Binûn

Bakara — 25. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{مُّسَمًّى} بالأيام أوالأشهر ونظائرِهما مما يفيد العِلمَ ويرْفَعُ الجهالة لا بالحصاد والدّياس ونحوِهما مما لا يرفعها

{مُّسَمًّى} “adı konmuş / belirlenmiş”; bilmeyi sağlayan ve belirsizliği ortadan kaldıran günler veya aylar ve benzerleriyle [belirlenmiş]; bunu ortadan kaldırmayan hasat ve harman zamanı ve benzerleriyle değil.

{فاكتبوه} أي الدَّين بأجله لأنه أوثقُ وأرفعُ النزاع والجمهورُ على استحبابه وعن ابن عباس ﵄ أنَّ المرادَ به السَّلَم وقال لما حرم الله الربا أباح في السَّلَف

{فاكتبوه} “onu yazın;”; yani borcu vadesiyle birlikte [yazın]; çünkü bu daha güvenilirdir ve çekişmeyi daha çok ortadan kaldırır. Cumhur bunun müstehap olduğu görüşündedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bununla selem akdinin kastedildiği rivayet edilmiş ve o: "Allah faizi haram kılınca, seleften (selem akdinden) izin verdi" demiştir.

{وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُم كَاتِبٌ} بيان لكيفية الكتابةِ المأمورِ بها وتعيينٌ لمن يتولاها إثرَ الأمرِ بها إجمالاً وحذفُ المفعول إما لتعيُّنه أو للقصد إلى إيقاع نفسِ الفعل أي الكتابةَ وقوله تعالى بَيْنِكُمْ للإيذان بأن الكاتبَ ينبغي أن يتوسّط بين المتداينين ويكتُبَ كلامَهما ولا يكتفيَ بكلام أحدِهما وقولُه تعالى

{وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُم كَاتِبٌ} “Aranızda bir kâtip yazsın;”; emredilen yazmanın keyfiyetinin beyanı ve icmâlî olarak emredilmesinin ardından onu üstlenecek kimsenin belirlenmesidir. Mef'ûlün hazfedilmesi ya muayyen oluşundan ya da bizzat fiilin yani yazmanın meydana gelmesinin kastedilmesindendir. Yüce Allah'ın {بَيْنَكُمْ} [aranızda] buyurması, kâtibin borçlanan taraflar arasında orta yolu tutması, ikisinin de sözünü yazması ve sadece birinin sözüyle yetinmemesi gerektiğini bildirmek içindir. Yüce Allah'ın;

{بالعدل} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لكاتب أي كاتبٌ كائنٌ بالعدل أي وليكن المتصدِّي للكتابة من شأنه أن يكتُبَ بالسوية من غير مَيل إلى أحد الجانبين لا يزيد ولا ينقُص وهو أمرٌ للمتداينين باختيار كاتبٍ فقيهٍ ديِّن حتى يجيء كتابُه موثوقاً به معدّلاً بالشرع ويجوزُ أنْ يكون حالاً منه أي ملتبساً بالعدل وقيل متعلقٌ بالفعل أي وليكتبْ بالحق

{بالعدل} “adaletle”; kâtip kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani adalet sahibi olan bir kâtip [yazsın]. Yani yazma işine girişen kimsenin şanı, iki taraftan birine meyletmeksizin, artırıp eksiltmeksizin eşitlikle yazmak olmalıdır. Bu, borçlanan taraflara fıkıh bilen, dindar bir kâtip seçmelerine yönelik bir emirdir; ta ki yazdığı belge güvenilir ve şeriata uygun olsun. Kâtipten hal olması da caizdir; yani adaletle donanmış olarak [yazsın]. Fiile müteallık olduğu da söylenmiştir; yani hak ile yazsın.

{وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ} أي ولا يمتنعْ أحدٌ ن الكُتاب

{وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ} “Hiçbir kâtip çekinmesin;”; yani kâtiplerden hiçbiri kaçınmasın,

{أَن يَكْتُبَ} كتابَ الدين

{أَن يَكْتُبَ} “yazmaktan;”; borç belgesini.

{كَمَا عَلَّمَهُ الله} على طريقة ما علّمه من كتبه الوثاق أو كما بينه بقوله تعالى بالعدل أولا يأب أن ينفعَ الناسَ بكتابته كما نفعه الله تعالى بتعليمِ الكتابة كقوله تعالَى وَأَحْسِن كَمَا {أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ}

{كَمَا عَلَّمَهُ الله} “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi”; senetleri yazma hususunda O'nun kendisine öğrettiği usul üzere yahut Yüce Allah'ın {بِالْعَدْلِ} buyruğuyla beyan ettiği gibi; yahut Yüce Allah'ın ona yazmayı öğretmekle fayda sağladığı gibi, o da yazısıyla insanlara fayda sağlamaktan kaçınmasın; nitekim Yüce Allah: “{أَحْسَنَ الله إِلَيْكَ} Allah'ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsanda bulun” buyurmuştur.

{فَلْيَكْتُبْ} تلك الكتابةَ المُعْلمة أَمَر بها بعد النهي عن إبائها تأكيداً لها ويجوز أن تتعلقَ الكافُ بالأمر على أنْ يكونَ النهيُ عن الامتناع منها مطلقةً ثم الأمرُ بها مقيدة

{فَلْيَكْتُبْ} “artık yazsın;”; öğretilen o yazıyı. Çekinmekten nehyedildikten sonra, onu pekiştirmek amacıyla yazması emredilmiştir. Kâf harfinin emre müteallık olması da caizdir; buna göre çekinmekten nehiy mutlak, ardından gelen emir ise kayıtlı olur.

{وَلْيُمْلِلِ الذى عَلَيْهِ الحق}

{وَلْيُمْلِلِ الذى عَلَيْهِ الحق} “üzerinde hak olan kimse de yazdırsın (imla ettirsin),”

الإملال هو الإملاءُ أي وليكن المُمْلي مَنْ عليه الحقُّ لأنه المشهودُ عليه فلا بد أن يكون هو المُقِرَّ

İmlâl (الإملال), imlâ (yazdırma) demektir; yani yazdıran kimse üzerinde hak bulunan borçlu olsun; zira aleyhine şahitlik edilen odur, dolayısıyla ikrarda bulunanın da o olması gerekir.

{وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} جُمع ما بين الاسمِ الجليلِ والنعتِ الجميل للمبالغة في التحذير أي وليتقِ المُمْلي دون الكاتِب كما قيل لقوله تعالى

{وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} “ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın”; sakındırmada mübalağa için celîl isim ile cemîl sıfat bir arada getirilmiştir; yani Yüce Allah'ın buyruğu gereğince kâtip değil, yazdıran kimse [Allah'tan] sakınsın denildiği gibi.

{وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ} أي من الحق الذي يْمليه على الكاتب

{وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ} “ondan hiçbir şeyi eksiltmesin;”; yani kâtibe yazdırdığı haktan.

{شَيْئاً} فإنه الذي يُتوقع منه البخسُ خاصة وأما الكاتبُ فيُتوقع منه الزيادة كما يتوقع منه النقصُ فلو أُريد نهيُه لنهى عن كليهما وقد فَعل ذلك حيث أمَر بالعدل وإنما شُدِّد في تكليف المُمْلي حيث جُمع فيه بين الأمر بالاتقاء والنهي عن البخس لما فيه من الدواعي إلى المنهيِّ عنه فإن الإنسان مجبولٌ على دفع الضرر عن نفسه وتخفيفِ ما في ذمته بما أمكن

{شَيْئاً} “hiçbir şeyi;”; çünkü özellikle kendisinden eksiltme beklenen odur. Kâtipten ise eksiltme beklendiği gibi artırma da beklenebilir. Şayet onun nehyedilmesi murat edilseydi her ikisinden de nehyedilirdi; nitekim adaletle emrettiğinde bunu yapmıştır. Yazdıran kimsenin mükellefiyeti, kendisinde nehyedilen şeye yönelik sevk edici unsurlar bulunduğu için sakınma emri ile eksiltme nehyi bir arada getirilerek ağırlaştırılmıştır; zira insan, zararı kendisinden savmaya ve zimmetindekini elden geldiğince hafifletmeye meyilli yaratılmıştır.

{فَإن كَانَ الذى عَلَيْهِ الحق} صَرَّح بذلك في موضعِ الإضمارِ لزيادةِ الكشفِ والبيان لا لأن الأمرَ والنهيَ لغيره

{فَإن كَانَ الذى عَلَيْهِ الحق} “Eğer üzerinde hak olan kimse... olursa;”; emir ve nehiy başkasına ait olduğu için değil, daha fazla açıklık ve beyan için zamir makamında açık isim zikredilmiştir.

{سَفِيهًا} ناقصَ العقلِ مبذّراً مجازفاً

{سَفِيهًا} “aklı kıt (sefih),”; aklı noksan, savurgan, ölçüsüz,

{أَوْ ضَعِيفًا} صبياً أو شيخاً مختلاً

{أَوْ ضَعِيفًا} “veya zayıf,”; çocuk veya aklı karışmış bir ihtiyar,

{أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ} أي غيرَ مستطيعٍ للإملاء بنفسه لخرَسٍ أو عَيَ أو جهلٍ أو غيرِ ذلك من العوارض

{أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ} “yahut bizzat kendisi yazdırmaya güç yetiremeyecek durumda;”; yani dilsizlik, kekemelik, cehalet veya benzeri engeller sebebiyle bizzat yazdırmaya güç yetiremeyen kimse [olursa],

{فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ} أي الذي يلي أمرَه ويقوم مقامه من قيِّم أو وكيل أو مترجم

{فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ} “velisi yazdırsın”; yani vasî, vekil veya tercüman gibi onun işini üstlenen ve onun yerine geçen kimse,

{بالعدل} أي من غير نقص ولا زيادة لم يكلَّف بعين ما كُلف به من عليه الحقُّ لأنه يُتوقع منه الزيادة كما يتوقع منه البخس

{بالعدل} “adaletle;”; yani eksiltmeksizin ve artırmaksızın. Hak sahibi olan kimseye yüklenen mükellefiyetin aynısı veliye yüklenmemiştir; zira kendisinden eksiltme beklenebileceği gibi artırma da beklenebilir.

{واستشهدوا شَهِيدَيْنِ} أي اطلُبوهما ليتحملا الشهادةَ على ما جرى بينكم من المداينة وتسميتها شهيدين لتنزيل المُشارف منزلةَ الكائن

{واستشهدوا شَهِيدَيْنِ} “Ve iki şahit tutun;”; yani aranızda cereyan eden borçlanmaya şahitlik etmeleri için iki şahit isteyin. Olmak üzere olanın olmuş gibi kabul edilmesi kabilinden bunlara iki şahit (şehîdeyn) adı verilmiştir.

{مّن رّجَالِكُمْ} متعلق باستشهدوا ومن ابتدائية أو بمحذوف وقع صفة لشهيدين ومن تبعيضية أي شهيدين كائنين من رجال المسلمين الأحرار إذ الكلامُ في معاملاتهم فإن خطاباتِ الشرعِ لا تنتظمُ العبيدَ بطريق العبارة كما بُيِّن في موضعه وأما إذا كانت المداينةُ بين الكفَرَة أو كان من عليه الحقُّ كافراً فيجوز استشهادُ الكافر عندنا

{مّن رّجَالِكُمْ} “adamlarınızdan;”; {اسْتَشْهِدُوا} fiiline müteallıktır ve {مِنْ} ibtidâiyedir; yahut {شَهِيدَيْنِ} kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır ve {مِنْ} teb'îziyedir; yani hür Müslüman adamlardan olan iki şahit. Zira söz onların muameleleri hakkındadır ve şeriatın hitapları ibare yoluyla köleleri kapsamaz; nitekim kendi yerinde beyan edilmiştir. Borçlanma kâfirler arasında olursa yahut üzerinde hak bulunan kimse kâfir olursa, bize göre kâfirin şahit tutulması caizdir.

{فَإِن لَّمْ يَكُونَا} أي الشهيدان جميعاً على طريقة نفي الشمولِ لا شُمولِ النفي

{فَإِن لَّمْ يَكُونَا} “Eğer ikisi de bulunmazsa;”; yani iki şahidin her ikisi de; bu olumsuzluğun genelliği değil, genelliğin olumsuzluğu yolundadır.

{رَّجُلَيْنِ} إما لإعوازهما أو لسببٍ آخرَ من الأسباب

{رَّجُلَيْنِ} “iki erkek”; ya bulunamamalarından ya da diğer sebeplerden bir sebeple.

{فَرَجُلٌ وامرأتان} أي فليشهد رجلٌ وامرأتانِ أو فرجل وامرأتانِ يكفُون وهذا فيما عدا الحدودَ والقصاصَ عندنا وفي الأموال خاصة عند الشافعي

{فَرَجُلٌ وامرأتان} “o takdirde bir erkek ile iki kadın [şahitlik etsin];”; yani bir erkek ve iki kadın şahitlik etsin yahut bir erkek ile iki kadın yeterlidir. Bu hüküm bize göre hadler ve kısas dışındaki konulardadır; Şâfiî'ye göre ise sadece malî konulardadır.

{مِمَّن تَرْضَوْنَ} متعلقٌ بمحذوف وقع صفة لرجل وامرأتان أي كائنون مرضيّين عندكم وتخصيصُهم بالوصف المذكور مع تحقق اعتباره في كل شهيد لقلة اتصافِ النساء به وقيل نعتٌ لشهيدين أي كائنين ممن ترضَوْن ورُد بأنه يلزم الفصلُ بينهما بالأجنبي وقيل بدل من رجالكم بتكرير العامل ورد بما ذكر من الفصل وقيل متعلقٌ بقوله تعالى فاستشهدوا فيلزم الفصل بين اشتراط المرأتين وبين تعليله وقوله ﷿

{مِمَّن تَرْضَوْنَ} “razı olacağınız kimselerden”; {رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ} ifadesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani sizin katınızda razı olunan kimseler olsunlar. Her şahitte muteber olduğu kesin olmakla birlikte bu vasfın onlara tahsis edilmesi kadınlarda bu vasfın az bulunmasından ötürüdür. İki şahide sıfat olduğu da söylenmiştir; yani razı olacağınız kimselerden olan [iki şahit]. Ancak bu görüş araya yabancı unsur girmesini gerektirdiği gerekçesiyle reddedilmiştir. Âmilin tekrarıyla {رِجَالِكُمْ} ifadesinden bedel olduğu da söylenmiş, zikredilen fasıla sebebiyle bu da reddedilmiştir. Yüce Allah'ın {فَاسْتَشْهِدُوا} buyruğuna müteallık olduğu da söylenmiştir; bu takdirde iki kadın şartı ile gerekçesi arasına fasıla girmesi gerekir. Yüce Allah'ın;

{مِنَ الشهداء} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الضمير المحذوف الراجعِ إلى الموصول أي ممن ترضَوْنهم كائنين من بعض الشهداء لعلمكم بعدالتهم وثقتِكم بهم وإدراجُ النساء في الشهداء بطريق التغليب

{مِنَ الشهداء} “şahitlerden”; mevsul sılasına dönen mahzuf zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani adaletlerini ve güvenilirliklerini bildiğiniz için şahitlerden razı olduğunuz kimseler [olsun]. Kadınların şahitler (şühedâ) lafzına dahil edilmesi tağlîb yoluyladır.

{أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكّرَ إِحْدَاهُمَا الاخرى} تعليلٌ لاعتبار العدد في النساء والعلةُ في الحقيقة هي التذكيرُ ولكنَّ الضلالَ لما كان سبباً له نُزّل منزلتَه كما في قولك أعددتُ السلاحَ أن يجيء عدو فأدفعه كأنه قيل أن تذكّر إحداهما الأخرى إن ضلت الشهادة بأن نسيتها ولعل إيثارَ مَا عليهِ النظمُ الكريمُ على أنْ يقالَ إنِ تضل إحداهما فتذكرَها الأخرى لتأكيد الإبهام والمبالغة في الاحتراز عن توهم اختصاصِ الضلال بإحداهما بعينها والتذكير بالأخرى وقرئ فتذكر من الأذكار وقرئ فتذاكر وقرئ إنْ تضلَّ على الشرط فتذكرُ بالرفع كقوله تعالى وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ

{أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكّرَ إِحْدَاهُمَا الاخرى} “biri yanılırsa diğerinin ona hatırlatması için.”; kadınlarda sayının dikkate alınmasının gerekçesidir. Hakikatte illet hatırlatmadır; ancak yanılma onun sebebi olduğu için, senin 'Düşman gelir de onu defederim diye silah hazırladım' sözünde olduğu gibi illet yerine konmuştur. Sanki 'biri şahitliği unutmak suretiyle yanılırsa diğerinin ona hatırlatması için' denilmiştir. Yüce ifadenin {إن تضل إحداهما فتذكرَها الأخرى} denilmeyip bu şekilde gelmesi, kapalılığı pekiştirmek ve yanılmanın bizzat birine, hatırlatmanın da diğerine mahsus olduğu vehminden sakınmada mübalağa içindir. {فَتُذَكِّرَ} kelimesi if'âl babından (ezkâre'den) {فَتُذْكِرَ} şeklinde, ayrıca {فَتُذَاكِرَ} şeklinde ve {إِنْ تَضِلَّ} şart olarak okunup Yüce Allah'ın {وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} buyruğundaki gibi merfû olarak {فَتُذَكِّرُ} şeklinde de okunmuştur.

{وَلَا يَأْبَ الشهداء إِذَا مَا دُعُواْ} لأداء

{وَلَا يَأْبَ الشهداء إِذَا مَا دُعُواْ} “Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar;”; eda etmek için

الشهادة أو لتحمُّلها وتسميتُهم شهداءَ قبل التحمل لما مرَّ من تنزيل المُشارف منزلةَ الواقع وما مزيدة عن قتادة أنه كان الرجل يطوف في الحِواء العظيم فيه القوم فلا يتبعُه منهم أحد فنزلت

şahitliği [eda etmek için] veya onu yüklenmek için. Şahitliği yüklenmeden önce onlara şahitler denilmesi, daha önce geçtiği üzere olmak üzere olanın olmuş gibi kabul edilmesindendir. {مَا} zaittir. Katâde'den rivayet edildiğine göre, adam içinde bir topluluğun bulunduğu büyük bir kabile çadırında dolaşır da onlardan hiçbiri onun peşinden gitmezdi; bunun üzerine bu ayet indi.

{وَلَا تسأموا} أي لا تَملُّوا من كثرة مدايناتِكم

{وَلَا تسأموا} “Usanmayın;”; yani borçlanmalarınızın çokluğundan bıkmayın,

{أن تكتبوه} أي الدينَ أو الحقَّ أو الكتابَ وقيل كنى به عن الكسل الذي هو صفةُ المنافق كما ورد في قولِه تعالى وَإِذَا قَامُوا إلَى الصَّلاةِ قَامُوا كسالى وقد قال النبيِّ ﷺ لا يقولُ المؤمن كسِلْتُ

{أن تكتبوه} “onu yazmaktan;”; yani borcu, hakkı veya belgeyi [yazmaktan]. Bununla, Yüce Allah'ın {وَإِذَا قَامُوا إلَى الصَّلاةِ قَامُوا كسالى} buyruğunda geçtiği üzere münafığın vasfı olan tembelliğin kinaye edildiği de söylenmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mümin 'Tembellik ettim' demez" buyurmuştur.

{صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا} حالٌ من الضمير أي حالَ كونه صغيراً أو كبيراً أي قليلاً أو كثيراً أو مجملاً أو مفصّلاً

{صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا} “küçük olsun büyük olsun;”; zamirden haldir; yani küçük veya büyük, az veya çok, icmâlî veya tafsilatlı olduğu hâlde.

{إِلَى أَجَلِهِ} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الهاء في تكتبوه أي مستقراً في الذمة إلى وقت حلوله الذي أقربه المديون

{إِلَى أَجَلِهِ} “vadesine kadar;”; {تَكْتُبُوهُ} fiilindeki hü zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani borçlunun ikrar ettiği vadesinin gelme vaktine kadar zimmette sabit olduğu hâlde.

{ذلكم} إشارةٌ إلى ما أُمر به من الكَتْب والخطابُ للمؤمنين

{ذلكم} “İşte bu,”; emredilen yazma işine işarettir; hitap ise müminleredir.

{أَقْسَطُ} أي أعدل

{أَقْسَطُ} “daha adaletlidir,”; yani daha adildir,

{عَندَ الله} أي في حكمه تعالى

{عَندَ الله} “Allah katında;”; yani Yüce Allah'ın hükmünde.

{وَأَقْوَمُ للشهادة} أي أثبتُ لها وأعونُ على إقامتها وهما مبنيان من أقسطَ وأقامَ فإنه قياسيٌّ عند سيبويه أو من قاسط بمعنى ذي قِسط وقويم وإنما صحت الواو في أقوم كما صحت في التعجيب لجموده

{وَأَقْوَمُ للشهادة} “şahitlik için daha sağlam”; yani onun için daha sabit ve yerine getirilmesine daha yardımcıdır. Bu iki kelime aksata (أقسط) ve ekâme (أقام) fiillerinden türetilmiştir; zira Sibeveyh'e göre bu kıyasîdir; yahut adalet sahibi anlamında kâsıt (قاسط) ve kavîm (قويم) kelimelerinden türetilmiştir. {أَقْوَمُ} kelimesinde vâv harfinin sağlam kalması, câmid olmasından dolayı taaccüb sîgasında sağlam kaldığı gibidir.

{وَأَدْنَى أَلَاّ تَرْتَابُواْ} وأقرب إلى انتفاء رَيبكم في جنس الدَّين وقدرِه وأجله وشهودِه ونحوِ ذلك

{وَأَدْنَى أَلَاّ تَرْتَابُواْ} “ve şüpheye düşmemenize daha yakındır.”; borcun cinsinde, miktarında, vadesinde, şahitlerinde ve benzeri hususlardaki şüphenizin ortadan kalkmasına daha yakındır.

{إِلَاّ أَن تكون تجارة حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} استثناءٌ منقطع من الأمر بالكتاب أي لكنْ وقتَ كونِ تدايُنِكم أو تجارتكم تجارةً حاضرةً بحضور البدلين تُديرونها بينكم بتعاطيهما يداً بيد

{إِلَاّ أَن تكون تجارة حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} “Ancak aranızda devrettiğiniz peşin bir ticaret olması müstesna;”; yazma emrinden münkâtı' bir istisnadır; yani ancak borçlanmanızın veya ticaretinizin, bedellerin hazır bulunmasıyla elden ele alıp vererek aranızda çevirdiğiniz peşin bir ticaret olması vakti müstesnadır.

{فليس عليكم جناح ألا تَكْتُبُوهَا} أي فلا بأسَ بأن لا تكتبوها لبُعده عن التنازع والنسيان وقرئ برفع تجارةٌ على أنَّها اسمُ كانَ وحاضرةٌ صفتُها وتديرونها خبرُها أو على أنها تامة

{فليس عليكم جناح ألا تَكْتُبُوهَا} “onu yazmamanızda sizin için bir günah yoktur.”; yani çekişmeden ve unutmaktan uzak olduğu için onu yazmamanızda bir sakınca yoktur. {تِجَارَةٌ} lafzı kâne'nin ismi, {حَاضِرَةٌ} onun sıfatı ve {تُدِيرُونَهَا} da haberi olmak üzere yahut kâne'nin tâmme oluşuna binaen merfû olarak da okunmuştur.

{وَأَشْهِدُواْ إِذَا تبايعتم} أي هذا التبايُعَ أو مطلقاً لأنه أحوطُ والأوامرُ الواردةُ في الآية الكريمة للندب عند الجمهور وقيل للوجوب ثم اختلف في أحكامها ونسخها

{وَأَشْهِدُواْ إِذَا تبايعتم} “Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun.”; yani bu alışverişi yahut mutlak olarak; çünkü bu daha ihtiyatlıdır. Âyeti kerimede geçen emirler cumhura göre mendupluk içindir; vücup için olduğu da söylenmiştir. Sonra bunların hükümleri ve nesh edilip edilmediği hususunda ihtilaf edilmiştir.

{وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ} نهيٌ عن المضارة محتمل للبناءين كما ينبأ عنه قراءةُ مَن قرأَ ولا يضارر في الكسر والفتح وهو نهيهما عن ترك الإجابة والتغييرِ والتحريفِ في الكتبه والشهادة أو نهيُ الطالب عن الضرار بهما بأن يعجلهما عن مهمهما أو يكلفَهما الخروجَ عما حُدّ لهما أو لا يعطي الكاتب جعله وقرئ في الرفع على أنه نفيٌ في مَعْنى النهي

{وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ} “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin / kâtip de şahit de zarar vermesin.”; zarar vermekten nehiydir; kesre ve fetha ile {لَا يُضَارِرْ} okuyan kimsenin kıraatinin bildirdiği gibi her iki meçhul/malum yapıya da muhtemeldir. Bu, onların [kâtip ve şahidin] çağrıya icabet etmeyi terk etmekten, yazmada ve şahitlikte değişiklik ve tahrif yapmaktan nehyedilmeleridir; yahut talepte bulunanın onlara zarar vermekten, yani onları önemli işlerinden alıkoyarak acele ettirmesinden yahut kendileri için belirlenen sınırın dışına çıkmaya zorlamasından veya kâtibe ücretini vermemesinden nehyedilmesidir. Nehiy anlamında nefy olmak üzere merfû olarak da okunmuştur.

{وَإِن تَفْعَلُواْ} ما نُهيتم عنه من الضرار

{وَإِن تَفْعَلُواْ} “Eğer yaparsanız;”; nehyedildiğiniz o zarar verme fiilini,

{فإنه} أي فعلكم ذلك

{فإنه} “şüphesiz o,”; yani bunu yapmanız,

{فُسُوقٌ بِكُمْ} أي خروجٌ عن الطاعة ملتبس بكم

{فُسُوقٌ بِكُمْ} “sizin için bir yoldan çıkmadır (fısktır).”; yani size bulaşan, itaatten çıkıştır.

{واتقوا الله} في مخالفة أوامرِه ونواهيه التي من جملتها نهيُه عن المضارة

{واتقوا الله} “Allah'tan sakının;”; zarar vermekten nehyetmesinin de aralarında bulunduğu emir ve yasaklarına muhalefet etmekten.

{وَيُعَلّمُكُمُ الله} أحكامه المتضمنة لمصالحكم

{وَيُعَلّمُكُمُ الله} “Allah size öğretiyor;”; maslahatlarınızı içeren hükümlerini.

{والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} فلا يكاد يخفي عبيه حالُكم وهو مجازيكم بذلك كُرر لفظ الجلالة في الجمل الثلاث لإدخال الروعةِ وتربيةِ المهابةِ وللتنبيه على استقلالِ كلَ منها بمعنى على حياله فإن الأولى حثٌّ على التقوى والثانية وعدٌ بالإنعام والثالثة تعظيمٌ لشأنه تعالى

{والله بِكُلّ شَيْء عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”; dolayısıyla durumunuz O'na asla gizli kalmaz ve O sizi bununla cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır. Kalplere korku salmak, heybet uyandırmak ve her birinin başlı başına bağımsız bir anlam taşıdığına dikkat çekmek için üç cümlede de lafza-i celâl tekrarlanmıştır; zira birincisi takvaya teşvik, ikincisi ihsan vaadi, üçüncüsü ise Yüce Allah'ın şanını ta'zîmdir.

{وَإِن كُنتُمْ على سَفَرٍ} أي مسافرين أو متوجهين إليه

{وَإِن كُنتُمْ على سَفَرٍ} “Eğer yolculukta iseniz;”; yani seferde iseniz veya yolculuğa yönelmişseniz,

{وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِبًا} في المداينة وقرئ كِتاباً وكُتُباً وكتاباً

{وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِبًا} “ve bir kâtip de bulamazsanız”; borçlanmada. Bu lafız كِتَابًا, كُتُبًا ve كِتَابًا şeklinde de okunmuştur.

{فرهان مَّقْبُوضَةٌ} أي فالذي يُستوثق به أو

{فرهان مَّقْبُوضَةٌ} “alınmış bir rehin [yeterlidir].”; yani kendisiyle güvence sağlanan şey veya

٢٨٤ - البقرة فعليكم أو فليؤخَذ أو فالمشروعُ رهانٌ مقبوضة وليس هذا التعليقُ لاشتراط السفر في شرعية الارتهان كما حسِبه مجاهدٌ والضحاكُ لأنه ﷺ رهَن دِرْعه في المدينة من يهودى بعشرين صاعاص من شعير أخذه لأهله بل لإقامة التوثقِ بالارتهان مقام التوثق بالكتبة في السفر الذي هو مِظنةُ إعوازِها وإنما لم يتعرّض لحال الشاهد لما أنه في حكم الكاتب توثقاً وإعوازاً والجمهورُ على وجوب القبض في تمام الرهن غير مالك وقرئ فرُهُنٌ كسُقُف وكلاهما جمع رهن بمعنى مرهون وقرئ بسكون الهاء نخفيفا

٢٨٤ - el-Bakara [size düşen] yahut [alınması gereken] yahut meşru olan, teslim alınmış bir rehindir. Bu şarta bağlama, Mücâhid ve Dahhâk'ın zannettiği gibi rehin almanın meşruiyetinde yolculuğun şart koşulması için değildir. Zira o sallallâhu aleyhi ve sellem, Medine'de ailesi için aldığı yirmi sa' arpa karşılığında zırhını bir Yahudiye rehnetmiştir. Bilakis bu, kâtibin bulunmamasının muhtemel olduğu yolculuk halinde, rehin alma yoluyla güvence sağlamayı, yazma yoluyla güvence sağlamanın yerine ikâme etmek içindir. Şahidin durumuna değinilmemesi ise, güvence sağlama ve bulunamama açısından onun da kâtip hükmünde olmasındandır. Mâlik hariç cumhur, rehne dair akdin tamamlanmasında kabzın (teslim almanın) vacip olduğu görüşündedir. {سُقُف} vezninde {فَرُهُنٌ} şeklinde de okunmuştur; her ikisi de mefhûl (merhûn) anlamında olan rehinin çoğuludur. Hafifletmek maksadıyla he harfinin sükûnu ile de okunmuştur.

{فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا} أي بعضُ الدائنين بعضَ المديونين لحسن ظنه به واستغنى بأمانته عن الارتهان وقرئ فإن أُومن بعضُكم أي آمنه الناسُ ووصفوه بالأمانة قيل فيكون انتصابُ بعضاً حينئذ على نزع الخافض أي على متاع بعض

{فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا} “Eğer birbirinize güvenirseniz;”; yani alacaklılardan bazısı borçlulardan bazısına hakkındaki hüsnüzannından ötürü güvenir ve onun eminliği sebebiyle rehin almaya gerek duymazsa. {فَإِنْ أُومِنَ بَعْضُكُم} şeklinde [meçhul olarak] da okunmuştur; yani insanlardan bazısına güvenilir ve eminlik vasfıyla nitelenirse. Bu durumda {بَعْضًا} kelimesinin nasbının, cer edatının düşürülmesiyle (naz'u'l-hâfıd ile) yani bazısının malı üzerine [güvenilirse] takdirinde olduğu söylenmiştir.

{فَلْيُؤَدّ الذى اؤتمن} وهو المديون وإنما عبّر عنه بذلك العنوان لتعينه طريقاً للإعلام ولحمله على الأداء

{فَلْيُؤَدّ الذى اؤتمن} “kendisine güvenilen kimse ödesin;”; o da borçludur. Bildirmenin bir yolu olarak belirlenmesi ve onu ödemeye sevk etmesi için ondan bu unvanla bahsedilmiştir.

{أمانته} أي دينه وإنما سمّي أمانة لائتمانه بترك الارتهان به وقرئ ايتُمِن بقلب الهمزة ياء وقرئ بإدغام الياء في التاء وهو خطأ لأن المنقلبة من الهمزة لا تدغم لأنها في حكمها

{أمانته} “emanetini;”; yani borcunu. Karşılığında rehin alınması terk edilerek kendisine güvenildiği için borca emanet denilmiştir. Hemzenin yâ harfine çevrilmesiyle {ايتُمِن} şeklinde ve yâ harfinin tâ harfine idğam edilmesiyle de okunmuştur; ancak bu [ikincisi] hatalıdır, çünkü hemzeden dönüşen harf onun hükmünde olduğu için idğam edilmez.

{وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} في رعاية حقوق الأمانة وفي الجمع بين عنوان الألوهية وصفة الربوبية من التأكيد والتحذير مالا يخفى

{وَلْيَتَّقِ الله رَبَّهُ} “ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın.”; emanetin haklarını gözetme konusunda. İlâhlık (ulûhiyyet) unvanı ile Rablik (rubûbiyyet) sıfatının bir arada zikredilmesinde gizli olmayan bir tekit ve sakındırma vardır.

{وَلَا تَكْتُمُواْ الشهادة} أيها الشهود أو المدينون أي شهادتكم على أنفسكم عند المعاملة

{وَلَا تَكْتُمُواْ الشهادة} “Şahitliği gizlemeyin;”; ey şahitler! Yahut ey borçlular, yani muamele esnasında kendi aleyhinize olan şahitliğinizi [gizlemeyin].

{وَمَن يَكْتُمْهَا فإنه آثم قَلْبُهُ} آثم خبر إن وقلبُه مرتفعٌ به على الفاعليةِ كأنه قيل يأثم قلبه أو مرتفع بالابتداء وآثمٌ خبرٌ مقدّمٌ والجملةُ خبرُ إن وإسنادُ الإثم إلى القلبِ لأن الكِتمان مما اقترفه ونظيرُه نسبةُ الزنا إلى العين والأذن أو للمبالغة لأنه رئيسُ الأعضاء وأفعالُه أعظمُ الأفعال كأنه قيل تمكّن الإثمُ في نفسه وملك أشرفَ مكان فيه وفاق سائر ذنوبه عن ابن عبَّاس ﵄ إن أكبرَ الكبائر الإشراكُ بالله لقوله تعالى {فَقَدْ حَرَّمَ الله عَلَيهِ الجنة} وشهادةُ الزور وكتمانُ الشهادة وقرئ قلبَه بالنصب كما في سفه نفسه وقرئ أثمَ قلبه أي جعله آثماً

{وَمَن يَكْتُمْهَا فإنه آثم قَلْبُهُ} “Kim onu gizlerse, bilsin ki onun kalbi günahkârdır.”; {آثم} inne'nin haberidir, {قَلْبُهُ} ise fâil olmak üzere onunla merfûdur; sanki [onun kalbi günaha girer] denilmiş gibidir. Yahut mübteda olarak merfûdur, {آثم} öne geçmiş haberdir ve bu cümle inne'nin haberidir. Günahın kalbe isnat edilmesi, gizlemenin kalbin irtikâp ettiği fiillerden olmasındandır; bunun benzeri zinanın göze ve kulağa nispet edilmesidir. Yahut mübalağa içindir; zira kalp organların reisidir ve onun fiilleri en büyük fiillerdir. Sanki günah onun nefsine yerleşmiş, oradaki en şerefli mekânı ele geçirmiş ve diğer bütün günahlarına üstün gelmiştir denilmek istenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: “Büyük günahların en büyüğü, Yüce Allah'ın {فَقَدْ حَرَّمَ الله عَلَيهِ الجنة} ‘Allah ona cenneti haram kılmıştır.’ kavli gereğince Allah'a ortak koşmak, yalan şahitlik yapmak ve şahitliği gizlemektir.” {سفه نفسه} ifadesinde olduğu gibi nasb ile {قلبَه} şeklinde de okunmuştur. {أثمَ قلبه} şeklinde yani [kalbini günahkâr kıldı] anlamında da okunmuştur.

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} فيجازيكم به إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شرا فشر

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”; dolayısıyla hayır ise hayırla, şer ise şerle size karşılığını verecektir.

{لله ما في السماوات وما في الارض} من الأمور الداخلة في حقيقتهما والخارجة عنهما المتمكنةِ فيهما من أولي العلم وغيرهم أي كلُّها له تعالى خلقا وملكا وتصرفا لاشركة لغيره في شئ منها بوجه من الوجوه

{لله ما في السماوات وما في الارض} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.”; onların hakikatine dahil olan ve onların dışında kalan, ilim sahipleri ve diğerlerinden olup bunlarda yerleşik bulunan şeylerden... Yani yaratma, mülkiyet ve tasarruf bakımından hepsi Yüce Allah'a aittir; hiçbir cihetten bunlardan herhangi bir şeyde başkasının ortaklığı yoktur.

{وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ} من السوء والعزمِ عليه بأن تُظهروه للناس بالقول أو بالفعل

{وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ} “İçinizdekini açığa vursanız da;”; kötülükten ve ona azmetmekten olan şeyleri, onu söz veya fiille insanlara izhar etmek suretiyle,

{أو تُخْفُوهْ} بأن تكتُموه منهم ولا تُظهروه بأحد الوجهين ولا يندرج فيه مالا يخلُو عنه البشرُ من الوساوس وأحاديث النفس التي لاعقد ولا عزيمة فيها إذ التكليفُ بحسب الوُسع

{أو تُخْفُوهْ} “yahut onu gizleseniz de;”; onu insanlardan saklayıp iki yoldan biriyle açığa vurmamak suretiyle. İnsanoğlunun hali kalamayacağı, içinde azim ve kesin kararlılık bulunmayan vesveseler ve nefis fısıltıları bunun kapsamına girmez; zira mükellefiyet güce göredir.

{يُحَاسِبْكُم بِهِ الله} يومَ القيامة وهو حجةٌ على منكري الحساب من المعتزلة والروافض وتقديم الجار والمجرور على الفاعل للاعتناء به وأما تقديمُ الإبداء على الإخفاء على عكس ما في قوله ﷿ قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا في الصدوركم أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ الله فلِما أن المعلَّق بما في أنفسهم ههنا هو المحاسبة والأصلُ فيها الأعمالُ البادية وأما العلمُ فتعلُّقه بها كتعلقه بالأعمال الخافية

{يُحَاسِبْكُم بِهِ الله} “Allah sizi onunla hesaba çeker.”; kıyamet gününde. Bu, Mu'tezile ve Revâfız'dan hesabı inkâr edenlere karşı bir delildir. Câr ve mecrûrun fâilin önüne geçirilmesi ona verilen ehemmiyet içindir. Açığa vurmanın (ibdâ), Yüce Allah'ın {قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا في صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ الله} “De ki: Göğüslerinizdekini gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir.” kavlindekinin aksine gizlemenin (ihfâ) önüne geçirilmesine gelince; çünkü burada içlerindekine bağlanan şey hesaba çekmektir, hesapta asıl olan ise açık amellerdir. İlime gelince, onun açık amellere taalluku gizli amellere taalluku gibidir.

٢٨٥ - البقرة كيف لا وعلمُه سبحانه بمعلوماته متعالٍ عن أن يكون بطريق حصول الصور بل وجود كل شئ في نفسه في أيّ طور كان علمٌ بالنِّسبةِ إليهِ تعالَى وهذا لا يختلفُ الحالُ بين الأشياء البارزةِ والكامنة خلا أن مرتبة الإخفاءِ متقدمةٌ على مرتبة الإبداء إذ ما من شئ يبدى إلا وهُو أو مباديهِ قبل ذلك مضمرٌ في النفس فتعلقُ علمِه تعالَى بحالتِهِ الأُولى متقدمٌ على تعلقهِ بحالته الثانية وقد مرَّ في تفسيرِ قوله تعالى أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُون

٢٨٥ - el-Bakara Nasıl olmasın ki! O Subhânehu'nun bildiği şeylere dair ilmi, suretlerin hâsıl olması yoluyla olmaktan münezzehtir; bilakis her şeyin bizzat kendi varlığı, hangi merhalede olursa olsun, Yüce Allah'a nispetle bir ilimdir. Bu bakımdan açık ve gizli şeyler arasında durum farklılık göstermez. Şu kadar var ki gizleme mertebesi açığa vurma mertebesinden öncedir; zira açığa vurulan hiçbir şey yoktur ki ondan önce kendisi veya başlangıçları nefiste gizlenmiş olmasın. Dolayısıyla Yüce Allah'ın ilminin onun ilk hâline taalluku, ikinci hâline taallukundan öncedir. Bu husus, Yüce Allah'ın {أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُون} “Onlar bilmezler mi ki Allah, gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir?” âyetinin tefsirinde geçmişti.

{فَيَغْفِرُ} بالرفع على الاستئناف أي فهو يغفرُ بفضله

{فَيَغْفِرُ} istînâf (başlangıç) üzere ref' ile; yani O, lütfuyla bağışlar,

{لِمَن يَشَاء} أنْ يغفرَ له

{لِمَن يَشَاء} “dilediğini;”; kendisini bağışlamayı dilediği kimseyi,

{وَيُعَذّبَ} بعدله

{وَيُعَذّبَ} adaletiyle azap eder,

{مَن يَشَآء} أنْ يعذَبهُ حسبما تقتضيه مشيئتُه المبنيةُ على الحكم والمصالح وتقديم المغفرة على التعذيب لتقدّم رحمته على غضبه وقرئ بجزم الفعلين عطفاً على جواب الشرط وقرئ بالجزم من غير فاء على أنهما بدلٌ من الجواب بدلَ البعضِ أو الاشتمالِ ونظيره الجزمُ على البدلية من الشرط في قوله

{مَن يَشَآء} “dilediğine de;”; hikmet ve maslahatlara dayanan meşîetinin gerektirdiği doğrultuda azap etmeyi dilediği kimseye. Mağfiretin azaptan önce zikredilmesi, rahmetinin gazabının önüne geçmesindendir. Şartın cevabına atıfla iki fiilin cezmiyle de okunmuştur. Fâ olmaksızın, bedel-i ba'z veya bedel-i iştimal olarak cevaptan bedel olmak üzere cezm ile de okunmuştur; bunun benzeri şu beyitteki şarttan bedel olarak cezm edilmesidir:

متى تأتِنا تُلمِمْ بنافي ديارِنا ... تجدْ حَطَباً جَزْلاً وناراً تأججا

Ne zaman yurdumuzda bize gelirsen, bize uğrarsan... bolca yakacak odun ve alev alev parlayan bir ateş bulursun.

وإدغام الراء في اللام لحنٌ

Râ harfinin lâm harfine idğam edilmesi ise bir lahindir (dil kuralı hatasıdır).

{والله على كل شىء قَدِيرٌ} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله فإن كمالَ قُدرته تعالى على جميع الأشياء مُوجِبٌ لقدرته سبحانه على ما ذُكر من المحاسبة وما فُرِّع عليه من المغفرة والتعذيب

{والله على كل شىء قَدِيرٌ} “Allah, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”; kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştiren bir fezlekedir (sonuçtur). Zira O Teâlâ'nın her şeye olan kudretinin kemali, Subhânehu'nun zikredilen hesaba çekmeye ve buna bağlı kılınan mağfiret ile azaba da kadir olmasını gerektirir.

{آمن الرسول} لمّا ذُكر في فاتحة السورةِ الكريمة أن ما انزل إلى الرسول ﷺ من الكتاب العظيمِ الشأنِ هدىً للمتّصفين بما فُصِّل هناك من الصفات الفا ضلة التي من جملتها الإيمانُ به وبما أنزل قبله من الكتب الإلهيةِ وأنهم حائزون لأثَرَتي الهدى والفلاح من غير تعيين لهم بحصوصهم ولا تصريح بتحقيق اتصافِهم بها إذ ليس فيما يُذكر في حيز الصلةِ حُكمٌ بالفعل وعُقّب ذلك ببيانِ حالِ مَن كَفر به من المجاهرين والمنافقين ثم شَرَح في تضاعيفها من فنون الشرائع والأحكام والمواعظِ والحِكَم وأخبارِ سوالف الأمم وغير ذلك ما تقتضي الحكمةُ شرحَه عُيِّن في خاتمتها المتّصفون بها وحُكم باتصافهم بها على طريق الشهادة لهم من جهته ﷿ بكمال الإيمان وحسنِ الطاعةِ وذكر ﷺ بطريق الغيبة مع ذكر هناك بطريق الخطاب لما أن حقَّ الشهادة الباقيةِ على مرِّ الدُّهورِ أن لا يخاطَبَ بها المشهودُ له ولم يتعرض ههنا لبيان فوزهم بمطالبهم التي من جملتها ما حكي عنهم من الدعوات الآتية إيذاناً بأنه أمرٌ محققٌ غنيٌّ عن التصريح به لاسيما بعد ما نُص عليه فيما سلف وإيراده ﷺ بعنوان الرسالة المنبئة عن كونه ﷺ صاحبَ كتابٍ مجيد وشرع جديد تمهيدٌ لما يعقُبه منْ قولِه تعالى

{آمن الرسول} “Peygamber iman etti;”; Yüce Sûre'nin başında, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen şanı yüce Kitab'ın, orada tafsilatıyla anlatılan faziletli sıfatlarla nitelenen kimseler için bir hidayet olduğu -ki bunlardan biri de ona ve kendisinden önce indirilen ilâhî kitaplara iman etmektir- ve onların bizzat kendileri tayin edilmeksizin ve bu sıfatlarla nitelenişleri sarih olarak açıklanmaksızın hidayet ve kurtuluş paylarını elde ettikleri zikredilince -zira sıla cümlesi kapsamındaki şeylerde fiilî bir hüküm yoktur- ve bunun ardından da onu inkâr eden açık kâfirler ile münafıkların durumu açıklanıp sonra onun aralarında hikmetin açıklanmasını gerektirdiği şeriat çeşitleri, hükümler, vaazlar, hikmetler, geçmiş ümmetlerin haberleri ve diğer şeyler şerhedilince; sûrenin sonunda bu sıfatlarla nitelenenler tayin edilmiş ve O'nun azze ve celle tarafından kâmil imanlarına ve güzel itaatlerine şahitlik yoluyla bunlarla nitelendiklerine hükmedilmiştir. Orada hitap yoluyla zikredilmişken burada sallallâhu aleyhi ve sellem'in gaip yoluyla zikredilmesi, çağlar boyu baki kalacak şahitliğin hakkının, lehine şahitlik edilene hitap edilmemesi olmasındandır. Burada, gelecek dualardan nakledilenlerin de dahil olduğu taleplerine kavuşmalarının beyanına girişilmemesi, bunun sarih olarak belirtilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede kesinleşmiş bir husus olduğunu bildirmek içindir; özellikle de daha önce buna açıkça işaret edildikten sonra. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce bir kitap ve yeni bir şeriat sahibi olduğunu bildiren 'Risalet' unvanıyla getirilmesi, Yüce Allah'ın ardından gelen şu kavline bir hazırlıktır:

{بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ} ومزيدُ توضيحٍ لاندراجه في الرسل المؤمَنِ بهم ﵈ والمرادُ بما انزل إليه ما يعم كله وكل جزء من أجزائه ففيه تحقيق لكيفية إيمانه ﷺ وتعيين لعنوانه أي آمن ﵇ بكل ماأنزل إليه

{بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ} “kendisine indirilene,”; ve onun iman edilen resuller aleyhimüsselâm arasına dahil oluşuna ilave bir açıklamadır. Kendisine indirilen şeyden murat; onun tamamını ve parçalarından her bir parçayı kapsayan şeydir. Dolayısıyla bunda onun sallallâhu aleyhi ve sellem imanının keyfiyetinin gerçekleşmesi ve unvanının belirlenmesi vardır; yani o aleyhisselâm kendisine indirilen her şeye iman etmiştir,

{من ربه} والكتُب وغير ذلك من حيث إنه منزلٌ منه تعالى وأما الإيمانُ بحقية أحكامِه وصدقِ أخباره ونحوُ ذلك فمن فروع الإيمان به من الحيثية المذكورة وفي هذا الإجمال إجلالٌ لمحله ﷺ وإشعارٌ بأن تعلّقَ إيمانِه بتفاصيلِ ما أنزل إليه وإحاطته بجميع ما انطوى

{من ربه} “Rabbinden;”; kitaplar ve diğerleri, O Teâlâ'dan indirilmiş olması cihetiyle [böyledir]. Hükümlerinin hak olduğuna, haberlerinin doğruluğuna ve benzerlerine iman ise zikredilen cihetten ona imanın fer'i (uzantısı) durumundadır. Bu icmalde (özette), onun sallallâhu aleyhi ve sellem makamını yüceltme ve imanının kendisine indirilen şeyin ayrıntılarına taallukunun ve ihtiva ettiği her şeyi kuşatmasının,

عليه منَ الظهورِ بحيثُ لا حاجة إلى ذكره أصلاً وكذا في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ تشريفٌ له وتنبيهٌ على أن إنزاله إليه تربية وتكميلٌ له ﵇

asla zikredilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede açık olduğunu hissettirme vardır. Aynı şekilde onun aleyhisselâm zamirine izafe edilerek Rablik unvanına değinilmesinde de ona bir şeref bahşetme ve kendisine indirilişin onun aleyhisselâm için bir terbiye ve kemale erdirme olduğuna dikkat çekme vardır.

{والمؤمنون} أي الفريقُ المعروفون بهذا الاسم فاللَاّم عهدية لا موصلة لإفضائها إلى خلو الكلام عن الجدوى وهو مبتدأ وقوله ﷿

{والمؤمنون} “müminler de.”; yani bu isimle bilinen topluluk. Dolayısıyla başındaki lâm, ifadenin faydadan hali kalmasına yol açacağından ism-i mevsûl değil, ahd içindir; bu kelime mübtedadır. Yüce Allah'ın kavli:

{كُلٌّ} مبتدأٌ ثانٍ وقولُه تعالَى

{كُلٌّ} “Her biri,”; ikinci mübtedadır. Yüce Allah'ın kavli:

{آمن} خبرُه والجملةُ خبرٌ للمبتدأ الأول والرابطُ بينهما الضمير الذي ناب منابَه التنوين وتوحيدُ الضمير في آمن مع رجوعه إلى كل المؤمنين لما أن المرادَ بيانُ إيمانِ كل فردِ منهم من غير اعتبار الاجتماعِ كما اعتُبر ذلك في قوله تعالى {وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخرين} وتغييرُ سبْكِ النظم الكريمِ عما قبلَه لتأكيد الإشعارِ بما بين إيمانه ﵇ المبني على المشاهدة والعِيان وبين إيمانِهم الناشئ عن الحجة والبرهانِ من التفاوت البيِّن والاختلاف الجليِّ كأنهما مختلفان من كل وجهٍ حتى في هيئة التركيب الدالِّ عليهما وما فيه من تكرير الإسناد لما في الحُكم بإيمان كلِّ واحدٍ منهم على الوجه الآتي من نوعِ خفاءٍ مُحوِجٍ إلى التقوية والتأكيد أي كلُّ واحد منهم آمن

{آمن} “iman etti;”; onun haberidir. Bu cümle ise birinci mübtedanın haberidir; aralarındaki râbıt (bağ) ise tenvinin yerine geçtiği zamirdir. {آمن} lafzındaki zamirin bütün müminlere dönmesiyle birlikte tekil kılınması, Yüce Allah'ın {وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخرين} “Ve hepsi boyun eğerek O'na geldiler.” kavlinde gözetildiği gibi topluluk hali dikkate alınmaksızın her bir ferdin imanının açıklanmasının murat edilmesindendir. Yüce ifadenin üslubunun kendisinden öncekinden farklılaştırılması; onun aleyhisselâm müşahede ve apaçık görmeye dayalı imanı ile onların hüccet ve delilden kaynaklanan imanları arasındaki açık farkı ve bariz ayrılığı hissettirmeyi tekit etmek içindir. Sanki bu iki iman, kendilerine delalet eden terkibin yapısında bile her yönden farklıdır. İsnadın tekrarlanmasında ise, her bir ferdin imanına gelecek şekilde hükmedilmesinde bir nevi kapalılık bulunması ve bunun da takviye ve tekide muhtaç olması sebebiyledir; yani onların her biri iman etti,

{بالله} وحده من غير شريكٍ له في الأُلوهيَّةِ والمعبودية

{بالله} “Allah'a;”; ilâhlıkta ve mabutlukta hiçbir ortağı olmaksızın bir ve tek olarak,

{وملائكته} أي من حيث إنهم عبادٌ مُكْرمون له تعالى من شأنهم التوسطُ بينه تعالى وبين الرسل بإنزال الكتب وإلقاءِ الوحي فإن مدارَ الإيمان بهم ليس من خصوصيات ذواتِهم في أنفسهم بل هو من إضافتهم إليه تعالى من الحيثية المذكورة كما يلُوح به الترتيبُ في النظم

{وملائكته} “meleklerine;”; yani kitapları indirme ve vahyi ulaştırma suretiyle O Teâlâ ile peygamberler arasında elçilik yapmak durumunda olan, O Teâlâ'nın ikram görmüş kulları olmaları hasebiyle. Zira onlara imanın esası, bizzat kendi zatlarının hususiyetlerinden ötürü değil; nazmın tertibinin de hissettirdiği gibi, zikredilen cihetten O Teâlâ'ya izafe edilmelerindendir.

{وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} أي من حيث مجيئُهما من عنده تعالى لإرشاد الخلقِ إلى ما شرَع لهم من الدين بالأوامر والنواهي لكنْ لا عَلى الإطلاقِ بل على أن كلَّ واحدٍ من تلك الكتب منزل منه تعالى إلى رسول معيّنٍ من أولئك الرسلِ عليهم الصلاة والسلام حسبما فُصِّل في قولِه تعالى {قولوا آمنا بالله وما أنزل إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والاسباط وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى وما أوتي النبيون من ربهم} الآية ولا على أن مناطَ الإيمان خصوصيةُ ذلك الكتاب أو ذلك الرسولِ بل على أن الإيمانَ بالكل مندرِجٌ في الإيمان بالكتاب المُنْزل إلى الرسول ﷺ ومستنِدٌ إليه لِما تُليَ من الآية الكريمة ولا على أن أحكامَ الكتبِ السالفة وشرائعَها باقيةٌ بالكلية ولا على أن الباقيَ منها معتبرٌ بالإضافة إليها بل على أن أحكامَ كلِّ واحد منها كانت حقة ثابتة إلى ورود كتابٍ آخرَ ناسخٍ له وأن مالم ينسخ منها إلى الآن من الشرائع والأحكام ثابتة من حيث إنها من أحكام هذا الكتاب المَصونِ عن النسخ إلى يوم القيامة وإنَّما لَمْ يُذكر هَهُنا الإيمانُ باليوم الآخر كَما ذُكر في قولِهِ تعالى {ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين} لاندراجه في الايمان بكتبه وقرئ وكتابِه على أن المرادَ به القرآنُ أو جنسُ الكتاب كما في قوله تعالى {فَبَعَثَ الله النبيين مُبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكتاب} والفرقُ بينه وبين الجمع أنه شائعٌ في أفراد الجنس والجمعِ في جموعه ولذلك قيل الكتابُ أكثرَ من الكتب وهذا نوعُ تفصيلٍ لَما أُجمل في قولِهِ تعالى {بِمَا أنزل إليه من ربه} اقتُصر عليه إيذاناً بكفايته في الإيمان الإجمالي المتحقِّق في كل فردٍ من أفراد المؤمنين من غير نفيٍ لزيادةٍ ضرورةَ اختلاف طبقاتهم وتفاوتِ إيمانهم بالأمور المذكورة في مراتب التفصيل تفاوتاً فاحشاً فإن الإجمالَ في الحكاية لا يوجب الإجمالَ في المحكيِّ كيف لا وقد أُجمل في حكاية إيمانه ﵇ بما أنزل إليه من ربه مع بداهة كونهِ متعلقا بتفاصيل مافيه من الجلائل والدقائق ثم إن الأمورَ المذكورةَ

{وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} “kitaplarına ve peygamberlerine;”; yani emirler ve yasaklarla kullara teşri kıldığı dine onları irşat etmek üzere O Teâlâ'nın katından gelmiş olmaları hasebiyle. Ancak mutlak olarak değil; Yüce Allah'ın: {قولوا آمنا بالله وما أنزل إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَى إبراهيم وإسماعيل وإسحاق وَيَعْقُوبَ والاسباط وَمَا أُوتِىَ موسى وعيسى وما أوتي النبيون من ربهم} “Deyin ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlara indirilene, Musa'ya ve İsa'ya verilene ve peygamberlere Rableri katından verilene iman ettik.'” âyetinde açıklandığı üzere, bu kitaplardan her birinin O Teâlâ'dan bu peygamberlerden aleyhimüssalâtü vesselâm muayyen bir peygambere indirilmiş olması esasına göre [inanılır]. İmanın dayanağının o kitabın veya o peygamberin hususiyeti olması esasına göre değil; bilakis okunan âyeti kerimeden ötürü hepsine imanın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Kitab'a imanın içinde yer alması ve ona dayanması esasına göre [inanılır]. Geçmiş kitapların hükümlerinin ve şeriatlarının tamamen baki olduğu esasına göre de değil; onlardan baki kalanların o kitaplara nispetle muteber olduğu esasına göre de değil; bilakis onlardan her birinin hükümlerinin kendisini nesh eden başka bir kitap gelinceye kadar hak ve sabit olduğu ve şeriat ile hükümlerden şimdiye kadar nesh edilmemiş olanların kıyamet gününe kadar nesh edilmekten korunmuş olan bu Kitab'ın hükümlerinden olması hasebiyle sabit olduğu esasına göredir. Yüce Allah'ın: {ولكن البر من آمن بالله واليوم الآخر والملائكة والكتاب والنبيين} “Fakat asıl iyilik, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, Kitab'a ve peygamberlere iman eden kimsenin tutumudur.” kavlinde zikredildiği gibi burada ahiret gününe imanın zikredilmemesi, kitaplarına imanın kapsamına girmesindendir. {وكتابِه} şeklinde de okunmuştur; bununla murat Kur'an'dır veya Yüce Allah'ın {فَبَعَثَ الله النبيين مُبَشّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكتاب} “Allah müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve onlarla beraber Kitab'ı indirdi.” kavlinde olduğu gibi cins isim olan kitaptır. Bununla çoğul arasındaki fark; cins ismin ferdlerde, çoğulun ise cemaatlerde yaygın olmasıdır. Bu yüzden 'el-Kitâb', 'el-Kütüb'den daha kapsamlıdır denilmiştir. Bu, Yüce Allah'ın {بِمَا أنزل إليه من ربه} kavlinde icmal edilen (özetlenen) şeyin bir nevi tafsilatıdır; müminlerin her bir ferdinde gerçekleşen icmâlî imanda yeterli olduğuna işaret etmek üzere bununla yetinilmiştir. Tabakalarının farklılığı ve zikredilen hususlara dair imanlarının tafsilat mertebelerinde birbirine göre aşırı derecede farklı oluşunun bir gereği olarak daha fazlası da nefyedilmemiştir. Zira hikâyedeki (ifadedeki) icmal, hikâye edilen şeyde (hakikatte) icmali gerektirmez. Nasıl gerektirsin ki! O'nun aleyhisselâm Rabbinden kendisine indirilene imanının hikâye edilmesinde icmale gidilmiştir; halbuki bunun o Kitap'taki büyük ve ince ayrıntıların detaylarına taalluk ettiği apaçıktır. Sonra zikredilen bu hususlar,

حيث كانت من الأمورِ الغيبيَّةِ التي لا يُوقف عليها إلا من جهة العليم الخبير كان الإيمانُ بها مِصداقاً لما ذُكر في صدرِ السورةِ الكريمةِ من الإيمان بالغيب وأما الإيمان بكتُبه تعالى فإشارة الى مافي قوله تعالى يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ هذا هو اللائقُ بشأنِ التنزيل والحقيقُ بمقداره الجليل وقد جُوّز أن يكون قوله تعالى والمؤمنون معطوفاً على الرسول فيوقف عليه والضميرُ الذي عُوّض عنه التنوينُ راجعٌ إلى المعطوفَيْن معاً كأنه قيل آمن الرسولُ والمؤمنون بما أنزل إليه من ربه ثم فصل ذلك وقيل كلُّ واحدٍ من الرسول والمؤمنين آمن بالله الخ خلا أنه قُدّم المؤمَنُ به على المعطوف اعتناءً بشأنه وإيذاناً بأصالته ﵇ في الإيمان به ولا يخفى أنه مع خلوّه عما في الوجه الاول من كمال اجلال شأنهِ ﵇ وتفخيمِ إيمانه مخلٌّ بجزالة النظمِ الكريم لأنه إنْ حُمل كلٌّ من الإيمانين على ما يليقُ بشأنه ﵇ منْ حيثُ الذاتُ ومن حيث التعلقُ بالتفاصيل استحالَ اسنادهما الى غيره ﵇ وضاع التكريرُ وإن حُملا على ما يليق بشأن آحادِ الأمةِ كان ذلك حطاً لرتبته العليةِ ﵇ وأما حملُهما على ما يليقُ بكلِّ واحدٍ ممن نُسبا إليه من الآحاد ذاتاً وتعلقاً بأن يُحمَلا بالنسبة إلى الرسول ﷺ على الإيمان العياني المتعلقِ بجميع التفاصيل وبالنسبة إلى آحاد الأمةِ على الإيمان المكتسَب من جهته ﵇ اللائقِ بحالهم في الإجمال والتفصيل فاعتسافٌ بيّن ينبغي تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عن أمثاله وقوله تعالى

ancak Alîm ve Habîr olan Allah tarafından bilinebilecek gaybî hususlardan olduğu için, bunlara iman, Yüce Sûre'nin başında zikredilen gayba imanın bir doğrulaması olmuştur. O Teâlâ'nın kitaplarına imana gelince; bu, Yüce Allah'ın {يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar.” kavlindeki hususa bir işarettir. Tenzilin şanına lâyık ve onun yüce kadrine yaraşan görüş budur. Yüce Allah'ın {والمؤمنون} kavlinin {الرسول} lafzına matuf olup orada vakıf yapılması da caiz görülmüştür. Tenvinin bedel olduğu zamir ise her iki matufa birden döner; sanki 'Resûl ve müminler Rabbinden kendisine indirilene iman ettiler' denilmiş, sonra bu tafsil edilerek 'Resûl ve müminlerin her biri Allah'a... iman etti' denilmiştir. Şu kadar var ki, şanına ehemmiyet verildiği ve ona imanda o aleyhisselâm'ın asıl olduğu hissettirildiği için iman edilen husus matufun önüne geçirilmiştir. Ancak gizli değildir ki bu görüş, birinci vecihteki onun aleyhisselâm şanının kemaliyle yüceltilmesinden ve imanının ta'zim edilmesinden yoksun olmakla birlikte, yüce nazmın fesahat ve sağlamlığını da bozar. Çünkü bu iki imandan her biri, hem zatı hem de ayrıntılara taalluku bakımından onun aleyhisselâm şanına lâyık olana hamledilirse, bunların onun aleyhisselâm dışındakilere isnat edilmesi imkânsız olur ve tekrarlama boşa gider; eğer ümmetin fertlerinin şanına lâyık olana hamledilirse, bu da onun aleyhisselâm yüce mertebesini düşürmek olur. Her ikisinin de nispet edildikleri fertlerden her birine zat ve taalluk cihetiyle lâyık olanına hamledilmesi, yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetle bütün ayrıntılara taalluk eden müşahedeye dayalı imana, ümmetin fertlerine nispetle ise icmal ve tafsilat hususunda onların hâline lâyık olup o aleyhisselâm cihetinden iktisap edilen imana hamledilmesine gelince; bu, Tenzil'in yüce makamını benzerlerinden tenzih etmek gereken apaçık bir zorlamadır. Yüce Allah'ın kavli:

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أحدٍ من رسلِه} في حيز النصب بقول مقدرٍ على صيغة الجمع رعايةً لجانب المعنى منصوبٌ على أنَّه حالٌ من ضمير آمن أو مرفوعٌ على أنه خبر آخر لكلٌّ أي يقولون لا نفرّق بينهم بأن نؤمنَ ببعض منهم ونكفُرَ بآخَرين بل نؤمنُ بصحة رسالةِ كلِّ واحدٍ منهم قيّدوا به إيمانَهم تحقيقاً للحق وتخطِئةً لأهل الكتابين حيث أجمعوا على الكفر بالرسول ﷺ واستقلت اليهودُ بالكفر بعيسى ﵇ أيضاً على أن مقصودَهم الأصليَّ إبرازُ إيمانهم بما كفروا به من رسالته ﵇ لا لإظهار موافقتهم لهم فيما آمنوا به وهذا كما ترى صريحٌ في أن القائلين آحادُ المؤمنين خاصة إذ لايمكن أن يسند إليه ﵇ أنْ يقولَ لا أفرق بَيْنَ أحدٍ من رُّسُلِهِ وهو يريد به إظهارَ إيمانه برسالة نفسِه وتصديقَه في دعواها وعدمُ التعرض لنفي التفريق بين الكتب لاستلزام المذكور إياه وإنما لم يُعكَسْ مع تحقق التلازم من الطرفين لما أن الأصلى في تفريق المفرِّقين هو الرسلُ وكفرُهم بالكتب متفرِّع على كفرهم بهم وقرئ بالياء على إسنادِ الفعلِ إلى كل وقرئ لا يفرِّقون حَمْلاً على المَعْنى كَما في قوله تعالى {وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخرين} فالجملة نفسُها حال من الضمير المذكور وقيل خبرٌ ثان لكلٌّ كما قيل في القول المقدر فالابد من اعتبار الكلية بعد النفي دون العكس إذ المرادُ شمولُ النفي لا نفيُ الشمول والكلام في همزة أحدٍ وفي دخول بين عليه قد مر تفصيله عند قولِه تعالى {لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} وفيه من الدلالة صريحاً على تحقق عدم التفريق بين كل فرد فرد منهم وبين من عداه كائنا من كان ما ليس في أن يقال لا نفرِّق بين رسله وإيثارُ إظهارِ الرسلِ على الإضمار الواقعِ مثلُه في قوله تعالى {وَمَا أُوتِيَ النبيون مِن رَّبّهِمْ لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} إما للاحتراز عن توهم اندارج الملائكةِ في الحُكم أو للإشعار بعلة عدمِ التفريقِ أو للإيماء إلى عنوانه لأن المعتبرَ عدمُ التفريق من حيث الرسالةُ دون سائرِ الحيثيات الخاصة

{لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أحدٍ من رسلِه} “'O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz.'”; mana ciheti gözetilerek çoğul kalıbında takdir edilen bir sözün kapsamı olarak nasb mahallindedir; {آمن} fiilindeki zamirden hâl olmak üzere mensuptur yahut {كُلٌّ} için başka bir haber olmak üzere merfûdur. Yani onlar: 'Onlardan bir kısmına iman edip diğerlerini inkâr etmek suretiyle aralarını ayırmayız, bilakis her birinin peygamberliğinin doğruluğuna inanırız' derler. İmanlarını hakikati gerçekleştirmek ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekte birleşen, Yahudilerin de ayrıca İsa aleyhisselâm'ı inkârda tek kaldığı iki Ehl-i Kitab'ı hatalı çıkarmak üzere bu kayıtla bağlamışlardır. Esasen asıl maksatları, onların iman ettikleri şeyde onlara muvafakatlerini göstermek değil, onların inkâr ettikleri peygamberliğe olan imanlarını ortaya koymaktır. Gördüğün gibi bu, söyleyenlerin sadece mümin fertler olduğu hususunda sarîhtir. Zira onun aleyhisselâm, kendi peygamberliğine imanını ve davasında kendisini tasdik ettiğini ortaya koymayı kastederek 'O'nun peygamberlerinden hiçbirini ayırt etmem' demesini ona isnat etmek mümkün değildir. Kitaplar arasındaki ayrımın nefyedilmesine değinilmemesi, zikredilen hususun onu gerektirmesindendir. Her iki taraf arasında gereklilik bulunmasına rağmen aksinin yapılmaması ise ayıranların ayrımında asıl olanın peygamberler olmasından ve kitapları inkâr etmelerinin peygamberleri inkâr etmelerinin bir uzantısı olmasındandır. Fiilin {كل} lafzına isnat edilmesiyle yâ harfi ile de okunmuştur; Yüce Allah'ın {وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخرين} kavlinde olduğu gibi manaya hamledilerek {لا يفرِّقون} şeklinde de okunmuştur. Bu durumda cümlenin bizzat kendisi zikredilen zamirden hâldir; takdir edilen sözde söylendiği gibi {كُلٌّ} için ikinci bir haber olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla olumsuzluktan sonra genellik (külliyet) dikkate alınmalıdır, tersi değil; zira murat olumsuzluğun genelliğidir (şümûlü'n-nefy), genelliğin olumsuzlanması (nefyü'ş-şümûl) değildir. 'Ahad' kelimesindeki hemze ve üzerine 'beyne' edatının dahil oluşuna dair açıklama, Yüce Allah'ın {لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} “Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz.” kavlinde ayrıntılı olarak geçmişti. Bunda, her bir fert ile onun dışındaki -kim olursa olsun- herkes arasında ayrım yapmamanın gerçekleştiğine dair apaçık bir delalet vardır ki bu, 'O'nun peygamberleri arasını ayırmayız' denilmesinde bulunmaz. Yüce Allah'ın {وَمَا أُوتِيَ النبيون مِن رَّبّهِمْ لَا نُفَرّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مّنْهُمْ} kavlinde vâki olan zamir yerine açıkça {الرسل} lafzının tercih edilmesi; ya meleklerin bu hükme dahil olduğu vehminden sakınmak ya ayrım yapmamanın illetini hissettirmek ya da unvanına ima etmek içindir; çünkü muteber olan diğer hususi cihetlerden değil, risalet cihetinden ayrım yapmamaktır.

{وَقَالُواْ} عطفٌ على آمن وصيغةُ الجمعِ باعتبار جانب المعنى وهو حكايةٌ لامتثالهم بالأوامر إثر حكاية

{وَقَالُواْ} “ve dediler ki:”; {آمن} fiiline matuftur; çoğul kalıbı mana ciheti dikkate alınarak gelmiştir. Bu, imanlarının nakledilmesinin ardından

٢٨٦ - البقرة إيمانِهم

٢٨٦ - el-Bakara emirlere itaat edişlerinin naklidir.

{سَمِعْنَا} أي فهمنا ما جاءنا من الحق وتيقنا بصحته

{سَمِعْنَا} “İşittik;”; yani bize gelen hakkı anladık ve doğruluğuna kesin olarak inandık,

{وَأَطَعْنَا} ما فيه من الأ وامر والنواهي وقيل سمِعنا أجبنا دعوتك وأطعنا أمرَك

{وَأَطَعْنَا} “ve itaat ettik.”; onda bulunan emirlere ve yasaklara. 'İşittik; davetine icabet ettik ve emrine itaat ettik' anlamında olduğu da söylenmiştir.

{غُفْرَانَكَ رَبَّنَا} أي اغفِرْ لنا غفرانك أو نسألك غُفرانك ذنوبنا المتقدمة او مالا يخلُو عنه البشرُ من التقصير في مراعاة حقوقِك وتقديمُ ذكرِ السمعِ والطاعةِ على طلب الغفران لما أن تقديمَ الوسيلةِ على المسئول أدعى إلى الإجابة والقبول والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إليهم للمبالغةِ في التضرُّع والجُؤار

{غُفْرَانَكَ رَبَّنَا} “Rabbimiz, bağışlamanı dileriz;”; yani bizi bağışlamanla bağışla yahut geçmiş günahlarımızı veya insanoğlunun senin haklarını gözetmedeki kusurlarından uzak kalamayacağı şeyleri bağışlamanı senden dileriz. İşitme ve itaatin bağışlanma talebinden önce zikredilmesi, vesilenin istenen şeyden öne geçirilmesinin icabet ve kabule daha elverişli olmasındandır. Rablik unvanına kendilerine izafe edilerek değinilmesi ise yalvarma ve yakarışta mübalağa içindir.

{وَإِلَيْكَ المصير} أي الرجوعُ بالموتِ والبعثِ لا إلى غيرك وهو تذييلٌ لما قبله مقرِّرٌ للحاجة إلى المغفرة لما أن الرجوعَ للحساب والجزاء وقوله تعالى

{وَإِلَيْكَ المصير} “dönüş de ancak sanadır.”; yani başkasına değil, ölüm ve yeniden dirilişle dönüş sanadır. Bu, kendisinden öncekini pekiştiren ve bağışlanmaya olan ihtiyacı ortaya koyan bir fezlekedir; zira dönüş hesap ve ceza/mükâfat içindir. Yüce Allah'ın kavli:

{لَا يُكَلّفُ الله نَفْسًا إِلَاّ وُسْعَهَا} جملةٌ مستقلة جيءَ بها إثرَ حكايةِ تلقِّيهم لتكاليفه تعالى بحسن الطاعة إظهاراً لما له تعالى عليهم في ضمن التكليف من محاسنِ آثارِ الفضل والرحمة ابتداءً لا بعد السؤال كما سيجئ هذا وقد رُوي أنَّه لمَّا نزلَ قوله تعالى وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ الله الآية اشتد ذلك على أصحابِ رسولِ الله ﷺ فأتوه علية السلام ثم برَكوا على الرُكَب فقا لوا أيْ رسولَ الله كُلِّفنا من الأعمال ما نطيق الصلاةُ والصومُ والحج والجهاد وقد أُنزل إليك هذه الآية ولا نُطيقُها فقال أى رسول الله ﷺ أتريدون أن تقولوا كما قال أهل الكتابين من قبلكم سمِعنا وعصَينا بل قولوا سمعنا وأطعنا غُفرانَك ربنا وإليك المصير فقرأها القوم فأنزل الله ﷿ آمَنَ الرسول بِمَا أُنزِلَ الية من ربة الى قولة تعالى ربنا واليك المصيرفمسئولهم الغفران المعلق بمشئتة ﷿ في قوله فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاء ثم أنزل الله تعالى لَا يُكَلّفُ الله نفساإلا وُسْعَهَا تهويناً للخطب عليهم بيان إن المرادَ بما في أنفسهم ما عزَموا عليه من السوء خاصة لا ما يعُمُّ الخواطرَ التي لا يُستطاع الاحتراز عنها والتكليفُ إلزامُ ما فيه كُلفةٌ ومشقة والوُسعُ ما يسَعُ الإنسانَ ولا يَضيقُ علية أى سنتة تعا لى انة لا بكلف نَفْساً من النُّفوسِ إلَاّ ما يتَّسع فيه طَوقُها ويتيسّر عليها دون مدى الطاقة والمجهود منة رحمة لهذة الأمة كقوله تعالى {يُرِيدُ الله بِكُمُ اليسر وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ العسر} وقرىء وَسعها بالفتح وهذا يدل على عدم وقوعِ التكليفِ بالمحال لا على امتناعه وقوله تعالى

{لَا يُكَلّفُ الله نَفْسًا إِلَاّ وُسْعَهَا} “Allah, hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.”; Yüce Allah'ın mükellefiyetlerini güzel bir itaatle karşıladıklarının hikâye edilmesinin hemen ardından getirilen müstakil bir cümledir; O Teâlâ'nın mükellefiyet kılma çerçevesinde onların üzerindeki lütuf ve rahmetinin güzel eserlerini -daha sonra geleceği gibi- bir talep neticesinde değil, doğrudan doğruya ortaya koymak içindir. Şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah'ın {وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ الله} “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker.” âyeti inince bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına çok ağır geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip dizüstü çöktüler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Güç yetirebileceğimiz namaz, oruç, hac ve cihat gibi amellerle mükellef kılındık. Sana bu âyet indirildi, buna ise gücümüz yetmiyor' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sizden önceki iki Ehl-i Kitab'ın “İşittik ve isyan ettik” dediği gibi mi söylemek istiyorsunuz? Bilakis “İşittik ve itaat ettik, Rabbimiz bağışlamanı dileriz, dönüş de ancak sanadır” deyin!' buyurdu. Topluluk bunu okuyunca Allah azze ve celle {آمَنَ الرسول بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبّهِ} âyetinden {رَبَّنَا وَإِلَيْكَ المصير} kavline kadar indirdi. Onların talebi, O'nun azze ve celle {فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاء} kavlindeki meşîetine bağlı kılınan mağfirettir. Sonra Yüce Allah işi onlara kolaylaştırmak ve içlerindekinden muradın korunamayacakları vesveseleri içine alan şeyler değil, özellikle kötülükten azmettikleri şeyler olduğunu açıklamak üzere {لَا يُكَلّفُ الله نَفْسًا إِلَاّ وُسْعَهَا} âyetini indirdi. Teklif; külfet ve meşakkat içeren şeyi yüklemektir. Vüs' ise insanın gücünün yettiği ve ona dar gelmeyen şeydir. Yani O Teâlâ'nın sünneti şudur: Bu ümmete bir rahmet olarak, takatin ve meşakkatin son sınırına varmaksızın hiçbir nefse gücünün yetebileceğinden ve kendisine kolay gelen şeyden fazlasını yüklemez. Nitekim Yüce Allah: {يُرِيدُ الله بِكُمُ اليسر وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ العسر} “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez.” buyurmuştur. Üstün (fetha) ile {وَسْعَهَا} şeklinde de okunmuştur. Bu [âyet], imkânsız olanla mükellef kılmanın (teklîf-i mâ lâ yutâk) vuku bulmadığına delalet eder, aklen imkânsızlığına değil. Yüce Allah'ın kavli:

{لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكتسبت} للترغيب في المحافظة على مواجبِ التكليف والتحذيرِ عن الإخلال بها بيان أن تكليفَ كل نفسٍ مع مقارنته لنعمة التخفيفِ والتيسير تتضمنُ مراعاتُه منفعةً زائدة وأنها تعود إليها لاألى غيرها وبستتبع الإخلالُ به مضرةً تَحيق بها لا بغيرها فإن ذفأن اختصاصَ منفعةِ الفعل بفاعله من أَقْوى الدَّواعي إلى تحصيله واقتصارَ مضرَّتِه عليه من أشد الزواجر عن مباشرته أي لها ثوابُ ما كسبت من الخير والذي كُلّفت فعلَه لا لغيرها استقلالا أواشتراكا ضرورةَ شمُول كلمةِ ما لكل جزءٍ من أجزاءِ مكسوبها وعليها لا على غيرها بأحد الطريقين المذكورين عقابُ ما اكتسبت من الشر الذي كُلِّفت تركه وإيرادُ

{لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكتسبت} “Kazandığı [hayır] kendi lehine, yaptığı [şer] de kendi aleyhinedir.”; mükellefiyetin gereklerini korumaya teşvik etmek ve bunları ihlal etmekten sakındırmak içindir; her nefsin mükellefiyetinin hafifletme ve kolaylaştırma nimetiyle birlikte bulunmasının yanı sıra, buna riayet etmenin ziyade bir faydayı içerdiğini ve bu faydanın başkasına değil yalnızca kendisine döneceğini, bunu ihlal etmenin ise başkasına değil sadece kendisini kuşatacak bir zararı netice vereceğini açıklamaktadır. Zira fiilin faydasının bizzat yapan kişiye ait olması onu elde etmenin en güçlü saiklerindendir; zararının sadece kendisinde kalması ise onu irtikâp etmekten en caydırıcı unsurlardandır. Yani bağımsız veya ortaklaşa olarak başkasına değil, yalnızca kendisine mükellef kılındığı hayırdan kazandığının sevabı vardır; zira {ما} kelimesinin şümûlü kazandığı şeyin her bir parçasını zorunlu olarak kapsar. Zikredilen iki yoldan biriyle başkasına değil, yalnızca aleyhine olmak üzere terk etmekle mükellef kılındığı şerden işlediğinin cezası vardır. Zikredilişi

الاكتسابِ في جانب الشر لما فيه من اعتمال ناشئ من اعتناء النفسِ بتحصيل الشر وسعيها في طلبه

şer tarafında 'iktisâb' şeklinde olması; onda nefsin şerri elde etmeye özen göstermesinden ve onu talep etme gayretinden kaynaklanan bir külfet ve zorlama bulunmasındandır.

{رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} شروعٌ في حكايةِ بقيةِ دعواتِهم إثرَ بيانِ سرِّ التكليف أي لا تؤاخِذنا بما صدر عنا من الأمور المؤدية إلى النسيان أو الخطأ من تفريطٍ وقلةِ مبالاة ونحوِهما مما يدخُل تحت التكليفِ أوبأنفسهما من حيث ترتّبُهما على ما ذكر أو مطلقاً إذ لا امتناعَ في المؤاخذة بهما عقلاً فإن المعاصيَ كالسُّموم فكما أن تناولها ولو سهواً أو أخطأ مؤدَ إلى الهلاك فتعاطي المعاصي أيضاً لا يبعُد أن يفضِيَ إلى العقاب وإن لم يكن عن عزيمة ووعدُه تعالى بعدمه لا يوجب استحالةَ وقوعه فإن ذلك من آثار فضله ورحمته كما ينبئ عنه الرفعُ في قولِهِ ﵇ رفع عن أُمِّتي الخطأُ والنِّسيانُ وقد روي أن اليهود كانوا إذا نسُوا شيئاً عُجِّلت لهم العقوبة فدعاؤُهم بعد العلم بتحقق الموعود للاستدامة والاعتداد بالنعمة في ذلك كما في قوله تعالى {ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ}

{رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} “'Rabbimiz, unutursak veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!'”; mükellefiyetin sırrının açıklanmasının ardından onların kalan dualarını nakletmeye başlamadır. Yani ihmalkârlık, umursamazlık ve mükellefiyet altına giren benzeri şeylerden ötürü unutmaya veya hataya yol açan sadır olmuş fiillerimizden dolayı bizi sorumlu tutma yahut zikredilen sebeplere terettüp etmesi cihetiyle bizzat o ikisinden veya mutlak olarak bizi sorumlu tutma. Zira aklen bunlardan dolayı sorumlu tutulmada bir imkânsızlık yoktur; çünkü günahlar zehirler gibidir, nasıl ki zehri sehven veya yanılarak almak bile helake götürüyorsa, günahları irtikâp etmek de kesin bir azimle olmasa bile cezaya sürüklemesi uzak bir ihtimal değildir. O Teâlâ'nın sorumlu tutmayacağına dair vaadi ise bunun vukuunun aklen imkânsız olduğunu gerektirmez; zira bu, O'nun lütuf ve rahmetinin eserlerindendir. Nitekim onun aleyhisselâm: 'Ümmetimden hata ve unutma [sorumluluğu] kaldırılmıştır' hadisindeki 'kaldırıldı' ifadesi de bunu bildirmektedir. Rivayet edildiğine göre Yahudiler bir şeyi unuttuklarında cezaları kendilerine peşin olarak verilirdi. Dolayısıyla vaat edilen şeyin gerçekleştiğini bildikten sonra onların dua etmesi, devamlılık istemek ve bu husustaki nimetin kadrini bilmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın {ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} “Rabbimiz, peygamberlerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini ver.” kavlinde de böyledir.

{رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} عطفٌ على ما قبله وتوسيطُ النداء بينهما لإبراز مزيدِ الضراعة والإصرُ العِبءُ الثقيلُ الذي يأصِرُ صاحبَه أي يحبِسُه مكانه والمرادُ به التكاليفُ الشاقة وقيل الإصرُ الذنبُ الذي لا توبةَ له فالمعنى اعصِمْنا من اقترافه وقرئ آصاراو قرئ ولا تُحَمِّلْ بالتشديد للمبالغة

{رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} “'Rabbimiz, bize ağır bir yük yükleme!'”; öncesine matuftur; aralarına nida lafzının getirilmesi ise daha fazla yalvarış ortaya koymak içindir. İsr; sahibini bağlayan, yani onu yerinde alıkoyan ağır yüktür. Bununla murat meşakkatli mükellefiyetlerdir. İsr'in tövbesi olmayan günah olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: 'Bizi onu işlemekten koru' demektir. {آصَارًا} şeklinde ve mübalağa için şedde ile {وَلَا تُحَمِّلْ} şeklinde de okunmuştur.

{كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الذين مِن قَبْلِنَا} في حيز النصبِ على أنه صفةٌ لمصدر محذوفٍ أي حَمْلاً مثلَ حملِك إياه على مَنْ قبلَنا أو على أنه صفةٌ لإصراً أي إصراً مثلَ الإصرِ الذي حَمَلته على مَنْ قبلنا وهو ما كُلّفه بنو إسرائيل من بخْعِ النفس في التوبة وقطع موضِعِ النجاسةِ وخمسينَ صلاةً في يوم وليلة وصرفِ رُبُع المال للزكاة وغيرِ ذلك من التشديدات فإنهم كانوا إذا أتَوْا بخطيئة حَرُم عليهم من الطعام بعضُ ما كان حلالاً لهم قال الله تعالى فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ وقد عصم الله ﷿ بفضله ورحمته هذه الأمة عن أمثال ذلك وأنزل في شأنهم وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ والاغلال التى كَانَتْ عليهم وقال ﷺ بُعثتُ بالحنيفية السهلة السَّمْحة وعن العقوبات التي عوقب بها الأولون من المسْخِ والخسْف وغيرِ ذلك قال ﷺ رُفع عن أُمَّتي الخسفُ والمسخُ والغَرَق

{كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الذين مِن قَبْلِنَا} “'bizden öncekilere yüklediğin gibi.'”; hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olmak üzere nasb mahallindedir; yani 'bizden öncekilere yüklediğin yükleme gibi bir yükleme ile' yahut {إِصْرًا} kelimesinin sıfatıdır; yani 'bizden öncekilere yüklediğin o ağır yük gibi ağır bir yük [yükleme]'. Bu da İsrâiloğullarına tövbede nefislerini öldürmek, necaset bulaşan yeri kesip atmak, bir gün ve gecede elli vakit namaz kılmak, malın dörtte birini zekât olarak vermek ve benzeri ağır yükümlülüklerle emrolunan şeylerdir. Zira onlar bir günah işlediklerinde kendilerine helal olan bazı yiyecekler haram kılınırdı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin zulmü sebebiyle, kendilerine helal kılınmış olan temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık.” Allah azze ve celle lütuf ve rahmetiyle bu ümmeti bu gibi şeylerden korumuş ve onların hakkında {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ والاغلال التى كَانَتْ عليهم} “Onların üzerindeki ağır yükü ve zincirleri kaldırıp atar.” âyetini indirmiştir. O sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Ben kolay ve müsamahakâr olan Hanif diniyle gönderildim' buyurmuştur. Öncekilerin çarptırıldığı sûret değiştirme (mesh) ve yere batırılma (hasf) gibi cezalara dair ise o sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ümmetimden yere batırılma, sûret değiştirme ve suda boğulma [azabı] kaldırılmıştır' buyurmuştur.

{رَبَّنَا وَلَا تُحَمّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} عطفٌ على ما قبله واستعفاءٌ عن العقوبات التي لا تُطاق بعد الاستعفاء عما يؤدي إليها التفريطُ فيه من التكاليف الشاقةِ التي لا يكاد مَنْ كُلِّفها يخلو عن التفريط فيها كأنه قيل لا تكلِّفْنا تلك التكاليفَ ولا تعاقِبْنا بتفريطنا في المحافظة عليها فيكونُ التعبيرُ عن إنزال العقوباتِ بالتحميل باعتبار ما يؤدي إليها وقيل هو تكريرٌ للأول وتصوير للإصر بصورة مالا يُستطاع مبالغة وقيل هو استعفاءٌ عن التكليف بما لا تفي به الطاقةُ البشرية حقيقة فيكون دليلاً على جواره عقلاً وإلا لما سُئل التخلص عنه والتشديد ههنا لتعدية الفعل إلى مفعول ثانٍ

{رَبَّنَا وَلَا تُحَمّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} “'Rabbimiz, bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma!'”; öncesine matuftur; kendisiyle mükellef kılınan kimsenin ihmalinden neredeyse uzak kalamayacağı meşakkatli mükellefiyetlerdeki ihmalin yol açacağı cezalardan affını istemenin ardından, tahammül edilemez cezalardan affını istemektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Bize o meşakkatli teklifleri yükleme ve onları korumadaki ihmalimiz sebebiyle bizi cezalandırma.' Dolayısıyla cezaların indirilmesinden 'tahmil' (yükleme) olarak bahsedilmesi, ona yol açan şey hasebiyledir. Bunun birincinin tekrarı olduğu ve mübalağa maksadıyla ağır yükün güç yetirilemeyecek bir şey suretinde tasvir edildiği de söylenmiştir. Bunun hakiki manada beşer takatinin yetmeyeceği şeyle mükellef kılınmaktan affını isteme olduğu da söylenmiştir; bu takdirde aklen caiz olduğuna delil olur, aksi takdirde ondan kurtulma talebinde bulunulmazdı. Buradaki şedde fiili ikinci mef'ûle geçişli kılmak içindir.

{واعف عَنَّا} أي آثارِ ذنوبنا

{واعف عَنَّا} “Bizi affet;”; yani günahlarımızın izlerini sil,

{واغفر لَنَا} واستُرْ عيوبَنا ولا تفضَحْنا على رءوس الأشهادِ

{واغفر لَنَا} “bizi bağışla;”; ayıplarımızı ört ve şahitlerin huzurunda bizi rezil etme,

{وارحمنا} وتعطَّفْ بنا وتفضَّلْ علينا وتقديمُ طلبِ العفوِ والمغفرةِ على طلب الرحمةِ لما أن التخلِيَةَ سابقةٌ على التحلية

{وارحمنا} “bize merhamet et!”; bize şefkat göster ve bize lütufta bulun. Af ve mağfiret talebinin rahmet talebinden önce getirilmesi, arındırmanın (tahliyenin) süslemeden (tahliyeden) önce gelmesindendir.

{أَنتَ مولانا} سيدُنا ونحن عبيدُك او ناصرنا اومتولى أمورِنا

{أَنتَ مولانا} “Sen bizim Mevlâmızsın,” Efendimizsin, biz de Senin kullarınız yahut yardımcımız veya işlerimizi üstlenenimizsin;