{وفضلا} صفة محذوفةٌ لدلالة المذكور عليها كما في قولِه تعالى فانقلبوا بِنِعْمَةٍ مّنَ الله وَفَضْلٍ ونظائرِه أي وفضلاً كائناً منه تعالى أي خلَفاً مما أنفقتم زائداً عليه في الدنيا وفيه تكذيبٌ للشيطان وقيل ثواباً في الآخرة
{وفضلا} “ve bir lütuf/fazilet [vaad eder].”; zikredilenin delalet etmesinden ötürü sıfatı mahzuftur; nitekim Allah Teâlâ'nın {فانقلبوا بِنِعْمَةٍ مّنَ الله وَفَضْلٍ} “Allah'tan bir nimet ve lütufla döndüler” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi. Yani Allah Teâlâ'dan olan bir lütuf [vaad eder]; yani infak ettiğinizin yerine dünyada fazlasıyla bir karşılık [vaad eder]. Bunda şeytanı yalanlama vardır. Ahirette bir sevap [olduğu] da söylenmiştir.
{والله واسع} قدرةً وفضلاً فيحقق ما وعدكم به من المغفرة وإخلافِ ما تنفقونه
{والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır;”; kudret ve lütuf bakımından [geniştir], dolayısıyla size vaad ettiği bağışlanmayı ve infak ettiğinizin yerine fazlasını vermeyi gerçekleştirir.
{عَلِيمٌ} مبالِغٌ في العلمِ فيعلم إنفاقَكم فلا يكاد يُضيع أجرَكم أو يعلمُ ما سيكون من المغفرة والفضل فلا احتمال للخُلْف في الوعد والجملةُ تذييلٌ مقررٌ لمضمونِ ما قبله
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.”; ilimde mübalağa sahibidir, dolayısıyla infakınızı bilir ve ecrinizi asla zayi etmez; yahut bağışlanma ve lütuftan ne olacağını bilir, dolayısıyla vaadden dönme ihtimali yoktur. Cümle, öncesinin içeriğini pekiştiren bir tezyîldir.
{يُؤْتِى الْحِكْمَةَ} قال مجاهد الحِكمةُ هي القرآنُ والعلمُ والفِقهُ روي عن ابن نجيح أنها الإصابة في القول والعمل وعن إبراهيم النخعي أنها معرفة معاني الأشياء وفهمُها وقيل هي معرفةُ حقائِقِ الأشياءِ وقيل هي الإقدامُ على الأفعال الحسنةِ الصائبة وعن مقاتل أنها تفسر في القرآن بأربعة أوجهٍ فتارةً بمواعظِ القرآنِ وأخرى بما فيه من عجائب الأسرار ومرةً بالعلم والفهم وأخرى بالنبوة ولعل الأنسبَ بالمقام ما ينتطم الأحكامَ المبينة في تضاعيفِ الآياتِ الكريمةِ من أحد الوجهين الأولين ومعنى إيتائِها تبيينُها والتوفيقُ للعلم والعمل بها أي بينها ويوفِّقُ للعلم والعمل بها
{يُؤْتِى الْحِكْمَةَ} “Hikmeti verir;”; Mücâhid şöyle demiştir: Hikmet; Kur'an, ilim ve fıkıhtır. İbn Necîh'ten onun sözde ve amelde isabet etmek olduğu; İbrâhîm en-Nehaî'den ise eşyanın manalarını bilmek ve onları kavramak olduğu rivayet edilmiştir. Eşyanın hakikatlerini bilmek olduğu da söylenmiştir. Güzel ve doğru fiillere yönelmek olduğu da söylenmiştir. Mukâtil'den ise Kur'an'da dört vecihle tefsir edildiği rivayet edilmiştir: Bazen Kur'an'ın öğütleri, bazen onda bulunan sırlı incelikler, bazen ilim ve anlayış, bazen de peygamberlik ile. Bu makama en uygun olanı, ilk iki vecihten kerim ayetlerin aralarında açıklanan hükümleri içine alanıdır. Hikmetin verilmesinin anlamı; onun açıklanması ve onunla ilim ve amel etmeye muvaffak kılınmasıdır; yani onu açıklamış ve onunla ilim ve amel etmeye muvaffak kılmaktadır.
{من يشآء} من عباده أن يؤتيها إياه بموجب سعةِ فضلِه وإحاطةِ علمه كما آتاكم ما بيّنه في ضمن الآي من الحِكَم البالغة التي يدور عليها فلَكُ منافعِكم فاغتنموها وسارعوا إلى العمل بها والموصولُ مفعول أول ليؤتي قدم عليه الثاني للعناية به والجملةُ مستأنفة مقرّرةٌ لمضمون ما قبلها
{من يشآء} “dilediğine”; kullarından, lütfunun genişliği ve ilminin kuşatıcılığı gereğince kendisine hikmet vermeyi dilediği kimseye [verir]. Nitekim ayetler zımnında menfaatlerinizin etrafında döndüğü açık hikmetlerden beyan ettiklerini size verdiği gibi; öyleyse bunları ganimet bilin ve onlarla amel etmeye koşun. İsm-i mevsul ({من}), {يُؤْتِى} fiilinin birinci mef‘ûlüdür; ikinci mef‘ûl ({الْحِكْمَةَ}) ona önem verilmesinden ötürü öne geçirilmiştir. Cümle, öncesinin içeriğini pekiştiren müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir.
{وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} على بناء المفعول وقرئ على البناء للفاعل أي ومن يؤتهِ اللَّهُ الحكمةَ واظهار في مقام الإضمارِ لإظهار الاعتناءِ بشأنها وللإشعار بعِلة الحِكم
{وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} “Kime de hikmet verilmişse”; meçhul sîgasıyladır. Fâil (etken) sîgasıyla da okunmuştur; yani 'kime Allah hikmeti verirse'. Zamir makamında açık isim olarak getirilmesi ({الْحِكْمَةَ}), onun şanına gösterilen ihtimamı ortaya koymak ve hükmün illetini bildirmek içindir.
{فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا} أي أيَّ خيرٍ كثير فإنه قد خِيرَ له خيرُ الدارين
{فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا} “muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir.”; yani ne büyük çok bir hayır [verilmiştir]! Zira onun için iki cihanın hayrı seçilmiştir.
{وَمَا يَذَّكَّرُ} أي وما يتعظ بما أوتي من الحكمة أو وما يتفكر فيها
{وَمَا يَذَّكَّرُ} “Düşünüp öğüt almaz”; yani kendisine verilen hikmetten öğüt almaz yahut onu tefekkür etmez,
{إِلَاّ أُوْلُواْ الألباب} أي العقولِ الخالصةِ عن شوائب الوهم والرّكونِ إلى مشايعة الهوى وفيهِ من الترغيبِ في المحافظة على الأحكام الواردةِ في شأن الإنفاق مالا يخفى والجملةُ إما حالٌ أو اعتراض تذييلي
{إِلَاّ أُوْلُواْ الألباب} “ancak akıl sahipleri.”; yani vehim şaibelerinden ve hevaya uymaya meyletmekten arınmış hâlis akıl sahipleri. Bunda, infak konusunda gelen hükümlere riayet etmeye teşvik olduğu gizli değildir. Cümle ya hâl ya da tezyîlî bir itiraziyyedir (ara cümledir).
{وَمَا أَنفَقْتُم مّن نَّفَقَةٍ} بيانٌ لحكمٍ كلي شاملٍ أفراد النفقاتِ وما في حكمها إثرَ بيانِ حكمِ ما كان منها فِى سَبِيلِ الله وَمَا إما شرطيةٌ أو موصولةٌ حُذف عائدُها من الصلة أي وما أنفقتموه من نفقة أي أيِّ نفقةٍ كانت في حق أو باطلٍ في سرَ أو علانية قليلةٍ أو كثيرة
{وَمَا أَنفَقْتُم مّن نَّفَقَةٍ} “Her ne infak ettiyseniz”; Allah yolunda olan infakın hükmünün beyanının ardından, tek tek infak türlerini ve onun hükmünde olanları kapsayan küllî bir hükmün beyanıdır. {وَمَا} ya şart edatıdır ya da sıladan âid zamiri hazfedilmiş mevsuldür; yani 'her ne infak ettiyseniz'; ister hakta ister batılda, ister gizli ister aşikâr, ister az ister çok, herhangi bir nafaka olsun.
{أَوْ نَذَرْتُم} النذرُ عقدُ الضمير على شئ والتزامُه وفعلُه كضرب ونصر
{أَوْ نَذَرْتُم} “veya adadıysanız”; nezir (نَذْر), kalbin bir şeye bağlanması ve onu yükümlülük altına almasıdır; mazi fiili darabe ve nasara babındandır (nezere-yenziru/yenzuru).
{مّن نَّذْرٍ} أيِّ نذرٍ كان في طاعةٍ أو معصية بشرطٍ أو بغير شرط متعلقٍ بالمال أو بالأفعال كالصيامِ والصلاةِ ونحوهما
{مّن نَّذْرٍ} “bir adak;”; ister itaatte ister günahta, ister şartlı ister şartsız, ister malla ister oruç ve namaz gibi fiillerle ilgili olsun, herhangi bir adak.
{فَإِنَّ الله يَعْلَمُهُ} الفاء على الأول داخلةٌ على الجواب وعلى الثاني مزيدةٌ في الخبر وتوحيدُ الضمير مع تعدّدِ متعلَّق العلم لاتحاد المرجع بناءً على كون العطف بكلمة أو كما في قولك زيدٌ أو عمرٌو أكرمتُه ولا يقال أكرمتهما ولهذا صير إلى التأويل في قوله عز وعلا وَإِذَا رَأَوْاْ تجارة أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا وأخرى إلى المؤخَّر رعايةً للقُرب كما في هذه الآية الكريمةِ وفي قولِه تعالى وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً وحملُ النظم على تأويلها بالمذكور ونظائِره أو على حذف الأول ثقةً بدلالة الثاني عليهِ كَما في قوله تعالى والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ الله وقوله
{فَإِنَّ الله يَعْلَمُهُ} “şüphesiz Allah onu bilir.”; fâ harfi, birinci ihtimale göre ({مَا}'nın şart olmasına göre) cevaba dahil olmuştur, ikinci ihtimale göre ({مَا}'nın mevsul olmasına göre) ise habere fazladan eklenmiştir (zâiddir). İlim müteallakının (bilinen şeylerin) birden fazla olmasına rağmen zamirin tekil gelmesi, atfın {أَوْ} (veya) kelimesiyle olmasına binaen merciin bir olması sebebiyledir; nitekim senin “Zeyd veya Amr, ona ikram ettim” demen gibidir, “ikisine ikram ettim” denilmez. Bu sebeple Aziz ve Celil olan Allah'ın {وَإِذَا رَأَوْاْ تجارة أَوْ لَهْواً انفضوا إِلَيْهَا} “Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar” kavlinde tevil yoluna gidilmiş; bazen de bu kerim ayette ve Allah Teâlâ'nın {وَمَن يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً} “Kim bir hata veya bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” kavlinde olduğu gibi yakınlık gözetilerek sonraki lafza râci kılınmıştır. İfadenin 'zikredilen' ve benzeri ile tevil edilmesine yahut ikincinin delaletine güvenilerek birincinin hazfedilmesine hamletmek -nitekim Allah Teâlâ'nın {والذين يَكْنِزُونَ الذهب والفضة وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ الله} “Altın ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar” kavlinde ve şairin şu kavlinde olduğu gibi-:
نحن بما عندنا وأنت بما ... عندك راضٍ والرأيُ مختلفُ
“Biz yanımızdakiyle, sen de yanındakiyle ... memnunuz; oysa görüşler farklıdır.”
ونحوِهما مما عُطف فيه بالواو الجامعةِ تعسفٌ مستغنىً عنه نعم يجوز إرجاعُ الضمير إلى مَا على تقدير كونها موصولة وتصديرُ الجملة بإن لتأكيدِ مضمونِها إفادةً لتحقيق الجزاء فإنه تعالى يجازيكم عليه ألبتةَ إنْ خيراً فخيرٌ وإنْ شرًّا فشرٌّ فهو ترغيبٌ وترهيب ووعدٌ ووعيد
ve cem edici vâv ile atfedilen benzeri durumlarda [bu tür tevillere gitmek] gereksiz bir zorlamadır. Evet, {مَا}'nın mevsul olması takdirinde zamirin ona döndürülmesi caizdir. Cümlenin {إِنَّ} ile başlatılması, cezanın (karşılığın) gerçekleşeceğini bildirmek suretiyle içeriğini pekiştirmek içindir; çünkü Allah Teâlâ hayırsa hayırla, şerse şerle kesinlikle size onun karşılığını verecektir. Dolayısıyla bu, bir rağbet ettirme ve sakındırma, bir vaad ve tehdittir.
{وَمَا للظالمين} بالإنفاق والنذر في المعاصي أو بمنع الصدقاتِ وعدمِ الوفاء بالنذر أو بإنفاق الخبيثِ أو بالرياء والمنِ والأذى وغيرِ ذلك ما ينتظمُه معنى الظلم الذي هو عبارة عن وضع الشئ في غير موضعِه الذي يحِقُّ أن يوضعَ فيه
{وَمَا للظالمين} “Zalimler için yoktur”; günahlarda infak ve nezirde bulunarak, yahut sadakaları engelleyip adağa vefa göstermeyerek, yahut murdar/kötü malı infak ederek, yahut riya, başa kakma ve eziyetle ve zulmün -ki bir şeyi konulması gereken hak yerinden başka bir yere koymaktan ibarettir- manasının kapsadığı diğer şeylerle [zalim olanlar için yoktur],
{مِنْ أَنصَارٍ} أي أعوان ينصرونهم من بأس الله وعقابه لاشفاعه ولا مدافعةً وإيرادُ صيغة الجمع لمقابلة الظالمين أي وما لظالم من الظالمين نصيرٍ من الأنصار والجملةُ اسئناف مقرِّرٌ لما فيما قبله من الوعيد مفيد لفظاعة حالِ مَنْ يفعل ما يفعل من الظالمين لتحصيل الأعواذ ورعاية الخُلاّن
{مِنْ أَنصَارٍ} “hiçbir yardımcı”; yani ne şefaatle ne de savunmayla onları Allah'ın azabından ve cezasından kurtaracak yardımcılar [yoktur]. Çoğul sîgasının getirilmesi 'zalimler'e mukabele içindir; yani o zalimlerden hiçbir zalim için yardımcılardan tek bir yardımcı bile yoktur. Cümle, öncesindeki tehdidi pekiştiren ve zalimlerden bu yaptıklarını sığınaklar elde etmek ve dostları gözetmek için yapanların durumunun çirkinliğini ifade eden müste'nefedir.
{إِن تُبْدُواْ الصدقات فَنِعِمَّا هِىَ} نوعُ تفصيلٍ لبعض ما أُجمل في الشرطية وبيان له ولذلك تُرك العطف بينهما أي إن تُظهِروا الصدقاتِ فنِعمَ شيئاً إبداؤُها بعد أن لم يكن رياء وسمعه وقرئ بفتح النون وكسر العين على الأصل وقرئ بكسر النون وسكون العين وقرئ بكسر النون وإخفاءِ حركة العين وهذا في الصدقات المفروضة وأما في صدقة التطوعِ فالإخفاءُ أفضلُ وهي التي أريدتْ بقولِه تعالى
{إِن تُبْدُواْ الصدقات فَنِعِمَّا هِىَ} “Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir!”; şart cümlesinde mücmel bırakılan hususların bir kısmının bir tür tafsilatı ve açıklamasıdır; bundan dolayı aralarındaki atıf terk edilmiştir. Yani sadakaları aşikâr verirseniz -riya ve gösteriş olmaması şartıyla- onların açığa vurulması ne güzel bir şeydir! Asla uygun olarak nûn'un fethası ve ayn'ın kesresiyle ({نَعِمَّا}); nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnuyla ({نِعْمَا}); nûn'un kesresi ve ayn'ın harekesinin ihtilâsıyla/gizlenmesiyle de okunmuştur. Bu, farz olan sadakalardadır; nâfile sadakada ise gizlemek daha faziletlidir. Allah Teâlâ'nın şu kavliyle kastedilen de odur:
{وَإِن تُخْفُوهَا} أي تعطوها خُفية
{وَإِن تُخْفُوهَا} “Eğer onları gizler”; yani gizlice verir,
{وَتُؤْتُوهَا الفقراء} ولعل التصريحَ بإيتائها الفقراءَ مع أنه واجبٌ في الإبداء أيضاً لما أن الإخفاءَ مظِنةُ الالتباسِ والاشتباه فإن الغنيَّ ربما يدّعي الفقرَ ويُقدمُ على قَبول الصدقةِ سرا ولا
{وَتُؤْتُوهَا الفقراء} “ve onları fakirlere verirseniz”; açıkça vermede de vacip olduğu halde onların fakirlere verilmesinin açıkça zikredilmesi, gizlemenin iltibas ve şüphe mahalli olmasından dolayıdır; zira zengin kimse gizlice fakirlik iddia edip sadakayı kabul etmeye cüret edebilir, fakat
٢٧٢ - البقرة يفعل ذلك عند الناس
272 - el-Bakara bunu insanların yanında yapmaz.
{فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ} أي فالإخفاءِ خيرٌ لكم من الإبداء وهذا في التطوع ومن لم يعرف بالمال وأما في الواجب فالأمرُ بالعكس لدفع التهمة عن ابن عباس ﵄ صدقةُ السر في التطوع تفضُل علانيتها سبعين ضعفاً وصدقة الفريضة علا نيتها أفضلُ من سرّها بخمسة وعشرين ضِعفاً
{فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ} “bu sizin için daha hayırlıdır”; yani gizlemek sizin için açığa vurmaktan daha hayırlıdır. Bu, nâfilede ve zenginliğiyle tanınmayan kimsededir. Vacipte (farz sadakada) ise töhmeti savmak için durum bunun aksinedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: Nâfilede gizli sadaka, aşikâr olanından yetmiş kat üstündür; farz olan sadakanın aşikâr verilmesi ise gizlisinden yirmi beş kat daha faziletlidir.
{وَيُكَفّرُ عَنكُم مّن سَيّئَاتِكُمْ} أي والله يكفر أو الإخفاء ومن تبعيضية أي شيئاً من سيئاتكم كما سترتموها وقيل مزيدةٌ على رأي الأخَفْشِ وقرئ بالتاء مرفوعاً ومجزوماً على ان الفعل للصدقات وقرئ بالنون مرفوعاً عطفاً على محل ما بعد الفاء أو على أنَّه خبرُ مبتدإٍ محذوف أي ونحن نكفرُ أو على أنها جملةٌ مبتدأةٌ من فعل وفاعل وقرئ مجزوماً عطفاً على محل الفاء وما بعده لأنه جوابُ الشرط
{وَيُكَفّرُ عَنكُم مّن سَيّئَاتِكُمْ} “ve [Allah] günahlarınızdan bir kısmını örter.”; yani Allah örter yahut gizleme eylemi örter. {مّنْ} teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); yani siz onu örttüğünüz gibi [O da] günahlarınızdan bir kısmını örter. Ahfeş'in görüşüne göre zâid olduğu da söylenmiştir. Fiilin sadakalara ait olması üzere tâ ile merfû ({تُكَفِّرُ}) ve meczûm ({تُكَفِّرْ}) olarak da okunmuştur. Fâ'dan sonrasının mahalline atfen yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olması üzere nûn ile merfû ({نُكَفِّرُ}) -yani 've Biz örteriz'- veya fiil ve fâilden oluşan müstakil bir cümle olarak da okunmuştur. Şartın cevabı olması hasebiyle fâ ve sonrasının mahalline atfen meczûm ({نُكَفِّرْ}) olarak da okunmuştur.
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ} من الإسرار والإعلان
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan”; gizleme ve açığa vurma türünden,
{خَبِيرٌ} فهو ترغيب في الإسرار
{خَبِيرٌ} “hakkıyla haberdardır.”; dolayısıyla bu, gizlemeye bir teşviktir.
{لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} أي لا يجب عليك أن تجعلهم مهدبين إلى الإتيان بما أُمروا به من المحاسن والانتهاءِ عمَّا نُهوا عنهُ من القبائح المعدودة وإنما الواجبُ عليك الإرشادُ إلى الخير والحثُ عليه والنهيُ عن الشر والردعُ عنه بما أُوحِىَ إِلَيْكَ من الآياتِ والذكرِ الحكيم
{لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} “Onları doğru yola iletmek senin üzerine vazife değildir;”; yani emrolundukları güzellikleri yerine getirmeye ve sayılan çirkinliklerden nehyedildikleri şeylerden vazgeçmeye onları hidayete ermiş kılmak sana vacip değildir. Sana vacip olan ancak sana vahyolunan ayetler ve hikmet dolu zikir (Kur'an) ile hayra irşad etmek, ona teşvik etmek, şerden nehyetmek ve ondan men etmektir.
{ولكن الله يَهْدِى} هدايةً خاصَّةً موصِلةً إلى المطلوب حتماً
{ولكن الله يَهْدِى} “fakat Allah hidayete erdirir”; matluba kesin olarak ulaştıran özel bir hidayetle,
{مَن يَشَآء} هدايتَه إلى ذلك ممن يتذكر بما ذُكّر ويتبعُ الحق ويختار الخيرَ والجملةُ معترضة جيء بها على تلوينِ الخطابِ وتوجيهِه إلى رسول الله ﷺ مع الالتفات إلى الغَيبة فيما بين الخطابات المتعلقة بالمكلفين مبالغةً في حملهم على الامتثال فإن الإخبارَ بعدم وجوب تدارُك أمرِهم على النبيِّ ﷺ مُؤْذنٌ بوجوبه عليهم حسبما ينطِق به ما بعده من الشرطية وقيل لما كثُر فقراءُ المسلمين نهى رسول الله ﷺ السلمين عن التصدق على المشركين كي تحمِلَهم الحاجة على الدخول في الإسلام فنزلت أي ليس عليك هُدى مَنْ خالفك حتى تمنعَهم الصدقةَ لأجل دخولهم في الإسلام فلا التفاتَ حينئذٍ في الكلام وضميرُ الغيبة للمعهودين من فقراءِ المشركين بل فيه تلوينٌ فقط وقوله تعالى
{مَن يَشَآء} “dilediğini;”; hatırlatılan şeyle ibret alan, hakka uyan ve hayrı seçen kimselerden buna hidayetini dilediği kimseyi. Cümle, mükelleflerle ilgili hitaplar arasında gaibe iltifat yapılmakla birlikte, hitabın üslubunu değiştirip (telvîn-i hitap) Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi suretiyle getirilmiş bir mu'tarızadır (ara cümledir); bu da onları emre uymaya sevk etmede mübalağa içindir. Zira onların durumunu düzeltmenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vacip olmadığının bildirilmesi, sonrasındaki şart cümlesinin ifade ettiği üzere onların üzerine vacip olduğunu bildirir. Şöyle de denilmiştir: Müslüman fakirler çoğalınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ihtiyaç onları İslâm'a girmeye sevk etsin diye Müslümanları müşriklere sadaka vermekten nehyetti, bunun üzerine bu ayet indi; yani sana muhalefet edenlerin hidayeti senin üzerine vazife değildir ki İslâm'a girmeleri için onları sadakadan menedesin. Bu takdirde kelamda iltifat yoktur ve gaib zamiri bilinen müşrik fakirler içindir; aksine onda sadece hitabın üslubunu değiştirme (telvîn) vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ} على الأول التفات من الغيبة إلى خطاب الملكفين لزيادة هزّهم نحو الامتثال وعلى الثاني تلوينٌ للخطاب بتوجيهه إليهم وصرفهِ عنِ النبيِّ ﷺ وما شرطيةٌ جازمةٌ لتنفقوا منتصبةٌ به على المفعولية ومن تبعيضيةٌ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ صفة لاسم الشرط مبيّنةٌ ومخصصةٌ له أي أيِّ شئ تنفقوا كائنٌ من مال
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ} “Hayır olarak her ne harcarsanız”; birinci ihtimale göre, emre uymaya onları daha fazla harekete geçirmek için gaibden mükelleflere hitaba iltifattır; ikinci ihtimale göre ise hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den çevrilip onlara yöneltilmesiyle hitabın üslubunun değiştirilmesidir (telvîndir). {مَا}, {تُنفِقُواْ}'yu cezmeden şart edatıdır ve mef'ûl olarak onunla mansubdur. {مِنْ} ise şart ismine sıfat olan, onu açıklayan ve tahsis eden mahzuf bir kelimeye müteallık teb'îziyyedir; yani maldan olan her neyi infak ederseniz,
{فَلاِنفُسِكُمْ} أي فهو لأنفسكم لا ينتفع به غيرُكم فلا تمنوا على من أعطيتموه ولا تؤذوه ولا تنفقوا من الخبيث أو فنفعُه الدينيَّ لكم لا لغيركم من الفقراء حتى تمنعوه ممن لا ينتفع به من حيث الدينُ من فقراء المشركين
{فَلاِنفُسِكُمْ} “kendi nefsiniz içindir;”; yani o ancak kendiniz içindir, ondan başkası faydalanmaz; öyleyse verdiğiniz kimseye başa kakmayın, ona eziyet etmeyin ve murdar/kötü maldan infak etmeyin. Yahut onun dinî menfaati fakirlerden başkasına değil, sizedir; dolayısıyla din bakımından bundan yararlanmayan müşrik fakirlerden onu esirgemeyin.
{وَمَا تُنفِقُونَ إِلَاّ ابتغاء وَجْهِ الله} استثناءٌ من أعم العللِ أو أعم الأحوال أي ليست نفقتكم لشئ من الأشياء إلالابتغاء وجه الله أو ليست في حالٍ من الأحوالِ إلا حال ابتغاء وجه الله فما بالُكم تمنون بها وتنفقون الخبيثَ الذي لا يوجد مثلُه إلى الله تعالى وقيل هو في معنى النهي
{وَمَا تُنفِقُونَ إِلَاّ ابتغاء وَجْهِ الله} “Siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz.”; en umumi illetlerden yahut en umumi hâllerden bir istisnadır; yani sizin infakınız Allah'ın rızasını istemekten başka hiçbir şey için değildir yahut Allah'ın rızasını arama hâli dışında hiçbir hâlde değildir. O halde size ne oluyor ki başa kakıyorsunuz ve benzeri Allah Teâlâ'ya sunulamayacak murdar/kötü malı infak ediyorsunuz? Nehiy anlamında olduğu da söylenmiştir.
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} أي أجرُه وثوابُه أضعافاً مضاعفة حسبما فُصّل فيما قبلُ فلا عذرَ لكم في أن ترغبوا عن أنفاقه
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} “Hayır olarak her ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir”; yani daha önce tafsil edildiği üzere onun ecri ve sevabı kat kat fazlasıyla [ödenir]; öyleyse onu infak etmekten yüz çevirmenize hiçbir mazeretiniz yoktur,
على أحسن الوجوهِ وأجملها فهو تأكيد وبيانٌ للشرطية السابقة أو يوفَّ إليكم ما يُخلِفُه وهو من نتائج دعائه ﵇ بقوله اللَّهم اجعل للمنفق خلفا وللمسك تلفاً وقيل حجت أسماءُ بنتِ أبي بكرٍ فأتتها أمُّها تسألها وهي مشركة فأبت أن تعطِيَها وعن سعيد بنِ جبير أنهم كانوا يتقون أن يرضخوا لقراباتهم من المشركين وروي أن ناساً من المسلمين كانت لهم أصهارٌ في اليهود ورَضاعٌ كانوا ينفقون عليهم قبل الإسلام فلما أسلموا كرهوا أن ينفقوهم فنزلت وهذا في غير الواجب وأما الواجب فلا يجوز صرفُه إلى الكافر وإن كان ذميًّا
en güzel ve en latif vecihlerle. Dolayısıyla bu, önceki şart cümlesinin bir teyidi ve beyanıdır. Yahut onun yerini dolduracak olan size eksiksiz verilir ki bu da Peygamber aleyhisselâm'ın: “Allahım, infak edene yerine yenisini ver, cimrilik edene de telef ver!” duasının neticelerindendir. Şöyle de denilmiştir: Esmâ bint Ebî Bekir hacca gitti; müşrik olan annesi gelip ondan bir şey istedi, o da vermekten çekindi. Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre onlar müşrik akrabalarına az da olsa bir şey vermekten sakınıyorlardı. Müslümanlardan bazı kimselerin Yahudiler arasında hısımları ve süt akrabaları bulunduğu, İslâm'dan önce onlara nafaka verdikleri, müslüman olunca ise onlara infak etmeyi hoş görmedikleri ve bunun üzerine ayetin indiği rivayet edilmiştir. Bu, farz olmayan [sadaka] hakkındadır; farza (zekâta) gelince, zimmî de olsa kâfire verilmesi caiz değildir.
{وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} لا تنقصون شيئاً مما وُعدتم من الثواب المضاعف أو من الخلَف
{وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”; kat kat sevaptan veya yerine verilecek olandan size vaad edilen hiçbir şey eksiltilmez.
{لِلْفُقَرَاء} متعلقٌ بمحذوفٍ ينساقُ إليه الكلامُ كما في قوله ﷿ {في تسع آيات إلى فرعون} أي اعمِدوا للفقراء أو اجعلوا ما تنفقونه للفقراء أو صدقاتِكم للفقراء
{لِلْفُقَرَاء} “[Sadakalarınız] o fakirler içindir”; kelamın akışının gösterdiği mahzuf bir kelimeye müteallıktır; nitekim Aziz ve Celil olan Allah'ın {في تسع آيات إلى فرعون} “Firavun'a giden dokuz mucize içinde” kavlinde olduğu gibi. Yani: Fakirleri hedefleyin veya infak ettiğiniz şeyleri fakirlere kılın yahut sadakalarınız fakirler içindir.
{الذين أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ الله} بالغزو والجهاد
{الذين أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ الله} “ki onlar Allah yolunda engellenmişlerdir;”; gazve ve cihad sebebiyle,
{لَا يستطيعون} لاشتعغالهم به
{لَا يستطيعون} “güç yetiremezler”; onunla (cihadla) meşguliyetlerinden ötürü,
{ضَرْبًا فِى الارض} أي ذهاباً فيها للكسب والتجارة وقيل هم أهلُ الصفة كانوا ﵃ نحواً من أربعمائة من فقراء المهاجرين يسكنون صُفّة المسجدِ يستغرقون أوقاتَهم بالتعلم والجهاد وكانوا يخرجون في كل سَريةٍ بعثها رسول الله ﷺ
{ضَرْبًا فِى الارض} “yeryüzünde dolaşmaya;”; yani kazanç ve ticaret için orada gidip gelmeye [güç yetiremezler]. Onların Ehl-i Suffe olduğu da söylenmiştir; onlar radıyallâhu anhüm Muhacirlerin fakirlerinden yaklaşık dört yüz kişi idiler, mescidin suffesinde kalır, vakitlerini ilim öğrenmek ve cihad ile geçirirlerdi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği her seriyyede sefere çıkarlardı.
{يَحْسَبُهُمُ الجاهل} بحالهم
{يَحْسَبُهُمُ الجاهل} “Bilmeyen kimse onları sanır”; onların durumunu bilmeyen kimse,
{أَغْنِيَاء مِنَ التعفف} أي من أجل تعفّفهم عن المسألة
{أَغْنِيَاء مِنَ التعفف} “iffet ve hayalarından dolayı zengin [sanır];”; yani istemekten çekinip iffetli davranmaları sebebiyle.
{تَعْرِفُهُم بسيماهم} أي تعرِف فقرَهم واضطرارهم بما تعايِنُ منهم من الضعف ورَثاثةِ الحال والخطابُ للرسول ﵇ أو لكل أحدٍ ممن له حظٌّ من الخطاب مبالغةً في بيان وضوحِ فقرهم
{تَعْرِفُهُم بسيماهم} “sen onları simalarından tanırsın;”; yani onlarda bizzat gördüğün zayıflık ve perişan hâl ile fakirliklerini ve çaresizliklerini tanırsın. Hitap, Peygamber aleyhisselâm'a yahut onların fakirliğinin açıklığını beyan etmede mübalağa için hitaba muhatap olabilecek herkese yöneliktir.
{لَا يسألون الناس إلحافاً} أي إلحاحاً وهو أن يلازِمَ السائلُ المسئول حتى يعطيَه من قولهم لَحفني من فضل لِحافِه أي أعطاني من فضل ما عنده والمعنى لا يسألونهم شيئاً وإن سألوا لحاجةٍ اضْطَرَّتهم إليه لم يُلِحّوا وقيل هو نفيٌ لكلا الأمرين جميعاً على طريقةِ قولِه ... على لا حب لا يُهتدَى لمنارهِ ... أي لا منارَ ولا اهتداء
{لَا يسألون الناس إلحافاً} “insanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler.”; yani ısrarla istemezler. İlhâf (إِلْحَاف); isteyenin, istenene kendisine verinceye kadar yapışıp durmasıdır. Bu, Arapların 'bana örtüsünün fazlasından verdi' (yani yanındakinin fazlasından verdi) sözünden gelir. Mana: Onlardan hiçbir şey istemezler; şayet kendilerini buna mecbur bırakan bir ihtiyaçtan ötürü isterlerse de ısrarcı olmazlar. Şairin: “... Açık bir yolda ki ne bir işaretine hidayet edilir ...” sözü -yani ne işaret vardır ne de hidayet bulma- kabilinden her iki durumun birden nefyi olduğu da söylenmiştir.
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ} فيجازيكم بذلك أحسن جزاء فهو ترغيبٌ في التصدق لاسيما على هؤلاء
{وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ الله بِهِ عَلِيمٌ} “Hayır olarak her ne harcarsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”; dolayısıyla bununla sizi en güzel şekilde mükâfatlandırır. Bu, özellikle bunlara sadaka vermeye bir teşviktir.
{الذين ينفقون أموالهم بالليل والنهار سِرّا وَعَلَانِيَةً} أي يعُمّون الأوقاتَ والأحوالَ بالخير والصدقة وقيل نزلت في شأن الصدِّيقِ ﵁ حيث تصدّق بأربعينَ ألفَ دينارٍ عشرةَ آلافٍ منه بالليل وعشرة بالنهار وعشرةٌ سراً وعشرةٌ علانية وقيل في عليَ ﵁ حين لم يكن عنده إلا أربعةُ دراهمَ فتصدق بكل واحد منها على وجهٍ من الوجوه المذكورة ولعل تقديمَ الليل على النهارِ والسرّ على العلانية للإيذان بمزية الإخفاء على الإظهار وقيل في رباط الخيل والإنفاق عليها
{الذين ينفقون أموالهم بالليل والنهار سِرّا وَعَلَانِيَةً} “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikâr infak edenler;”; yani bütün vakitleri ve hâlleri hayır ve sadaka ile kuşatırlar. Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiği söylenmiştir; zira o kırk bin dinar sadaka vermişti: bunun on binini gece, on binini gündüz, on binini gizli, on binini de aşikâr vermişti. Yanında sadece dört dirhemi bulunup her birini zikredilen bu vecihlerden biri üzere tasadduk ettiği zaman Ali radıyallâhu anh hakkında indiği de söylenmiştir. Gecenin gündüzden, gizlinin de aşikârdan öne geçirilmesi gizlemenin açığa vurmaya üstünlüğünü bildirmek içindir. At beslemek ve onlara infak etmek hakkında olduğu da söylenmiştir.
{فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبّهِمْ} خبرٌ للموصول والفاء للدلالة على سببية ما قبلَها لما بعدَها وقيل للعطف والخبر محذوف أي ومنهم الذين الخ ولذلك جوز
{فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبّهِمْ} “işte onların ecirleri Rableri katındadır;”; ism-i mevsulün haberidir. Fâ harfi, öncesinin sonrasına sebep olduğuna delalet etmek içindir. Atıf için olduğu ve haberin mahzuf bulunduğu da söylenmiştir; yani 'onlardan biri de şunlardır...'. Bundan dolayı caiz görülmüştür...
٢٧٥ - البقرة الوقفُ على علانية
275 - el-Bakara 'alâniyeten' ({عَلَانِيَةً}) kelimesi üzerinde vakıf yapmak.
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} تقدم تفسيره
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”; tefsiri önceden geçmişti.
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الربا} أي يأخُذونه والتعبيرُ عنه بالأكل لما أنه معظم ما قُصد به ولشيوعه في المطعومات مع ما فيه من زيادة تشنيعٍ لهم وهو الزيادةُ في المقدار او الأجل حسبما فُصّل في كتب الفقه وإنما كتب بالواو كالصلوة على لغة من يفخّم في أمثالها وزيدت الألفُ تشبيهاً بواو الجمع
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الربا} “Faiz yiyenler;”; yani onu alanlar. Ondan 'yeme' (ekl) diye bahsedilmesi, onunla kastedilen şeylerin çoğunluğunu oluşturması ve yiyeceklerde yaygın olması sebebiyledir; bununla birlikte onlara yönelik kınamayı artırma gayesi de vardır. O (riba), fıkıh kitaplarında ayrıntılarıyla anlatıldığı üzere miktarda veya vâdedeki fazlalıktır. Tıpkı {الصلوة} kelimesinde olduğu gibi vav ile yazılması, benzerlerinde tefhîm (kalın okuma) yapanların lügatine göredir; elif ise cemi vavına benzetilerek ziyade kılınmıştır.
{لَا يَقُومُونَ} أي من قبورهم إذا بُعثوا
{لَا يَقُومُونَ} “kalkamazlar;”; yani diriltildikleri zaman kabirlerinden.
{إِلَاّ كَمَا يَقُومُ الذى يَتَخَبَّطُهُ الشيطان} أي إلا قياماً كقيام المصروعِ وهو وارد على ما يزعُمون أن الشيطانَ يخبِط الإنسانَ فيُصرعُ والخبطُ الضربُ بغير استواء خبط العشواء
{إِلَاّ كَمَا يَقُومُ الذى يَتَخَبَّطُهُ الشيطان} “ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar.”; yani ancak sara nöbetine tutulmuş kimsenin kalkışı gibi kalkarlar. Bu, şeytanın insanı çarpıp sara nöbetine soktuğu yönündeki kabullerine göre varid olmuştur. Habt (خَبْط), gece körünün düzensiz çarpıp vurması (habtu'l-aşvâ) gibi gelişigüzel vurmaktır.
{مِنَ المس} أي الجنون وهذا أيضاً من زَعَماتهم أن الجِنيَّ يمَسّه فيختلِط عقلُه فلذلك يقال جُنَّ الرجل وهو متعلقٌ بما قبلَه من الفعل المنفى أي لايقومون من المس الذي بهم بسبب أكلِهم الربا أو بيقوم أو بيتخبّطه فيكون نهوضهم وسقوطهم كالمصروعين لالاختلال عقولِهم بل لأن الله تعالى أربى في بطونهم ما أكلوا من الربا فأثقلهم فصاروا مُخْبَلين ينهضون ويسقطون تلك سيماهم يُعرَفون بها عند أهل الموقف
{مِنَ المس} “delilikten ötürü”; yani delilikten. Bu da onların cinin insana dokunup aklını karıştırdığı yönündeki iddialarındandır; nitekim bu yüzden 'adam delirdi' (cünne'r-racul) denilir. Bu [ifade], öncesindeki menfi fiile taalluk eder; yani faiz yemeleri sebebiyle kendilerinde bulunan delilikten ötürü kalkamazlar. Yahut {يَقُومُ} fiiline veya {يَتَخَبَّطُهُ} fiiline taalluk eder; bu takdirde onların kalkıp düşmeleri akıllarının karışıklığından değil, bilakis Allah Teâlâ'nın yedikleri faizi karınlarında büyütüp onları ağırlaştırması ve böylece sersemleşip kalkıp düşmelerinden dolayı saralılar gibi olur. İşte bu, mahşer ehli nezdinde kendileriyle tanınacakları alametleridir.
{ذلك} إشارة إلى ما ذكر من حالهم وما في إسمِ الإشارةِ من معنى البعد للإيذان بفظاعة المشارِ إليه
{ذلك} “Bu;”; onların zikredilen hâline bir işarettir. İşaret ismindeki uzaklık manası, işaret edilen durumun vahametini ve kötülüğünü bildirmek içindir.
{بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا البيع مِثْلُ الربا} أي ذلك العقابُ بسبب أنهم نَظَموا الربا والبيعَ في سلك واحدٍ لإفضائهما إلى الربح فاستحلوه كاستحلاله وقالوا يجوز بيعُ درهمٍ بدرهمين كما يجوز بيعُ ما قيمتُه درهمٌ بدرهمين بل جعلوا الربا أصلاً في الحِل وقاسوا به البيعَ مع وضوح الفرق بينهما فإن أحدَ الدرهمين في الأول ضائعٌ حتماً وفي الثاني منجبرٌ بمِساس الحاجة إلى السلعة أو بتوقّع رَواجها
{بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا البيع مِثْلُ الربا} “onların: 'Alışveriş de tıpkı faiz gibidir' demelerindendir.”; yani bu ceza, her ikisinin de kâra ulaştırması bakımından faiz ile alışverişi aynı kefeye koyup, alışverişi helal saydıkları gibi faizi de helal saymaları ve 'Değeri bir dirhem olan malın iki dirheme satılması caiz olduğu gibi, bir dirhemin iki dirheme satılması da caizdir' demeleri sebebiyledir. Hatta aralarındaki farkın apaçık olmasına rağmen faizi helallikte asıl kılıp alışverişi ona kıyas etmişlerdir; zira birincisinde iki dirhemden biri kesinlikle zayi olmaktadır, ikincisinde ise mala olan ihtiyacın dokunmasıyla yahut malın revaç bulması beklentisiyle bu telafi edilmektedir.
{وَأَحَلَّ الله البيع وَحَرَّمَ الربا} إنكارٌ من جهة الله تعالى لتسويتهم وإبطالٌ للقياس لوقوعه في مقابلة النص مع ما أشيرَ إليهِ من عدم الاشتراك في المناطِ والجملةُ ابتدائيةٌ لا محلَّ لها من الإعراب
{وَأَحَلَّ الله البيع وَحَرَّمَ الربا} “Oysa Allah, alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır.”; Allah Teâlâ tarafından onların [bu ikisini] eşitlemelerine bir inkâr ve illet birliğinin bulunmadığına işaret edilmekle birlikte, nassa karşı vaki olduğu için bu kıyası iptaldir. Cümle i'rabdan mahalli olmayan istinafiyedir.
{فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ} أي فمن بلغه وعظٌ وزجرٌ كالنهي عن الربا وقرئ جاءتْه
{فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ} “Kime bir öğüt gelirse;”; yani kime faiz yasağı gibi bir öğüt ve sakındırma ulaşırsa. {جَاءتْه} şeklinde de okunmuştur.
{مّن رَّبّهِ} متعلق بجاءه أو بمحذوف وقعَ صفة لموعظةٌ والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة للإشعار بكون مجيءِ الموعظةِ للتربية
{مّن رَّبّهِ} “Rabbinden;”; {جَاءهُ} fiiline yahut {مَوْعِظَةٌ} kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Zamire izafetle birlikte rubûbiyet unvanının zikredilmesi, öğüdün gelişinin terbiye amaçlı olduğunu hissettirmek içindir.
{فانتهى} عطفٌ على جاءه فاتّعظَ بلا تراخٍ وتبِعَ النهيَ
{فانتهى} “ve o da [faizden] vazgeçerse;”; {جَاءهُ} fiiline matuftur; yani gecikmeksizin öğüt alır ve yasağa uyarsa.
{فَلَهُ مَا سَلَفَ} أي ما تقدم أخذُه قبل التحريم ولا يسترده منه وما مرتفعٌ بالظرف إنْ جُعلت مَنْ موصولةً وبالابتداء إن جُعلت شرطيةً على رأي سيبويهِ لعدم اعتماد الظرفِ على ما قبله
{فَلَهُ مَا سَلَفَ} “geçmişte olan kendisinindir;”; yani haram kılınmadan önce aldığı şeyler kendisinindir ve ondan geri alınmaz. Sîbeveyh'in görüşüne göre, zarfın öncesine dayanmaması sebebiyle {مَنْ} mevsul kabul edilirse {مَا} zarf ile merfudur; şayet şartiyye kabul edilirse mübteda olarak merfudur.
{وَأَمْرُهُ إِلَى الله} يجازيه على انتهائه إن كان عن قَبول الموعظةِ وصِدْقِ النية وقيل يَحْكُم في شأنه ولا اعتراضَ لكم عليه
{وَأَمْرُهُ إِلَى الله} “ve onun işi Allah'a kalmıştır.”; öğüdü kabulden ve niyetin doğruluğundan kaynaklanmışsa vazgeçmesine karşılık onu mükâfatlandırır. Onun durumu hakkında hüküm verir ve sizin ona hiçbir itiraz hakkınız yoktur, şeklinde de açıklanmıştır.
{وَمَنْ عَادَ} أي إلى تحليل الربا
{وَمَنْ عَادَ} “Kim de tekrar dönerse;”; yani faizi helal saymaya.
{فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى مِنْ عَادٍ والجمعُ باعتبارِ المَعْنى كَما أنَّ الإفرادَ في عاد باعتبار اللفظ وما فيه من معنى البُعد للإشعارِ ببُعد منزلتِهم في الشر والفساد
{فَأُوْلَئِكَ} “işte onlar;”; {مِنْ عَادٍ} lafzına işarettir. {عَادَ} fiilindeki tekillik lafza göre olduğu gibi, buradaki çoğulluk da mana itibarıyladır. Bundaki uzaklık manası ise, onların şer ve fesattaki mertebelerinin uzaklığını bildirmek içindir.
{أصحاب النار} أيْ مُلازمُوهَا
{أصحاب النار} “ateş ehlidirler;”; yani oradan hiç ayrılmayacak olanlardır.
{هم فيها خالدون} ما كثون فيها أبداً والجملةُ مقررة لما قبلها
{هم فيها خالدون} “onlar orada ebedî kalacaklardır.”; orada sonsuza dek kalıcılardır. Cümle, öncesini pekiştirmektedir.
٢٧٦ - ٢٧٧ ٢٧٨ ٢٧٩ البقرة
276 - 277 278 279 el-Bakara
{يَمْحَقُ الله الربا} أي يذهب ببركته ويُهلِكُ المالَ الذي يدخُل فيه
{يَمْحَقُ الله الربا} “Allah faizi mahveder;”; yani bereketini giderir ve içine girdiği malı helak eder.
{وَيُرْبِى الصدقات} يُضاعفُ ثوابَها ويبارُك فيها ويزيدُ المالَ الذي اخرجت منه الصدقةَ ويُربيها كما يربّي أحدكم مهره وعنه ﵊ ما نقصت زكاة من مال قطُّ
{وَيُرْبِى الصدقات} “sadakaları ise bereketlendirip artırır.”; sevabını kat kat artırır, onu bereketlendirir, içinden sadaka çıkarılan malı çoğaltır ve birinizin tayını büyüttüğü gibi onu büyütüp artırır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Zekât hiçbir malı asla eksiltmemiştir.”
{والله لَا يُحِبُّ} أي لا يرضى لأن الحبَّ مختصٌّ بالتوابين
{والله لَا يُحِبُّ} “Allah sevmez;”; yani razı olmaz; çünkü sevgi tövbe edenlere mahsustur.
{كُلَّ كَفَّارٍ} مُصِرَ على تحليل المحرَّمات
{كُلَّ كَفَّارٍ} “hiçbir nankör kâfiri;”; haramları helal saymakta ısrar eden [hiç kimseyi].
{أَثِيمٍ} مُنهمِكٍ في ارتكابه
{أَثِيمٍ} “günahkârı.”; onu işlemeye dalıp giden [hiç kimseyi].
{إن الذين آمنوا} بالله ورسوله وبما جاءهم
{إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler;”; Allah'a, Resulü'ne ve kendilerine gelen şeylere.
{وَعَمِلُواْ الصالحات وَأَقَامُواْ الصلاة وآتوا الزكاة} نخصيصهما بالذكر مع انداراجهما في لاصالحات لإنافتهما على سائر الأعمالِ الصالحة على طريقة ذكرِ جبريلَ وميكالَ عَقيبَ الملائكةِ ﵈
{وَعَمِلُواْ الصالحات وَأَقَامُواْ الصلاة وآتوا الزكاة} “ve salih ameller işleyenler, namazı dosdoğru kılanlar ve zekâtı verenler;”; salih amellerin kapsamına girmelerine rağmen bu ikisinin özel olarak zikredilmesi, meleklerin aleyhimesselâm ardından Cebrail ve Mikail'in zikredilmesi üslubunca, diğer salih amellere olan üstünlükleri sebebiyledir.
{لَهُمْ أَجْرُهُمْ} جملةٌ من مبتدإٍ وخبر واقعةٌ خبراً لإنَّ أي لهم أجرُهم الموعودُ لهم وقوله تعالى
{لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “onların mükâfatları vardır;”; {إنَّ} edatının haberi konumunda olan mübteda ve haberden müteşekkil bir cümledir; yani kendilerine vaat edilen ecirleri vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de:
{عِندَ رَبّهِمْ} حال من أجرهم وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإفاضة إلى ضميرهم مزيد لطف وتشريفٍ لهم
{عِندَ رَبّهِمْ} “Rableri katında;”; ecirlerinden haldir. Zamirlerine izafetle birlikte rubûbiyet unvanının zikredilmesinde, onlar için fazladan bir lütuf ve şereflendirme vardır.
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} من مكروه آتٍ
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku yoktur;”; gelecek nahoş bir şeyden.
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} من محبوب فات
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar üzülmeyeceklerdir.”; elden kaçan sevilen bir şeyden dolayı.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ اتقوا الله} أي قوا أنفسَكم عقابَه
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ اتقوا الله} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının;”; yani kendinizi O'nun azabından koruyun.
{وَذَرُواْ مَا بَقِىَ مِنَ الربا} أي واتركوا بقايا ما شرطنم منه على الناس تركاً كلياً
{وَذَرُواْ مَا بَقِىَ مِنَ الربا} “ve faizden geri kalanı bırakın;”; yani insanlara şart koştuğunuz faizden arta kalanları tamamen terk edin.
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} على الحقيقة فغن ذلك مستلزِمٌ لامتثال ما أُمِرْتم به اْلبتةَ وهو شرطٌ حُذفَ جوابُه ثقةً بما قبله أي إن كنتم مؤمنين فاتقوا وذرُوه الخ رُوي أنه كان لثقيفٍ مالٌ على بعض قريشٍ فطالبوهم عند المَحِلّ بالمال والربا فنزلت
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer müminlerseniz.”; hakiki manada [müminlerseniz]; zira bu, emrolunduğunuz şeyi kesin olarak yerine getirmenizi gerektirir. Bu, öncesine güvenilerek cevabı hazfedilmiş bir şarttır; yani şayet mümin iseniz sakının ve onu bırakın... Rivayet edildiğine göre Sakîf kabilesinin Kureyş'ten bazılarının üzerinde alacağı vardı; vâdesi geldiğinde onlardan ana parayı ve faizi talep ettiler, bunun üzerine bu ayet indi.
{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} أي ما أُمرتم بهِ منَ الاتقاء وتركِ البقايا إما مع إنكار حُرمتِه وإما مع الاعتراف بها
{فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ} “Şayet yapmazsanız;”; yani haramlığını ister inkâr ederek isterse kabul ederek olsun, sakınmak ve arta kalanları terk etmek hususunda emrolunduğunuz şeyi [yapmazsanız].
{فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مّنَ الله وَرَسُولِهِ} أي فاعلَموا بها من أذن بالشئ إذا علِمَ به أما على الأول فكَحربِ المرتدين وأما على الثاني فكحرب البغاة وقرئ فآذِنوا أي فأَعْلموا غيرَكم قيل هو من الأذان وهو الاستماع فإنه من طرق العلم وقرئ فأيقِنوا وهو مؤيِّد لقراءة العامة وتنكيرُ حربٍ للتفخيمِ ومِنْ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقع صفةً لها مؤكدةً لفخامتها أي بنوعٍ من الحرب عظيم لايقادر قدرُه كائنٍ من عندِ الله ورسوله رُوي أنَّه لمَّا نزلتْ قالت ثقيفٌ لابد لنا بحرب الله ورسوله
{فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مّنَ الله وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resulü'ne karşı bir savaş açıldığını bilin;”; yani onu bilin. Bir şeyi bildiğinde 'ezine bi'ş-şey'i' denir. Birinci duruma göre (inkâr ile olursa) mürtedlerin savaşı gibi, ikinci duruma göre ise (ikrar ile olursa) bâğîlerin savaşı gibidir. {فآذِنوا} şeklinde de okunmuştur; yani başkalarına bildirin. Ezandan (kulak verme/dinleme) geldiği de söylenmiştir; zira o da bilgi yollarındandır. {فأيقِنوا} şeklinde de okunmuştur ki bu cumhurun kıraatini desteklemektedir. {حَرْبٍ} kelimesinin tenvinli/belirsiz gelişi tazim (büyütme) içindir. {مِنْ} edatı ise onun büyüklüğünü tekit eden bir sıfat konumundaki mahzufa taalluk eder; yani Allah ve Resulü katından olan, büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede azametli bir savaş türünü [bilin]. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Sakîf kabilesi 'Bizim Allah ve Resulü ile savaşacak gücümüz yoktur' demiştir.
{وَإِن تُبتُمْ} من الارتباء مع الإيمان بحرمتها بعد ما سمعتموه من الوعيد
{وَإِن تُبتُمْ} “Eğer tövbe ederseniz;”; işittiğiniz bu tehditten sonra haram olduğuna inanarak faiz almaktan [tövbe ederseniz].
{فَلَكُمْ رؤوس أموالكم} تأخُذونها كَمَلاً
{فَلَكُمْ رؤوس أموالكم} “anaparalarınız sizindir;”; onları eksiksiz olarak alırsınız.
{لَا تُظْلَمُونَ} غُرماءَكم بأخذ الزيادة والجملةُ إما مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب أو حالٌ من الضمير في لكُم والعاملُ ما تضمّنه الجارُّ من الاستقرار
{لَا تُظْلَمُونَ} “ne haksızlık edersiniz;”; fazla almak suretiyle borçlularınıza. Cümle ya i'rabdan mahalli olmayan istinafiyedir yahut {لكُم} ifadesindeki zamirden haldir; amili ise câr-mecrûrun içerdiği istikrar manasıdır.
{وَلَا تُظْلَمُونَ} عطفٌ على ما قبله أي لا تُظلَمون أنتم من قِبَلهم بالمطل
{وَلَا تُظْلَمُونَ} “ne de haksızlığa uğratılırsınız.”; öncesine matuftur; yani borcu geciktirme suretiyle siz onlar tarafından haksızlığa uğratılmazsınız.
والنقص ومن ضرورة تعليقِ هذا الحكمِ بتوبتهم عدمُ ثبوته عند عدمها لأن عدمها إن كان مع إنكار الحرمةِ فهم مرتدون وما لهم المكسوبُ في حال الرِّدة فيءً للمسلمين عند أبي حنيفة رضى الله عنه وكذا سائرُ أموالهم عند الشافعيِّ وعندنا هو لورثتهم ولا شئ لهم على حال وإن كان مع الاعتراف بها فإن كان لهم شوكةٌ فهم على شرف القتل لم تسلَم لهم رءوسهم فكيف برءوس أموالهم وإلا فكذلك عند ابن عباس ﵄ فإنه يقول مَنْ عاملَ الربا يستتاب وإلاضرب عنقُه وأما عند غيرِه فهم محبوسون إلى أن تظهرَ توبتُهم لا يُمَكّنون من التصرفات أصلاً فما لم يتوبوا لم يسلَمْ لهم شئ من أموالهم بل إنما يسلَم بموتهم لورثتهم
ve eksiltme ile. Bu hükmün onların tövbe etmelerine bağlanmasının zorunlu bir sonucu, tövbenin bulunmaması durumunda bu hükmün sabit olmamasıdır. Çünkü tövbenin olmaması şayet haramlığı inkâr etmekle birlikte ise onlar mürteddirler; dinden dönme hâlinde kazandıkları mallar ise Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre Müslümanlara fey olur. Şâfiî'ye göre diğer malları da böyledir; bize göre ise mirasçılarınındır ve hiçbir durumda kendilerine bir şey kalmaz. Şayet haramlığı kabul etmekle birlikte [tövbe etmemişlerse], güç ve kuvvet sahibi iseler öldürülmek üzeredirler, başları (canları) kurtulamaz; nerede kaldı ki ana paraları kurtulsun! Şayet güç sahibi değillerse, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya göre yine böyledir; zira o 'Faizle muamele yapan kimse tövbeye çağrılır, aksi takdirde boynu vurulur' der. Ondan başkalarına göre ise, tövbeleri ortaya çıkıncaya kadar hapsedilirler ve hiçbir tasarrufa asla imkân verilmezler. Dolayısıyla tövbe etmedikleri müddetçe mallarından hiçbir şey kendilerine sağlam kalmaz, bilakis ancak ölümleriyle mirasçılarına intikal eder.
{وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} أي إن وقع غريمٌ من غرمائكم ذو عسرةٍ على أنَّ كانَ تامةٌ وقرئ ذا عسرةٍ على أنها ناقصة
{وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} “Eğer [borçlu] darlık içinde ise;”; {كَانَ} fiilinin tam fiil kabul edilmesine binaen 'Borçlularınızdan biri darlık sahibi olarak bulunursa' demektir. Nâkıs kabul edilerek {ذا عسرةٍ} şeklinde de okunmuştur.
{فَنَظِرَةٌ} أي فالحكمُ نظِرةٌ أو فعليكم نظرةٌ أو فلتكن نظرةٌ وهي الإنظارُ والإمهالُ وقرئ فناظره فالمستحق ناظره أي منتظره أوفصاحب نَظِرَتِه على طريق النسْب وقرئ فناظِرْه أمراً من المفاعلة أي فسامِحْه بالنَّظِرة
{فَنَظِرَةٌ} “ona bir mühlet verilmelidir;”; yani hüküm mühlet vermektir yahut size düşen mühlet vermektir veya bir mühlet verme olmalıdır. O, mühlet tanımak ve ertelemektir. {فناظره} şeklinde de okunmuştur; bu takdirde hak sahibi onu bekleyendir, yani gözleyenidir yahut nisbet yoluyla 'mühlet sahibi' demektir. Mufâale babından emir olarak {فناظِرْه} şeklinde de okunmuştur; yani ona mühlet vererek müsamaha göster.
{إلى مَيْسَرَةٍ} أي إلى يَسار وقرئ بضم السين وهما لغتان كمشرقة ومشارقة وقرئ بهما مضافين بحذف التاء عند الإضافةُ كما في قوله ... وَأَخْلفُوك عِدَ الأمرِ الذي وعدوا ...
{إلى مَيْسَرَةٍ} “kolaylığa çıkıncaya kadar.”; yani genişliğe kadar. Sin harfinin zammesiyle de ({مَيْسُرَةٍ}) okunmuştur; meşrık ve meşruk kelimeleri gibi bunlar iki lehçedir. Şairin şu sözünde olduğu gibi izafet anında tâ harfinin hazfedilmesiyle her iki kıraatte de muzaf olarak okunmuştur: '... ve verdikleri sözün vaadini bozdular...'.
{وأن تصدقوا} بحذف إحدى التاءين وقرئ بتشديد الصاد أي وأن تتصدقوا على مُعْسري غرمائِكم بالإبراء
{وأن تصدقوا} “Sadaka olarak bağışlamanız ise;”; iki tâ harfinden birinin hazfiyle okunmuştur. Sâd harfinin şeddesiyle ({تَصَّدَّقُوا}) de okunmuştur; yani borçlularınızın darda olanlarını ibra ederek onlara sadaka vermeniz.
{خَيْرٌ لَّكُمْ} أي أكثرُ ثواباً من الإنظار أو خيرٌ مما تأخذونه لمضاعفة ثوابه ودوامِه فهو ندبٌ إلى أن يتصدقوا برءوس أموالهم كلاً أو بعضاً على غرمائهم المعسرين كقوله تعالى {وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ للتقوى} وقيل المرادُ بالتصدّق الإنظارُ لقوله ﵇ لا يحِل دَيْنُ رجل مسلم فيؤخرُه إلا كان له بكل يوم صدقة
{خَيْرٌ لَّكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır;”; yani mühlet vermekten daha çok sevaplıdır yahut sevabının katlanması ve sürekliliği sebebiyle alacağınız şeyden daha hayırlıdır. Bu, Allah Teâlâ'nın {وَأَن تَعْفُواْ أَقْرَبُ للتقوى} “Affetmeniz takvaya daha yakındır” kavli gibi darda kalan borçlularına ana paralarının tamamını veya bir kısmını bağışlamalarına yönelik bir teşviktir. Peygamber aleyhisselâm'ın “Müslüman bir kimsenin borcu muaccel olup da onu ertelerse, ertelediği her gün için kendisine bir sadaka [sevabı] olur” hadisi sebebiyle, sadaka vermekten maksadın mühlet tanımak olduğu da söylenmiştir.
{إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} جوابُه محذوفٌ أي إنْ كنتُم تعلمونَ أنَّه خيرٌ لكُم عمِلتموه
{إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilirseniz.”; bunun cevabı mahzuftur; yani şayet bunun sizin için daha hayırlı olduğunu bilirseniz onu yaparsınız.
{واتقوا يَوْمًا} هو يومُ القيامة وتنكيرُه للتفخيم والتهويلِ وتعليقُ الإتقاءِ به للمبالغة في التحذير عما فيه من الشدائد والأهوال
{واتقوا يَوْمًا} “Bir günden sakının ki;”; o kıyamet günüdür. Nekre kılınması tazim ve dehşetini bildirmek içindir; sakınmanın o güne bağlanması ise oradaki şiddet ve dehşetlerden sakındırmada mübalağa içindir.
{تُرْجَعُونَ فِيهِ} على البناءِ للمفعولِ من الرجع وقرئ على البناءِ للفاعلِ منْ الرُّجوع والأولُ أدخلُ في التهويلِ وقرئ بالباء على طريق الالتفات وقرئ ترُدّون وكذا تَصيرون
{تُرْجَعُونَ فِيهِ} “onda döndürüleceksiniz;”; rac' kökünden meçhul fiil kalıbındadır. Rucû' kökünden malum fiil kalıbında ({تَرْجِعُونَ}) da okunmuştur; birincisi dehşet bildirmede daha etkilidir. İltifat yoluyla gâib sîgasıyla ({يُرْجَعُونَ}) da okunmuştur. {ترُدّون} ve aynı şekilde {تَصيرون} olarak da okunmuştur.
{إِلَى الله} لمحاسبة أعمالِكم
{إِلَى الله} “Allah'a;”; amellerinizin hesaba çekilmesi için.
{ثُمَّ توفى كُلُّ نَفْسٍ} منَ النفوسِ والتعميمُ للمبالغة في تهويل اليوم أي تعطى كملا
{ثُمَّ توفى كُلُّ نَفْسٍ} “Sonra herkese eksiksiz ödenir;”; nefislerden her birine. Genelleme yapılması günün dehşetini bildirmede mübalağa içindir; yani tastamam verilir.
{مَّا كَسَبَتْ} أي جزاءَ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ أو شر
{مَّا كَسَبَتْ} “kazandığı şeyler;”; yani hayır veya şerden yaptığı şeylerin karşılığı.
{وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} حال من كلِّ نفسٍ تفيد أن المعاقبين وإن كانت عقوباتهم مؤبدة غير مظلومين في ذلك لِما أنَّه من قِبَل أنفسِهم وجمعُ الضميرِ لأنه أنسبُ بحال الجزاء كما أن الإفراد أوفقُ بحال الكسب عن ابن عباس ﵄ أنها آخِرُ آيةٍ نزل بها جبريلُ ﵇ وقال ضَعْها في رأس المائتين والثمانين من البقرة وعاش رسول الله ﷺ بعدها أحداً وعشرين يوماً وقيل أحداً وثمانين وقيل سبعةَ أيام وقيل ثلاثَ ساعات
{وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez.”; {كُلِّ نَفْسٍ} ifadesinden haldir ve cezalandırılanların, cezaları ebedî olsa dahi bu hususta haksızlığa uğramadıklarını, zira bunun kendi taraflarından kaynaklandığını ifade eder. Zamirin çoğul getirilmesi ceza hâline daha uygun olduğu içindir; nitekim tekil getirilmesi de kazanma hâline daha uygundur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, Cebrail aleyhisselâm'ın indirdiği son ayettir ve 'Onu Bakara'nın iki yüz sekseninci ayetinin başına koy' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra yirmi bir gün yaşamıştır; seksen bir gün, yedi gün ve üç saat yaşadığı da söylenmiştir.
٢٨٢ - البقرة
282 - el-Bakara
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ} شروعٌ في بيان حال المُداينة الواقعةِ في تضاعيف المعاوضات الجاريةِ فيما بينهم ببيع السلعِ بالنقود بعد بيانِ حال الربا أي إذا داين بعضُكم بعضاً وعامله نسيئةً معْطِياً أو آخذاً وفائدةُ ذكرِ الدين دفعُ توهُّمِ كونِ التدايُن بمعنى المُجازاة أو التنبيهُ على تنوعه إلى الحالِّ والمؤجّل وأنه الباعث على الكتبة وتعين المرجع للضمير المنصوب المتصل بالأمر
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ} “Ey iman edenler! Bir borç ile birbirinize borçlandığınız zaman;”; faiz hâlinin beyanından sonra, malların nakit karşılığında satılmasıyla aralarında cereyan eden karşılıklı ivazların arasına giren borçlanma hâlinin beyanına giriştir; yani biriniz diğerine borç verir ve veresiye olarak muamele yaparsa, ister veren ister alan olsun. Borç ({بِدَيْنٍ}) kelimesinin zikredilmesinin faydası, borçlanmanın (tedâyün) karşılıklı ceza/mükâfat (mücâzât) anlamında olduğu vehmini savmak yahut onun peşin ve vadeli kısımlarına ayrıldığına ve yazmanın gerekçesi olduğuna dikkat çekmek ve emirle bitişen mansûb zamirin merciini belirlemektir.
{إلى أَجَلٍ} متعلقٌ بتداينتم أو بمحذوف وقع صفة لدَيْنٍ
{إلى أَجَلٍ} “belirli bir süreye kadar;”; {تَدَايَنْتُمْ} fiiline veya {دَيْنٍ} kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır.