında bir mertebe (el-menzile beyne'l-menzileteyn) kılmıştır. Buradaki fâsıklardan maksat ise; Allah Teâlâ'nın kelamını inkâr edip onunla alay ettikleri nakledilen, küfürde haddi aşmış, azgınlaşmış ve sınırların dışına çıkmış kimselerdir. Saptırmanın, fısk sıfatına ve onların işlediği çirkinliklere bağlanarak özellikle onlara tahsis edilmesi; onları saptırılmaya hazırlayan ve dalalete sürükleyen şeyin bizzat bu [tutumları] olduğunu bildirmek içindir. Çünkü onların küfürleri, haktan yüz çevirmeleri ve batılda ısrarları, bakışlarını meselin hikmetini düşünmekten çevirip meselde zikredilen varlığın hakirliğine yöneltmiş, nihayetinde cehaletleri kökleşmiş, dalaletleri artmış, böylece onu inkâr etmiş ve hakkında diyeceklerini demişlerdir.

{الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ الله} صفةٌ للفاسقين للذم وتقريرِ ماهم عليه من الفسق والنقضُ فسخُ التركيب من المركبات الحسية كالحبْل والغزل ونحوهما واستعمالُه في إبطال العهد من حيث استعارةُ الحبل له لما فيه من ارتباط أحد كلامي المتعاهدين بالآخر فإن شُفِعَ بالحبل وأريد به العهدُ كان ترشيحاً للمجاز وإن قُرن بالعهد كان رمزاً إلى ما هو من روادفه وتنبيهاً على مكانه وأن المذكور قد استُعير له كما يقال شجاعٌ يفترس أقرانه

{الَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ الله} “Onlar ki Allah'ın ahdini bozarlar” ifadesi, fâsıkların kınanması ve üzerinde bulundukları fıskın pekiştirilmesi için onların bir sıfatıdır. Nakz (النقض), ip ve iplik gibi hissî/maddi birleşimlerin örgüsünü çözmektir. Bu kelimenin ahdi geçersiz kılmak anlamında kullanılması, iki tarafın sözlerinin birbiriyle irtibatlı olması sebebiyle ahdin ipe benzetilip istiare yoluyla kullanılmasındandır. Eğer bu ifade 'ip' kelimesiyle desteklenir ve bununla ahit kastedilirse bu, mecaz için bir terşih (pekiştirme) olur. Şayet doğrudan 'ahit' kelimesine bağlanırsa, onun ayrılmaz özelliklerine bir remiz ve onun konumuna bir tenbih olur; tıpkı 'Akranlarını parçalayan bir yiğit...' denilmesi gibi zikredilen şeyin kendisi için istiare edildiğini gösterir.

البقرة (٢٨)

Bakara (28)

وعالمٌ يغترف منه الناسُ تنبيهاً على أنه أسدٌ في شجاعته وبحرٌ في إفاضته والعهدُ المَوْثِقُ يقال عهِد إليه كذا إذا وصّاه به ووثّقه عليه والمرادُ ههنا إما العهدُ المأخوذ بالعقل وهو الحجة القائمةُ على عباده الدالةُ على وجوده ووَحدتِه وصدقِ رسولِه ﵇ وبه أُوّل قولُه تعالى {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ قَالُواْ بلى} أو المعنى الظاهرُ منه أو المأخوذُ من جهة الرُّسلُ ﵈ على الأمم بأنهم إذا بعث إليهم رسولٌ مصدِّقٌ بالمعجزات صدّقوه واتبعوه ولم يكتُموا أمرَه وذِكرُه في الكتب المتقدمة ولم يخالفوا حكمه كما ينبئ عنه قولُه ﷿ {وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه} ونظائرُه وقيل عهودُ الله تعالى ثلاثة الأولُ ما أخذه على جميع ذريةِ آدمَ ﵇ بأن يقروا على ربوبيته والثاني ما أخذه على الأنبياءِ ﵈ بأن يُقيموا الدينَ ولا يتفرقوا فيه والثالث ما أخذه على العلماء بأن يُبينوا الحق ولا يكتموه

...ve 'İnsanların kendisinden [avuç avuç ilim] aldığı bir âlim' denilerek onun cesarette aslan, feyz vermede deniz olduğuna dikkat çekilmesi gibidir. Ahit (العهد) ise misak/güvence demektir; bir kimseye bir şeyi vasiyet edip onu sağlamlaştırdığında 'Ahîde ileyhi kezâ' denir. Buradaki ahitten maksat ya akıl yoluyla alınan ahittir ki bu, kulları üzerinde kaim olan, Allah'ın varlığına, birliğine ve Resûlü aleyhisselâm'ın doğruluğuna delalet eden hüccettir; Allah Teâlâ'nın {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ قَالُواْ بلى} “Onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demiş, onlar da: 'Evet [Rabbimizsin]!' demişlerdi” kavli bununla tevil edilmiştir; ya da bu ayetin zâhirî manasıdır; yahut peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla ümmetlerden alınan ahittir ki bu da kendilerine mucizelerle tasdik edilmiş bir peygamber gönderildiğinde onu tasdik edip ona tabi olmaları, onun durumunu ve geçmiş kitaplardaki zikrini gizlememeleri ve hükmüne muhalefet etmemeleridir; nitekim Allah Azze ve Celle'nin {وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه} “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, onu gizlemeyeceksiniz' diye kesin söz almıştı” kavli ve benzerleri bunu bildirmektedir. Allah Teâlâ'nın ahitlerinin üç tane olduğu da söylenmiştir: Birincisi, rubûbiyyetini ikrar etmeleri için Âdem aleyhisselâm'ın bütün zürriyetinden aldığı ahittir. İkincisi, dini ikame edip onda fırkalara ayrılmamaları için peygamberlerden aleyhimüsselâm aldığı ahittir. Üçüncüsü ise, hakkı açıklayıp gizlememeleri için âlimlerden aldığı ahittir.

{مِن بَعْدِ ميثاقه} الميثاقُ إما اسمٌ لما يقع به الوَثاقة والإحكام وإما مصدرٌ بمعنى التوثقة كالميعاد بمعنى الوعد فعلى الأول إن رجع الضمير إلى العهد كان المرادُ بالميثاق ما وثّقوه به من القَبول والالتزام وإن رجع إلى لفظ الجلالة يُراد به آياتُه وكتبُه وإنذارُ رسلِه ﵈ والمضافُ محذوفٌ على الوجهين أي من بعد تحقّق ميثاقِه وعلى الثاني إن رجَع الضميرُ إلى العهد والميثاقُ مصدرٌ من المبنيّ للفاعل فالمعنى من بعد أن وثّقوه بالقبول والالتزام أو من بعد أن وثقه اللَّهِ ﷿ بإنزالِ الكتب وإنذارِ الرسل وإن كان مصدرٌ من المبنيِّ للمفعولِ فالمعنى من بعد كونه مُوَثقاً إما بتوثيقهم إياه بالقَبول وإما بتوثيقه تعالى إياه بإنزال الكتب وإنذارِ الرسل

{مِن بَعْدِ ميثاقه} “Onu kesin hükme bağladıktan sonra” ifadesindeki mîsâk (الميثاق); ya kendisiyle sağlamlaştırma ve pekiştirmenin gerçekleştiği şeyin adı (ism-i alet/mef'ul) ya da vaat manasındaki mîâd gibi 'tevsîka' (sağlamlaştırma) manasında bir mastardır. Birinci ihtimale göre; eğer zamir ahde raci ise mîsaktan maksat, onların kabul ve taahhüt ile o ahdi sağlamlaştırmalarıdır; eğer lafza-i celâle raci ise bundan maksat, O'nun ayetleri, kitapları ve peygamberlerinin aleyhimüsselâm uyarılarıdır. Her iki veche göre de muzâf mahzuftur; yani 'onun misakının tahakkukundan sonra' demektir. İkinci ihtimale göre ise; eğer zamir ahde raci olursa ve mîsâk da mâlum fiilin mastarı kabul edilirse mana: 'Onların kabul ve taahhüt ile onu sağlamlaştırmalarından sonra' veya 'Allah Azze ve Celle'nin kitaplar indirip peygamberler uyararak onu sağlamlaştırmasından sonra' şeklinde olur. Şayet meçhul fiilin mastarı olursa mana: 'Gerek onların kabul ile onu sağlamlaştırmasıyla, gerekse Allah Teâlâ'nın kitaplar indirip peygamberler uyararak onu sağlamlaştırmasıyla sağlamlaştırılmış olmasından sonra' demek olur.

{وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ} يحتمل كلَّ قطيعة لا يرضى بها الله ﷾ كقطع الرحم وموالاة المؤمنين والتفرقةِ بين الأنبياءِ ﵈ والكتب في التصديق وتركِ الجماعات المفروضةِ وسائرِ ما فيه رفضُ خيرٍ أو تعاطي شر فإنه يقطع مابين الله تعالى وبين العبد من الوصلة التي هي المقصودةُ بالذات من كل وصلٍ وفصل والأمر هو القولُ الطالبُ للفعل مع العلو وقيل بالاستعلاء وبه سمِّي الأمرُ الذي هو واحدُ الأمور تسميةً للمفعول بالمصدر فإنه مما يؤمَر به كما يقال له شأنٌ وهو القصدُ والطلب لما أنه أثَرٌ للشأن وكذا يقال له شيء وهو مصدرُ شاء لما أنه أثرٌ للمشيئة ومحلُّ أن يوصل إما النصبُ على أنه بدل من الموصول أو من ضميره والثاني أولى لفظاً ومعنى

{وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ الله بِهِ أَن يُوصَلَ} “Ve Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi keserler” ifadesi; sıla-i rahmi kesmek, müminlerle dostluğu terk etmek, tasdikte peygamberler aleyhimüsselâm ve kitaplar arasında ayrım yapmak, farz kılınan cemaatleri terk etmek ve bir hayrın reddedilmesi veya bir şerrin işlenmesi mahiyetindeki her türlü davranışı kapsar. Zira bütün bunlar, her bitiştirme ve ayırmanın bizzat asıl maksadı olan kul ile Allah Teâlâ arasındaki bağı koparır. Emir (الأمر), üstünlük konumuyla birlikte fiili talep eden sözdür; [bizzat] üstünlük taslayarak talep etmek olduğu da söylenmiştir. İşlerin tekili olan 'emir' (durum/iş) kelimesi de mef'ulün mastarla isimlendirilmesi kabilinden bu kökten türetilmiştir; zira o emredilen şeylerdendir. Tıpkı şan kavramının neticesi olduğu için ona kasıt ve talep manasında 'şe'n' (iş/durum) denilmesi veya meşîetin eseri olduğu için 'şey' kelimesinin 'şâe' fiilinin mastarı olarak kullanılması gibidir. 'En yûsale' ifadesinin mahalli; ya mevsulden (mâ) yahut onun zamirinden (bihî'deki zamir) bedel olarak mansubdur; lafız ve mana bakımından ikincisi daha uygundur.

{وَيُفْسِدُونَ فِى الارض} بالمنع عن الإيمان والاستهزاءِ بالحق وقطعِ الوصل التي عليها يدورُ فلكُ نظام العالم وصلاحُه

{وَيُفْسِدُونَ فِى الارض} “Ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar”; imandan alıkoymakla, hakkı alaya almakla ve âlemin nizamının ve salahının etrafında döndüğü bağları koparmakla [fesat çıkarırlar].

{أولئك} إشارة إلى الفاسقين باعتبار اتصافِهم بما فُصل من الصفاتِ القبيحة وفيه إيذانٌ بأنهم متميزون بها أكملَ تميز ومنتظمون بسببِ ذلكَ في سلكِ الأمور المحسوسة وما فيه من معنى البُعد للدِلالة على بُعد منزلتهم في الفساد

{أولئك} “İşte onlar” ifadesi, detaylandırılan bu çirkin sıfatlarla nitelenmiş olmaları bakımından fâsıklara yapılan bir işarettir. Bunda, onların bu vasıflarla en kâmil manada temayüz ettiklerini ve bu sebeple somut varlıklar dizisine dahil olduklarını bildirme anlamı vardır. Buradaki uzaklık bildiren işaret ismi ise, onların fesattaki derekelerinin [kötülükte] ne denli uzak olduğunu göstermek içindir.

{هُمُ الخاسرون} الذين خسروا بإهمال العقلِ عن النظر واقتناصِ ما يفيدهم الحياةَ الأبدية واستبدالِ الإنكار والطعنِ في الآيات بالإيمان بها والتأملِ في حقائقها والاقتباسِ من أنوارها واشتراءِ النقض بالوفاءِ والفسادِ بالصلاح والقطيعةِ بالصلة والعقاب بالثواب

{هُمُ الخاسرون} “Asıl hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; aklı tefekkürden ve kendilerine ebedî hayatı kazandıracak şeyleri elde etmekten mahrum bırakarak; ayetlere iman etmek, onların hakikatlerini düşünüp nurlarından istifade etmek yerine onları inkâr edip dillerine dolayarak; vefaya karşılık ahdi bozmayı, salaha karşılık fesadı, sıla ve irtibata karşılık koparmayı ve sevaba karşılık azabı satın alarak hüsrana uğrayan kimselerdir.

{كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} التفات إلى خطاب المذكورين مبنيٌّ على ايراد ما عدد من

{كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” ifadesi, azarlama ve kınamayı yüz yüze yapmayı gerektiren gazabın artmasından ötürü, zikredilen...

البقرة (٢٩)

Bakara (29)

قبائحهم السابقة لتزايد السَخَط الموجب للمشافهة بالتوبيخ والتقريع والاستفهامُ إنكاريٌّ لا بمعنى إنكارُ الوقوعِ كما في قوله تعالى {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِندَ الله وَعِندَ رَسُولِهِ} الخ بل بمعنى إنكارُ الواقعِ واستبعادُه والتعجيبُ منه وفيه من المبالغة ما ليس في توجيه الإنكارِ إلى نفس الكفرِ بأن يقال أتكفرون لأن كلَّ موجودٍ يجب أن يكون وجودُه على حال من الأحوال قطعاً فإذا انتفى جميعُ أحوال وجودِه فقد انتفى وجودُه على الطريق البرهاني وقوله ﷿

...önceki çirkinliklerin sayılmasına dayalı olarak muhataplara yöneltilmiş bir iltifattır. Buradaki istifham inkârîdir; fakat Allah Teâlâ'nın {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِندَ الله وَعِندَ رَسُولِهِ} “Müşriklerin Allah katında ve Resûlü katında nasıl bir ahdi olabilir ki?” kavlinde olduğu gibi vukuunun imkânsızlığını inkâr manasında değil, bilakis vuku bulmuş olanı yadırgama, onu akıldan uzak görme ve ona şaşma manasındadır. Bunda, doğrudan küfrün kendisine inkâr yöneltilerek 'Etekfurûn?' (İnkâr mı ediyorsunuz?) denilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Çünkü var olan her şeyin varlığı kesinlikle bir hal üzere olmak zorundadır; dolayısıyla onun varlığının bütün halleri nefyedildiğinde, varlığı da bürhanî yoldan nefyedilmiş olur. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli ise:

{وَكُنتُمْ أمواتا} إلى آخر الآية حالٌ من ضمير الخطاب في تكفرون مؤكدةٌ للإنكار والاستبعادِ بما عُدِّد فيها من الشئون العظيمة الداعيةِ إلى الإيمان الرادعة عن الكفر من حيث كونُها نعمةً عامة ومن حيث دلالتُها على قدرة تامةٍ كقوله تعالى {وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً} وكيف منصوبةٌ على التشبيه بالظرف عند سيبويه وبالحال عند الأخفش أي في أي حال أو على أي حالٍ تكفُرون به تعالى والحالُ أنكم كنتم أمواتاً أيْ أجساماً لا حياة لها عناصرَ وأغذيةً ونُطفاً ومُضَغاً مخلّقةٍ وغيرَ مخلّقةٍ والأمواتُ جمع ميت كأقوال جمع قيل وإطلاقُها على تلك الأجسام باعتبار عدمِ الحياةِ مطلقاً كما في قوله تعالى {بَلْدَةً مَّيْتاً} وقوله تعالى {وآية لَّهُمُ الارض الميتة}

{وَكُنتُمْ أمواتا} “Oysa siz ölüler idiniz” ayetin sonuna kadar olan kısım, 'tekfurûne'deki hitap zamirinden hâldir; gerek umumi bir nimet olması gerekse tam bir kudrete delalet etmesi bakımından imana davet eden ve küfürden meneden burada sayılmış yüce durumlarla inkârı ve şaşkınlığı pekiştirmektedir; nitekim Allah Teâlâ'nın {وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً} “Oysa O sizi merhalelerden geçirerek yaratmıştır” kavlinde olduğu gibidir. 'Keyfe' edatı Sîbeveyh'e göre zarfa, Ahfeş'e göre ise hâle kıyasla mansubdur; yani 'Hangi hâlde veya ne durumda O Teâlâ'yı inkâr ediyorsunuz ki, siz ölüler yani unsurlar, gıdalar, nutfeler, şekillenmiş veya şekillenmemiş et parçaları hâlinde hayatsız cisimler idiniz.' 'Emvât' kelimesi, 'kavl'in çoğulunun 'akvâl' gelmesi gibi 'meyyit'in çoğuludur. Bu ifadenin o cisimler için kullanılması, Allah Teâlâ'nın {بَلْدَةً مَّيْتاً} “ölü bir belde” ve {وآية لَّهُمُ الارض الميتة} “Ölü toprak onlar için bir delildir” kavillerinde olduğu gibi mutlak surette hayatın bulunmaması itibarıyladır.

{فأحياكم} بنفْخِ الأرواحِ فيكم والفاء للدلالة على التعقيب فإنّ الإحياءَ حاصلٌ إثرَ كونِهم أمواتاً وإنْ توارد عليهم في تلك الحالة أطوارٌ مترتبةٌ بعضُها متراخٍ عن بعض كما أشير إليه آنفاً

{فأحياكم} “Derken size can verdi”; size ruhları üflemek suretiyle [hayat verdi]. 'Fâ' harfi ta'kîb (ardışıklık) bildirmek içindir; zira az önce işaret edildiği üzere bu durumda onların üzerinden birbiri ardınca gelen ve aralarında fasıla bulunan merhaleler geçmiş olsa da diriltilme, onların ölü olmalarının hemen akabinde gerçekleşmiştir.

{ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} أي عند انقضاءِ آجالِكم وكونُ الإماتة من دلائل القدرةِ ظاهر وأما كونُها من النعم فلكونها وسيلةً إلى الحياة الثانية التي هي الحيَوان والنعمةُ العظمى والتراخي المستفادُ من كلمة ثم بالنسبة إلى زمان الإحياءِ دون زمان الحياة فإن زمانَ الإماتةِ غيرُ متراخٍ عنه

{ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} “Sonra sizi öldürecek” yani ecelleriniz tamamlandığında. Öldürmenin kudret delillerinden olduğu açıktır. Nimetlerden olmasına gelince; bu da asıl ebedî hayat olan ve en büyük nimeti teşkil eden ikinci hayata bir vesile olmasındandır. 'Sümme' kelimesinden anlaşılan terâhî (zaman aralığı), hayat zamanına değil, ihya (ilk diriltilme) zamanına göredir; zira öldürme zamanı hayatın bitişiyle bitişiktir, ondan ayrı/gecikmeli değildir.

{ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} بالنشور يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور أو للسؤال في القبور واياما كان فهو متراخٍ من زمان الإماتة وإن كان إثرَ زمانِ الموتِ المستمر

{ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} “Sonra sizi diriltecek”; sûra üflendiği gün ba's ile veya kabirlerdeki sorgu için [sizi diriltecektir]. Hangisi olursa olsun bu diriltilme, devam eden ölüm zamanının hemen akabinde olsa bile, öldürülme anından itibaren gecikmelidir (zaman aralıklıdır).

{ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} بعد الحشرِ لا إلى غيره فيجازيكم بأعمالكم إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شرا فشر واليه تُنْشرون من قبوركم للحساب وهذه الأفعالُ وإن كان بعضُها ماضياً وبعضُها مستقبلاً لا يتسنى مقارنة شئ منها لما هو حالٌ منه في الزمان لكن الحالَ في الحقيقة هو العلم المتعلّقُ بها كأنه قيل كيف تكفرون بالله وأنتم عالمون بهذه الأحوال المانعةِ منه ومآلُه التعجيبُ من وقوعِه مع تحقق ما ينفيه وإنما نُظم ما ينكرونه من الإحياء الأخيرِ والرَّجْعِ في سِلك ما يعترفون به من الإحياء الأولِ والإماتةِ تنزيلاً لتمكّنهم من العلم لما عاينوه من الدلائل القاطعةِ منزلةَ العلمِ بذلك بالفعل في إزاحة العللِ والأعذار والحياةُ حقيقةٌ في القوة الحساسة أو ما يقتضيها وبها سُمي الحيوان حيواناً مجازٌ في القوة النامية لكونها من طلائعها وكذا فبما يخصُّ الإنسانَ من العقل والعلم والإيمان من حيث إنه كمالُها وغايتُها والموتُ بإزائها يطلق على ما يقابل كلَّ مرتبة من تلك المراتب قال تعالى {قُلِ الله يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} وقال تعالى {اعلموا أن الله يحيي الارض بَعْدَ مَوْتِهَا} وقال تعالى {أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا فأحييناه وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِى الناس} وعند وصفِه تعالى بها يُراد صِحةَ اتصافِه تعالى بالعلم والقدرة اللازمة لهذه القوة فينا أو معنى قائمٌ بذاته تعالى مقتض لذلك وقرئ تَرجِعون بفتح التاء والأولُ هو الأليقُ بالمقامِ

{ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “Sonra O'na döndürüleceksiniz”; haşirden sonra başkasına değil, yalnızca O'na döndürüleceksiniz; böylece amellerinizin karşılığını, hayırsa hayır, şerse şer olarak verecektir. Hesap için kabirlerinizden diriltilip O'na sevk olunacaksınız. Bu fiillerin bir kısmı geçmiş, bir kısmı da gelecek zamanda olsa ve hiçbirinin zaman bakımından hâl kılınan şeye mukarin olması mümkün olmasa da gerçekte hâl olan şey, bunlara taalluk eden ilimdir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Sizi küfürden meneden bu halleri bildiğiniz halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?' Sözün neticesi, onu nefyeden durumun tahakkukuyla birlikte vuku bulmasına hayret etmektir. Onların inkâr ettiği son diriliş ve dönüşün, kabul ettikleri ilk diriliş ve öldürülme ile aynı dizide zikredilmesi; bizzat müşahede ettikleri kesin deliller sayesinde bu bilgiye erişebilme imkânlarını, mazeret ve şüpheleri ortadan kaldırma hususunda fiilî bilgi makamına indirmek içindir. Hayat, hakikat anlamında hissî kuvvettir veya onu gerektiren şeydir; bundan dolayı canlıya hayvan denilmiştir. Gelişme kuvvetinde kullanılması ise onun öncülerinden olması hasebiyle mecazdır. Aynı şekilde insana mahsus olan akıl, ilim ve imanda kullanılması da hayatın kemali ve gayesi olması yönüyledir. Ölüm ise bunun karşılığında, bu mertebelerden her birinin zıddına ıtlak olunur. Nitekim Allah Teâlâ: {قُلِ الله يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ} “De ki: 'Allah sizi diriltir, sonra öldürür'”, {اعلموا أن الله يحيي الارض بَعْدَ مَوْتِهَا} “Bilin ki Allah, toprağı ölümünden sonra diriltir” ve {أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا فأحييناه وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِى الناس} “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse...” buyurmuştur. Cenâb-ı Hak bu sıfatla tavsif edildiğinde ise O'nun hakkında, bizdeki bu kuvvete lâzım olan ilim ve kudretle muttasıf olmasının sahihliği yahut O Teâlâ'nın zâtıyla kaim olup bunu iktiza eden bir mana murad edilir. 'Tercı'ûn' şeklinde t harfinin fethasıyla (mâlum olarak) da okunmuştur; ancak makama en layık olanı birinci [meçhul] okuyuştur.

{هُوَ الذى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى الارض جَمِيعاً}

{هُوَ الذى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى الارض جَمِيعاً} “O, yeryüzünde olanların hepsini sizin için yaratan O'dur”

تقريرٌ للإنكار وتأكيدٌ له من الحيثيتين المذكورتين غُيِّر سبكُه عن سبك ما قبله مع اتحادهما في المقصود إبانةً لما بينهما من التفاوت فإن ما يتعلق بذواتهم من الإحياءِ والإمانة والحشرِ أدخلُ في الحث على الإيمان والكفِّ عن الكفر مما يتعلق بمعايشهم وما يجري مَجراها وفي الضمير مبتدأً والموصولِ خبراً من الدلالة على الجلالة مالا يخفى وتقديمُ الظرفِ على المفعولِ الصريح لتعجيل المسرة ببيان كونِه نافعاً للمخاطبين وللتشويق إليه كما سلف أي خلق لأجلكم جميعَ ما فى الأرض من الموجودات لتنتفعوا بها في أمور دنياكم بالذات أو بالواسطة وأمورِ دينكم بالاستدلال بها على شئون الصانعِ تعالى شأنُه والاستشهادِ بكل واحد منها على ما يلائمُه من لذّات الآخرة وآلامِها وما يعمُّ جميعَ ما في الأرضِ لا نَفْسَها إلا أن يُرادَ بها جهةُ السفل كما يراد بالسماء جهةُ العلو نعم يعمُّ كل جزءٍ من أجزائها فإنَّه من جملةِ ما فيها ضرورةُ وجودِ الجزءِ في الكل وجميعا حال من الموصول الثاني مؤكدةٌ لما فيه من العموم فإن كلَّ فردٍ من أفرادِ ما في الأرض بل كلُّ جزءٍ من أجزاءِ العالم له مدخَلٌ في استمراره على ما هو عليه من النظام اللائق الذي عليه يدور انتظامُ مصالحِ الناس أما من جهة المعاشِ فظاهرٌ وأما من جهة الدينِ فلما أنه ليس في العالم شئ مما يتعلق به النظرُ وما لا يتعلق به إلا وهو دليلٌ على القادر الحكيم ﷻ كما مرَّ في تفسيرِ قولِه تعالى {رَبّ العالمين} وإن لم يستدِلَّ به أحد بالفعل

ifadesi, zikredilen iki cihetten inkârın tespiti ve teyididir. Maksattaki birliktelikle beraber aralarındaki farkı ortaya koymak amacıyla üslubu bir öncekinin üslubundan farklı kılınmıştır; zira bizzat kendi zatlarına taalluk eden diriltilme, öldürülme ve haşr edilme hususları, onların geçimlerine ve bu kabilden şeylere taalluk eden hususlara nazaran imana teşvikte ve küfürden menetmede daha etkilidir. Mübtedâ olarak zamirde ve haber olarak ism-i mevsûlde bulunan azamete delalet ise gizli değildir. Zarfın sarih mef'ûlden öne geçirilmesi, muhataplar için faydalı olduğunu beyan ederek sevinci acele ettirmek ve daha önce geçtiği üzere ona karşı bir iştiyak uyandırmak içindir. Yani: 'Yeryüzündeki varlıkların hepsini, dünya işlerinizde bizzat veya vasıtayla faydalanmanız; dinî işlerinizde ise Sâni' Teâlâ Şânuhu'nun yüce hallerine onlarla istidlalde bulunmanız ve her biriyle ahiretin uygun lezzetlerine ve azaplarına delil getirmeniz için sizin menfaatinize yarattı' demektir. 'Mâ' lafzı yeryüzünün kendisini değil, yeryüzündeki her şeyi kapsar; meğerki sema ile yukarı cihet kastedildiği gibi arz ile de aşağı cihet kastedilmiş olsun. Evet, yeryüzünün her bir parçasını kapsar; zira parçanın bütünde bulunması zaruridir ve o da yerdeki şeyler cümlesindendir. 'Cemîan' kelimesi ikinci mevsulden hâldir ve onda bulunan umumiliği tekit eder. Zira yeryüzündeki şeylerin her bir ferdinin, hatta âlemin parçalarından her bir parçanın, insanların maslahatlarının intizamının bağlı olduğu uygun nizam üzere âlemin devam etmesinde bir tesiri vardır. Geçim yönünden bu açıkça ortadadır. Din yönünden ise, âlemde tefekküre taalluk eden veya etmeyen hiçbir şey yoktur ki, Kâdir ve Hakîm celle celâluhu'ya delil olmasın; nitekim {رَبّ العالمين} kavlinin tefsirinde geçtiği gibidir, fiilen hiç kimse onunla istidlalde bulunmasa bile durum böyledir.

{ثُمَّ استوى إِلَى السماء} أي قصَدَ إليها بإرادته ومشيئته قصداً سوياً بلا صارفٍ يَلويه ولا عاطفٍ يَثنيه من ارادة خلق شئ آخَرَ في تضاعيف خلقِها أو غير ذلك مأخوذ من قولهم استوى إليه كالسهم المُرْسل وتخصيصُه بالذكر ههنا إما لعدم تحققِه في خلق السُفليات لما رُوي مِنْ تخلّل خلقِ السموات بين خلقِ الأرضِ ودحوها عن الحسن ﵁ خلق الله تعالى الأرضَ في موضعِ بيتِ المقدس كهيئة الفِهْرِ عليها دخانٌ يلتزقُ بها ثمَّ أصعدَ الدخانَ وخلقَ منهُ السمواتِ وأمسكَ الفِهْرَ في موضعِها وبسَط منها الأرَضين وذلكَ قولُه تعالى {كَانَتَا رَتْقاً ففتقناهما} وإما لإظهار كمالِ العنايةِ بإبداع العُلويات وقيل استوى استولى وملك والأولُ هو الظاهر وكلمةُ ثم للإيذان بما فيه من المزِية والفضل على خلق السفليات لا للتراخي الزماني فإن تقدّمَه على خلقُ ما في الأرض المتأخرِ عن دَحْوها مما لا مِريةَ فيه لقولِه تعالى {والأرض بَعْدَ ذَلِكَ دحاها} ولما رُوي عن الحسن والمرادُ بالسماء إما الأجرامُ العلوية فإن القصداليها بالإرادة لا يستدعي سابقةَ الوجود وإما جهاتُ العلو

{ثُمَّ استوى إِلَى السماء} “Sonra göğe yöneldi” yani O'nu çeviren hiçbir engelleyici ve O'nu vazgeçiren hiçbir döndürücü olmaksızın, göğün yaratılışı esnasında başka bir şeyi yaratma iradesi veya başka bir şey araya girmeden, doğrudan iradesi ve meşîetiyle ona yöneldi; bu mana 'Fırlatılmış ok gibi ona yöneldi' sözünden alınmıştır. Bunun burada özellikle zikredilmesi, ya yeryüzünün yaratılması ile döşenmesi (dahv) arasına göklerin yaratılışının girdiğine dair rivayetten ötürü süflî (aşağı) varlıkların yaratılışında bunun tahakkuk etmeyişindendir. Nitekim Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah Teâlâ arzı Beytülmakdis mevkiinde kalın bir taş şeklinde yarattı, üzerinde ona yapışık bir duman vardı. Sonra o dumanı yükseltti ve ondan gökleri yarattı; taşı yerinde tuttu ve ondan yerleri döşedi/yaydı. İşte bu, O Teâlâ'nın {كَانَتَا رَتْقاً ففتقناهما} “Her ikisi bitişik idi de biz onları ayırdık” kavlidir.' Yahut ulvî (yüce) varlıkları icat etmeye gösterilen tam inayeti ortaya koymak içindir. 'İstevâ', istila etti ve hâkim oldu anlamına gelir de denilmiştir; ancak birinci mana zâhirdir. 'Sümme' kelimesi ise süflî varlıkların yaratılışına karşı onda bulunan meziyet ve fazileti bildirmek içindir; zamansal bir gecikme (terâhî) için değildir. Zira göklerin yaratılışının, arzın döşenmesinden sonra olan yerdeki şeylerin yaratılışından önce olduğu şüphesizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın {والأرض بَعْدَ ذَلِكَ دحاها} “Bundan sonra da yeri yayıp döşedi” kavli ve Hasan'dan rivayet edilen husus bunu gösterir. Semadan maksat ise; ya ulvî cisimlerdir -ki irade ile ona yönelmek önceden var olmasını gerektirmez- ya da yücelik cihetleridir.

{فَسَوَّاهُنَّ} أي أتمهنّ وقوَّمهن وخلقهنّ ابتداءً مصونةً عن العِوَج والفُطورِ لا أنه تعالى سواهن بعد أن لم يكن كذلك ولا يَخْفَى ما في مقارنة التسوية والاستواءِ من حُسن الموقع وفيه إشارة إلى أن لا تغيير فيهن بالنمو والذُّبول كما في السُفليات والضميرُ على الوجه الاول للسماء فإنها في معنى الجنس وقيل هي جمعُ سماءةٍ أو سماوة وعلى الوجه الثاني منهم يفسّره قولُه تعالى

{فَسَوَّاهُنَّ} “Onları düzenleyip tanzim etti” yani onları kemale erdirdi, doğrulttu ve ilk baştan eğrilikten ve yarıklardan korunmuş olarak yarattı; yoksa öyle değilken sonradan onları düzeltmiş değildir. Tesviye ile istivanın bir arada zikredilmesindeki güzel uyum ise gizli değildir. Bunda, süflî varlıklarda olduğu gibi göklerde büyüme ve solma yoluyla bir değişimin olmadığına da bir işaret vardır. Birinci veche göre zamir, cins manasında olduğu için 'semâ'ya racidir; 'semâe' veya 'semâve'nin çoğuludur da denilmiştir. İkinci veche göre ise zamiri, Allah Teâlâ'nın şu kavli tefsir etmektedir:

{سَبْعَ سماوات} كما في قولهم رُبَّه رجلاً وهو على الوجه الأولِ بدلٌ من الضمير وتأخيرُ ذكرِ هذا الصُنع البديعِ عن ذكر خلقِ ما في الأرض مع كونه أقوى منه في الدِلالة على كمالِ القدرةِ القاهرةِ كما نُبه عليه لما أنَّ المنافعَ المنوطةَ بما في الأرض أكثرُ وتعلقَ مصالحِ الناسِ بذلكَ أظهر وإن كان في إبداع العلوياتِ أيضاً من المنافع الدِّينيَّةِ والدُّنيويَّةِ مالا يُحصى هذا ما قالوا وسيأتي في حم السجدة مزيدُ تحقيقٍ وتفصيلٍ بإذن الله تعالى

{سَبْعَ سماوات} “Yedi gök [olarak]”; nitekim Arapların 'Rubbehû racülen' (Nice adam vardır) sözünde olduğu gibidir. Birinci veche göre ise zamirden bedeldir. Bu eşsiz sanatın zikrinin yerdeki şeylerin yaratılışının zikrinden sonraya bırakılması -oysa işaret edildiği üzere kahredici kudretin kemaline delaleti bakımından ondan daha güçlüdür- yeryüzündeki şeylere bağlı menfaatlerin daha çok ve insanların maslahatlarının bunlarla irtibatının daha belirgin olmasındandır; her ne kadar ulvî varlıkların icadında da sayılamayacak kadar dinî ve dünyevî menfaatler bulunsa da durum böyledir. Âlimlerin söylediği budur; inşallah Hâmîm es-Secde suresinde daha fazla tahkik ve tafsilat gelecektir.

{وَهُوَ بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} اعتراضٌ تذييليٌّ مقررٌ لما قبله

{وَهُوَ بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} “Ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” ifadesi, kendisinden önceki kısmı pekiştiren tezyîlî bir itiraziyyedir (ara cümledir).

البقرة (٣٠)

Bakara (30)

من خلقِ السمواتِ والأرضِ وما فيها على هذا النمط البديعِ المنطوي على الحِكَم الفائقةِ والمصالحِ اللائقة فإن علمه ﷿ بجميع الأشياءِ ظاهرِها وباطنِها بارزِها وكامنِها وما يليق بكل واحد منها يستدعي أن يخلُق كلَّ ما يخلُقه على الوجه الرائق وقرئ وهْو بسكون الهاء تشبيهاً له بعَضْد

Göklerin, yerin ve içindekilerin üstün hikmetleri ve yerli yerince maslahatları barındıran bu eşsiz tarzda yaratılmış olmasındandır. Zira O Azze ve Celle'nin açık ve gizli, zâhir ve bâtın bütün eşyayı ve her birine neyin layık olduğunu bilmesi; yarattığı her şeyi en güzel ve kusursuz şekilde yaratmasını iktiza eder. 'Ve hüve' kelimesi, 'adud' veznine benzetilerek hâ harfinin sükûnuyla 'vehve' şeklinde de okunmuştur.

{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} بيان لأمرٍ آخرَ من جنس الأمورِ المتقدمةِ المؤكدةِ للإنكار والاستبعادِ فإن خلقَ آدمَ ﵇ وما خصّه به من الكرامات السنية المحْكية من أجل النعم الداعيةِ لذريته إلى الشكر والإيمان الناهيةِ عن الكفرِ والعصيان وتقريرٌ لمضمونِ ما قبله من قوله تعالى {خَلَقَ لَكُم مَّا فِى الارض جَمِيعاً} وتوضيحٌ لكيفية التصرفِ والانتفاعِ بما فيها وتلوينُ الخطاب بتوجيهه إلى النبيِّ ﷺ خاصةً للإيذان بأن فحوى الكلامِ ليس مما يهتدى إليه بأدلة العقلِ كالأمور المشاهدة التي نبه عليها الكفَرَةَ بطريق الخطاب بل إنما طريقُه الوحيُ الخاصُّ به ﵇ وفي التعرض لعنوان الربوبية المنبئة عن التبيلغ الى الكمال مع الضافة إلى ضميرِه ﵇ من الإنباء عن تشريفه ﵇ ما لا يخفى وإذْ ظرفٌ موضوعٌ لزمانِ نسبةٍ ماضيةٍ وقعَ فيه نسبةٌ أخرى مثلها كما أن إذا موضوعٌ لزمانِ نسبةٍ مستقبلةٍ يقع فيه أخرى مثلُها ولذلك يجب إضافتُهما إلى الجمل وانتصابه بمُضمرٍ صُرِّح بمثله في قولِه ﷿ {واذكروا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ} وقوله تعالى {واذكروا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ عَادٍ} وتوجيهُ الأمر بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه من الحوادث مع أنها المقصودةُ بالذات للمبالغة في إيجاب ذكرِها لما أن إيجابَ ذكر الوقت إيجابٌ لذكر ما وقع فيه بالطريق البرهانيِّ ولأن الوقتَ مشتملٌ عليها فإذا استُحضِر كانت حاضرةً بتفاصيلها كأنها مشاهَدةٌ عِياناً وقيل ليس انتصابُه على المفعولية بل على تأويل اذكُرِ الحادث فيه بحذف المظروفِ وإقامةِ الظرفِ مقامه وأياما كان فهو معطوفٌ على مضمر آخرَ ينسحبُ عليه الكلامُ كأنَّه قيل له ﵇ غب ماأوحى إليه ما خوطب به الكفرةُ من الوحي الناطقِ بتفاصيل الأمورِ السابقةِ الزاجرة عن الكفر به تعالى ذكِّرهم بذلك واذكُرْ لهم هذه النعمةَ ليتنبهوا بذلك لبطلان ما هم فيه وينتهوا عنه وأما ما قيل من أن المقدَّرَ هواشكر النعمةَ فِى خَلْقِ السمواتِ والأرض أو تدبَّرْ ذلك فغيرُ سديدٍ ضرورةَ أن مقتضى المقام تذكير المخلين بمواجب الشكرِ وتنبيهُهم على ما يقتضيه وأين ذاك من مقامه الجليل ﷺ وقيل انتصابُه بقوله تعالى قالوا ويأباه أنه يقتضي أن يكون هو المقصودَ بالذات دون سائرِ القصة وقيل بما سبقَ من قولِه تعالى {وَبَشّرِ الذين آمنوا} ولا يخفى بُعدُه وقيل بمضمرٍ دلَّ عليه مضمونُ الآية المتقدمة مثل وبدأ خلقَكم إذ قال الخ ولا ريب في أنه لا فائدةَ في تقييد بدءِ الخلقِ بذلك الوقت وقيل بخلقكم أو بأحياكم مضمراً وفيه ما فيه وقيل إذْ زائدة ويْعزى ذلك إلى أبي عبيد ومَعْمَر وقيل إنه بمعنى قد واللامُ في قوله عز قائلاً

{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin demişti ki”; inkârı ve şaşkınlığı pekiştiren önceki meseleler cinsinden başka bir durumun beyanıdır. Zira Âdem aleyhisselâm'ın yaratılması ve anlatılan yüce kerametlerle mümtaz kılınması, onun zürriyetini şükre ve imana çağıran, küfür ve isyandan meneden en yüce nimetlerdendir. Ayrıca bu, kendisinden önceki {خَلَقَ لَكُم مَّا فِى الارض جَمِيعاً} “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” kavlinin muhtevasının tespiti ve oradakileri tasarruf edip onlardan yararlanma keyfiyetinin bir açıklamasıdır. Hitabın özellikle Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilerek renklendirilmesi (telvîn); sözün muhtevasının, kâfirlere hitap yoluyla hatırlatılan müşahede edilen hususlar gibi akıl delilleriyle ulaşılabilecek şeylerden olmayıp, bilakis yolunun yalnızca ona aleyhisselâm mahsus vahiy olduğunu bildirmek içindir. Kemale erdirmeyi bildiren rubûbiyyet unvanına yer verilip bunun onun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesinde ise, onun aleyhisselâm şerefine yapılan işaret gizli değildir. 'İz' (إذْ), tıpkı 'izâ'nın gelecekte vuku bulacak benzer bir nisbetin zamanı için vazolunması gibi, geçmişte vuku bulmuş bir nisbetin içinde başka bir benzer nisbetin meydana geldiği zaman için vazolunmuş bir zarftır. Bu yüzden her ikisinin de cümlelere izafe edilmesi vaciptir. Bunun mensubiyeti ise, Allah Azze ve Celle'nin {واذكروا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ} “Hatırlayın ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” ve {واذكروا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ عَادٍ} “Hatırlayın ki O sizi Âd'dan sonra halifeler kıldı” kavillerinde benzeri açıkça zikredilmiş mahzuf bir fiilledir. Zikretme emrinin, asıl maksat oldukları halde o vakitte meydana gelen olaylara değil de bizzat vakte yöneltilmesi; vaktin zikredilmesinin vacip kılınması bürhanî yoldan onun içinde geçen olayların zikredilmesini de vacip kıldığı için ve vakit o olayları kuşattığından, hatırlandığında gözle görülürcesine detaylarıyla hazır olacağı için onların zikrinin gerekliliğinde mübalağa yapmak maksadıyladır. 'İz' zarfının mef'ûliyet üzere mansub olmayıp, mazrûfun (olayın) hazfedilip zarfın onun yerine ikame edilmesiyle 'onun içinde meydana geleni hatırla' tevilinde olduğu da söylenmiştir. Hangisi olursa olsun bu ifade, sözün akışının üzerine bina edildiği başka bir mahzufa matuftur; sanki ona aleyhisselâm, kâfirlere hitap edilen ve Allah'ı inkârdan meneden önceki hususların detaylarını bildiren vahiy vahyedildikten sonra şöyle denilmiştir: 'Onlara bunu hatırlat ve kendilerine bu nimeti anlat ki içinde bulundukları durumun batıllığını fark edip ondan vazgeçsinler.' Takdir edilenin 'Göklerin ve yerin yaratılışındaki nimete şükret' veya 'Bunu tefekkür et' şeklinde olduğu yönündeki söz ise isabetli değildir; zira makamın gereği, şükrün gereklerini terk edenlere hatırlatmada bulunmak ve onları bunun gerektirdiği şeye uyarmaktır; nerede kaldı ki bu hitap onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce makamına ait olsun! 'İz'in Allah Teâlâ'nın 'Kâlû' kavli ile mansub olduğu da söylenmiştir; ancak bu, kıssanın diğer kısımlarının değil sadece bunun bizzat maksat olmasını iktiza edeceği için merduttur. Daha önce geçen {وَبَشّرِ الذين آمنوا} kavliyle mensup olduğu da söylenmiştir ki bunun uzaklığı açıktır. 'İz kale...' şeklinde önceki ayetin muhtevasının delalet ettiği 'Sizin yaratılışınızı başlattı' gibi mahzuf bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir; yaratılışın başlangıcını o vakitle kayıtlamakta hiçbir fayda olmadığı ise şüphesizdir. Mahzuf olan 'Halakaküm' veya 'Ahyâküm' fiiliyle mensup olduğu da söylenmiştir ki bunda da tutarsızlık vardır. 'İz'in zâid olduğu da söylenmiş ve bu Ebû Ubeyde ile Ma'mer'e nisbet edilmiştir; 'kad' (kesinlik) manasında olduğu da söylenmiştir. Yüce kelamındaki lâm harfi ise:

{للملائكة} للتبليغ وتقديمُ الجارِّ والمجرور في هذا الباب مطَّرِدٌ لما في المقول من الطول غالباً مع ما فيه من

{للملائكة} “Meleklere” tebliğ içindir. Bu babda câr ve mecrûrun öne geçirilmesi; defalarca geçtiği üzere öne geçirilene verilen ehemmiyet ve sonraya bırakılana duyurulan iştiyakla birlikte, söylenen sözün (makûlün) çoğunlukla uzun olmasından ötürü yerleşik bir kuraldır...

الاهتمامِ بما قُدِّمَ والتشويقِ إلى ما أُخِّر كما مرَّ مراراً أو الملائكة جمعُ ملك باعتبار أصلِه الذي هو مَلأك على أن الهمزة مزيدة كالشمائل في جمع شمأل والتاء لتأكيد تأنيثِ الجماعة واشتقاقُه من مَلَك لما فيه من معنى الشدة والقوة وقيل على أنه مقلوبٌ من مأْلَكٍ من الألوكة وهي الرسالة أي موضعَ الرسالة أو مرسلٌ على أنه مصدرٌ بمعنى المفعول فإنهم وسائطُ بين الله تعالى وبين الناسِ فهم رسله ﷿ أو بمنزلة رسلِه ﵈ واختلف العقلاءُ في حقيقتهم بعد اتفاقِهم على أنها ذواتٌ موجودةٌ قائمةٌ بأنفسها فذهب أكثرُ المتكلمين إلى أنها أجسامٌ لطيفةٌ قادرةٌ على التشكل بأشكال مختلفة مستدلين بأن الرسلَ كانوا يرَوُنهم كذلك ﵈ وذهب الحكماءُ إلى أنها جواهرٌ مجردةٌ مخالفةٌ للنفوس الناطقةِ في الحقيقة وأنها أكملُ منها قوة وأكثر علما تجرى منها مَجرى الشمس من الأضواء منقسمةٌ إلى قسمين قِسمٌ شأنُهم الاستغراقُ في معرفة الحقِّ والتنزُّهِ عن الاشتغال بغيره كما نعتَهم الله ﷿ بقولِهِ {يُسَبّحُونَ الليلَ والنهارَ لَا يَفْتُرُونَ} وهم العِلِّيُّون المقرَّبون وقسمٌ يدبِّرُ الأمرَ مِنَ السماء إلى الأرض حسبما جرى عليه قلمُ القضاء والقدرِ وهم المدبِّراتُ أمراً فمنهم سماويةٌ ومنهم أرضية وقالت طائفة من النصارى هي النفوسُ الفاضلةُ البشرية المفارِقةُ للأبدان ونُقل في شرح كَثرتِهم أنه ﵇ قال أَطَّتِ السَّمَاءُ وحُقَّ لَهَا أَنْ تَئِطَّ ما فيها مَوضِعُ قدم إلا وفيه مَلَكٌ ساجدٌ أو راكع وروي أن بني آدمَ عشرُ الجن وهما عشرُ حيوانات البَرّ والكلُّ عشرُ الطيور والكلُّ عشرُ حيوانات البحار وهؤلاءِ كلُّهم عشرُ ملائكةِ الأرض الموكلين وهؤلاءِ كلُّهم عشرُ ملائكةِ السماءِ الدنيا وكلُّ هؤلاءِ عشرُ ملائكةِ السماء الثانية وهكذا إلى السماء السابعة ثم كلُّ أولئك في مقابلة ملائكةِ الكُرسيِّ نَزْرٌ قليل ثم جميعُ هؤلاءِ عشرُ ملائكةِ سُرادقٍ واحدٍ من سُرادقاتِ العرش التي عددُها ستمائة ألفٍ طولُ كلِّ سُرادقٍ وعَرضُه وسَمكُه إذا قوبلت به السمواتُ والأرضُ وما فيهما وما بينهما لا يكونُ لها عنده قَدْرٌ محسوسٌ وما منه من مقدارِ شبرٍ إلا وفيه ملك ساجد أو راكعٌ أو قائم لهم زجَلٌ بالتسبيح والتقديس ثم كلُّ هؤلاءِ في مقابلة الملائكةِ الذين يحومون حولَ العرش كالقَطْرةِ في البحر ثم ملائكةُ اللوحِ الذين هم أشياعُ إسرافيلَ ﵇ والملائكةُ الذين هم جنودُ جبريلَ ﵇ لا يُحصي أجناسَهم ولا مُدةُ أعمارِهم ولا كيفياتُ عباداتهم إلا بارِئهُم العليمُ الخبير على ما قال تعالى وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبّكَ إِلَاّ هُوَ وروي أنه ﵇ حين عُرج به إلى السماء رأى ملائكةً في موضعٍ بمنزلةِ شرفٍ يمشي بعضُهم تُجاهَ بعض فسأل رسول الله ﷺ جبريلَ ﵇ إِلَىَّ أين يذهبون فقال جبريلُ لا أدري إلا أني أراهم منذ خلقتُ ولا أرى واحداً منهم قد رأيته قبل ذلك ثم سألا واحداً منهم منذ كم خلقتَ فقال لا أدري غير أن الله ﷿ يخلُق في كل أربعمائة ألفِ سنةٍ كوكباً وقد خلق منذ خلقني أربعَمائة ألفِ كوكب فسبحانه مِنْ إلهٍ ما أعظمَ قدرَه وما أوسعَ ملكوتَه واختُلف في الملائكة الذين قيل لهم ما قيل فقيل هم ملائكةُ الأرضِ ورَوَى الضحَّاكُ عنِ ابنِ عباس ﵄ أنهم المختارون مع إبليسَ حين بعثه الله ﷿ لمحاربة الجنِّ حيث كانوا سكانَ الأرض فأفسدوا فيها وسفَكوا الدماءَ فقتلوهم إلا قليلاً قد أخرجوهم من الأرض وألحقوهم بجزائرِ البحار وقُلل الجبالِ وسكنوا الأرض وخفف الله تعالى عنهم البابدة وأعطى إبليسَ مُلك الأرض ومُلك السماءِ الدنيا وخِزانةَ الجنة فكان يعبُد الله تعالى تارةً في الأرض

...Melekler (الملائكة); 'şem'el' kelimesinin çoğulunun 'şemâil' gelmesinde olduğu gibi hemzenin zâid kabul edilmesiyle aslı 'me'lek' (مَلأك) olan melek kelimesinin çoğuludur; tâ harfi ise cemaat müennesliğini pekiştirmek içindir. Şiddet ve kuvvet manası taşıdığı için 'melek' kökünden türetilmiştir. 'Risalet/elçilik' manasındaki el-elûke'den türeyen 'me'lek' kelimesinden maklûb (harfleri yer değiştirmiş) olduğu da söylenmiştir; yani risalet yeri veya mef'ul manasında mastar olarak 'gönderilmiş elçi' demektir. Çünkü onlar Allah Teâlâ ile insanlar arasında vasıtalardır; dolayısıyla O'nun Azze ve Celle elçileridir veya elçileri aleyhimüsselâm mesabesindedirler. Akıl sahipleri, onların bizatihi kaim mevcut zâtlar olduğu hususunda ittifak ettikten sonra hakikatleri konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kelamcıların çoğu, peygamberlerin onları bu şekilde gördüklerini aleyhimüsselâm delil getirerek, meleklerin çeşitli şekillere girmeye muktedir latif cisimler olduğu görüşüne varmışlardır. Filozoflar (hükemâ) ise onların hakikat bakımından nâtık nefislerden farklı, mücerret cevherler olduğu; güç bakımından onlardan daha kâmil, ilim bakımından daha çok olup nefislere nisbetle ışıklara nisbetle güneş mesabesinde bulundukları görüşüne gitmişlerdir. Onlar iki kısma ayrılır: Bir kısmı, Allah Azze ve Celle'nin {يُسَبّحُونَ الليلَ والنهارَ لَا يَفْتُرُونَ} “Gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih ederler” kavliyle nitelediği gibi, işleri Hakk'ı tanımaya dalmak ve O'ndan başkasıyla meşgul olmaktan münezzeh bulunmak olan mukarreb illiyyûndur. Diğer kısım ise kaza ve kader kaleminin cereyan ettiği üzere gökten yere kadar olan işleri tedbir eden 'müdebbirât-ı emr'dir; bunların bir kısmı semavî, bir kısmı da arziyedir. Hristiyanlardan bir fırka ise onların bedenlerden ayrılmış faziletli beşerî nefisler olduğunu söylemiştir. Onların çokluğunun şerhinde Resûlullah aleyhisselâm'dan şöyle nakledilmiştir: 'Gök gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır; zira onda bir secde eden veya rükû eden meleğin bulunmadığı bir ayak basacak yer bile yoktur.' Rivayet edildiğine göre Âdemoğulları cinlerin onda biridir; bu ikisi karadaki hayvanların onda biridir; bunların hepsi kuşların onda biridir; bunların hepsi denizdeki canlıların onda biridir; bütün bunlar yeryüzünde vazifeli meleklerin onda biridir; bütün bunlar dünya semasının meleklerinin onda biridir; bütün bunlar ikinci kat semanın meleklerinin onda biridir; bu şekilde yedinci semaya kadar gider. Sonra bütün bunlar Kürsî meleklerine nisbetle pek az bir şeydir. Sonra bütün bu melekler, Arş'ın sayısı altı yüz bin olan köşklerinden (surâdıkât) tek bir köşkün meleklerinin onda biridir. Bu köşklerin her birinin uzunluğu, genişliği ve derinliği karşısında gökler, yer, içindekiler ve aralarındakiler kıyaslansa hissedilir bir büyüklüğe sahip olamaz. O köşkte bir karışlık yer yoktur ki orada tesbih ve takdis uğultularıyla secdeye varmış, rükû etmiş veya kıyama durmuş bir melek bulunmasın. Sonra bütün bunlar, Arş'ın etrafında dönen meleklere nisbetle denizdeki bir damla gibidir. Sonra İsrâfil aleyhisselâm'ın fırkası olan Levh melekleri ile Cebrail aleyhisselâm'ın orduları olan meleklerin cinslerini, ömürlerinin müddetini ve ibadetlerinin keyfiyetlerini Allah Teâlâ'nın {وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبّكَ إِلَاّ هُوَ} “Rabbinin ordularını ancak kendisi bilir” kavlinde buyurduğu üzere onları yaratan, her şeyi bilen ve her şeyden haberdar olan Yaratıcılarından başkası sayamaz. Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm semaya miraca çıkarıldığında, şerefeler mesabesinde bir yerde birbiri ardınca yürüyen melekler gördü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cebrail aleyhisselâm'a: 'Bunlar nereye gidiyor?' diye sordu. Cebrail: 'Bilmiyorum, şu kadar var ki yaratıldığımdan beri onları görürüm ve onlardan daha önce gördüğüm tek bir meleği bir daha görmüş değilim' dedi. Sonra onlardan birine: 'Sen ne zamandan beri yaratıldın?' diye sordular. O da: 'Bilmiyorum, ancak Allah Azze ve Celle her dört yüz bin senede bir yıldız yaratır; beni yarattığından bu yana dört yüz bin yıldız yaratmıştır' dedi. Şanı ne yücedir O İlah'ın! Kudreti ne büyük, mülkü ne geniştir! Kendilerine bu sözün söylendiği melekler hakkında ihtilaf edilmiştir: Onların arz melekleri olduğu söylenmiştir. Dahhâk'ın İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre onlar; yeryüzünün sakinleri iken orada bozgunculuk çıkarıp kan döken cinlerle savaşmak üzere Allah Azze ve Celle İblis'i gönderdiğinde onunla beraber olan seçkin meleklerdir. İblis ve beraberindekiler cinleri öldürmüş, pek azı müstesna onları yeryüzünden çıkarıp denizlerdeki adalara ve dağların zirvelerine sürmüşler, kendileri yeryüzüne yerleşmişler, Allah Teâlâ da onlardan ibadeti hafifletmiş; İblis'e ise dünya semasının ve yeryüzünün mülkünü ve cennetin muhafızlığını vermişti. İblis bazen yeryüzünde...

وتارةً في السماء وأخرى في الجنة فأخذه العُجب فكان من أمره ما كان وقال أكثر الصحابة والتابعين رضوانُ الله تعالَى عليهم في أنهم كلُّ الملائكة لعموم اللفظ وعدمِ المُخصِّص وقولُه تعالى

...bazen gökte, bazen de cennette Allah Teâlâ'ya ibadet ederdi. Derken onu bir kibir/ucub kapladı ve başına gelenler geldi. Sahabe ve tâbiînin -Allah Teâlâ hepsinden razı olsun- ekserisi ise lafzın umumiliği ve tahsis edici bir delilin bulunmaması sebebiyle onların bütün melekler olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{إِنّي جَاعِلٌ فِى الارض خَلِيفَةً} في حيِّز النصبِ على أنه مقولُ قال وصيغةُ الفاعل بمعنى المستقبل ولذلك عمِلت عملَه وفيها ماليس في صيغة المضارعِ من الدلالة على أنه فاعلٌ ذلك لا محالةَ وهي من الجَعْل بمعنى التصيير المتعدِّي إلى مفعولين فقيل أولُهما خليفةٌ وثانيهما الظرفُ المتقدم على ما هو مقتضى فإن مفعولي التصيير في الحقيقة اسمُ صارَ وخبرُه أولُهما الأول وثانيهما الثاني وهما مبتدأٌ وخبرٌ والأصل في الأرض خليفةٌ ثم قيل صارَ في الأرض خليفةٌ ثم قيل صارَ في الأرض خليفةٌ ثم مصيرٌ في الأرض خليفةٌ فمعناه بعد اللتيا والتي إني جاعل خليفةً من الخلائف أو خليفةً بعينه كائناً في الأرض فإن خبرَ صار في الحقيقة هو الكونُ المقدَّر العامل في الظروف ولا ريب في أن ذلك ليس مما يقتضيه المقامُ أصلاً وإنما الذي يقتضيه هو الإخبارُ بجعل آدم خليفةً فيها كما يعرب عنه جوابُ الملائكة ﵈ فإذن قولُه تعالى خليفةً مفعولٌ ثانٍ والظرفُ متعلقٌ بجاعل قُدّم على المفعول الصريحِ لما مر من التشويق إلى ما أخر أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً مما بعده لكونه نكرة وأما المفعولُ الأولُ فمحذوفٌ تعويلاً على القرينة الدالة عليهِ كما في قولِهِ تعالى {وَلَا تُؤْتُواْ السفهاء أموالكم التى جَعَلَ الله لَكُمْ قياما} حُذف فيه المفعول الاول وهوضمير الأموالِ لدلالة الحالِ عليه وكذا في قولِه تعالى {وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين يَبْخَلُونَ بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم} حيث حُذف فيه المفعولُ الأول لدلالة يبخلون عليه أي لا يحسبنَّ البخلاءُ بخلَهم هو خيراً لهم ولا ريب في تحقيق القرينةِ ههنا أما إنْ حُمل على الحذف عند وقوعِ المحكيِّ فهي واضحةٌ لوقوعه في أثناء ذِكْرِه ﵇ على ما سنفصله كأنه قيل إني خالقٌ بشراً من طين وجاعلٌ في الأرض خليفة وإما إنْ حُمل على أنه لم يُحذفْ هناك بل قيل مثَلاً وجاعلٌ إياه خليفةً في الأرض لكنه حُذفَ عند الحكاية فالقرينةُ ما ذُكِرَ من جواب الملائكة ﵈ قَالَ العلامة الزمخشري في تفسيرِ قولِه تعالى {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إني خالقٌ بشراً من طين} إن قلت كيف صح أن يقول لهم بشراً وما عرَفوا ما البشرُ ولا عهِدوا به قلت وجهُه أن يكون قد قال لهم اني خالقٌ خلقاً من صفته كيتَ وكيتَ ولكنه حين حكاه اقتصَر على الاسم انتهى فحيث جاز الاكتفاءُ عند الحكاية عن ذلك التفصيلِ بمجرد الاسمِ من غير قرينةٍ تدل عليه فما ظنُك بما نحن فيه ومعه قرينةٌ ظاهرةٌ ويجوزُ أنْ يكونَ مَنْ الجعل بمعنى الخلق المتعدي إلى مفعولٍ واحد هو خليفةً وحالُ الظرفِ في التعلق والتقديم كما مر فحينئذلا يكون ما سيأتي من كلام الملائكةِ مترتباً عليه بالذات بل بالواسطة فإنه رُوي أنه تعالى لما قال لهم إِنّي جَاعِلٌ فِى الأرض خَلِيفَةً قالوا ربنا وما يكون ذلك الخليفة قال تعالى يكون له ذريةٌ يفسدون في الأرض ويتحاسَدون ويقتُلُ بعضُهم بعضاً فعند ذلك قالوا ما قالوا والله تعالى أعلم والخليفةُ من يخلُفُ غيرَه وينوب مَنابَه فعيل بمعنى الفاعل والتاء للمبالغة والمراد به إما آدمُ ﵇ وبنوه وإنما اقتُصر عليه استغناءً بذكره عن ذكرهم كما يستغنى عن ذكر القبيلةِ بذكر أبيها كمُضَرَ وهاشمٍ ومنه الخلافةُ في قريش وإما مَنْ يخلُف أو خلف يخلُف فيعمُّه ﵇ وغيرَه من خلفاءِ ذريتِه والمرادُ بالخلافة إما الخلافةُ من جهته سبحانه في إجراء أحكامِه وتنفيذِ أوامره بين الناس وسياسةِ الخلقِ لكن لا لحاجةٍ به تعالى إلى ذلك بل لقصور استعدادِ المستخلَف عليهم وعدمِ لياقتِهم لقبول الفيضِ بالذات فتختصُّ

{إِنّي جَاعِلٌ فِى الارض خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde kesinlikle bir halife yapacağım/yaratacağım” ifadesi, 'kâle' fiilinin makûlü (söylenen sözü) olarak nasb mahallindedir. Fâil ismi (câil) gelecek zaman manasındadır, bu sebeple onun gibi amel etmiştir. Fâil isminde, muzari sîgasında bulunmayan bir şekilde O'nun bunu muhakkak yapacağını bildirme delaleti vardır. Bu kelime iki mef'ule geçişli olan 'dönüştürmek/kılmak' (tasyîr) manasındaki ca'l kökündendir. Denildi ki: Bu iki mef'ulden birincisi 'halîfeten', ikincisi ise öne geçmiş olan zarftır ('fi'l-ardı'). Zira dönüştürme fiilinin iki mef'ulü hakikatte 'sâre' fiilinin ismi ve haberidir; birincisi isim, ikincisi haberdir ve bunlar mübteda ile haberdir. Aslı 'fi'l-ardı halîfetün' idi; sonra 'sâre fi'l-ardı halîfetün', sonra 'musayyirun fi'l-ardı halîfeten' denilmiştir. Bu durumda sözün netice manası: 'Ben halifelerden bir halifeyi veya bizzat belirli bir halifeyi yeryüzünde var kılıcıyım' demek olur. Zira sâre'nin haberi hakikatte zarflarda amel eden mukadder 'kevn' (oluş) manasıdır. Şüphe yok ki makamın gerektirdiği şey asla bu değildir; makamın gerektirdiği, meleklerin aleyhimüsselâm cevabının da açıkça gösterdiği üzere Âdem'in yeryüzünde halife kılınacağını haber vermektir. O halde 'halîfeten' ifadesi ikinci mef'uldür; zarf ise 'câilün' kelimesine mütealliktir ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak için sarih mef'ulün önüne geçirilmiştir; yahut nekre olduğu için kendisinden sonrakinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Birinci mef'ul ise, Allah Teâlâ'nın {وَلَا تُؤْتُواْ السفهاء أموالكم التى جَعَلَ الله لَكُمْ قياما} “Allah'ın sizin için bir geçim vesilesi kıldığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” kavlinde hâlin delaleti sebebiyle birinci mef'ul olan malların zamirinin hazfedilmesi ve yine {وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين يَبْخَلُونَ بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunu kendileri için sakın hayırlı sanmasınlar” kavlinde 'yebhalûne' fiilinin delaletinden ötürü birinci mef'ulün hazfedilmesi -yani 'cimriler cimriliklerini hayırlı sanmasınlar' demek olması- gibi, ona delalet eden karineye dayanılarak hazfedilmiştir. Burada karinenin mevcudiyeti ise şüphesizdir. Eğer anlatılan olayın meydana gelişi esnasında hazfedildiği kabul edilirse bu durum gayet açıktır; zira detaylandıracağımız üzere bu, onun aleyhisselâm zikri esnasında vuku bulmuştur; sanki 'Ben balçıktan bir beşer yaratıcıyım ve [onu] yeryüzünde bir halife kılıcıyım' denilmiştir. Şayet orada hazfedilmeyip örneğin 've câilühû halîfeten fi'l-ard' denildiği, ancak Kur'an'da nakledilirken hazfedildiği kabul edilirse, karine meleklerin aleyhimüsselâm zikredilen cevabıdır. Allâme Zemahşerî, Allah Teâlâ'nın {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إني خالقٌ بشراً من طين} “Hani Rabbin meleklere: 'Ben balçıktan bir insan yaratacağım' demişti” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: 'Eğer melekler beşerin ne olduğunu bilmez ve tanımazlarken onlara 'beşer' demesi nasıl sahih olur dersen; derim ki: Bunun izahı, onlara 'Ben sıfatı şöyle şöyle olan bir mahluk yaratacağım' demiş olması, fakat Kur'an'da naklederken sadece isimle yetinmiş olmasıdır.' [Zemahşerî'nin sözü bitti.] Olay nakledilirken ona delalet eden hiçbir karine yokken bu detay yerine sadece isimle yetinmek caiz olduğuna göre, açık bir karinenin bulunduğu bizim konumuz hakkında ne düşünürsün! Buradaki ca'l fiilinin, tek mef'ule geçişli olan yaratmak (halk) manasında olması da caizdir ki o tek mef'ul 'halîfeten' lafzıdır; zarfın taalluk ve takdim durumu ise az önce geçtiği gibidir. Bu takdirde meleklerin birazdan gelecek sözleri doğrudan buna değil, bir vasıtaya bağlı olur. Zira rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ onlara: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' buyurduğunda melekler: 'Rabbimiz, o halife nasıl olacak?' demişler; Allah Teâlâ da: 'Onun yeryüzünde fesat çıkaracak, birbirlerine haset edecek ve birbirlerini öldürecek bir zürriyeti olacak' buyurmuş, işte bunun üzerine diyeceklerini demişlerdir. Doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Halife (الخليفة); başkasına halef olan, onun yerine geçen kimsedir; 'fâil' manasında 'faîl' veznindedir, tâ harfi ise mübalağa içindir. Bundan maksat; ya Âdem aleyhisselâm ve oğullarıdır -ki tıpkı Mudar ve Hâşim denilerek kabilenin zikrinden babalarının zikriyle müstağni olunması ve 'Hilafet Kureyş'tedir' denilmesi gibi onların zikrinden onun zikriyle yetinilmiştir- ya da yerine bir başkası geçen veya kendisinden öncekilerin yerine geçen kimsedir; bu takdirde hem onu aleyhisselâm hem de zürriyetinden olan diğer halifeleri kapsar. Hilafetten maksat ise; ya O Sübhânehu'nun tarafından hükümlerini icra etmek, insanlar arasında emirlerini infaz etmek ve halkı idare etmektir; ancak bu, Allah Teâlâ'nın buna ihtiyacı olduğundan değil, bilakis kendilerine hilafet edilenlerin istidatlarının yetersizliği ve feyzi bizzat kabule liyakatlerinin bulunmayışındandır; bu durumda hilafet onun zürriyetinin havas/seçkin tabakasına mahsus olur. Yahut daha önce yeryüzünde bulunanların yerine halef olmaktır ki o takdirde herkesi kapsar.

بالخواصِّ من بنيه وإما الخلافةُ ممن كان في الأرض قبل ذلك فتعمُّ حينئذ الجميع

...onun oğullarının havasına mahsus olur. Yahut daha önce yeryüzünde bulunanların yerine halef olmaktır ki o takdirde herkesi kapsar.

{قَالُواْ} استئنافٌ وقع جوابا عما ينساقُ إليه الأذهانُ كأنَّه قيلَ فماذا قالتْ الملائكة حينئذ فقيل قالوا

{قَالُواْ} “Dediler ki”; zihinlerin akla getirdiği soruya cevap olarak gelmiş bir istinaftır; sanki 'O vakit melekler ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dediler ki...' buyrulmuştur.

{أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا} وهو أيضاً من الجعل المتعدي إلى اثنين فقيل فيهما ما قيل في الأول والظاهرُ أن الأولَ كلمةُ مَنْ والثاني محذوفٌ ثقةً بما ذكر في الكلام السابق كما حُذف الأولُ ثَمةَ تعويلاً على ما ذُكر هنا قال قائلهم

{أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا} “Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın/halife kılacaksın?”; bu da iki mef'ule geçişli olan ca'l fiilindendir. İki mef'ul hakkında birincisinde söylenenler söylenmiştir. Zâhir olan, birincisinin 'men' kelimesi, ikincisinin ise önceki kelamda zikredilene güvenilerek mahzuf olduğudur; tıpkı burada zikredilene dayanılarak orada birincinin hazfedildiği gibi. Şairin şu sözünde olduğu gibi:

لا تَخَلْنا على عزائك إنا ... طالما قد وشَى بنا الأعداءُ

Sabrın karşısında bizi [tahammülsüz] sanma, çünkü biz... / Nice zamandır düşmanlar hakkımızda koğuculuk yapmıştır.

بحذف المفعول الثاني أي لا تخَلْنا جازعين على عزائك والمعنى أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فيها خليفةً والظرفُ الأولُ متعلقٌ بتجعلُ وتقديمُه لما مر مراراً والثاني بيُفسِدُ وفائدتُه تأكيدُ الاستبعادِ لما أن في استخلاف المفسِدِ في محل إفساده من البعد ما ليس في استخلافه في غيره هذا وقد جوز كونه من الجعل بمعنى الخلق المتعدي الى المفعول واحدٍ هو كلمةُ مَنْ وأنت خبيرٌ بأن مدارَ تعجُّبِهم ليس خلقَ من يُفسد في الأرض كيف لا وأنَّ ما يعقُبه من الجملة الحالية الناطقة بدعوى أحقِّيتِهم منه يقضي ببُطلانه حتماً إذ لا صِحَّة لدعوى الأحقية منه بالخلق وهم مخلوقون بل مدارُه أن يُستخلف لعمارة الأرض وإصلاحِها بإجراء أحكامِ الله تعالى وأوامرِه أو يُستخلفَ مكان المطبوعين على الطاعة مَنْ مِنْ شأنِ بني نوعِه الإفسادُ وسفكُ الدماء وهو ﵇ وإن كان منزهاً عن ذلك إلا أن استخلافَه مستتبِعٌ لاستخلاف ذرّيتِه التي لا تخلو عنه غالباً وإنما أظهروا تعجُّبَهم استكشافاً عما خفِيَ عليهم من الحِكَم التي بدت على تلك المفاسد وألغَتْها واستخباراً عما يُزيح شبهتَهم ويرشدهم إلى معرفة ما فيه ﵇ من الفضائل التي جعلتْه أهلاً لذلك كسؤال المتعلم عما ينقدِحُ في ذهنه لا اعتراضاً على فعل الله سبحانه ولا شكاً في اشتماله على الحِكمة والمصلحة إجمالاً ولا طعناً فيه ﵇ ولا في ذريته على وجه الغَيْبة فإن منصِبَهم أجلُّ من أن يُظَنَّ بهم أمثالُ ذلك قال تعالى {بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بالقول وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} وإنما عَرفوا ما قالوا إما بإخبارٍ من الله تعالى حسبما نُقل من قبلُ أو بتلقٍ من اللوح أو باستنباطٍ عما ارتكز في عقولهم في اختصاص العِصْمةِ بهم أو بقياسٍ لأحد الثقلين على الآخر {وَيَسْفِكُ الدماء} السفكُ والسفحُ والسبكُ والسكْبُ أنواع من الصب والأ ولان مختصانِ بالدم بل لا يستعمل أولُهما إلا في الدم المحرّم أي يقتل النفوسَ المحرمة بغير حق والتعبيرُ عنه بسفك الدماء لما أنه أقبحُ أنواعِ القتل وأفظعه وقرئ يُسفِك بضم الفاء ويُسفِك ويَسْفِك من أسفك وسَفَك وقرئ يُسفَكُ على البناء للمفعول وحُذف الراجع إلى مَنْ موصولةٌ أو موصوفةٌ أي يسفك الدماء فيهم {وَنَحْنُ نُسَبّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدّسُ لَكَ} جملة حالي مقررة للتعجب السابق ومؤكدةٌ له على طريقة قول من يجِدُّ في خدمة مولاه وهو يأمرُ بها غيرَه أتستخدمُ العُصاةَ وأنا مجتهدٌ فيها كأنه قيل أتستخلف من من شأنُ ذريته الفسادُ مع وجود مَنْ ليس من شأنه ذلك أصلاً والمقصودُ عرضُ أحقيتِهم منهم بالخلافة واستفسارٌ عما رجَّحهم عليهم مع ما هو متوقَّعٌ منهم من الموانع لا العُجبُ والتفاخرُ فكأنهم شعَروا بما فيهم من القوة الشهوية التي رذيلتُها الإفراطيةُ الفسادُ في الأرض والقوةِ الغضبيةِ التي رذيلتُها الإفراطية سفكُ الدماء فقالوا ما قالوا وذَهِلوا عما إذا سخر تهما القوةُ العقلية ومرَّنتْهما على الخير يحصل ذلك من علو الدرجةِ ما يقصر عن البلوغ رُتبةِ القُوةِ العقلية عند أنفرادها فيب أفاعيلها كالإحاطة بتفاصيل أحوالِ الجزئيات واستنباطِ الصناعات واستخراج منافع الكائنات من

Burada ikinci mef'ul hazfedilmiştir; yani 'sabrın karşısında bizi tahammülsüz/feryat eden sanma' demektir. Mana ise şöyledir: 'Orada bozgunculuk yapacak kimseyi orada halife mi kılacaksın?' Birinci zarf 'tec'alü' fiiline mütealliktir ve öne geçirilmesi defalarca zikredilen hikmetlerdendir. İkincisi ise 'yüfsidü' fiiline mütealliktir ve faydası taaccübü/uzak görmeyi pekiştirmektir; zira bozguncunun bizzat bozgunculuk yapacağı yerde halife kılınmasındaki akıldan uzaklık, başka bir yerde halife kılınmasında yoktur. Bununla birlikte ca'l fiilinin, tek mef'ule geçen yaratmak manasında olması ve o tek mef'ulün 'men' kelimesi olması da caiz görülmüştür. Ancak bilirsin ki meleklerin hayretinin mihveri, yeryüzünde fesat çıkaracak birinin yaratılması değildir; nasıl olsun ki, bunun hemen ardından gelen ve kendilerinin ona nisbetle hilafete daha layık oldukları iddiasını dile getiren hâl cümlesi bunu kesinlikle geçersiz kılar; zira kendileri de yaratılmışken yaratılma hususunda ondan daha layık olduklarını iddia etmeleri sahih olamaz. Bilakis hayretlerinin mihveri; yeryüzünü imar etmek ve Allah Teâlâ'nın hükümlerini ve emirlerini icra ederek orayı ıslah etmek üzere hilafete getirilmesi yahut fıtratı itaate ayarlı varlıkların yerine kendi türünün tabiatında fesat çıkarmak ve kan dökmek bulunan birinin halife yapılmasıdır. Âdem aleyhisselâm bundan münezzeh olsa da onun halife kılınması, çoğunlukla bundan hali kalmayan zürriyetinin halife kılınmasını beraberinde getirir. Melekler bu hayretlerini; bu mefsedetlerin önüne geçen ve onları hükümsüz kılan kendilerine gizli kalmış hikmetleri öğrenmek ve şüphelerini giderip onu aleyhisselâm buna ehil kılan faziletleri tanımaya kendilerini irşad edecek şeyleri sormak amacıyla ortaya koymuşlardır; tıpkı bir talebenin zihnine takılan şeyi sorması gibi. Yoksa Allah Sübhânehu'nun fiiline bir itiraz, fiilin genel olarak hikmet ve maslahatı içerdiğinde bir şüphe yahut gıybet yoluyla ona aleyhisselâm ve zürriyetine bir dil uzatma değildir. Zira onların makamı bu tür zanlardan çok yücedir. Nitekim Allah Teâlâ: {بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بالقول وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır; O'ndan önce söz söylemezler ve O'nun emriyle amel ederler” buyurmuştur. Söyledikleri şeyi ise ya daha önce nakledildiği üzere Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle, ya Levh-i Mahfuz'dan öğrenmeyle, ya ismet (günahsızlık) vasfının sadece kendilerine mahsus olduğuna dair akıllarında yerleşmiş bilgiden istinbatla yahut mükellef iki topluluktan (insan ve cin) birini diğerine kıyaslayarak bilmişlerdir. {وَيَسْفِكُ الدماء} “Ve kanlar dökecek”; sefk, sefh, sebk ve sekb kelimeleri akıtmanın türleridir. İlk ikisi kana mahsustur; hatta birincisi sadece haram kılınan kanda kullanılır; yani haksız yere dokunulmaz canları öldürür demektir. Öldürmenin en çirkin ve en korkunç türü olduğu için 'kan dökmek' şeklinde ifade edilmiştir. Fâ harfinin zammesiyle 'yusfiku', 'yusfiku' ve sefele-esfeke köklerinden 'yesfiku' şeklinde de okunmuştur. Meçhul sîgada 'yusfekü' şeklinde de okunmuş ve mevsul veya mevsuf olan 'men' lafzına dönen zamir hazfedilmiştir; yani 'aralarında kanlar dökülecek' demektir. {وَنَحْنُ نُسَبّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدّسُ لَكَ} “Halbuki biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” cümlesi; efendisinin hizmetine gayretle sarılan bir kimsenin, efendisi o hizmeti başkasına emrettiğinde 'Ben bu hizmette gayret gösterirken isyankârları mı çalıştıracaksın?' demesi tarzında, önceki taaccübü pekiştiren ve teyit eden bir hâl cümlesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Zürriyetinin tabiatında fesat bulunan birini, tabiatında asla böyle bir şey bulunmayanlar varken mi halife kılıyorsun?' Maksat; hilafete onlardan daha layık olduklarını arz etmek ve kendilerinde beklenen engeller bulunmasına rağmen onları kendilerine neyin tercih ettiğini istifsar etmektir (öğrenmek istemektir); yoksa kendini beğenme (ucub) ve övünme değildir. Sanki melekler, aşırılığı yeryüzünde fesat çıkarmak olan şehvet kuvveti ile aşırılığı kan dökmek olan öfke kuvvetinin insanlarda bulunduğunu hissetmiş ve bu sözü söylemişlerdir. Ancak akıl kuvveti bu iki kuvvete boyun eğdirip onları hayra alıştırdığında; cüzî durumların detaylarını ihata etmek, sanatları icat etmek ve varlıkların menfaatlerini kuvveden fiile çıkarmak gibi akıl kuvvetinin fiillerinde tek başına kaldığı andaki rütbesine ulaşmaktan geri kalacağı ne derece yüce mertebelerin hâsıl olacağından ve hilafet işinin kendisine bağlandığı diğer hususlardan gafil olmuşlardır. Tesbih (التسبيح); inanç, söz ve amel olarak Allah Teâlâ'yı zât-ı akdesine layık olmayan her şeyden tenzih etmek ve uzak tutmaktır. 'Sebeha fi'l-ardı ve'l-mâi' (Yeryüzünde ve suda uzaklaştı/derine daldı) kökündendir; nitekim 'feresün sebûhun' hızlı ve geniş adımlarla koşan at demektir. Aynı şekilde O Teâlâ'nın takdisi de 'kaddese fi'l-ardı' yani yeryüzünde gitti ve uzaklaştı kökündendir. 'Kaddesehû' yani onu temizledi denir; zira bir şeyi temizleyen, onu pisliklerden uzaklaştırmış olur. 'Bi-hamdike' ifadesindeki bâ harfi, zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'Bizi bu ibadete muvaffak kılman da dahil olmak üzere üzerimize lütfettiğin türlü nimetlere hamd ederek, şanına layık olmayan her şeyden seni tenzih ederiz.' Tesbih celâl sıfatlarını izhar etmek, hamd ise in'âm sıfatlarını hatırlamak içindir. 'Leke'deki lâm harfi ise ya zâiddir ve mana 'seni takdis ederiz' demektir; yahut 'secettü lillâh' (Allah için secde ettim) ifadesinde olduğu gibi fiilin sılasıdır; ya da 'sakyen leke' ifadesinde olduğu gibi beyan içindir ve mahzûfa mütealliktir; yani 'sana mahsus bir takdisle takdis ederiz, yani seni yücelik ve izzetten sana layık olan vasıflarla niteler, sana layık olmayan şeylerden tenzih ederiz' demektir. Mananın 'Senin rızan için nefislerimizi günahlardan arındırırız' şeklinde olduğu da söylenmiştir; sanki en büyüğü şirk olan fesadın karşısına tesbihi, nefsi en çirkin cürümlerle kirletmek olan kan dökmenin karşısına da nefsi günahlardan arındırmayı koymuşlardır. Bu, kendilerini övmek veya başa kakmak için değil, bilakis vakıayı beyan etmek içindir.

البقرة (٣١)

Bakara (31)

القوة إلى الفعل وغير ذلك مما نيط به أمر الخلافة والتسبيح تنزيهُ الله تعالى وتبعيدُه اعتِقاداً وقَولاً وعملاً عمَّا لَا يليقُ بجنابِه سُبحانَهُ مِنْ سبَح في الأرضِ والماءِ إذا أبعد وأمعنَ ومنه فرسٌ سَبُوحٌ أي واسع الجرْي وكذلك تقديسُه تعالى من قدَّسَ في الأرض إذا ذهَب فيها وأبعدَ ويقال قدَّسه أي طهَّره فإن مُطَهِّر الشئ مبعده عن القذار والباء في بحمدك متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الضمير أي ننزِّهُك عن كل ما لا يليقُ بشأنك ملتبسين بحمدك على ما أنعمت به علينا من فنونِ النعمِ التي من جملتها توفيقُنا لهذه العبادة فالتسبيحُ لإظهار صفاتِ الجلالِ والحمدُ لتذكير صفاتِ الإنعام واللامُ في لك إما مزيدة والمعنى نقدّسك وإما صلةٌ للفعل كما في سجدت لله وإما للبيان كما في سقيالك فتكون متعلقةً بمحذوف أي نقدّس تقديساً لك أي نصِفُك بما يليق بك من العلوّ والعزةِ وننزِّهُك عما لا يليق بك وقيل المعنى نطهِّر نفوسَنا عن الذنوب لأجلك كأنهم قابلوا الفسادَ الذي أعظمُه الإشراكُ بالتسبيح وسفكِ الدماء الذي هو تلويثُ النفس بأقبح الجرائمِ بتطهير النفسِ عن الآثام لا تمدُّحاً بذلك ولا إظهار للمِنة بل بياناً للواقع

...hilafet işinin kendisine bağlandığı diğer hususlardan [gafil olmuşlardır]. Tesbih; inanç, söz ve amel olarak Allah Teâlâ'yı zât-ı akdesine layık olmayan her şeyden tenzih etmek ve uzak tutmaktır. Bu, suda ve karada uzaklaşıp derine dalındığında kullanılan 'sebeha' kökündendir; nitekim 'feresün sebûhun' hızlı ve adımı geniş at demektir. Aynı şekilde O Teâlâ'yı takdis etmek de 'kaddese fi'l-ard' yani yerde yürüdü ve uzaklaştı kökündendir. 'Kaddesehû' yani onu temizledi denir; zira bir şeyi temizleyen, onu pisliklerden uzaklaştırmış olur. 'Bi-hamdike'deki bâ harfi, zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'Bizi bu ibadete muvaffak kılman da dahil olmak üzere bize lütfettiğin türlü nimetlere hamd ile hemhâl olarak, şanına layık olmayan her şeyden seni tenzih ederiz.' Tesbih celâl sıfatlarını izhar etmek, hamd ise in'âm (nimet verme) sıfatlarını hatırlatmak içindir. 'Leke'deki lâm harfi ya zâiddir ve mana 'seni takdis ederiz' demektir; ya 'secettü lillâh' sözündeki gibi fiilin sılasıdır; yahut 'sakyen leke' sözündeki gibi beyan içindir ve mahzuf bir mef'ûl-i mutlakla irtibatlıdır; yani 'Sana layık olan yücelik ve izzetle seni vasıflandırıp sana layık olmayan şeylerden tenzih ederek yalnız senin için takdis ederiz' demektir. Mananın 'Senin rızan için nefislerimizi günahlardan arındırırız' şeklinde olduğu da söylenmiştir; sanki en büyüğü şirk olan fesadın karşısına tesbihi, nefsi en çirkin cürümlerle kirletmek olan kan dökmenin karşısına da nefsi günahlardan arındırmayı koymuşlardır; bu ise kendini övmek veya minnet etmek için değil, vakıayı beyan içindir.

{قَالَ} استئناف كما سبق

{قَالَ} “[Allah] buyurdu ki”; daha önce geçtiği üzere bir istinaftır.

{إني أعلم ما لا تعلمون} ليس المرادَ بيانَ أنَّه تعالى يعلم مالا يعلمونه من الأشياءِ كائناً ما كان فإن ذلك مما لا شُبهة لهم فيه حتى يفتقِروا إلى التنبيه عليه لاسيما بطريق التوكيد بل بيانَ أن فيه ﵊ معانيَ مستدعيةً لاستخلافه إذ هو الذي خفيَ عليهم وبنَوا عليه ما بنَوْا من التعجّب والاستبعاد فما موصولةً كانت أو موصوفةً عبارةٌ عن تلك المعاني والمعنى إني أعلم ما لا تعلمونه من دواعي الخلافة فيه وإنما لم يقتصِرْ على بيان تحققِها فيه ﵇ بأن قيل مثلاً إن فيه ما يقتضيه من غير تعرض لإحاطته تعالى به وغفلتِهم عنه تفخيماً لشأنه وإيذاناً بابتناء أمرِه تعالى على العلم الرصينِ والحكمةِ المتقنة وصدورِ قولِهم عن الغفلة وقيل معناه إني أعلمُ من المصالحِ في استخلافه ما هو خفيٌّ عليكم وأنَّ هذا إرشادٌ للملائكة إلى العلم بأن أفعالَه تعالى كلَّها حسنةٌ وحِكمةٌ وإن خفي عليهم وجهُ الحسْنِ والحِكمة وأنت خبيرٌ بأنه مُشعِرٌ بكونهم غيرَ عالمين بذلك من قبلُ ويكون تعجبُهم مبنياً على تردّدهم في اشتمال هذا الفعلِ لحكمةٍ ما وذلك مما لا يليق بشأنهم فإنهم عالمون بأن ذلك متضمِّنٌ لحكمةٍ ما ولكنهم متردّدون في أنها ماذا هل هو أمرٌ راجعٌ إلى محض حُكم الله ﷿ أو إلى فضيلةٍ من جهة المستخلَف فبيّن ﷾ لهم أولاً على وجه الإجمالِ والإبهامِ أن فيه فضائلَ غائبةً عنهم ليستشرفوا إليها ثم أبرَزَ لهم طرفاً منها ليعاينوه جَهرةً ويظهَرَ لهم بديعُ صنعِه وحكمتِه وينزاحَ شبهتُهم بالكلية

{إني أعلم ما لا تعلمون} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim”; maksat, ne olursa olsun O Teâlâ'nın onların bilmediği şeyleri bildiğini beyan etmek değildir. Zira bu, özellikle tekit yoluyla uyarılmaya muhtaç olacakları kadar meleklerin hakkında şüphe duydukları bir husus değildir. Bilakis maksat, onun aleyhisselâm hilafete getirilmesini gerektiren birtakım manaların onda bulunduğunu beyan etmektir; zira meleklere gizli kalan ve hayret ile uzak görmelerini üzerine bina ettikleri husus budur. Dolayısıyla 'mâ' lafzı, ister mevsul ister mevsuf olsun, bu manalardan ibarettir. Mana şöyledir: 'Onda bulunan ve hilafeti gerektiren hususlardan sizin bilmediklerinizi ben bilirim.' Hilafet gerekçelerinin onda var olduğunun beyanıyla yetinilmeyip -örneğin Allah Teâlâ'nın ihata ediciliğine ve meleklerin gafletine değinilmeksizin 'Onda bunu gerektiren vasıflar vardır' denilmeyip- bu şekilde buyrulması; O'nun şanını yüceltmek, Allah Teâlâ'nın işinin sapasağlam bir ilme ve muhkem bir hikmete dayandığını ve meleklerin sözünün ise bilgisizlikten/gafletten kaynaklandığını bildirmek içindir. Bunun manasının: 'Onun halife kılınmasında sizin bilmediğiniz ne maslahatlar olduğunu ben bilirim' şeklinde olduğu ve bunun, melekleri Allah Teâlâ'nın bütün fiillerinin -onlara güzellik ve hikmet yönü gizli kalsa bile- güzel ve hikmetli olduğunu bilmeye bir irşad olduğu da söylenmiştir. Ancak bilirsin ki bu mana, meleklerin bunu daha önce bilmediklerini hissettirir ve onların hayretleri bu fiilin bir hikmet içerip içermediğindeki tereddütlerine dayanmış olur. Bu ise meleklerin şanına yakışmaz; zira onlar bu fiilin mutlaka bir hikmet içerdiğini bilirler, lakin o hikmetin ne olduğu hususunda -yani sırf Allah Azze ve Celle'nin hükmüne mi raci olduğu yoksa halife kılınanın bir faziletinden mi kaynaklandığı noktasında- tereddüde düşmüşlerdir. İşte Cenâb-ı Hak onlara önce mücmel ve müphem bir şekilde onda kendilerine gizli kalan faziletler bulunduğunu bildirdi ki ona iştiyak duysunlar; sonra da O'nun eşsiz sanatını ve hikmetini açıkça müşahede etmeleri, şüphelerinin tamamen zail olması için bu faziletlerin bir kısmını onlara gösterdi.

{وعلم آدم الاسماء كُلَّهَا} شروعٌ في تفصيل ما جَرى بعد الجواب الإجماليِّ تحقيقاً لمضمونه وتفسيراً لإبهامه وهو عطفٌ على قال والابتداءُ بحكاية التعليم يدل بظاهره على أن ما مرَّ من المقاولة المحكيةِ إنما جرت بعد خلقِه ﵇ بمحضَرٍ منه وهو الأنسبُ بوقوف الملائكة على أحواله ﵇ بأن قيل إثرَ نفخِ الروح فيه إني جاعلٌ إياه خليفةً فقيل ما قيل

{وعلم آدم الاسماء كُلَّهَا} “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti”; mücmel cevaptan sonra cereyan eden hadiseyi, muhtevasını tahakkuk ettirmek ve müphemliğini tefsir etmek üzere detaylandırmaya başlamaktır. Bu cümle 'kâle' fiiline matuftur. Öğretme kıssasının anlatımına başlanması zâhirine göre, nakledilen bu karşılıklı konuşmanın Âdem aleyhisselâm yaratıldıktan sonra onun huzurunda cereyan ettiğini gösterir; nitekim ruh üflenmesinin hemen akabinde 'Ben onu halife kılacağım' denilip ardından o sözlerin söylenmiş olması, meleklerin onun aleyhisselâm hallerine vâkıf olmalarına en uygun olanıdır...

كما أشير إليه وإيرادُه ﵇ باسمه العِلْميِّ لزيادة تعيين المرادِ بالخليفة ولأن ذكرَه بعنوان الخلافة لا يلائم مقامَ تمهيدِ مباديها وهو اسمٌ أعجميٌّ والأقربُ أن وزنه فاعلٌ كشالَخ وعاذَرَ وعابَرَ وفالغَ لا أفعل والتصدى لا شتقاقه من الأذمة أو الأَدَمة بالفتح بمعنى الأسوة أو من أديم الأرض بناء على ما روى عنه ﷺ من أنه تعالى قبض قبضةً من جميع الأرض سهلِها وحَزْنها فخلق منها آدم ولذلك اختلفت ألوانُ ذريته أو من الأَدْم والأدمة بمعنى الألفة تعسفٌ كاشتقاق إدريسَ من الدَّرْس ويعقوبَ من العقِب وإبليس من الإبلاس والاسمُ باعتبار الاشتقاقِ ما يكون علامةً للشئ ودليلاً يرفعُه إلى الذهن من الألفاظ والصفات والأفعال واستعمالُه عرفاً في اللفظ الموضوع لمعنى مُفرداً كانَ أو مُركباً مُخبَراً عنه أو خبراً أو رابطةً بينهما واصطلاحاً في المفرد الدال على معنى في نفسه غيرَ مقترنٍ بالزمان والمراد ههنا إما الأولُ أو الثاني وهو مستلزمٌ للأول إذ العلمُ بالألفاظ من حيث الدلالةُ على المعاني مسبوقٌ بالعلم بها والتعليمُ حقيقةً عبارةٌ عن فعلٍ يترتب عليه العلمُ بلا تخلف عنه ولا يحصل ذلك بمجرد إضافة المعلم بل يتوقف على استعداد المتعلم لقبول الفيضِ وتلقّيه من جهته كما مر في تفسير الهدى وهو السرُّ في إيثاره على الإعلام والإنباء فإنهما إنما يتوقفان على سماع الخبر الذي يشترك فيه البشرُ والمَلك وبه يظهر أحقيتُه بالخلافة منهم ﵈ لما أن جباتهم غيرُ مستعدةٍ للإحاطة بتفاصيلِ أحوالِ الجزئيات الجُسمانية خُبْراً فمعنى تعليمِه تعالى إياه أن يخلُقَ فيه إذ ذاك بموجب استعداده علماً ضرورياً تفصيلياً بأسماء جميعِ المسميات وأحوالِها وخواصِّها اللائقةِ بكلَ منها أو يُلقيَ في رُوعه تفصيلاً أن هذا فرس وشأنُه كيت وكيت وذاك بعيرٌ وحالُه ذَيْت وذَيْت إلى غير ذلك من أحوال الموجودات فيتلقاها ﵇ حسبما يقتضيه استعدادُه ويستدعيه قابليتُه المتفرعةُ على فطرته المنطويةِ على طبائعَ متباينة وقوى متخالفةٍ وعناصرَ متغايرة قال ابنُ عباس وعكرمةُ وقتادةُ ومجاهدٌ وابنُ جُبيرٍ ﵃ علّمه أسماءَ جميعِ الأشياءِ حتى القصعةَ والقصيعةَ وحتى الجفنةَ والمِحْلَب وأنحى منفعة كل شئ إلى جنسِه وقيل أسماءَ ما كان وما سيكونُ إلى يومِ القيامةِ وقيلَ معنى قولَه تعالى وعلم آدمَ الأسماءَ خلقه من أجزاءَ مختلفةٍ وقوىً متباينةٍ مستعداً لإدراكِ أنواع المُدرَكات من المعقولات والمحسوسات والمتخيَّلات والموهومات وألهمه معرفةَ ذواتِ الأشياءِ وأسمائها وخواصِها ومعارفِها وأصولَ العلم وقوانينَ الصناعاتِ وتفاصيلَ آلاتِها وكيفياتِ استعمالاتها فيكونُ ما مرَّ من المقاولةِ قبل خلقه ﵇ وقيل التعليمُ على ظاهره ولكنَّ هناك جملاً مطوية عطف عليهاالمدلول المدكور أي فخلقه فسواه ونفخ فيه الروح وعلمه الخ (ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الملائكة) الضمير للمسميات المدلول عليها بالأسماء كما في قوله تعالى {واشتعل الرأس شَيْباً} والتذكيرُ لتغليبِ العقلاءِ على غيرِهم وقرئ عرَضَهن وعرضَها أي عرضَ مسمَّياتِهن أو مسمياتها في الحديث أنه تعالى عرضهم امثال الذر ولعله ﷿ عرضَ عليهم من أفراد كلِّ نوعٍ ما يصلحُ أنْ يكونَ أنموذجاً يُتعرفُ منه أحوالَ البقيةِ وأحكامها

...işaret edildiği gibidir. Âdem'in aleyhisselâm özel ismiyle zikredilmesi, halifeden maksadın kim olduğunu daha iyi belirlemek içindir; ayrıca onun hilafet unvanıyla zikredilmesi, hilafetin başlangıç şartlarının hazırlandığı bu makama uygun düşmezdi. Âdem a'cemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir; en yakın ihtimale göre 'ef'al' vezninde değil, Şâlah, Âzir, Âbir ve Fâliğ gibi 'fâil' veznindedir. Ondan türetmek amacıyla 'üzme' veya fetha ile 'üsve' (örnek) manasındaki 'edeme'den; yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen 'Allah Teâlâ yeryüzünün tamamından, düzünden ve engebelisinden bir avuç aldı da Âdem'i ondan yarattı, bu sebeple zürriyetinin renkleri farklı farklı oldu' hadisine dayanarak 'edîmü'l-ard'dan (yerin yüzü); yahut ülfet manasındaki 'edm' ve 'üdme'den türetildiğini ileri sürmek; İdrîs kelimesini 'ders'ten, Ya'kûb'u 'akıb'den ve İblîs'i 'iblâs'tan türetmek gibi zorlamadır. İsim (الاسم), iştikak itibarıyla lafızlardan, sıfatlardan ve fiillerden bir şeyin alameti olan ve onu zihne getiren delildir. Örfte; ister müfred ister mürekkep, ister kendisinden haber verilen (müsnedün ileyh), ister haber (müsned), ister ikisi arasındaki bağ olsun, bir mana için vazolunmuş lafızda kullanılır. Istılahta ise kendi başına bir manaya delalet eden ve zamanla ilişkisi bulunmayan müfred kelimedir. Buradaki maksat ya birinci ya da ikinci manadır; bu da birinciyi gerektirir, zira lafızların manalara delaletini bilmek, o manaları bilmekten sonra gelir. Öğretmek (ta'lîm) hakikatte, ilmin kendisinden asla geri kalmayacağı şekilde terettüp ettiği bir fiilden ibarettir. Bu da sırf öğretenin nisbetiyle gerçekleşmez; bilakis hidayet tefsirinde geçtiği üzere öğrenenin feyzi kabule ve onu kendi cihetinden almaya istidadına bağlıdır. 'İ'lâm' ve 'inbâ' (haber verme) kelimeleri yerine 'ta'lîm' kelimesinin tercih edilmesinin sırrı da budur; zira o ikisi, insan ve meleğin ortak olduğu haberi işitmeye bağlıdır. İşte Âdem'in hilafete meleklerden aleyhimüsselâm daha layık olduğu bununla ortaya çıkar; çünkü meleklerin tabiatları, cismanî cüzlerin detaylı hallerini hakkıyla kavramaya müstaid değildir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın ona öğretmesinin manası; o anda onda istidadı gereğince bütün isimlendirilen şeylerin isimlerine, hallerine ve her birine layık hususiyetlerine dair zaruri ve tafsilatlı bir ilim yaratmasıdır; yahut kalbine tafsilatlı olarak 'Bu attır, durumu şöyle şöyledir; şu devedir, hali böyle böyledir' şeklinde varlıkların diğer hallerini ilham etmesidir. Âdem aleyhisselâm da farklı tabiatları, zıt kuvvetleri ve değişik unsurları barındıran fıtratından kaynaklanan kabiliyetinin ve istidadının gerektirdiği şekilde bunları telakki etmiştir. İbn Abbas, İkrime, Katâde, Mücâhid ve İbn Cübeyr radıyallâhu anhüm şöyle demişlerdir: 'Ona her şeyin ismini, hatta çanağı ve küçük çanağı, büyük kâseyi ve sağım kabını dahi öğretti ve her şeyin menfaatini kendi cinsine bağladı.' Kıyamet gününe kadar olmuş ve olacak her şeyin isimlerini öğrettiği de söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın 'Ve alleme Âdeme'l-esmâe' kavlinin manasının; onu akledilen, hissedilen, hayal edilen ve vehmedilen idrak türlerini kavramaya müstaid olarak farklı parçalardan ve zıt kuvvetlerden yarattığı, ona eşyanın zâtlarını, isimlerini, özelliklerini, marifetlerini, ilmin usulünü, sanatların kurallarını, aletlerinin ayrıntılarını ve kullanım şekillerini ilham ettiği şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu takdirde önceki konuşma onun aleyhisselâm yaratılışından önce vuku bulmuş olur. Ta'lîmin zâhiri üzere olduğu, ancak orada zikredilen mefhûmun kendisine matuf olduğu gizli/hazfedilmiş cümlelerin bulunduğu; yani 'Onu yarattı, tesviye etti, ona ruh üfledi ve ona öğretti...' takdirinde olduğu da söylenmiştir. {ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الملائكة} “Sonra onları meleklere arz etti/gösterdi”; zamir, {واشتعل الرأس شَيْباً} “baş ihtiyarlıkla tutuştu/ağardı” kavlinde olduğu gibi isimlerin delalet ettiği müsemmâlara (isimlendirilen varlıklara) aittir; müzekker zamiri kullanılması ise akıl sahiplerini diğerlerine tağlîb etmek (üstün tutmak) içindir. 'Aradahünne' ve 'aradahâ' şeklinde de okunmuştur; yani onların müsemmâlarını arz etti demektir. Hadiste Allah Teâlâ'nın onları zerreler misali arz ettiği rivayet edilmiştir; muhtemelen O Azze ve Celle, her türün fertlerinden geriye kalanların hallerini ve hükümlerini tanımaya yarayacak numune olabilecek şeyleri meleklere göstermiştir.

{فَقَالَ أَنبِئُونِى بِأَسْمَاء هَؤُلاء} تبكيتاً لهم وإظهاراً لعجزهم عن إقامة ما علّقوا به رجاءَهم من أمرِ الخلافةِ فإن التصرفَ والتدبيرَ وإقامةَ المعدلةِ بغير وقوفِ على مراتبِ الاستعداداتِ ومقاديرِ الحقوق مما لا يكاد يمكنُ والإنباءُ إخبارُ فيه إعلامُ ولذلك يجري مجرى كل منهما والمرادُ ههنا ما خلا عنه وإيثاره

{فَقَالَ أَنبِئُونِى بِأَسْمَاء هَؤُلاء} “'Bana bunların isimlerini haber verin' buyurdu”; onları susturmak/aciz bırakmak ve hilafet meselesine bağladıkları umutlarını yerine getirmekten aciz olduklarını ortaya koymak için [böyle buyurdu]. Zira istidatların derecelerine ve hakların miktarlarına vâkıf olmaksızın tasarrufta bulunmak, idare etmek ve adaleti ikame etmek neredeyse imkânsızdır. İnbâ (haber vermek), içinde bilgilendirme (i'lâm) bulunan bir haber vermektir; bu sebeple her ikisinin yerine de geçer. Buradaki maksat ise bilgilendirmeden hâli olan haber vermedir. İnbâ kelimesinin...

البقرة (٣٢)

Bakara (32)

على الإخبار للإيذان برفعة شأنِ الأسماء وعظمِ خطرها فإن النبأَ إنَّما يطلق على الخبرِ الخطيرِ والأمرِ العظيم

...'ihbâr' yerine tercih edilmesi, isimlerin şanının yüceliğini ve öneminin büyüklüğünü bildirmek içindir; zira 'nebe'' kelimesi ancak mühim haber ve büyük meseleler için kullanılır.

{إِن كُنتُمْ صادقين} أي في زعمكم أنكم أحقاءُ بالخلافة ممن استخلفته كما ينبئ عنه مقالُكم والتصديق كما يتطَّرقُ إلى الكلامِ باعتبار منطوقه قد يتطرَّقُ إليه باعتبارِ ما يلزمُه من الإخبارِ فإن أدنى مراتبِ الاستحقاق هو الوقوفُ على أسماءِ ما في الأرض وأما ما قيل من أن المعنى في زعمكم أني أستخلفُ في الأرض مفسدين سفاكين للدماء فليس مما يقتضيه المقامُ وإن أُوِّلَ بأنْ يقالَ في زعمِكم أنِّي أستخلفُ مَنْ غالبُ أمرِه الإفسادُ وسفكُ الدماءِ منْ غيرِ أنْ يكونَ له مزيةٌ من جهةٍ أخرى إذ لا تعلق له بأمرهم بالإنباءِ وجواب الشرط محذوف لدلالة المذكورِ عليه

{إِن كُنتُمْ صادقين} “Eğer doğru söyleyenler iseniz”; yani sözünüzün de ima ettiği üzere, benim halife kıldığımdan hilafete daha layık olduğunuz iddianızda [doğru iseniz]. Tasdik (doğrulama), sözün mantûkuna (açık ifadesine) taalluk ettiği gibi, o haberin gerektirdiği lâzımına da taalluk edebilir; zira hilafete ehil olmanın en alt derecesi, yeryüzündeki şeylerin isimlerine vâkıf olmaktır. Mananın 'Benim yeryüzünde bozguncu ve kan dökücü kimseleri halife kılacağım iddianızda doğru iseniz' şeklinde olduğu yönündeki görüş ise makamın gerektirdiği bir mana değildir; meğerki bu 'Benim başka bir yönden hiçbir meziyeti olmaksızın işi gücü sadece fesat çıkarmak ve kan dökmek olan birini halife kılacağım iddianızda...' şeklinde tevil edilsin; zira bunun onlara isimleri haber verme emriyle bir irtibatı yoktur. Şartın cevabı ise zikredilen kelamın ona delaleti sebebiyle mahzuftur.

{قَالُواْ} استئنافٌ واقعٌ موقعَ الجواب كأنه قيل فماذا قالوا حينئذ هل خرجوا عن عهده ماكلفوه أولا فقيل قالوا

{قَالُواْ} “Dediler ki”; sanki 'O vakit ne dediler, kendilerine yüklenen bu vazifenin altından kalkabildiler mi kalkamadılar mı?' denilmiş, buna cevap makamında 'Dediler ki...' buyrulmuştur.

{سبحانك} قيل هو علمٌ للتسبيح ولا يكاد يستعملُ إلا مضافاً وقد جاءَ غيرَ مضافٍ على الشذوذِ غيرَ منصرفٍ للتعريف والألفِ والنون المزيدتين كما في قوله ... سُبحانَ مِنْ علقمَةَ الفاخرِ ... وأمَّا ما في قولِه ... سبحانه ثم سبحانا نعوذ به ... فقيل صَرَفه للضرورة وقيل إنه مصدر منكرٌ كغفران لا اسمُ مصدر ومعناه على الأول نسبحك عما لا يليق بشأنك الأقدسِ من الأمور التي من جملتها خلوُّ أفعالِك من الحِكَم والمصالحِ وعنَوا بذلك تسبيحاً ناشئاً عن كمال طمأنينة النفس والإيقان باشتمال استخلاف آدمَ ﵇ على الحِكَم البالغة وعلى الثاني تنزهّتَ عن ذلك تنزها ناشئا عن ذاتك وأراد به أنهم قالوه عن إذعان لما عملوا إجمالاً بأنه ﵇ يُكلَّف ما كُلِّفوه وأنه يقدِر على ما قد عجزوا عنه مما يتوقف عليه الخلافة وقوله عز وعلا

{سبحانك} “Seni tenzih ederiz”; bu kelimenin tesbih için bir özel isim (alem) olduğu ve sadece muzaf olarak kullanıldığı söylenmiştir. Şâz olarak muzâf olmadan, marifelik ile zâid elif-nûn sebebiyle gayr-ı munsarıf olarak da gelmiştir; nitekim şairin: '...Övünen Alkame'den ötürü Sübhân'ı tenzih ederim...' mısraında böyledir. 'Sübhânehu sonra sığınırız bir Sübhân'a...' beytindeki kullanıma gelince, zaruretten dolayı munsarıf kılındığı veya isim-mastar değil 'gufrân' gibi nekre bir mastar olduğu söylenmiştir. Birinci ihtimale göre mana: 'Fiillerinin hikmet ve maslahatlardan hâli olması da dahil olmak üzere, senin en mukaddes şanına layık olmayan her türlü şeyden seni tenzih ederiz' demektir; bununla, tam bir kalp huzurundan ve Âdem aleyhisselâm'ın halife kılınmasının üstün hikmetleri içerdiğine dair kesin bir yakînden doğan bir tesbihi kastetmişlerdir. İkinci ihtimale göre ise: 'Bizzat kendi zâtından kaynaklanan bir tenzihle her türlü eksiklikten münezzehsin' demektir. Bununla, Âdem aleyhisselâm'ın meleklerin mükellef kılındığı şeyle mükellef tutulduğunu ve kendilerinin aciz kaldığı hilafetin bağlı bulunduğu şeylere onun güç yetirdiğini icmâlen bildiklerinde gösterdikleri boyun eğişi ifade etmişlerdir. Cenâb-ı Zülcelâl'in şu kavli ise:

{لَا عِلْمَ لَنَا إِلَاّ مَا عَلَّمْتَنَا} اعتراف منهم بالعجز عما كُلِّفوه إذ معناه لا علم لنا إلا ما عملتناه بحسب فابليتنا من العلوم المناسبة لعالمنا ولا قُدرة بنا على ما هو خارجٌ عن دائرة استعدادِنا حتى لو كنا مستعدّين لذلك لأفَضْتَه علينا وما في ما علمتنا موصولةٌ حذف من صلتها عائدُها أو مصدرية ولقد نفَوْا عنهم العلمَ بالأسماء على وجه المبالغة حيث لم يقتصِروا على بيان عدمِه بأن قالوا مثلاً لا علم لنا بها بل جعلوه من جُملة مالا يعلمونه وأشعروا بأن كونَه من تلك الجملة غنيٌّ عن البيان

{لَا عِلْمَ لَنَا إِلَاّ مَا عَلَّمْتَنَا} “Senin bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur”; kendilerine yüklenen vazifeden aciz olduklarını bir itiraftır. Zira bunun manası: 'Bizim kendi âlemimize münasip ilimlerden kabiliyetimiz ölçüsünde bize öğrettiğin şeylerden başka hiçbir ilmimiz yoktur ve istidadımızın dairesi dışındaki şeylere de gücümüz yetmez; şayet buna müstaid olsaydık onu da bize feyzederdin' demektir. 'Mâ allemtenâ'daki 'mâ' lafzı; ya sılasından aid zamiri hazfedilmiş bir mevsuldür ya da mastariyyedir. İsimleri bilmediklerini sadece 'Bizim bu konuda bir bilgimiz yoktur' diyerek yokluğunu beyan etmekle yetinmeyip, bilakis onu bilmedikleri şeyler cümlesine dahil ederek ve onun bu cümleden olduğunun açıklamaya bile hacet bırakmayacak derecede açık olduğunu hissettirerek mübalağalı bir şekilde kendilerinden nefyetmişlerdir.

{إِنَّكَ أَنتَ العليم} الذي لا يَخفى عليهِ خافيةٌ وهذا إشارةٌ إلى تحقيقهم لقوله تعالى {إني أعلم ما لا تَعْلَمُونَ}

{إِنَّكَ أَنتَ العليم} “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin”; kendisine hiçbir gizli şey gizli kalmayandır. Bu, onların Allah Teâlâ'nın {إني أعلم ما لا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyruğunun tahakkuk ettiğine işaret etmeleridir.

{الحكيم} أي المحكِمُ لمصنوعاته الفاعلُ لها حسبما يقتضيه الحِكمةُ والمصلحة وهو خبرٌ بعد خبر أو صفةٌ للأول وانت ضميرُ الفصل لا محلَّ له من الإعراب أو له محل منه مشارِكٌ لما قبله كما قالَهُ الفَرَّاءُ أو لما بعده كما قاله الكسائي وقيل تأكيد للكاف كما في قولِك مررتُ بك أنت وقيل مبتدأ خبرُه ما بعده والجملة خبرأن وتلك الجملةُ تعليلٌ لما سبق من قصر علمِهم بما علّمهم الله تعالى وما يفهم من ذلك من علم آدمَ ﵇ بما خفيَ عليهم فكأنهم قالوا أنت العالمُ بكل المعلوماتِ التي // مِنْ جُملتِها استعدادُ آدمَ ﵇ لما نحن بمعزلٍ من الاستعداد له من العلوم الخفيةِ المتعلقةِ بما في الأرضِ من أنواع المخلوقات التي عليها يدورُ فَلَكُ خلافةِ الحكيمِ الذي لا يفعلُ إلا ما تقتضيهِ الحِكمةُ ومن جملته تعليمُ آدمَ ﵇ ما هو قابل من العلوم الكليةِ والمعارفِ الجزئيةِ المتعلقة بالأحكام الواردةِ على ما في الأرض وبناء امر الخلافة

{الحكيم} “hüküm ve hikmet sahibisin”; yani yarattıklarını sağlam yapan, onları hikmet ve maslahatın gerektirdiği şekilde var edendir. Bu lafız, haberden sonra gelen ikinci bir haber veya birinci [haber] için bir sıfattır. 'Ente' (أنت) ise fasıl zamiridir; iraptan mahalli yoktur ya da Ferrâ'nın dediği gibi kendisinden öncekine ortak olarak veya Kisâî'nin dediği gibi kendisinden sonrakine ortak olarak iraptan mahalli vardır. Senin, 'Merertü bike ente' (مَرَرْتُ بِكَ أَنْتَ) sözünde olduğu gibi kâf zamirinin teyidi olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de mübtedadır, haberi kendisinden sonraki kısımdır ve bu cümle 'inne'nin haberidir. Bu cümle, onların ilimlerinin Allah Teâlâ'nın kendilerine öğrettiği şeylerle sınırlandırılmasının ve buradan da meleklerin meçhulü olan hususları Âdem aleyhisselâm'ın bildiğinin anlaşılmasının bir gerekçesidir. Sanki melekler şöyle demişlerdir: 'Sen, Âdem aleyhisselâm'ın -bizim istidat dairesinden uzak olduğumuz- yeryüzündeki mahlûkat türlerine dair gizli ilimlere olan istidadının da dahil olduğu tüm malûmatı hakkıyla bilensin ki hikmetin gerektirdiğinden başkasını yapmayan el-Hakîm'in hilafet düzeni bunun etrafında döner. Yine Âdem aleyhisselâm'a, yeryüzündeki varlıklara taalluk eden hükümlere ve hilafet meselesinin inşasına dair kabiliyeti ölçüsünde olan küllî ilimleri ve cüz'î marifetleri öğretmen de bunun cümlesindendir.

البقرة (٣٣)

Bakara (33)

عليها

onun üzerine [bina edilmesine].

{قال} استئناف كما سلف

{قال} “[Allah] buyurdu ki”; daha önce geçtiği üzere istînâftır.

{يا آدم أَنبِئْهُم} أي أعلِمْهم أُوثرَ على أنبئى كما وقع في أمر الملائكة مع حصول المراد معه أيضاً وهو ظهورُ فضلِ آدمَ عليهم ﵈ إبانةً لما بين الأمرين من التفاوت الجليّ وإيذاناً بأن عِلْمَه ﵇ بها أمرٌ واضحٌ غيرُ محتاجٍ إلى ما يجري مَجرى الامتحان وأنه ﵇ حقيقٌ بأن يعلمها وغيره وقرئ بقلب الهمزة ياءً وبحذفِها أيضاً والهاء مكسورةٌ فيهما

{يا آدم أَنبِئْهُم} “Ey Âdem! Onlara haber ver”; yani onlara bildir. Melekler hakkındaki emirde geçtiği gibi burada da 'enbi'nî' (أَنْبِئْنِي) yerine 'enbi'hüm' (أَنْبِئْهُمْ) lafzı tercih edilmiştir; her iki durumda da asıl maksat olan Âdem'in meleklere üstünlüğünün ortaya çıkması aleyhimesselâm hâsıl olduğu halde, iki durum arasındaki apaçık farkı beyan etmek ve onun aleyhisselâm bu isimleri bilmesinin imtihan mesabesinde bir sürece muhtaç olmayacak derecede aşikâr bir mesele olduğunu ve bizzat kendisinin aleyhisselâm hem bu isimleri hem de başkalarını bilmeye layık olduğunu hissettirmek içindir. Hemzenin yâ'ya çevrilmesiyle ve hazfedilmesiyle de okunmuştur; her iki kıraatte de he harfi kesrelidir.

{بِأَسْمَائِهِمْ} التي عجَزوا عن علمها واعترفوا بتقاصُر هممِهم عن بلوغِ مرتبتها

{بِأَسْمَائِهِمْ} “onların isimlerini”; meleklerin bilmekten aciz kaldığı ve himmetlerinin onun mertebesine erişemediğini itiraf ettikleri isimleri.

{فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسْمَائِهِم} الفاء فصيحةٌ عاطفةٌ للجملة الشرطية على محذوفٍ يقتضيهِ المقامُ وينسحِبُ عليه الكلام للإيذان بتقروة وغِناه عن الذكر وللإشعارِ بتحقُّقه في أسرع ما يكون كما في قوله ﷿ {فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه} بعد قوله سبحانه {أنا آتيك بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إليك طرفك} وإظهارُ الأسماءِ في موقع الإضمارِ لإظهار كمالِ العنايةِ بشأنها والإيذانِ بأنه ﵇ أنبأهم بها على وجه التفصيلِ دون الإجمالِ والمعنى فأنبأهم بأسمائهم مفصّلةً وبيّن لهم أحوالَ كلَ منهم وخواصَّه وأحكامَه المتعلقة بالمعاش والمعاد فعلِموا ذلك لمّا رأَوْا أنه ﵇ لم يتلعثم في شئ من التفاصيل التي ذكرها مع مساعدة ما بين الأسماءِ والمسميات من المناسبات والمشاكلات وغيرِ ذلك من القرائن الموجبةِ لصدق مقالاتِه ﵇ فلما أنبأهم بذلك

{فَلَمَّا أَنبَأَهُم بِأَسْمَائِهِم} “Bunun üzerine [Âdem] onlara onların isimlerini haber verince”; buradaki fâ (فَ) harfi fasîhadır; makamın gerektirdiği ve açık olduğundan zikredilmesine ihtiyaç bulunmadığını hissettirmek ve en hızlı bir biçimde gerçekleştiğini bildirmek üzere kelamın delalet ettiği mahzuf bir cümleye şart cümlesini atfeder. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: {أنا آتيك بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إليك طرفك} “Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm” kavlinden sonra gelen: {فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه} “Onu yanında durur görünce” buyruğunda da böyledir. Zamir makamında isimlerin açıkça zikredilmesi (izhâr), onların şanına gösterilen tam ihtimamı belirtmek ve Âdem aleyhisselâm'ın onları icmâlen değil tafsilatlı bir şekilde haber verdiğini bildirmek içindir. Mana şöyledir: Onlara isimlerini tafsilatlı olarak haber verdi; her birinin durumlarını, özelliklerini, dünya ve ahirete taalluk eden hükümlerini beyan etti. Âdem aleyhisselâm'ın zikrettiği tafsilatın hiçbirinde tereddüt etmediğini, isimler ile isimlendirilenler arasındaki uygunluk ve münasebetlerin ve onun aleyhisselâm sözlerinin doğruluğunu gerektiren diğer karinelerin de buna destek olduğunu gördüklerinde bunu anladılar. İşte onlara bunu haber verince;

{قال} ﷿ تقريراً لما مر من الجواب الإجماليِّ واستحضاراً له

{قال} “[Allah] buyurdu ki”; daha önce geçen icmâlî cevabı pekiştirmek ve onu zihinlerde tazelemek maksadıyla Cenâb-ı Hak buyurdu:

{ألم أقل لكم إني أعلم غيب السماوات والأرض} لكن لا لتقرير نفسِه كما في قوله تعالى أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً ونظائرِه بل لتقرير ما يفيده من تحقق دواعي الخلافةِ في آدمَ ﵇ لظهور مِصْداقه وإيرادُ ما لا يعلمون بعنوان الغيبِ مضافاً إلى السموات والأرض للمبالغة في بيان كمالِ شمولِ علمِه المحيطِ وغايةِ سَعته مع الإيذانِ بأنَّ ما ظهر من عجزهم وعلم آدمَ ﵇ من الأمور المتعلقة بأهل السموات وأهل الأرض وهذا دليلٌ واضحٌ على أنَّ المرادَ بما لا تعلمون فيما سبق ما أشير إليه هناك كأنه قيل ألم أقل لكم إني أعلم فيه من دواعي الخلافة مالا تعلمونه فيه هو هذا الذي عاينتموه وقوله تعالى

{ألم أقل لكم إني أعلم غيب السماوات والأرض} “Ben size, göklerin ve yerin gaybını şüphesiz ben bilirim dememiş miydim?”; fakat bu, Allah Teâlâ'nın: 'Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?' ve benzeri ayetlerinde olduğu gibi bizzat sözün kendisini ikrar ettirmek için değil, hakikati ortaya çıktığı için Âdem aleyhisselâm'da hilafet gerekçelerinin tahakkuk ettiğine dair ifadenin ifade ettiği manayı ikrar ve takrir ettirmek içindir. Bilmedikleri şeylerin 'gayb' unvanıyla ve göklere ve yere muzaf kılınarak getirilmesi; Allah'ın kuşatıcı ilminin tam kapsamını ve nihai genişliğini mübalağalı bir şekilde beyan etmekle beraber meleklerin acziyetinden ve Âdem aleyhisselâm'ın ilminden ortaya çıkan şeylerin semavat ve arz ehline taalluk eden hususlardan olduğunu bildirmek içindir. Bu da daha önce geçen 'bilmediğiniz şeyler'den maksadın orada işaret edilen husus olduğuna açık bir delildir; sanki şöyle denilmiştir: 'Ben size onda hilafet gerekçelerinden sizin bilmediğiniz şeyleri bildiğimi söylememiş miydim? İşte o [bilmediğiniz şey], bizzat gözlerinizle müşahede ettiğiniz şu durumdur.' Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ} عطفٌ على جملة ألم أقل لكم لا على اعلم اذهوا غيرُ داخلٍ تحت القول وما في الموضعين موصولةٌ حذفَ عائدُها أيْ أعلم ما تبدونه وما تكتمونه وتغييرُ الأسلوب للإيذان باستمرار كَتْمِهم قيل المراد بما يبدون قولُهم أتجعل الخ وبما يكتمون استبطانُهم أنهم أحِقّاءُ بالخلافة وأنه تعالى لا يخلُق خلقاً أفضل مِنْهُمْ رُوي أنَّه تعالى لما خلقُ آدم ﵇ رأت الملائكةُ فِطرتَه العجيبةَ وقالوا ليكن ما شاء فلن يخلُقَ ربُنا خلقاً إلا كنا أكرمَ عليه منه وقيل هو ما أسره إبليسُ في نفسه من الكِبْر وتركِ السجود فإسنادُ الكِتمان حينئذ إلى الجميعِ من قبيلِ قولِهم بنُو فلان قتلُوا فلانا والقاتل واحدٌ من بينهم قالوا في الآية الكريمة دلالة على شرف الإنسان ومزية العلمِ وفضلِه على العبادة وأن ذلك هو المناطُ للخلافة وأن التعليم يصحُّ إطلاقُه على الله تعالى وإن لم يصح إطلاقُ المعلِّم عليه لاختصاصه عادة

{وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ} “Ve sizin açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim”; 'Elem ekul leküm' (ألم أقل لكم) cümlesine matuftur, 'a'lemu' (أعلم) fiiline değil; zira bu ifade kavlin (sözün) altına dahil değildir. Her iki yerdeki 'mâ' (ما) lafzı da aid zamiri hazfedilmiş mevsuldür; yani 'açıkladığınız şeyleri ve gizlediğiniz şeyleri bilirim' demektir. Üslubun değiştirilmesi, gizlemelerinin sürekliliğini hissettirmek içindir. Açıkladıkları şeyden maksadın onların 'Orada [fesat çıkaracak birini mi] yaratacaksın...' sözleri olduğu; gizledikleri şeyden maksadın ise hilafete kendilerinin daha layık olduklarını ve Allah Teâlâ'nın kendilerinden daha üstün bir varlık yaratmayacağını içlerinde saklamaları olduğu söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Âdem aleyhisselâm'ı yarattığında melekler onun hayret verici yaratılışını görmüş ve: 'Ne dilerse öyle olsun; Rabbimiz her ne yaratırsa yaratsın, biz kesinlikle O'nun katında ondan daha değerli olacağız' demişlerdir. Bir görüşe göre de bu, İblis'in kibirden ve secdeyi terk etmekten ötürü içinde gizlediği şeydir; bu takdirde gizlemenin hepsine isnat edilmesi, 'Falanoğulları falanı öldürdü' denilip de katilin onların içinden sadece bir kişi olması kabilindendir. Dediler ki: Bu yüce ayette insanın şerefine, ilmin ibadete olan üstünlük ve faziletine, hilafetin asıl dayanağının ilim olduğuna ve adet üzere sanat edinen kimseye has kılınmasından ötürü Allah Teâlâ'ya 'Muallim' (öğretmen) denilmesi caiz olmasa da 'ta'lîm' (öğretme) fiilinin O'na nispet edilmesinin caiz olduğuna delalet vardır.

البقرة (٣٤)

Bakara (34)

بمن يحترِفُ به وأن اللغاتِ توقيفيةٌ إذ الأسماءُ تدل على الألفاظ بخصوص أو بعموم وتعليمُها ظاهرٌ في إلقائها على المتعلم مبيناً له معانيَها وذلك يستدعي سابقةَ وضعٍ وما هو إلا من الله تعالى وأن مفهوم الحِكمة زائدٌ على مفهوم العلم والإلزام التكرارُ وأن علومَ الملائكة وكمالاتِهم تقبل الزيادة والحكماءُ منعوا ذلك في الطبقة العليا منهم وحملوا على ذلك قولَه تعالى {وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} وأن آدمَ أفضلُ من هؤلاء الملائكة لأنه ﵇ أعلمُ منهم وأنه تعالى يعلمُ الأشياءَ قبل حدوثِها

Yine bu ayette dillerin tevkîfî (vahiy kaynaklı) olduğuna delalet vardır; zira isimler hususî veya umumî olarak lafızlara delalet eder ve onların öğretilmesi, öğrenene manalarının açıklanarak aktarılmasında zahirdir; bu da önceden bir vaz' (anlam yükleme) bulunmasını gerektirir ki bu da ancak Allah Teâlâ'dandır. Hikmet kavramı ilim kavramından daha fazladır, aksi takdirde tekrar gerekir. Meleklerin ilimleri ve kemalatları artış kabul eder; filozoflar meleklerin en üst tabakasında bunu men etmişler ve Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Bizden her birinin bilinen bir makamı vardır” kavlini buna hamletmişlerdir. Âdem bu meleklerden daha faziletlidir, çünkü o aleyhisselâm onlardan daha bilgilidir. Allah Teâlâ ise eşyayı meydana gelmeden önce bilir.

{وَإِذْ قُلْنَا للملائكة} عطفٌ على الظرف الأول منصوبٌ بما نصبه من المضمر أو بناصب مستقلٍ معطوفٍ على ناصبه عطفَ القصة على القصة أي واذكر وقتَ قولِنا لهم وقيل بفعل دل عليه الكلامُ أي أطاعوا وقت قولِنا الخ وقد عرفت ما في أمثاله وتخصيصُ هذا القول بالذكر مع كون مقتضى الظاهرِ إيرادَه على منهاج ما قبله من الأقوال المحكيةِ المتصلةِ به للإيذان بأن مافي حيّزه نعمةٌ جليلةٌ مستقلة حقيقةٌ بالذكر والتذكيرِ على حِيالها والالتفاتُ إلى التكلم لإظهار الجلالةِ وتربيةِ المهابةِ مع ما فيه من تأكيد الاستقلال وكذا إظهارُ الملائكة في موضع الإضمار والكلام في اللام وتقديمِها مع مجرورها على المفعول كما مر وقرئ بضم تاء الملائكة إتباعاً لضم الجيم في قوله تعالى

{وَإِذْ قُلْنَا للملائكة} “Hani biz meleklere demiştik”; birinci zarfa matuftur, onu nasbeden gizli âmil ile veya kıssanın kıssaya atfı kabilinden onun nasbedicisine matuf müstakil bir nasbedici ile mansubdur; yani 'Onlara dediğimiz vakti hatırla' demektir. Kelamın delalet ettiği bir fiille [mansub olduğu da] söylenmiştir; yani 'Bizim onlara dediğimiz vakitte itaat ettiler...' demektir; benzerlerindeki durum malumdur. Zahirin gereği daha önce aktarılan ve kendisiyle bağlantılı sözlerin üslubu üzere getirilmesi iken bu sözün müstakil olarak zikredilmesi, onun kapsamında bulunan şeyin başlı başına zikredilmeye ve hatırlatılmaya layık yüce ve müstakil bir nimet olduğunu bildirmek içindir. Mütekellim (birinci tekil/çoğul şahıs) sîgasına iltifat yapılması, celaleti izhar etmek, mehabeti artırmak ve müstakilliği teyit etmek içindir. Zamir yerine 'el-melâike' (الملائكة) isminin açıkça getirilmesi, lâm harfi ve mecrûru ile birlikte mef'ulün önüne takdim edilmesi hususundaki kelam da daha önce geçtiği gibidir. Melekler kelimesinin tâ harfinin zammesiyle de okunmuştur; Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki cîm harfinin zammesine tebâiyetten ötürüdür:

{اسجدوا لاِدَمَ} كما قرئ بكسر الدال في قوله تعالى {الحمد للَّهِ} إتباعاً لكسر اللام وهي لغة ضعيفة والسجودُ في اللغة الخضوعُ والتطامُن وفي الشرع وضعُ الجبهة على الأرض على قصد العبادة فقيل أُمِروا بالسجود له ﵇ على وجه التحية والتكرمة تعظيماً له واعترافاً بفضله وأداءً لحق التعليم واعتذاراً عما وقع منهم في شأنه وقيل أمروا بالسجود له تعالى وإنما كان آدمُ قِبلةً لسجودهم تفخيماً لشأنه أو سبباً لوجوبه فكأنه تعالى لما بَرَأه أُنموذَجاً للمُبدَعات كلِّها ونسخةً منطويةً على تعلق العالم الروحاني بالعالم الجسماني وامتزاجها على نمط بديعٍ أمرهم بالسجود له تعالى لما عاينوا من عظيم قدرتِه فاللام فيه كما في قولِ حسَّانَ ﵁

{اسجدوا لاِدَمَ} “Âdem'e secde edin”; nitekim Allah Teâlâ'nın: {الحمد للَّهِ} kavlinde lâm harfinin kesresine tebâiyetle dâl harfinin kesresiyle okunduğu gibi ki bu zayıf bir lügattir. Secde; lügatte boyun eğmek ve tevazu göstermektir, şeriatta ise ibadet kastıyla alnı yere koymaktır. Âdem aleyhisselâm'a tazim etmek, faziletini itiraf etmek, öğretim hakkını eda etmek ve onun hakkında kendilerinden sâdır olan şeylerden ötürü özür dilemek maksadıyla selam ve ikram kabilinden secde etmekle emrolundukları söylenmiştir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'ya secde etmekle emrolunmuşlardır; Âdem ise şanının yüceltilmesi için secdelerinin kıblesi veya secdelerinin vacip kılınmasının sebebi olmuştur. Sanki Allah Teâlâ onu bütün yaratılmışların bir nümunesi, ruhani âlemin cismani âlemle irtibatını ve harika bir tarzda mezcoluşunu içeren bir nüsha olarak yarattığında, O'nun azametli kudretini müşahede etmelerinden ötürü Allah Teâlâ'ya secde etmelerini emretmiştir. Buradaki lâm harfi, Hassân'ın radıyallâhu anh şu sözünde olduğu gibidir:

أليس أولَ من صلَّى لقِبلتكم ... وأعرفَ الناسِ بالقرآنِ والسننِ

O sizin kıblenize doğru ilk namaz kılan değil midir? ... Ve insanlardan Kur'an'ı ve sünnetleri en iyi bilen kimse.

أو في قوله تعالَى {أَقِمِ الصلاة لِدُلُوكِ الشمس} والأولُ هو الأظهر وقوله ﷿

Yahut Allah Teâlâ'nın: {أَقِمِ الصلاة لِدُلُوكِ الشمس} “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı kıl” kavlindeki gibidir; ancak birinci görüş daha açıktır. Cenâb-ı Zülcelâl'in şu kavli ise:

{فَسَجَدُواْ} عطف على قلنا والفاء لإفادة مسارعتِهم إلى الامتثال وعدمِ تلعثُمِهم في ذلك رُوي عن وهْب أن أولَ من سجد جبريلُ ثم ميكائيلُ ثم إسرافيلُ ثم عزرائيلُ ثم سائرُ الملائكة ﵈ وقوله تعالى

{فَسَجَدُواْ} “Hemen secde ettiler”; 'kulnâ' fiiline matuftur; fâ harfi emre uymada acele ettiklerini ve bu hususta hiç tereddüt göstermediklerini ifade eder. Vehb'den rivayet edildiğine göre ilk secde eden Cebrail, sonra Mikail, sonra İsrafil, sonra Azrail ve ardından diğer melekler aleyhimesselâm olmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{إِلَاّ إِبْلِيسَ} استثناءٌ متَّصل لما أنه كانَ جنِّياً مفرَداً مغموراً بألوفٍ من الملائكة متصفاً بصفاتهم فغَلبوا عليه في فسجدوا ثمَّ استُثنِيَ استثناءَ واحدٍ منُهم أو لأنَّ من الملائكة جنساً يتوالدون يقال لهم الجنُّ كما رُوي عن ابنِ عباس ﵄ وهو منهم أو لأن الجن أيضاً كانوا مأمورين بالسجود له لكن استُغني بذكر الملائكة عن ذكرهم أو منقطع وهو اسم أعجميٌ ولذلك لم ينصرِف ومن جعله مشتقاً من الإبلاس وهو إلباس قال إنه مُشبَّهٌ بالعجمة حيث لم يُسمَّ به أحدٌ فكان كالاسم الأعجميّ واعلم أن الذي تقتضيهِ هذه الآيةُ الكريمةُ والتي في سُورة الأعرافِ من قوله

{إِلَاّ إِبْلِيسَ} “İblis hariç”; muttasıl bir istisnadır; çünkü o, binlerce meleğin arasında kaybolmuş, onların sıfatlarıyla bezenmiş tek bir cin idi; bu sebeple 'hemen secde ettiler' ifadesinde melekler ona galip kılındı, sonra da içlerinden tek bir ferdin istisnası gibi istisna edildi. Yahut İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiği üzere meleklerden 'cin' adı verilen ve çoğalan bir cins bulunduğu ve İblis'in de onlardan olduğu içindir. Veya cinler de Âdem'e secde etmekle emrolundukları halde meleklerin zikriyle yetinilip onlar anılmadığı içindir. Yahut munkatı' bir istisnadır. İblis, Arapça olmayan (acemî) bir isimdir, bu yüzden gayr-ı munsarıftır. Onu 'iblâs' (ümitsizliğe düşmek, şaşırmak) kökünden türemiş kabul eden kimse ise, kendisinden önce kimse bu isimle isimlendirilmediği için acemî isme benzediğini ve böylece acemî bir isim gibi olduğunu söylemiştir. Bil ki, bu kerim ayetin ve A'râf sûresindeki şu ayetin gerektirdiği mana:

تعالى {ثُمَّ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلا إِبْلِيسَ} الآية والتي في سورة بني إسرائيل وسورة الكهف وسورة طه من قوله تعالى {وَإِذْ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لأدم فسجدوا} الآية أن سجودَ الملائكة إنما ترتب على الأمر التنجيزيّ الوارد بعد خلقِه وتسويتِه ونفخِ الروحِ فيه ألبتة كما يلوح به حكاية امتث الهم بعبارة السجود دون الوقوعِ الذي به ورد الأمرُ التعليقي ولكن ما في سورة الحِجْرِ من قوله عز وعلا {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّى خالقٌ بَشَرًا مِّن صلصال مّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُواْ لَهُ ساجدين فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} وما في سورة ص من قوله تعالى {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّى خالقٌ بَشَراً من طِينٍ} إلى آخر الآية يستدعيان بظاهرهما ترتُّبَه على ما فيهما من الأمر التعليقيِّ من غيرِ أنْ يتوسَّط بينهما شئ غير ما تُفصحَ عنه الفاءُ الفصيحةٌ من الخلق والتسويةِ ونفخِ الروحِ فيه ﵇ وقد رُوي عن وهْبٍ أنه كان السجود كما نفخ فيه الروح بلا تأخير وتأويلُ الآيات السابقة يحمل ما فيها من الأمر على حكاية الأمر التلعيقي بعد تحققِ المعلَّقِ به إجمالاً فإنه حينئذ يكون في حكم التنجيز يأباه ما في سُورة الأعرافِ من كلمة ثم المناديةِ بتأخر ورودِ الأمرِ عن التصوير المتأخرِ عن الخلق المتأخر عن الأمر التعليقي والاعتذارُ بحمل التراخي على الرُتبيّ أو التراخي في الإخبار أو بأن الأمرَ التَّعليقيُّ قبل تحققِ المعلَّق به لمّا كان في عدم إيجابِ المأمورِ به بمنزلة العدم جُعل كأنَّه إنَّما حدَث بعد تحقُّقهِ فحُكي على صورةِ التجيز يؤدى بعد اللتيا واللتي إلى أن ما جَرى بينَهُ وبينهم ﵈ في شأن الخلافة وما قالوا فيه وما سمعوا إنما جرى بعد السجود المسبوقِ بمعرفة جلالة منزلتِه ﵇ وخروجِ إبليسَ من البين باللعن الؤبد لعِناده وبعد مشاهدتهم لذلك كله عياناً وهل هو إلا خرقٌ لقضية العقل والنقل والالتجاء في التفصى عنه إلى تأويل نفخِ الروحِ بحمله على ما يعُمُّ إفاضةَ ما به حياةُ النفوس التي من جملتها تعليم السماء تعسف ينبئ عن ضيق المجال فالذي يقتضيِه التحقيقُ ويستدعيهِ النظرُ الأنيقُ بعد التصفح في مستودعات الكتاب المكنونِ والتفحصِ عما فيه من السر المخزون أن سجودَهم له ﵇ إنما ترتب على الأمر التنجيزيّ المتفرعِ على ظهور فضلِه ﵇ المبنى على المجاورة المسبوقةِ بالإخبار بخلافته المنتظمِ جميعَ ذلك في سلك ما نِيط به الأمرُ التعليقيُّ من التسوية ونفخِ الروحِ إذ ليس من قضيته وجوبُ السجود عقيبَ نفخِ الروحِ فيه فإن الفاءَ الجزائيةَ ليست بنصَ في وجوب وقوعِ مضمونِ الجزاء عقيبَ وجودِ الشرط من غير تراخٍ للقطع بعدم وجوبِ السعي عقيبَ النداء لقوله تعالى {إِذَا نُودِىَ للصلاة مِن يوم الجمعة فاسعوا} الآية وبعدم وجوب إقامةِ الصلاة غِبَّ الاطمئنانِ لقوله تعالى {فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة} بل إنما الوجوبُ عند دخول الوقت كيف لا والحكمة الداعية إلى ورود ما نحن فيه من الأمر التعليقيِّ إثرَ ذي أثيرٍ إنما هي حملُ الملائكة ﵈ على التأمُّل في شأنه ﵇ لتدبروا في أحواله طراً ويُحيطوا بما لديه خُبراً ويستفهموا ما عسى يستَبْهم عليهم في أمره ﵇ لابتنائه على حِكَم أبيّة وأسرارٍ خفية طُويت عن علومهم ويقفوا على جلية الحال قبل ورود الأمر التنجيزي وتحتُّمِ الامتثال وقد قالوا بحسب ذلك ما قالوا وعاينوا ما عاينوا وعدمُ نظمِ الأمر التنجيزيّ في سلك الأمور المذكورةِ في السورتين عند الحكاية لا يستلزمُ عدمَ انتظامِه فيه عند وقوعِ المحكيِّ كما أن عدمَ ذكرِ الأمرِ التعليقي عند حكايةِ الأمرِ التنجيزيِّ

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لأَدَمَ فَسَجَدُواْ إِلا إِبْلِيسَ} “Sonra meleklere: 'Âdem'e secde edin' dedik; İblis hariç hemen secde ettiler” ayeti ile İsrâ, Kehf ve Tâhâ sûrelerinde geçen: {وَإِذْ قُلْنَا للملائكة اسجدوا لأدم فسجدوا} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de hemen secde etmişlerdi” ayetlerinin gerektirdiği mana; meleklerin secdesinin, kesinlikle Âdem'in yaratılması, tesviye edilmesi ve ona ruh üflenmesinden sonra vârit olan icraî ve kesin (tencîzî) emre terettüp ettiğidir. Nitekim taallukî emirde geçtiği gibi 'yere kapanma' (vukû') ifadesiyle değil de 'secde' ifadesiyle onların itaatinin hikâye edilmesi de buna işaret eder. Ancak Hicr sûresindeki Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّى خالقٌ بَشَرًا مِّن صلصال مّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى فَقَعُواْ لَهُ ساجدين فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Hani Rabbin meleklere demişti ki: 'Ben şekillenmiş kara balçıktan, kuru bir çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” ayeti ile Sâd sûresindeki: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إِنّى خالقٌ بَشَراً من طِينٍ} “Hani Rabbin meleklere demişti ki: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım...'” ayeti zahirleri itibarıyla secdelerinin, aralarında fasîha fâ'sının açıkladığı yaratma, tesviye ve ruh üflenmesi aleyhisselâm dışında hiçbir şey girmeksizin, bu ayetlerdeki taallukî (şarta bağlı) emre terettüp ettiğini iktiza etmektedir. Vehb'den secdelerin ruh üflenir üflenmez gecikmeksizin vuku bulduğu da rivayet edilmiştir. Önceki ayetleri tevil edip oradaki emri şart koşulan şey icmâlen gerçekleştikten sonra taallukî emrin hikâye edilmesine hamletmek -ki bu durumda tencîzî emir hükmünde olur- A'râf sûresindeki 'sümme' (ثم) kelimesi sebebiyle kabul edilemez; zira bu kelime emrin gelişinin, taallukî emirden sonraki yaratılıştan sonraki tasvirden de sonraya kaldığını açıkça haykırmaktadır. Buradaki terâhiyî (gecikmeyi) rütbî terâhiye veya haber vermedeki terâhiye hamletmek yahut şart gerçekleşmeden önceki taallukî emrin emredilen şeyin vücubiyeti bulunmadığından yok hükmünde olması sebebiyle sanki ancak tahakkukundan sonra meydana gelmiş sayılarak tencîz sîgasıyla hikâye edildiğini savunmak; bin dereden su getirdikten sonra, Âdem ile onlar arasında aleyhimesselâm hilafet hususunda geçen konuşmaların, onların söyledikleri ve işittiklerinin ancak secdeden sonra -ki bu secde Âdem'in aleyhisselâm yüce mertebesinin bilinmesinden ve İblis'in inadı sebebiyle ebedî lanetle aradan çıkmasından ve bütün bunları bizzat gözleriyle müşahede etmelerinden sonradır- gerçekleştiği sonucuna götürür. Bu ise aklın ve naklin açık gereğini çiğnemekten başka nedir? Bundan kurtulmak için ruh üflenmesini, içine isimlerin öğretilmesinin de dahil olduğu nefislerin hayat kaynağının feyzedilmesini kapsayacak şekilde tevil etmeye sığınmak ise alanın darlığını gösteren zorlama bir tevildir. Gizli kitabın derinliklerine dalıp içindeki saklı sırları araştırdıktan sonra hakikatin iktiza ettiği ve zarif nazarın gerektirdiği görüş şudur: Onların Âdem'e aleyhisselâm secdeleri, hilafetinin haber verilmesiyle başlayan mukarenet üzerine bina kılınan ve faziletinin aleyhisselâm ortaya çıkmasından türeyen tencîzî (kesin) emre terettüp etmiştir; bütün bunlar ise taallukî emrin kendisine bağlandığı tesviye ve ruh üflenmesi silsilesine dahildir. Zira taallukî emrin gereği, bizzat ruh üflenmesinin hemen akabinde secdenin vacip olması demek değildir. Çünkü cezâ (şartın cevabı) bildiren fâ harfi, şartın vücudunun hemen ardından hiçbir gecikme olmaksızın cezanın gerçekleşmesinin vacip olduğunu kesin olarak ifade etmez; nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِذَا نُودِىَ للصلاة مِن يوم الجمعة فاسعوا} “Cuma günü namaza çağrıldığında hemen koşun” kavli gereğince nidadan hemen sonra koşmanın vacip olmadığı ve Allah Teâlâ'nın: {فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة} “Güvene kavuştuğunuzda namazı dosdoğru kılın” kavli gereğince itminanın hemen akabinde namaz kılmanın vacip olmayıp bilakis vaktin girmesiyle vacip olduğu kesindir. Nasıl öyle olmasın ki, söz konusu taallukî emrin hemen başlangıçta verilmesini gerektiren hikmet; melekleri aleyhimesselâm Âdem'in aleyhisselâm durumu üzerinde düşünmeye, bütün hallerini inceden inceye tefekkür etmeye, onun durumunu etraflıca kavramaya, ilimlerinden gizli kalmış yüce hikmetler ve gizli sırlara dayandığı için onun aleyhisselâm durumunda kendilerine kapalı gelebilecek hususları sorup anlamaya ve kesin icra emri gelip itaat farz olmadan önce meselenin hakikatine vâkıf olmaya sevk etmektir. Nitekim melekler de bu doğrultuda söyleyeceklerini söylemiş ve göreceklerini görmüşlerdir. Hikâye edilirken tencîzî emrin bu iki sûrede zikredilen hususlar silsilesinde yer almaması, hikâye edilen olay vuku bulduğunda onun bu silsilede bulunmamasını gerektirmez. Nitekim mezkûr kerim sûrede tencîzî emir hikâye edilirken taallukî emrin zikredilmemesi de,

في السورة الكريمة المذكورة لا يوجب عدمَ مسبوقيتِه به فإن حكايةَ كلامٍ واحدٍ على أساليبَ مختلفةٍ حسبما يقتضيه المقام ويستدعيه حسنُ الانتظامِ ليست بعزيزة في الكتاب العزيز وناهيك بما نقل في توجيه قولِه تعالى بَشَرًا مع عدم سبقِ معرفةِ الملائكةِ ﵈ بذلك وحيث صِيَر إليه مع أنه لم يرِدُ به نقلٌ فما ظنك بما قد وقع التصريحُ به في مواضعَ عديدةٍ فلعله قد أُلقي إليهم ابتداءً جميعُ ما يتوقفُ عليه الأمرُ التنجيزيُّ إجمالاً بأن قيل مثلاً إني خالقٌ بشراً من كذا وكذا وجاعلٌ إياه خليفةً في الأرض فإذا سويتُه ونفختُ فِيهِ مِن رُّوحِى وتبيَّن لكم شأنُه فقَعوا له ساجدين فخلقه فسواه ونفخ فيه الروح فقالوا عند ذلك ما قالوا أو ألقيَ إليهم خبرُ الخلافةِ بعد تحققِ الشرائطِ المعدودة بأن قيل إثرَ نفخِ الروح فيه إني جاعلٌ هذا خليفةً في الأرض فهناك ذكروا في حقه ﵇ ما ذكروا فأيده الله ﷿ بتعليم الأسماءِ فشاهدوا منه ما شاهدوا فعند ذلك ورد الأمرُ التنجيزيّ اعتناء بشأن المأمور به وتعييناً لوقته وقد حُكي بعضُ الأمور في بعض المواطنِ وبعضُها في بعضِها اكتفاء بما ذكر في كل موطنٍ عما تُرك في موطن آخرَ والذي يحسم مادةَ الاشتباهِ أن ما في سورة ص من قوله تعالى {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة} الخ بدل من قول تعالى {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} فيما قبله من قوله تعالى {مَا كَانَ لِىَ مِنْ عِلْمٍ بالملإ الاعلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} أي بكلامهم عند اختصامِهم والمرادُ بالملأ الأعلى وآدمُ ﵈ وإبليسُ حسبما أطبق عليه جمهورُ الأمة وباختصامِهم ما جرى بينهم في شأن خلافةِ آدم ﵇ من التقاول الذي من جملته ما صدر عنه ﵇ من الإنباء بالأسماء ومن قضية البدلية وقوعُ الاختصامِ المذكورِ في تضاعيف ما ذكر فيه تفصيلاً من الأمر التعليقيّ وما عُلِّق به من الخلق والتسويةِ ونفخِ الروحِ فيه وما ترتب عليه من سجود الملائكةِ ﵈ وعنادِ إبليسَ وما تبِعه من لعنه وإخراجِه من بَيْن الملائكةِ وما جرى بعده من الأفعالِ والأقوالِ وإذ ليس تمامُ الاختصامِ بعد سجودِ الملائكة ومكابرةِ إبليسَ بالأسماء حينئذ فهو إذن بعد نفخِ الروحِ وقبل السجود حتماً بأحد الطريقين والله سبحانه أعلمُ بحقيقة الأمر

ondan önce geçmiş olmamasını iktiza etmez. Zira aynı hadisenin makamın iktizasına ve intizamın güzelliğine göre farklı üsluplarla hikâye edilmesi Kur'ân-ı Kerîm'de ender görülen bir şey değildir. Meleklerin aleyhimesselâm daha önceden bir bilgisi bulunmadığı halde Allah Teâlâ'nın 'beşeran' (بَشَراً) buyurmasının izahında nakledilen teviller ortadadır; nakil bulunmadığı halde bu tevile gidilmişken, pek çok yerde açıkça ifade edilmiş hususlar hakkında ne düşünülür? Belki de ilk başta tencîzî emrin bağlı olduğu bütün hususlar onlara icmâlen bildirilmiş ve mesela şöyle buyrulmuştur: 'Ben şundan ve şundan bir insan yaratacağım ve onu yeryüzünde bir halife kılacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim ve onun hali size aşikâr olduğu zaman hemen ona secdeye kapanın!' Sonra onu yarattı, düzenledi ve içine ruh üfledi; bunun üzerine melekler o söyledikleri şeyleri söylediler. Yahut sayılan şartlar tahakkuk ettikten sonra ruh üflenmesinin akabinde: 'Şüphesiz ben bunu yeryüzünde bir halife kılacağım' denilerek hilafet haberi kendilerine verildi; orada onun hakkında aleyhisselâm o söyledikleri sözleri söylediler. Bunun üzerine Allah celle ve alâ onu isimleri öğretmekle teyit etti ve melekler ondan o gördükleri ilmi müşahede ettiler; işte o vakit, emredilen şeyin şanına ihtimam göstermek ve vaktini tayin etmek üzere kesin (tencîzî) emir sâdır oldu. Hadiselerin bir kısmı bir yerde, bir kısmı da diğer yerde hikâye edilmiş, her makamda zikredilenle diğerinde terk edilen ikame edilmiştir. Şüpheyi kökünden kesecek olan husus şudur: Sâd sûresindeki: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة} “Hani Rabbin meleklere demişti ki...” ayeti, kendisinden önceki: {مَا كَانَ لِىَ مِنْ عِلْمٍ بالملإ الاعلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Onlar tartışırlarken benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu” kavlinde geçen {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “tartışırlarken” ifadesinden bedeldir; yani 'onların tartışmaları anındaki sözleri hakkında bir bilgim yoktu' demektir. Mele-i A'lâ'dan maksat, ümmetin cumhurunun ittifak ettiği üzere Âdem aleyhisselâm ve İblis'tir. Onların tartışmasından maksat ise Âdem'in aleyhisselâm hilafeti hususunda aralarında cereyan eden karşılıklı konuşmalardır ki onun aleyhisselâm isimleri haber vermesi de bunun cümlesindendir. Bedel olmanın gereği olarak söz konusu bu tartışma; orada taallukî emirden, ona bağlanan yaratma, tesviye ve ruh üflenmesinden, bunlara terettüp eden meleklerin aleyhimesselâm secdesinden, İblis'in inadından ve bunu takip eden lanetlenip meleklerin arasından çıkarılmasından ve bundan sonra vuku bulan fiil ve sözlerden tafsilatıyla zikredilen hususların arasında cereyan etmiştir. Tartışmanın tamamlanması meleklerin secdesinden ve İblis'in o esnada isimler konusundaki kibrinden sonra olmadığına göre, o halde bu tartışma iki yoldan biriyle kesin olarak ruh üflenmesinden sonra ve secdeden öncedir. İşin hakikatini en iyi Allah Sübhânehû bilir.

{أبى واستكبر} استئنافٌ مبين لكيفية عدمِ السّجودِ المفهومِ من الاستثناءِ وأنه لم يكن للتردد أو للتأمل والإباءُ الامتناعُ بالاختيار والتكبرُ أن يرى نفسه أكبرَ من غيره والاستكبارُ طلب ذلك بالتشبّع أي امتنع عما أُمر به واستكبر من أن يعظِّمه أو يتخذه وصلةً في عبادة ربِّه وتقديمُ الإباءِ على الاستكبار مع كونه مسبِّباً عنه لظهوره ووضوحِ أثرِه واقتُصر في سورة ص على ذكر الاستكبار اكتفاءً به وفي سورة الحجر على ذكر الإباءِ حيث قيل أبى أَن يَكُونَ مَعَ الساجدين

{أبى واستكبر} “Kaçındı ve büyüklük tasladı”; istisnadan anlaşılan secde etmeyişin keyfiyetini, bunun bir tereddüt veya düşünmeden kaynaklanmadığını açıklayan bir istînâftır. İbâ (أبى); kendi ihtiyarıyla/iradesiyle kaçınmaktır. Tekebbür; kişinin kendini başkasından büyük görmesidir. İstikbâr ise yapmacık tavırlarla bunu talep etmektir; yani emrolunduğu şeyden kaçındı, ona tazim etmekten veya onu Rabbinin ibadetinde bir vesile kılmaktan kibirlendi. İstikbârın sebebi olmasına rağmen ibânın istikbârdan önce zikredilmesi, açığa çıkması ve eserinin netliği sebebiyledir. Sâd sûresinde sadece istikbârın zikriyle yetinilmiş, Hicr sûresinde ise: 'Secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı' buyrularak sadece ibâ zikredilmiştir.

{وَكَانَ مِنَ الكافرين} أي في علم الله تعالى إذ كان أصلُه من كفرة الجنِّ فلذلك ارتكب ما ارتكبه على ما أفصح عنه قولُه تعالى {كَانَ مِنَ الجن فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبّهِ} فالجملةُ اعتراضيةٌ مقرِّرةٌ لما سبق من الإباء والاستكبار أو صار منهم باستقباح أمرِه تعالى إياه بالسجود لآدمَ ﵇ زعماً منه أنه أفضلُ منه والأفضلُ لا يُحسِنُ أن يؤمَرَ بالخضوع للمفضول كما يفصحُ عنه قولُه {أَنَاْ خَيْرٌ مّنْهُ} حين قيل له {مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ العالين} لا بترك الواجب وحده فالجملةُ معطوفةٌ على ما قبلها وإيثارُ الواو على الفاء للدلالة على أن محضَ الإباءِ والاستكبار كفر لا أنهما سببان له كما تفيد الفاء

{وَكَانَ مِنَ الكافرين} “Ve kâfirlerden oldu”; yani Allah Teâlâ'nın ezelî ilminde [zaten kâfirlerdendi]; zira aslı kâfir cinlerdendi, bu sebeple Allah Teâlâ'nın: {كَانَ مِنَ الجن فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبّهِ} “O cinlerdendi de Rabbinin emrinden çıktı” kavlinin açıkladığı üzere bu cürmü işledi. Bu durumda cümle, önceki kaçınma ve büyüklük taslamayı teyit eden bir itiraziyedir (ara cümledir). Yahut Âdem aleyhisselâm'a secde etmesi yönündeki Allah Teâlâ'nın emrini çirkin görerek kâfirlerden oldu; zira kendisinin ondan daha üstün olduğunu ve üstün olanın daha aşağıda olana boyun eğmesinin emredilmesinin uygun düşmeyeceğini iddia etmiştir. Nitekim kendisine: {مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَىَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ العالين} “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden neydi? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden miydin?” denildiğinde söylediği: {أَنَاْ خَيْرٌ مّنْهُ} “Ben ondan hayırlıyım” sözü bunu açıklamaktadır; yoksa sadece vacibi terk etmekle kâfir olmuş değildir. Bu takdirde cümle önceki kısma matuftur. Fâ yerine vâv harfinin tercih edilmesi; sırf kaçınma ve büyüklük taslamanın bizzat küfür olduğuna, fâ harfinin ifade edeceği gibi sadece küfrün sebebi olmadığına delalet etmek içindir.

البقرة (٣٥)

Bakara (35)

{وَقُلْنَا} شروعٌ في حكايةِ ما جَرَى بينَهُ تعالى وبين آدمَ ﵇ بعد تمام ما جرى بينه تعالى وبين الملائكة وإبليسَ من الأقوال والأفعالِ وقد تُركت حكايةُ توبيخِ ابليس وجوابه ولعنه واستظهاره وإنظارُه اجتزاءً بما فُصّل في سائرِ السورِ الكريمةِ وهو عطفٌ على قلنا للملائكة ولا يقدحُ في ذلك اختلافُ وقتيهما فإن المراد بالزمان المدلولِ عليه بكلمة إذْ زمانٌ ممتدٌ واسعٌ للقولين وقيل هو عطفٌ على إذ قلنا بإضمار إذ وهذا تذكيرٌ لنعمة أخرى موجبةٍ للشكر مانعةٍ من الكفرَ وتصديرُ الكلام بالنداء في قوله تعالى

{وَقُلْنَا} “Ve dedik ki”; Allah Teâlâ ile melekler ve İblis arasında cereyan eden söz ve fiiller tamamlandıktan sonra, Allah Teâlâ ile Âdem aleyhisselâm arasında geçen hadiseleri hikâye etmeye başlamaktır. İblis'in azarlanması, cevabı, lanetlenmesi, mühlet istemesi ve kendisine mühlet verilmesi kıssaları diğer kerim sûrelerde tafsilatıyla anlatıldığı için burada onlarla yetinilerek zikredilmemiştir. Bu ifade 'kulnâ lil-melâiketi' (قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ) ifadesine matuftur; iki sözün vakitlerinin farklı olması buna zarar vermez, zira 'iz' (إِذْ) kelimesinin delalet ettiği zaman, her iki sözü de içine alacak kadar geniş ve uzundur. Bir görüşe göre de 'iz' takdiriyle 'iz kulnâ' (إِذْ قُلْنَا) ifadesine matuftur. Bu, şükrü gerektiren ve küfrü engelleyen başka bir nimetin hatırlatılmasıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kelamın nida ile başlatılması ise:

{يا آدم اسكن أَنتَ وَزَوْجُكَ الجنة} للتنبيه على الاهتمام بتلقّي المأمورِ به وتخصيصُ أصل الخطابِ به ﵇ للإيذان بأصالته في مباشرة المأمورِ به واسكن من السكنى وهو اللُّبث والإقامةُ والاستقرارُ دونَ السكونِ الذي هو ضدُّ الحركة وأنت ضميرأ كد به المستكنُّ ليصحَّ العطفُ عليه واختلف في وقت خلقِ زوجِه فذكر السدي عن ابن مسعود وابن عباس وناسٍ من الصَّحابةِ رضوانُ الله تعالى عليهم اجمعين ان الله تعالى لما أخرج إبليسَ من الجنة وأسكنها آدمَ بقيَ فيها وحدَه وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ يستأنسُ به فألقى الله تعالى عليه النومَ ثم أخذ ضِلْعاً من جانبه الأيسرِ ووضع مكانه لحماً وخلق حواءَ منه فلما استيقظ وجدها عند رأسه قاعدةً فسألها ما أنت قالت امرأة قال ولم خلقتِ قالت لتسكُنَ إلي فقالت الملائكةُ تجْربةً لعلمه من هذه قال امرأة قالوا لم سُمِّيت امرأةً قال لأنها من المَرءِ أُخِذَت فقالوا ما اسمُها قال حواء قالوا لم سميت حواء قال لأنها خلقت من شئ حيّ ورُوي عن ابن عبَّاسٍ ﵄ قال بعث الله تعالى جنداً من الملائكة فحملوا آدمَ وحواءَ على سريرٍ من ذهب كما يُحمل الملوك ولباسُهما النور حتى أدخلوهما الجنة وهذا كما ترَى يدلُّ على خلقها قبل دخول الجنة والمراد بها دارُ الثواب لأنها المعهودة وقيل هي جنةٌ بأرض فلسطين أو بين فارسَ وكَرْمان خلقها الله تعالى امتحاناً لآدمَ ﵇ وحُمل الإهباطُ على النقل منهَا إلى أرضِ الهندِ كما في قوله تعالى اهبطوا مِصْرًا لما أن خلقه ﵇ كان في الأرض بلا خلاف ولم يذكر في هذه القصة رفعُه إلى السماء ولو وقع ذلك لكان أولى بالذكر والتذكير لما أنه من أعظم النعمِ ولأنها لو كانت دارَ الخلد لما دخلها إبليسُ وقيل إنها كانت في السماء السابعة بدليل اهبِطوا ثم إن الإهباطَ الأولَ كان منها إلى السماء الدنيا والثاني منها إلى الأرض وقيل الكلُّ ممكنٌ والأدلةُ النقلية متعارضةٌ فوجب التوقفُ وتركُ القطع

{يا آدم اسكن أَنتَ وَزَوْجُكَ الجنة} “Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin”; emrolunan şeyi almaya gösterilecek ihtimama dikkat çekmek içindir. Asıl hitabın Âdem'e aleyhisselâm tahsis edilmesi, emredilen şeyi bizzat icra etmedeki asaletini bildirmek içindir. 'Uskün' (اسْكُنْ), hareketin zıddı olan sükûndan değil, ikamet etmek, eğleşmek ve yerleşmek manasındaki süknâdandır. 'Ente' (أنت) ise üzerine matuf yapılmasının sahih olması için müstetir (gizli) zamiri teyit eden bir zamirdir. Eşinin ne zaman yaratıldığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Süddî; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve sahabeden radıyallâhu anhüm ecmaîn bir grup kimseden nakletmiştir ki: Allah Teâlâ İblis'i cennetten çıkarıp Âdem'i oraya yerleştirdiğinde Âdem cennette tek başına kaldı, yanında ünsiyet kuracağı kimse yoktu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onun üzerine bir uyku verdi, sonra sol kaburgasından bir kemik aldı, yerine et koydu ve ondan Havva'yı yarattı. Âdem uyandığında onu başucunda otururken buldu ve ona: 'Sen nesin?' diye sordu. O: 'Bir kadınım' dedi. 'Niçin yaratıldın?' dedi. 'Benimle sükûn bulasın diye' dedi. Melekler onun ilmini sınamak için: 'Bu kimdir?' dediler. Âdem: 'Kadındır' dedi. 'Niçin kadın (imrae) diye isimlendirildi?' dediler. 'Çünkü o erkekten (mer') alındı' dedi. 'Adı nedir?' dediler. 'Havva' dedi. 'Niçin Havva dendi?' dediler. 'Çünkü o canlı (hayy) bir şeyden yaratıldı' dedi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ meleklerden bir ordu gönderdi; Âdem ve Havva'yı kralların taşındığı gibi altından bir taht üzerinde taşıdılar, elbiseleri de nur idi; nihayet onları cennete koydular.' Gördüğün gibi bu rivayet onun cennete girmeden önce yaratıldığına delalet eder. Cennetten maksat sevap yurdudur (ebedî cennettir); zira bilinen ve maruf olan odur. Bir görüşe göre o, Filistin toprağında yahut Fars ile Kirmân arasında Allah Teâlâ'nın Âdem'i aleyhisselâm imtihan etmek için yarattığı bir bahçedir; inme emri ise Allah Teâlâ'nın: 'Bir şehre inin' buyruğunda olduğu gibi oradan Hindistan toprağına nakledilmeye hamledilmiştir; çünkü onun aleyhisselâm yaratılışı ihtilafsız yeryüzünde olmuştur ve bu kıssada onun semaya yükseltildiği zikredilmemiştir; şayet böyle bir şey vuku bulsaydı en büyük nimetlerden olduğu için zikredilmeye ve hatırlatılmaya daha layık olurdu ve ayrıca orası ebediyet yurdu olsaydı İblis oraya giremezdi. Bir görüşe göre ise 'İnin' emrinin delaletiyle o cennet yedinci semadaydı; sonra birinci iniş oradan dünya semasına, ikinci iniş ise oradan yeryüzüne olmuştur. Bütün bunların mümkün olduğu, naklî delillerin teârüz ettiği, bu sebeple tevakkuf edip kesin hüküm vermeyi terk etmenin vacip olduğu da söylenmiştir.

{وَكُلَا مِنْهَا} أي من ثمارها وانما وجِّه الخطاب إليهما تعميماً للتشريف والترفيه ومبالغة في إزالة العِلل والأعذار وإيذاناً بتساويهما في مباشرة المأمورِ به فإن حواءَ أُسوةٌ له ﵇ في الأكلِ بخلاف السكنِ فإنها تابعة له في

{وَكُلَا مِنْهَا} “ve ondan yiyin”; yani meyvelerinden. Hitabın her ikisine birden yöneltilmesi; şereflendirmeyi ve refahı genelleştirmek, bahaneleri ve mazeretleri ortadan kaldırmada mübalağa yapmak ve emrolunan şeyi doğrudan icra etmede eşit olduklarını bildirmek içindir; zira Havva yeme hususunda ona aleyhisselâm eşittir, yerleşme hususunda ise ona tabidir.

{رَغَدًا} صفةٌ للمصدر المؤكَّد أي أكلاً واسعاً رافهاً

{رَغَدًا} “bol bol, afiyetle”; müekked mastarın sıfatıdır; yani bol, geniş ve rahat bir yiyişle yiyin.

{حَيْثُ شِئْتُمَا} أي أيَّ مكان أردتما منها وهذا كما ترى إطلاقٌ كليٌّ حيث أبيحَ لهما الأكلُ منها على وجه التوسعةِ البالغةِ المزيحةِ للعلل ولم يحضر عليهما بعضُ الأكلُ ولا بعضُ المواضع الجامعةِ للمأكولات حتى لايبقى

{حَيْثُ شِئْتُمَا} “dilediğiniz yerden”; yani cennetin neresinden isterseniz. Gördüğün gibi bu, mutlak ve genel bir serbestliktir; zira mazeretleri bütünüyle ortadan kaldıran son derece geniş bir biçimde oradan yemeleri mubah kılınmış, ne yiyeceğin bir kısmı ne de yiyecekleri toplayan mekânların bir kısmı kendilerine yasaklanmıştır ki

البقرة (٣٦)

Bakara (36)

لهما عذرٌ في تناول ما منعا منه بقوله تعالى

Allah Teâlâ'nın şu kavliyle menedildikleri şeyi yemekte onlar için hiçbir mazeret kalmasın:

{وَلَا تَقْرَبَا} بفتح الراء من قرِبْتُ الشيء بالكسر أقربه بالفتح إذ التيست به وتعرضتُ له وقال الجوهري قَرُبَ بالضم يَقْرُبُ قُرْباً إذا دنا وقَرِبْتُه بالكسر قُرْبَاناً دنوتُ منه

{وَلَا تَقْرَبَا} “fakat yaklaşmayın”; râ harfinin fethasıyladır; bir şeye bulaşıp ona iliştiğinde 'karibtü'ş-şey'e akrabühû' (قَرِبْتُ الشَّيْءَ أَقْرَبُهُ) denir. Cevherî demiştir ki: Yaklaştığı zaman zamme ile 'karube yekrubu kurben' (قَرُبَ يَقْرُبُ قُرْباً), ona yaklaştığı zaman da kesre ile 'karibtühû kurbânen' (قَرِبْتُهُ قُرْبَاناً) denir.

{هذه الشجرة} نصبٌ على أنه بدل من اسم الإشارةِ أو نعتٌ له بتأويلها بمشتقٍ أي هذه الحاضرة من الشجرة أي لاتأكلا منها وإنما عُلّق النهي بالقُربان منها مبالغةً في تحريم الأكلِ ووجوب الاجتناب عنه والمرادُ بها الحنطةُ أو العِنبَةُ أو التينة وقيل هي شجرةٍ مَنْ أكلَ منها أحْدَث والأَوْلى عدمُ تعيينها من غير قاطع وقرئ هذا بالياء وبكسر شين الشِّجَرة وتاء تقربا وقرئ الشِيَرةَ بكسر الشين وفتح الياء

{هذه الشجرة} “şu ağaca”; işaret isminden bedel yahut müştak teviliyle onun sıfatı olarak mansubdur; yani 'ağaç cinsinden şu hazır bulunana [yaklaşmayın]', dolayısıyla ondan yemeyin demektir. Yasağın ağaca yaklaşmaya bağlanması, ondan yemeyi haram kılmada ve ondan kaçınmanın vücubiyetinde mübalağa içindir. Ondan maksadın buğday, üzüm veya incir ağacı olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre de yiyenin abdest bozduğu bir ağaçtır. Kesin bir delil olmadan onu tayin etmemek en evlasıdır. 'Hâzihi' kelimesi yâ ile 'hâzihî' (هذي), 'eş-şecere' kelimesi şîn harfinin kesresiyle 'eş-şicere' (الشِّجَرَة) ve 'lâ takrabâ' kelimesi de tâ harfiyle okunmuştur. Şîn'in kesresi ve yâ'nın fethasıyla 'eş-şiyere' (الشِيَرَةَ) şeklinde de okunmuştur.

{فَتَكُونَا مِنَ الظالمين} مجزوم على أنه معطوفٌ على تقرَبا أو منصوبٌ على أنه جواب للنهي واياما كان فالقُرب أي الأكلُ منها سببٌ لكونهما من الظالمين أي الذين ظلموا أنفسَهم بارتكاب المعصية أو نقَصوا حظوظَهم بمباشرة ما يُخِلُّ بالكرامة والنعيم أو تعدَّوا حدود الله تعالى

{فَتَكُونَا مِنَ الظالمين} “yoksa zalimlerden olursunuz”; 'lâ takrabâ' fiiline matuf olarak meczum yahut nehyin cevabı olarak mansubdur. Hangisi olursa olsun yaklaşmak, yani ondan yemek onların zalimlerden olmasının sebebidir; yani günah işleyerek nefislerine zulmedenlerden yahut ikrama ve nimete halel getirecek bir fiili işleyerek nasiplerini eksiltenlerden yahut da Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşanlardan olurlar.

{فَأَزَلَّهُمَا الشيطان عَنْهَا} أي أصدر زلَّتَهما أي زلَقَهما وحملهما على الزلة بسببها ونظيره عن هذا ما في قوله تعالى {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى} أو أزلهما عن الجنة بمعنى أذهبَهما وأبعدهما عنها يقال زلَّ عني كذا إذا ذهب عنك ويعضدُه قراءة أزالهما وهما متقاربان في المعنى فإن الإزلالَ أي الإزلاق يقتضي زوالَ الزال عن موضعه ألبتة وإزلالُه قوله لهما هل ادلكم على شَجَرَةِ الخلد وَمُلْكٍ لَاّ يبلى وقوله مَا نهاكما رَبُّكُمَا عَنْ الشجرة إِلا أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الخالدين ومقاسَمتُه لهما إِنّي لَكُمَا لَمِنَ الناصحين وهذه الآياتُ مشعرةٌ بأنه ﵇ لم يؤمر بسُكنى الجنةِ على وجه الخلود بل على وجه التكرمةِ والتشريفِ لما قُلِّد من خلافة الأرض إلى حين البعث إليها واختُلف في كيفية توصُّله إليهما بعدَ ما قيلَ له اخرج مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ فقيل إنه إنما مُنع من الدخول على وجه التكرمة كما يدخُلها الملائكةُ ﵈ ولم يُمنَعْ من الدخول للوسوسة ابتلاءً لآدمَ وحواءَ وقيل قام عند الباب فناداهما وقيل تمثل بصورة دابةٍ فدخل ولم يعرِفْه الخَزَنة وقيل دخل في فم الحية فدخَل معها وقيل أرسل بعضَ أتباعه فأزلّهما والعلم عند الله سبحانه

{فَأَزَلَّهُمَا الشيطان عَنْهَا} “Bunun üzerine Şeytan onları oradan kaydırdı”; yani onların ayaklarını kaydırdı ve o ağaç sebebiyle onları hataya düşürdü. 'An' (عن) harfinin bu manadaki benzeri, Allah Teâlâ'nın: {وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِى} “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” kavlinde bulunmaktadır. Yahut cennetten onları çıkardı, yani onları oradan uzaklaştırıp giderdi manasındadır. Bir şey senden gittiğinde 'Zelle annî kezâ' (زَلَّ عَنِّي كَذَا) denir. 'Ezelehümâ' (أَزَالَهُمَا - onları oradan giderdi) kıraati de bunu desteklemektedir ve iki kıraat anlamca birbirine yakındır; zira kaydırmak (izlâl), ayağı kayanın yerinden kesinlikle ayrılmasını iktiza eder. Şeytan'ın onları kaydırması, onlara: 'Size ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?' ve 'Rabbiniz size bu ağacı sırf iki melek olmayasınız yahut ebedi kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı' demesi ve onlara: 'Şüphesiz ben size öğüt verenlerdenim' diye yemin etmesidir. Bu ayetler, Âdem'in aleyhisselâm cennette ebedi kalmak üzere değil, oraya gönderilme vaktine kadar yeryüzü hilafetiyle vazifelendirildiğinden dolayı bir ikram ve teşrif olarak yerleştirildiğini hissettirmektedir. Kendisine: 'Çık oradan, şüphesiz sen kovulmuşsun!' denildikten sonra onların yanına nasıl ulaştığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Meleklerin aleyhimesselâm girdiği gibi ikram yoluyla girmesinin yasaklandığı, ancak Âdem ve Havva'yı imtihan için vesvese vermek üzere girmesinin engellenmediği söylenmiştir. Kapının yanında durup onlara seslendiği de söylenmiştir. Bir hayvan suretine bürünüp girdiği ve bekçilerin onu tanımadığı da söylenmiştir. Yılanın ağzına girip onunla beraber girdiği de söylenmiştir. Bazı adamlarını gönderip onları kaydırdığı da söylenmiştir. İlim Allah Sübhânehû katındadır.

{فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} أي من الجنة إن كان ضمير عنها للشجرة والتعبير عنها بذلك للإيذان بفخامتها وجلالتِها وملابستِهما له أي من المكان العظيم الذي كانا مستقِرَّيْن فيه أو من الكرامة والنعيم إن كان الضميرُ للجنة

{فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ} “ve onları bulundukları yerden çıkardı”; şayet 'anhâ'daki zamir ağaca raci ise cennetten çıkardı demektir; cennetin bu şekilde kapalı ifade edilmesi, onun büyüklüğünü, yüceliğini ve onların onunla olan irtibatını bildirmek içindir; yani 'içinde yerleştikleri o muazzam mekândan' demektir. Şayet zamir cennete raci ise ikram ve nimetten çıkardı manasındadır.

{وَقُلْنَا اهبطوا} الخطابُ لآدمَ وحواءَ ﵉ بدليل قوله تعالى {اهبطا مِنْهَا جَمِيعاً} وجُمعَ الضمير لأنهما أصلُ الجنس فكأنهما الجنسُ كلُّهم وقيل لهما وللحية وإبليسَ على انه اخرج منها ثانية بعد ما كان يدخلها للوسوسة أو يدخلها مسارقة أو اهبط من السماء وقرئ بضم الباء

{وَقُلْنَا اهبطوا} “Ve: 'İnin!' dedik”; Allah Teâlâ'nın: {اهبطا مِنْهَا جَمِيعاً} “İkiniz oradan birlikte inin” kavlinin delaletiyle hitap Âdem ve Havva'yadır aleyhimesselâm. Zamir çoğul getirilmiştir, çünkü onlar insan cinsinin aslıdır; dolayısıyla sanki bütün insan cinsidirler. Onlara, yılana ve İblis'e yönelik olduğu da söylenmiştir; bu takdirde İblis vesvese vermek için cennete girdikten veya gizlice sokulduktan sonra oradan ikinci kez çıkarılmıştır yahut semadan indirilmiştir. Bâ harfinin zammesiyle 'uhbutû' (اهْبُطُوا) şeklinde de okunmuştur.

{بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} حالٌ استغني فيها عن الواو بالضمير أي متعادِين يبغي بعضُكم على بعض بتضليله أو استئنافٌ لا محلَّ له من الإعراب وإفراد العدوّ إما للنظر إلى لفظ البعض وإما لأن وزانة وازن المصدر كالقبول

{بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ} “birbirinize düşman olarak”; zamir sayesinde vâv harfine ihtiyaç duyulmayan bir hâldir; yani 'birbirinizi saptırmak suretiyle bazınız bazınıza taşkınlık eden düşmanlar olarak' demektir. Yahut iraptan mahalli olmayan bir istînâftır. 'Adüvv' (عدو) kelimesinin tekil getirilmesi ya 'ba'z' lafzına bakılarak ya da vezni 'kabûl' (قبول) gibi mastar vezninde olduğu içindir.

{وَلَكُمْ فِى الارض} التي هي محلُّ الإهباط والظرفُ متعلقٌ بما تعلَّق بهِ الخبرُ أعني لكم من

{وَلَكُمْ فِى الارض} “Sizin için yeryüzünde vardır”; orası iniş yeridir; zarf ise haberin taalluk ettiği şeye taalluk etmektedir, yani sizin için

البقرة (٣٨ - ٣٧)

Bakara (37-38)

الاستقرار

yerleşme [hakkı vardır].

{مُّسْتَقِرٌّ} أي استقرارٌ أو موضعُ استقرارٍ

{مُّسْتَقِرٌّ} “bir yerleşme yeri”; yani bir yerleşme yahut yerleşilecek bir mekân,

{ومتاع} أي تمتّعٌ بالعيش وانتفاعٌ به

{ومتاع} “ve bir geçinme”; yani yaşantıdan faydalanma ve ondan yararlanma vardır,

{إلى حِينٍ} هو حينُ الموت على أن المُغيَّا تمتُّع كلِّ فردٍ من المخاطبين أو القيامة على أنه تمتع الجنس في ضمن بعض الأفراد والجملة كما قبلها في كونها حالاً أي مستحقين للاستقرار والتمتع أو استئنافاً

{إلى حِينٍ} “bir süreye kadar”; gaye kılınan sürenin muhataplardan her bir ferdin faydalanması kabul edilmesine göre ölüm vaktidir yahut bazı fertlerin zımnında insan cinsinin faydalanması kabul edilmesine göre kıyamet vaktidir. Cümle, kendisinden önceki gibi hâldir; yani 'yerleşmeyi ve geçinmeyi hak etmiş kimseler olarak' demektir ya da istînâftır.

{فتلقى آدم مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} أي استقبلها بالأخذ والقبولِ والعملِ بها حين علِمَها ووُفّق لها وقرئ بنصب آدمَ ورفع كلماتٌ دلالةً على أنها استقبلته بلغته وهي قوله تعالى {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا} الآية وقيل سُبحانَكَ اللَّهم وبحمدِك وتباركَ اسمُك وتعالى جدُّك لا إله إلا أنت ظلمتُ نفسي فاغفرْ لي إنه لا يغفر الذنوب إلا أنت وعن ابن عباس ﵄ قال يا رب ألم تخلُقْني بيدك قال بلى قال يا رب ألم تنفُخْ فيَّ من روحك قال بلى قال يا رب ألم تسبِقْ رحمتُك غضبك قال بلى قال ألم تسكنّي جنتَك قال بلى قال يا رب اني تبتُ وأصلحتُ أراجعي أنت إلى الجنة قال نعم والفاءُ للدِلالة على أن التوبة حصلت عَقيب الأمر بالهبوط قبل تحقق المأمور به والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إليه ﵇ للتشريف والإيذان بعلّيته لإلقاء الكلمات المدلول عليه بتلقيها

{فتلقى آدم مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ} “Derken Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı”; yani onları öğrenip muvaffak kılındığı vakit onları kabulle, benimsemekle ve gereğince amel etmekle karşıladı. Kelimelerin ona yöneldiğine ve ona ulaştığına delalet etmek üzere Âdem'in nasbı ve kelimât'ın ref'i ile de okunmuştur. O kelimeler Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا} “Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayetidir. Şöyle olduğu da söylenmiştir: 'Allah'ım! Seni tenzih ederim, hamd sana mahsustur, ismin mübarektir, şanın yücedir, senden başka ilah yoktur; ben nefsime zulmettim, beni bağışla, şüphesiz günahları ancak sen bağışlarsın.' İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre Âdem şöyle demiştir: 'Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?' Allah: 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! İçime ruhundan üflemedin mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. 'Ey Rabbim! Rahmetin gazabını geçmedi mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. 'Beni cennetine yerleştirmedin mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Ben tövbe edip halimi düzeltirsem, beni tekrar cennete döndürür müsün?' dedi. Allah: 'Evet' buyurdu. Fâ harfi, tövbenin inme emrinin hemen akabinde, emredilen şey gerçekleşmeden önce hâsıl olduğuna delalet eder. Âdem'e aleyhisselâm izafe edilerek rubûbiyet unvanının getirilmesi, teşrif için ve telakkî (alma) ile delalet olunan kelimelerin ilkâ edilmesinin (verilmesinin) illeti olduğunu bildirmek içindir.

{فَتَابَ عَلَيْهِ} أي رجع عليه بالرحمة وقَبولِ التوبةِ والفاء للدلالة على ترتبه على تلقي الكلمات المتضمن لمعنى التوبة التي هي عبارةٌ عن الاعتراف بالذنب والندمِ عليه والعزمِ على عدم العود إليه واكتُفي بذكر شأن آدمَ ﵇ لما أن حواءَ تبَعٌ له في الحُكم ولذلك طُوي ذكرُ النساء في أكثر مواقع الكتاب والسنة

{فَتَابَ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine [Rabbi] onun tövbesini kabul etti”; yani ona rahmetle ve tövbesini kabul etmekle yöneldi. Fâ harfi, tövbenin; günahı itiraf etmek, ona pişman olmak ve bir daha dönmemeye azmetmekten ibaret olan tövbe manasını içeren kelimelerin alınmasına terettüp ettiğini göstermek içindir. Sadece Âdem'in aleyhisselâm zikriyle yetinilmesi, Havva hükümde ona tabi olduğu içindir; bu sebeple Kur'an ve Sünnet'in pek çok yerinde kadınların zikri açıkça yapılmamıştır.

{إِنَّهُ هُوَ التواب} أي الرجّاع على عباده بالمغفرة أو الذي يُكثر إعانتَهم على التوبة وأصلُ التوب الرجوع فإذا وصف به العبد كان رجوعا عن المعصية وإذا وصف به الباري عز وعلا أريد به الرجوعُ عن العقاب إلى المغفرة

{إِنَّهُ هُوَ التواب} “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir”; yani kullarına mağfiretle çokça dönendir yahut onların tövbe etmelerine çokça yardım edendir. Tevbenin aslı rücûdur (dönmektir); kul bu sıfatla nitelendiğinde günahtan dönmesi, Bârî Teâlâ bu sıfatla nitelendiğinde ise cezalandırmadan mağfirete dönmesi kastedilir.

{الرحيم} المبالِغُ في الرحمة وفي الجمع بين الوصفين وعدٌ بليغٌ للتائب بالإحسان مع العفو والغفران والجملة تعليلٌ لقوله تعالى {فتاب عليه}

{الرحيم} “merhameti bol olandır”; rahmette mübalağa edendir. İki vasfın bir arada zikredilmesinde, tövbe edene af ve mağfiretle birlikte ihsanda bulunulacağına dair beliğ bir vaat vardır. Cümle, Allah Teâlâ'nın {فتاب عليه} “tövbesini kabul etti” kavlinin gerekçesidir.

{قُلْنَا} استئناف مبنيٌ على سؤال ينسحبُ عليه الكلامُ كأنَّه قيل فماذا وقع بعد قَبولِ توبتِه فقيل قلنا

{قُلْنَا} “Dedik ki”; kelamın delalet ettiği bir soru üzerine bina kılınmış bir istînâftır; sanki 'Tövbesi kabul edildikten sonra ne oldu?' denilmiş, buna karşılık 'Dedik ki...' buyrulmuştur.

{اهبطوا مِنْهَا جَمِيعًا} كُرِّر الأمرُ بالهبوط إيذاناً بتحتم مقتضاه وتحقُّقه لا محالة ودفعاً لما عسى يقعُ في أمنيَّتِه ﵇ من استتباع قبول التوبةِ للعفو عن ذلك واظهار لنوع رأفةٍ به ﵇ لما بين الأمرين من الفرق النيّر كيف لا والأولُ مشوبٌ بضرب سخطٍ مذيلٍ ببيان أن مهبِطهم دارُ بليةٍ وتعادٍ لا يخلدون فيها والثاني مقرون بوعد إيتاء الهدى المؤدي إلى النجاة والنجاح وأما ما فيه من وعيد العقاب فليس بمقصود من التكليف قصداً أولياً بل إنما هو دائرٌ على سوء اختيارِ المكلفين قيل وفيه تنبيه على أن الحازم يكفيه بالردع عن مخالفةَ حكمِ الله تعالى مخافةُ الإهباط المقترنِ بأحد هذين الأمرين فكيف بالمقترن بهما فتأمل وقيل الأول من الجنة إلى السماء الدنيا والثاني منها إلى الأرض ويأباه التعرضُ لاستقرارهم في الأرض في الأول ورجوع الضمير

{اهبطوا مِنْهَا جَمِيعًا} “Hepiniz oradan inin”; inme emri, gereğinin kesinleştiğini ve kaçınılmaz olarak tahakkuk edeceğini bildirmek, Âdem'in aleyhisselâm içinden geçebilecek tövbenin kabulünün bu inişin affedilmesini gerektireceği zannını defetmek ve ona aleyhisselâm bir nevi şefkati izhar etmek için tekrar edilmiştir; zira iki emir arasında apaçık bir fark vardır. Nasıl olmasın ki! Birincisi bir tür öfkeyle karışık olup iniş yerlerinin içinde ebedi kalmayacakları bir bela ve düşmanlık yurdu olduğunun beyanıyla bitmektedir; ikincisi ise kurtuluşa ve başarıya ulaştıran hidayetin verilmesi vaadiyle beraberdir. İkincisinde bulunan azap tehdidine gelince; bu, teklifin asıl ve birinci kastı olmayıp mükelleflerin kötü tercihlerine bağlıdır. Denildi ki: Bunda, basiretli bir kimseye Allah Teâlâ'nın hükmüne muhalefetten sakınması için bu iki durumdan birine bitişik olan inme korkusunun yeteceğine, ya her ikisine birden bitişik olanın nasıl olacağına dair bir uyarı vardır, iyi düşün! Birinci inişin cennetten dünya semasına, ikincisinin ise oradan yeryüzüne olduğu da söylenmiştir; ancak birinci emirde yeryüzünde yerleşmelerinin zikredilmesi ve zamirin merciinin...