٢٦٠ - البقرة ثم الجلدُ ثم خرجت منه الشعورُ ثمَّ نُفخ فيهِ الروحُ فإذا هو قائم ينهَقُ
260 - el-Bakara sonra deri [kaplandı], sonra ondan kıllar çıktı, sonra ona ruh üflendi ve bir de baktı ki o, ayakta anırıyor.
{فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} أي ما دل عليه الأمرُ بالنظر إليه من كيفية الإحياءِ بمباديه والفاء للعطف على مقدر يستدعيه الأمرُ المذكور وإنما حذف للإيذان بظهور تحققِه واستغنائِه عن الذكر وللإشعار بسرعة وقوعِه كما في قوله ﷿ فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه بعد قوله أنا آتيك بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إليك طرفك كأنه قيل فأنشَزَها الله تعالى وكساها لحماً فنظرَ إليها فتبيّن له كيفيتُه فلما تبين له ذلك أي اتضح اتضاحاً تاماً
{فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} “(Durum) kendisine apaçık belli olunca”; yani [kemiklere] bakma emrinin delalet ettiği diriltmenin başlangıçlarıyla birlikte gerçekleşme keyfiyeti [kendisine açıklığa kavuşunca]. Baştaki fâ (ف), mezkûr emrin gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır. Bunun hazfedilmesi ise vukuunun apaçıklığını, zikredilmeye ihtiyaç bırakmayacak derecede aşikâr olduğunu bildirmek ve tıpkı Allah Azze ve Celle'nin: "Gözünü açıp kapamadan ben onu sana getiririm" kavlinden sonraki: "Onu yanında yerleşmiş görünce" kavlinde olduğu gibi hızlıca meydana geldiğini hissettirmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: "Allah Teâlâ o kemikleri birleştirdi ve üzerlerine et giydirdi; o da onlara baktı ve bunun keyfiyeti kendisine apaçık belli oldu." İşte bu durum kendisine apaçık belli olunca, yani tam anlamıyla vuzuha erince,
{قال أعلم أَنَّ الله على كُلّ شىء} من الأشياء التي من جملتها ما شاهده في نفسه وفي غيره من تعاجيبِ الآثارِ
{قال أعلم أَنَّ الله على كُلّ شىء} “dedi ki: «Biliyorum ki Allah her şeye...»”; yani gerek bizzat kendi nefsinde gerekse başkasında müşahede ettiği harikulade eserlerin de aralarında bulunduğu bütün şeylere,
{قَدِيرٌ} لا يستعصى عليه أمرٌ من الأمور وإيثارُ صيغةِ المضارعِ للدَلالة على أنَّ علمَه بذلك مستمِرٌّ نظراً إلى أن أصلَه لم يتغيرْ ولم يتبدل بل إنما تبدل بالعيان وصفة إشعارٌ بأنه إنما قال ما قال بناءً على الاستبعاد العادي واستعظاماً للأمر وقد قيل فاعلُ تبيَّن مُضمرٌ يفسرُه مفعولُ أَعْلَمُ أي فلما تبيّن له أَنَّ الله على كُلّ شئ قدير قال أعلم أَنَّ الله على كُلّ شئ قدير فتدبر وقرئ تُبُيِّن له على صيغة المجهول وقرئ قالَ اعْلَمْ على صيغة الأمر رُوي أنه ركب حماره وأتى مَحَلّته وأنكره الناسُ وأنكر الناسَ وأنكر المنازلَ فانطلق على وهْمٍ منه حتى أتى منزلَه فإذا هو بعجوزٍ عمياءَ مُقعَدةٍ قد أدركت زمنَ عزيز فقال لها عزيز يا هذه هذا منزلُ عزيز قالت نعم وأين ذكرى عزير قد فقدناه منذ كذا وكذا فبكت بكاءً شديداً قال فإني عزيرٌ قالت سبحان الله أنى يكونُ ذلك قال قد أماتني الله مائة عام ثم بعثني قالت إن عزيزا كان مستجابَ الدعوة فادعُ الله لي يردُّ عليَّ بصري حتى أراك فدعا ربه ومسَحَ بيده عينيها فصحَّتا فأخذ بيدها فقال لها قومي بإذن الله فقامت صحيحةً كأنها نشِطَتْ من عِقالٍ فنظرت إليه فقالت أشهدُ أنك عزيرٌ فانطلقت إلى مَحَلّة بني إسرائيلَ وهم في أنديتهم وكان في المجلس ابنٌ لعزير قد بلغ مائة وثمانيَ عشْرةَ سنةً وبنو بنيه شيوخ فنادت هذا عزيرٌ قد جاءكم فكذبوها فقالت انظُروا فإني بدعائه رجعت إلى هذه الحالة فنهض الناسُ فأقبلوا إليه فقال ابنه كان لأبي شامةٌ سوداءُ بين كتفيه مثل الهلال فكسف فإذا هو كذلك وقد كان قتل بُختُ نَصَّرُ ببيت المقدس من قرّاء التوراةِ أربعين ألفِ رجل ولم يكن يومئذ بينهم نسخةٌ من التوراة ولا أحدٌ يعرفُ التوراةَ فقرأها عليهم عن ظهر قلبه من غير أن يخْرِم منها حرفاً فقال رجل من أولاد المَسْبيّين ممن ورد بيتَ المقدس بعد مهلِك بُختَ نَصَّرَ حدثني أبي عن جدي أنه دفن التوراةَ يوم سُبينا في خابيةٍ في كَرْم فإن أرَيتُموني كرمَ جدّي أخرجتُها لكم فذهبوا إلى كرم جدِّه ففتشوا فوجدوها فعارضوها بما أملى عليهم عزيز عن ظهر القلب فما اختلفا في حرف واحد فعند ذلك قالوا هو ابنُ الله تعالَى الله عن ذلكَ علواً كبيراً
{قَدِيرٌ} “...kadirdir.»”; hiçbir iş O'na güç gelmez. Muzari (geniş/şimdiki zaman) kipi olan 'a'lemu' (biliyorum) ifadesinin tercih edilmesi, aslı değişip başkalaşmadığı için onun bu bilgisinin sürekliliğini ifade etmek içindir. Bilakis değişen şey sadece müşahede ve vasıf olmuştur; bu da onun önceden söylediği sözü adet bakımından uzak görmeye binaen ve hadiseyi büyük görerek söylediğini ihsas ettirmektedir. 'Tebeyyene' fiilinin failinin, 'a'lemu' fiilinin mefulünün tefsir ettiği gizli bir zamir olduğu da söylenmiştir; yani "Allah'ın her şeye kadir olduğu kendisine apaçık belli olunca, 'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi" demektir; iyi düşün! Bir kıraatte meçhul kipiyle 'tübuyyine lehu', bir diğer kıraatte ise emir kipiyle 'kâle’lem' (De ki: Bil!) şeklinde okunmuştur. Rivayet edildiğine göre o, eşeğine binip mahallesine geldi. İnsanlar onu tanımadı, o da insanları ve evleri tanıyamadı. Kendi zannı üzere yürüyüp nihayet evine geldi. Bir de baktı ki orada, Üzeyr'in zamanına yetişmiş âmâ ve kötürüm yaşlı bir kadın var. Üzeyr kadına: "Ey hanım! Burası Üzeyr'in evi midir?" dedi. Kadın: "Evet, ama nerede kaldı Üzeyr'in adı? Biz onu şu kadar zamandır kaybettik" dedi ve hüngür hüngür ağladı. Üzeyr: "Ben Üzeyr'im" dedi. Kadın: "Sübhânallah! Bu nasıl olur?" deyince o: "Allah beni yüz yıl ölü bıraktı, sonra da yeniden diriltti" dedi. Kadın: "Şüphesiz Üzeyr duası kabul olunan biriydi; Allah'a dua et de gözlerimi bana geri versin ve seni göreyim" dedi. Bunun üzerine Rabbine dua etti ve eliyle kadının gözlerini meshetti; kadın iyileşti. Sonra elinden tutup kadına: "Allah'ın izniyle kalk!" dedi. Kadın, sanki bağından çözülmüş gibi sapasağlam ayağa kalktı ve ona bakıp: "Şehadet ederim ki sen Üzeyr'sin!" dedi. Kadın, meclislerinde oturmakta olan İsrâiloğullarının mahallesine gitti. Mecliste Üzeyr'in yüz on sekiz yaşına basmış bir oğlu vardı, torunları ise birer ihtiyar olmuştu. Kadın: "İşte Üzeyr size geldi!" diye seslendi. Onu yalanladılar. Kadın: "Bakın bana! Ben onun duası sayesinde bu hâle döndüm" dedi. Bunun üzerine insanlar kalkıp ona doğru geldiler. Oğlu dedi ki: "Babamın iki küreği arasında hilal gibi siyah bir ben vardı." Üzeyr sırtını açtı, gerçekten de öyleydi. Buhtunnasr Kudüs'te Tevrat hafızı kırk bin kişiyi öldürmüştü ve o gün aralarında Tevrat'ın bir nüshası bulunmadığı gibi Tevrat'ı bilen hiç kimse de yoktu. Üzeyr, tek bir harfini bile eksiltmeksizin Tevrat'ı onlara ezberinden okudu. Buhtunnasr'ın helakinden sonra Kudüs'e dönen esir çocuklarından bir adam: "Babam, dedemden naklen anlattı ki dedem, esir edildiğimiz gün Tevrat'ı bir bağdaki küpün içine gömmüş. Eğer bana dedemin bağını gösterirseniz onu size çıkarırım" dedi. Dedecinin bağına gidip aradılar ve buldular. Onu, Üzeyr'in ezberinden yazdırdığı metinle karşılaştırdılar; tek bir harfte dahi farklılık çıkmadı. İşte o vakit: "O, Allah'ın oğludur" dediler. Allah, onların bu nitelemesinden yücedir, pek münezzehtir.
{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} دليلٌ آخرُ على ولايته تعالى للمؤمنين وإخراجِه لهم مّنَ الظلمات إِلَى النور وإنما لم يسلُك به مسلكَ
{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} “Hani İbrâhim (şöyle) demişti:”; Allah Teâlâ'nın müminleri dost edinip sahiplenmesine ve onları karanlıklardan aydınlığa çıkarmasına dair bir başka delildir. Önceki [kıssada] olduğu gibi:
الاستشهاد كما قبله بأن يقال أو كالذي قال ربِّ الخ لجَرَيان ذكره ﵇ في أثناء المحاجة ولأنه لادخل لنفسه ﵇ في أصل الدليل كدأب عُزيرٍ ﵇ فإن ما جَرى عليهِ من إحيائه بعد مائةِ عامٍ من جملة الشواهد على قدرته تعالى وهدايته والظرفُ منتصبٌ بمُضمرٍ صُرِّح بمثله في نحوِ قولِه تعالى واذكروا إِذْ جعلنكم خُلَفَاء أي واذكر وقتَ قوله ﵇ وما وقع حينئذ من تعاجيب صنعِ الله تعالى لتقِفَ على ما مر من ولايته تعالى وهدايته وتوجيهُ الأمرِ بالذكر في أمثالِ هذهِ المواقعِ إلى الوقت دون ما وقع فيه من الواقعات مع أنها المقصودة بالتذكير لما ذُكر غير مرة من المبالغة في إيجاب ذكرها لما أن إيجاب ذكر الوقت إيجابٌ لذكر ما وقع فيه بالطريق البرهانيِّ ولأن الوقتَ مشتمِلٌ عليها مفصّلةً فإذا استحضر كانت حاضرة بتفاصيلها بحيثُ لا يشِذُّ عنها شئ مما ذكر عند الحكاية أو لم يُذْكَرْ كأنها مشاهدةٌ عِياناً
«Yahut 'Rabbim...' diyen kimse gibi» denilerek delil getirme yoluna gidilmemesi; hem tartışma esnasında onun (aleyhisselâm) zikrinin geçmiş bulunmasından hem de Üzeyr'in (aleyhisselâm) durumunda olduğu gibi bizzat kendisinin delilin aslında bir payı olmamasındandır. Zira onun yüz yıl sonra diriltilmesinde bizzat başına gelenler, Allah Teâlâ'nın kudretine ve hidayetine dair şahitlerdendir. Zarf (iz/إذ), Allah Teâlâ'nın: «Hatırlayın ki sizi halifeler kıldı» kavlinde olduğu gibi benzeri açıkça zikredilmiş gizli bir fiil ile mensuptur. Yani: "Allah Teâlâ'nın geçen velayetini ve hidayetini açıkça görmen için onun (aleyhisselâm) dediği vakti ve o esnada meydana gelen Allah Teâlâ'nın harikulade sanatını hatırla!" demektir. Bu tür makamlarda zikir emrinin, aslında hatırlatılması kastedilen şey o vakitte meydana gelen hadiseler olduğu halde hadiselerin kendisine değil de vakte yöneltilmesi; defalarca zikredildiği üzere, onların zikredilmesini vacip kılmada mübalağa kastıyladır. Çünkü vaktin zikredilmesini vacip kılmak, o vakitte meydana gelenlerin zikredilmesini delil yoluyla vacip kılmaktır. Ayrıca vakit, hadiseleri ayrıntılarıyla kuşatıcıdır; dolayısıyla vakit hatırlandığında hadiseler de tüm ayrıntılarıyla hazır olur, öyle ki anlatılırken zikredilen veya zikredilmeyen hiçbir şey gözden kaçmaz, sanki bizzat gözle müşahede ediliyormuş gibi olur.
{رَبّ} كلمة استعطافٍ قُدّمت بين يدي الدعاء مبالغةً في استدعاء الإجابة
{رَبّ} “Rabbim!”; icabet talebinde mübalağa kastıyla duanın başında öne geçirilmiş bir tazarru ve sığınma kelimesidir.
{أَرِنِى} من الرؤية البَصَرية المتعدِّية إلى واحدٍ وبدخول همزةِ النقل طلبَتْ مفعولاً آخرَ هو الجملةُ الاستفهامية المعلِّقةُ لها فإنها تعلِّق كما يُعلَّق النظرُ البصَريُّ أي اجعلني مبصراً
{أَرِنِى} “Bana göster...”; tek meful alan gözle görme (rü'yet-i basariyye) fiilindendir. Başına nakil hemzesi (if'âl babı) girmesiyle, kendisini amelsiz bırakan (ta'lik eden) istifham cümlesi olan ikinci bir meful talep etmiştir. Nitekim gözle görme fiili de aynı şekilde ta'like uğrar; yani "bana göster/beni görür kıl" demektir.
{كيف تحيي الموتى} بأن تحيِيهَا وأنا أنظرُ إليها وكيف في محل نصبٍ على التشبيه بالظرف عند سيبويه وبالحال عند الأخفش والعاملُ فيها تحيي أي في أيِّ حال أو على أي حالٍ تحيي قال القرطبيُّ الاستفهامُ بكيف إنما هو سؤال عن حال شئ متقررِ الوجود عند السائلِ والمسئول فالاستفهام ههنا عن هيئة الإحياءِ المتقرّر عند السائل أي بصِّرْني كيفيةَ إحيائِك للموتى وإنما سأله ﵇ ليتأيّد إيقانُه بالعِيان ويزدادَ قلبُه اطمئناناً على اطمئنان وأما ما قيل من أن نمرودَ لما قال أنا أحي وأميت قال إبراهيمُ ﵇ إن إحياءَ الله تعالى بردِّ الأرواح إلى الأجساد فقال نمرودُ هل عاينتَه فلم يقدِرْ على أن يقول نعم فانتقل إلى تقريرٍ آخرَ ثم سأل ربه أن يُرِيَه ذلك فيأباه تعليلُ السؤال بالاطمئنان
{كيف تحيي الموتى} “ölüleri nasıl dirilttiğini...”; yani "Ben bakarken onları diriltme suretiyle [bana göster]". 'Keyfe' kelimesi Sîbeveyhi'ye göre zarfa benzemesi sebebiyle, Ahfeş'e göre ise hâl olarak nasb mahallindedir. Onda amel eden fiil ise 'tuhyî'dir. Yani "ölüleri hangi hâlde veya nasıl bir durum üzere diriltiyorsun?" demektir. Kurtubî şöyle demiştir: "Keyfe ile yapılan soru, ancak soran ve sorulan nezdinde varlığı kesinleşmiş bir şeyin durumu hakkında bir sorudur. Buradaki soru da soran nezdinde [gerçekleşeceği] kesinleşmiş olan diriltmenin heyeti hakkındadır; yani 'Ölüleri diriltme keyfiyetini bana göster' demektir." Onun (aleyhisselâm) bunu istemesi; kesin inancının gözle müşahede ile teyit edilmesi ve kalbinin itminan üstüne itminan bulması içindir. Nemrud'un: "Ben de diriltir ve öldürürüm" demesi üzerine İbrâhim'in (aleyhisselâm): "Allah Teâlâ'nın diriltmesi, ruhları bedenlere geri döndürmekle olur" dediği, bunun üzerine Nemrud'un: "Sen bunu gözünle gördün mü?" diye sorunca 'evet' diyemeyip başka bir delile geçtiği ve daha sonra Rabbinden bunu kendisine göstermesini istediği yönündeki iddiaya gelince, sorunun 'kalbin mutmain olması' gerekçesiyle açıklanmış olması bu iddiayı reddeder.
{قَالَ} استئناف كما مر غير مرة
{قَالَ} “(Allah) buyurdu:”; defalarca geçtiği üzere istînâf (yeni bir söze başlangıç)tır.
{أو لم تُؤْمِن} عطفٌ على مقدرٍ أي ألم تعلمْ ولم تؤمنْ بأني قادرٌ على الإحياء كيف أشاء حتى تسألنى إراءته قاله عز وعلا وهو أعلم بأنه ﵇ أثبتُ الناسِ إيماناً وأقواهم يقيناً ليجيبَ بما أجاب به فيكون ذلك لطفاً للسامعين
{أو لم تُؤْمِن} “«Yoksa inanmadın mı?»”; takdirî bir ifadeye atıftır; yani "Benden göstermemi isteyecek kadar, dilediğim gibi diriltmeye kadir olduğumu bilmedin ve inanmadın mı?". İzzet ve Celâl sahibi Allah, onun (aleyhisselâm) insanların en sağlam imanlısı ve en güçlü yakîn sahibi olduğunu en iyi bildiği halde, vereceği cevabı versin de bu durum dinleyenler için bir lütuf olsun diye böyle buyurmuştur.
{قَالَ بلى} علِمت وآمنتُ بأنك قادر على الإحياء على أي كيفية شئت
{قَالَ بلى} “(İbrâhim) 'Evet (inandım)' dedi,”; "Dilediğin herhangi bir keyfiyette diriltmeye kadir olduğunu bildim ve inandım."
{ولكن} سألت ما سألت
{ولكن} “lâkin...”; istediğim şeyi istedim,
{لّيَطْمَئِنَّ قَلْبِى} بمُضامَّة العِيانِ إلى الإيمان والإيقان وأزدادَ بصيرةً بمشاهدته على كيفية معينة
{لّيَطْمَئِنَّ قَلْبِى} “...kalbim iyice mutmain olsun diye (istedim).”; yani iman ve yakîne gözle müşahedeyi de ekleyerek ve onu belirli bir keyfiyet üzere bizzat görerek basiretim artsın diye.
{قَالَ فَخُذْ} الفاءُ لجواب شرطٍ محذوفٍ أي إنْ أردت ذلك فخُذ
{قَالَ فَخُذْ} “(Allah) buyurdu: «Öyleyse al...»”; baştaki fâ (ف), mahzuf bir şartın cevabıdır; yani "Madem bunu istiyorsun, öyleyse al..."
{أَرْبَعَةً مّنَ الطير} قيل هو اسمٌ لجمعِ طائر كرَكْبٍ وسَفْرٍ وقيل جمعٌ له كتاجرٍ وتَجْرٍ وقيل هو مصدرٌ سمي به الجنسُ وقيل هو تخفيفُ طيّرٍ بمعنى طائر كهيْنٍ في هيّن ومِنْ متعلقة بخُذ أو بمحذوف وقع صفة لأربعةً أي أربعةً كائنة من الطير قيل هي طاوس وديكٌ وغرابٌ وحَمامةٌ وقيل نَسْرٌ بدلَ الأخير وتخصيصُ الطير بذلك لأنه أقربُ إلى الإنسان وأجمعُ لخواصِّ الحيوان ولسهولةِ تأتيِّ ما يُفعلُ به من التجزئة والتفريق وغيرِ ذلك
{أَرْبَعَةً مّنَ الطير} “...kuşlardan dört tane”; 'tayr' kelimesinin, 'râkib'in çoğulu 'rekb' ve 'sâfir'in çoğulu 'sefr' gibi 'tâir'in ismi cemi olduğu söylenmiştir. 'Tâcir' ve 'tecr' gibi onun cemisi olduğu da söylenmiştir. Cins ismi olarak kullanılan bir masdar olduğu da söylenmiştir. 'Heyyin'in 'heyn' şeklinde hafifletilmesi gibi 'tâir' anlamındaki 'tayyir'in hafifletilmiş şekli olduğu da söylenmiştir. 'Min' (من) harf-i cerri ise 'huz' fiiline yahut 'erbeaten' için sıfat konumunda olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani "kuş nevinden olan dört tane" demektir. Bunların tavus kuşu, horoz, karga ve güvercin olduğu; sonuncusunun yerine kartal olduğu da söylenmiştir. Kuşların bu işe tahsis edilmesi; insana daha yakın, hayvanların özelliklerini daha çok kendisinde toplayıcı ve parçalama, dağıtma gibi yapılacak uygulamaların onda daha kolay gerçekleşebilir olmasındandır.
{فَصُرْهُنَّ} من صارَه يصورُه أي أماله وقرئ بكسر الصاد من صاره يَصيره أي أمِلْهن واضمُمْهن وقرئ فصُرَّهن بضم الصاد وكسرها وتشديد الراء من صرَّه ويصره إذا جمعه وقرئ فصَرِّهِنّ من التَّصْرية بمعنى الجمع أي اجمَعْهن
{فَصُرْهُنَّ} “onları kendine meylettir / parçala”; 'sâre-yesûru'dan gelir, yani meylettirdi demektir. 'Sâre-yesîru'dan sâd harfinin kesrasıyla 'fısırhunne' şeklinde de okunmuştur; yani "onları meylettir ve kendine çek/bağla" demektir. Sâd'ın zammesi veya kesrası ve râ'nın şeddesi ile 'fe-surrahunne / fe-sırrahunne' şeklinde 'sarra-yesurru' kökünden toparlamak anlamında da okunmuştur. Toplamak manasındaki 'tasriye' kökünden 'fe-sarrihinne' şeklinde de okunmuştur; yani "onları topla" demektir.
{إِلَيْكَ} لتتأملَها وتعرِفَ شِياتِها مفصَّلةً حتى تعلم بعد الإحياءِ أن جزءاً من أجزائها لم ينتقِلْ من موضعه الأول أصلاً روي أنه أُمر بأن يذبَحها وينتِفَ ريشها ويقطعها ويفرق
{إِلَيْكَ} “kendine doğru”; onları iyice inceleyip özelliklerini ayrıntılarıyla tanıyasın ki diriltildikten sonra parçalarından hiçbir cüzün ilk yerinden asla kaymadığını bilesin. Rivayet edildiğine göre onları kesmesi, tüylerini yolması, parçalara ayırıp
أجزاءها ويخلِطَ ريشها ودماءَها ولحومها ويمسك رءوسها ثم أمر بأن يجعل أجزاءها على الجبال وذلكَ قولُه تعالى
parçalarını dağıtması, tüylerini, kanlarını ve etlerini birbirine karıştırması, başlarını ise elinde tutması emredildi; sonra da parçalarını dağların üzerine koyması emredildi. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade eder:
{ثُمَّ اجعل على كُلّ جَبَلٍ مّنْهُنَّ جُزْءا} أي جزِّئهن وفرِّق أجزاءَهن على ما بحضرتك من الجبال قيل كانت أربعة أجبُل وقيل سبعة فجعل على كل جبل ربعا أوسبعا من كل طائر وقرئ جُزُؤاً بضمتين وجُزّاً بالتشديد بطرح همزته تخفيفاً ثم تشديدِه عند الوقف ثم إجراءِ الوصل مْجرى الوقف
{ثُمَّ اجعل على كُلّ جَبَلٍ مّنْهُنَّ جُزْءا} “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy,”; yani onları parçalara ayır ve parçalarını çevrende bulunan dağlara dağıt. Dağların dört tane olduğu söylenmiştir, yedi tane olduğu da söylenmiştir; böylece her dağın üzerine her kuştan birer çeyrek veya birer yedide bir parça koydu. Kelime iki damme ile 'cüzüen' (جُزُؤاً) ve kolaylık olsun diye hemzesi atılıp vakıf halinde şeddeli kılınması, sonra da vaslın (geçişin) vakıf gibi kabul edilmesi suretiyle şeddeli olarak 'cüzzan' (جُزّاً) şeklinde de okunmuştur.
{ثُمَّ ادعهن يَأْتِينَكَ} في حيز الجزمِ على أنَّه جوابُ الأمر ولكنه بُني لاتصاله بنون جمع مؤنث
{ثُمَّ ادعهن يَأْتِينَكَ} “sonra onları çağır, sana gelirler”; [ye'tîneke fiili] emrin cevabı olması hasebiyle cezm mahallindedir; ancak cemi müennes nûnuna bitiştiği için mebnîdir.
{سَعْيًا} أي ساعيات مسرعات أو ذواتِ سعيٍ طيراناً أو مشياً وإنما اقتصر على حكاية أوامره ﷿ من غيرِ تعرضٍ لامتثاله ﵇ ولا لما ترتب عليه من عجائب آثارِ قدرتِه تعالى كما روي أنه ﵇ نادى فقال تعالَيْنَ بإذن لله فجعل كلُّ جزءٍ منهن يطير إلى صاحبه حتى صارت جثثاً ثم أقبلْن إلى رءوسهن فانضمَّتْ كلُّ جثةٍ إلى رأسها فعادت كلُّ واحدة منهن إلى ما كانَتْ عليهِ من الهيئة للإيذان بأن ترتب تلك الأمورِ على الأوامر الجليلةِ واستحالةَ تخلّفها عنها من الجلاء والظهورِ بحيث لا حاجة له إلى الذكر أصلاً وناهيك بالقصة دليلاً على فضل الخليل ويمن الضرعة في الدعاء وحُسنِ الأدب في السؤال حيث أراه الله تعالى ما سأله في الحال على أيسرِ ما يكونُ من الوجوهِ وأرى عزيرا ما أراه بعد ما أماته مائةَ عام
{سَعْيًا} “koşarak”; yani koşarak, hızla yahut uçarak veya yürüyerek koşar bir halde. Onun (aleyhisselâm) emri yerine getirmesine ve bunun akabinde meydana gelen Allah Teâlâ'nın kudretinin harikulade eserlerine hiç değinilmeden sadece Allah Azze ve Celle'nin emirlerinin hikâye edilmesiyle yetinilmesi —rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) seslenip: "Allah'ın izniyle gelin!" deyince, her bir kuşun parçası birleşip gövdeler haline gelene kadar diğer parçasına doğru uçmuş, sonra da başlarına yönelip her gövde kendi başına kavuşmuş ve her biri önceki suretine dönmüştür— bu işlerin o yüce emirlere bağlı olarak gerçekleşmesinin ve emirden geri kalmasının imkânsızlığının zikre hiç hacet bırakmayacak kadar açık ve aşikâr olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın, İbrâhim'e dilediğini anında ve olabilecek en kolay surette göstermişken Üzeyr'e ise göstereceğini yüz yıl öldürdükten sonra göstermiş olması; Halîl'in faziletine, duada tazarru ve yakarışın bereketine ve istemedeki edebin güzelliğine bir delil olarak bu kıssa sana fazlasıyla yeter!
{واعلم أَنَّ الله عَزِيزٌ} غالبٌ على أمره لا يعجزه شئ عما يريده
{واعلم أَنَّ الله عَزِيزٌ} “ve bil ki şüphesiz Allah Azîzdir,”; emrinde mutlak galiptir, dilediği hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz,
{حَكِيمٌ} ذُو حكمةٍ بالغةٍ في أفاعيله فليس بناءُ أفعاله على الأسباب العادية لعجزه عن إيجادها بطريق آخرَ خارقٍ للعادات بل لكونه متضمناً للحِكَم والمصالح
{حَكِيمٌ} “Hakîmdir.”; fiillerinde nihayetsiz hikmet sahibidir. Dolayısıyla fiillerini alışılagelen sebeplere bağlaması, onları adetleri aşan başka bir yolla var etmekten aciz olduğu için değil; hikmet ve maslahatları içeriyor olmasındandır.
{مَّثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِى سَبِيلِ الله} أي في وجوه الخيرات من الواجب والنفل
{مَّثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِى سَبِيلِ الله} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu”; yani farz ve nafile kabilinden hayır yollarında [harcayanların durumu],
{كَمَثَلِ حبة} لابد من تقرير مضافٍ في أحد الجانبين أي مَثلُ نفقتِهم كمثلِ حبةً أو مَثلُهم كمَثلِ باذرِ حبة
{كَمَثَلِ حبة} “bir danenin durumu gibidir”; iki taraftan birinde bir muzâfın takdir edilmesi kaçınılmazdır; yani "onların harcamalarının durumu bir danenin durumu gibidir" veya "onların durumu bir dane eken kimsenin durumu gibidir."
{أَنبَتَتْ سَبْعَ سنابل} أي أخرجت ساقاً تشعّب منها سبعُ لكل واحدة منها سنبلة
{أَنبَتَتْ سَبْعَ سنابل} “yedi başak bitiren”; yani kendisinden her birinde bir başak bulunan yedi [dal] ayrılan bir gövde çıkaran [bir dane],
{فِي كُلّ سُنبُلَةٍ مّاْئَةُ حَبَّةٍ} كما يشاهَد ذلك في الذُرة والدخن في الأراضي المغلة بل أكثر من ذلك وإسنادُ الإنباتِ إلى الحبة مجازيٌ كإسناده إلى الأرض والربيع وهذا التمثيلُ تصويرٌ للأضعاف كأنها حاضرةٌ بين يدَي الناظر
{فِي كُلّ سُنبُلَةٍ مّاْئَةُ حَبَّةٍ} “her başakta yüz dane bulunan”; nitekim verimli arazilerde mısır ve darıda bunun böyle olduğu, hatta daha fazlasının bulunduğu müşahede edilmektedir. Bitirme fiilinin daneye isnadı, tıpkı toprağa ve bahara isnat edilmesi gibi mecazîdir. Bu temsil, kat kat fazlasını sanki bakanın gözü önünde hazır bulunuyormuş gibi somutlaştırmadır.
{والله يضاعف} تلك المضاعفةَ أو فوقها إلى ما شاء الله تعالى
{والله يضاعف} “Allah kat kat artırır”; bu katlamayı yahut Allah Teâlâ'nın dilediği miktara kadar bunun da üstünü [artırır],
{لِمَن يَشَاء} أن يضاعِفَ له بفضله على حسب حالِ المنفِق من إخلاصه وتعبِه ولذلك تفاوتت مراتبُ الأعمال في مقادير الثواب
{لِمَن يَشَاء} “dilediğine”; infak edenin ihlası ve çektiği meşakkate göre kendi fazlından kat kat artırmayı dilediği kimseye. İşte bu sebeple amellerin dereceleri sevap miktarlarında farklılık arz etmiştir.
{والله واسع} لا يَضيقُ عليه ما يتفضّل به من الزيادة
{والله واسع} “Allah Vâsi'dir,”; lütuf olarak verdiği fazlalık O'na dar gelmez/eksilmez,
{عَلِيمٌ} بنية المنفقِ ومقدارِ إنفاقِه وكيفيةِ تحصيلِ ما أنفقه
{عَلِيمٌ} “Alîmdir.”; harcayanın niyetini, harcamasının miktarını ve harcadığı şeyi nasıl elde ettiğini hakkıyla bilendir.
{الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِي سبيل الله} جملة مبتدأ جئ بها لبيان كيفيةِ الإنفاق الذي بُيِّن فضلُه بالتمثيل المذكور
{الذين يُنفِقُونَ أموالهم فِي سبيل الله} “Mallarını Allah yolunda harcayanlar”; söz konusu temsille fazileti açıklanan infakın keyfiyetini beyan etmek üzere getirilmiş mübtedâ cümlesidir.
{ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُواْ}
{ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُواْ} “sonra harcadıklarının ardından başa kakmayan...”
أي ما أنفقوه أو إنفاقَهم
yani verdikleri şeyin veya harcamalarının peşinden,
{مَنّا وَلا أَذًى} المن أن يَعتدَّ على مَنْ أحسن إليه بإحسانه ويُريَه أنه أوجبُ بذلك عليه حقاً والأذى أن يتطاولَ عليه بسبب إنعامه عليه وإنما قُدم المن لكثرة وقوعِه وتوسيطُ كلمة لا للدَلالة على شمول النفي لإتباع كل واحدٍ منهما وثم لإظهار علوِّ رتبة المعطوف قيل نزلت في عثمانُ ﵁ حين جهز جيش العُسرة بألفِ بعير بأقتابها وأحلاسها وعبد الرحمن ابن عوف ﵁ حينَ اتى النبيِّ ﷺ بأربعة آلاف درهم صدقةً ولم يكد يخطر ببالهما شئ من المن والأذى
{مَنّا وَلا أَذًى} “ne bir başa kakma ne de bir eziyet [ettirmeyenler]”; 'menn' (başa kakmak), ihsanda bulunduğu kimseye yaptığı iyiliği sayıp kakması ve bununla onun üzerinde bir hak doğurduğunu ona hissettirmesidir. 'Ezâ' (eziyet) ise ona yaptığı iyilik sebebiyle böbürlenip kırıcı davranmasıdır. Başa kakmanın öne geçirilmesi çokça vuku bulmasındandır. 'Lâ' (لا) edatının ortaya getirilmesi, nefiy (olumsuzluk) hükmünün her ikisinin de ardından gitmeyi kapsadığını göstermek içindir. 'Sümme' (ثمَّ) ise matufun mertebesinin yüceliğini izhar etmek içindir. Rivayet edildiğine göre bu ayet; Zorluk (Tebük) Ordusu'nu palanları ve çullarıyla birlikte bin deve ile teçhiz ettiği vakit Osman (radıyallâhu anh) ve Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadaka olarak dört bin dirhem getirdiği vakit Abdurrahman b. Avf (radıyallâhu anh) hakkında inmiştir ki onların hatırından başa kakma ve eziyetin zerresi dahi geçmemiştir.
{لَهُمْ أَجْرُهُمْ} أي حسبما وُعدَ لهم في ضمن التمثيل وهو جملة مبتدأ وخبر وقعت خبرا عن الموصول وفي تكرير الإسناد وتقييدِ الأجر بقوله عِندَ رَبّهِمْ من التأكيد والتشريفِ ما لا يخفى وتخليةُ الخبر عن الفاءُ المفيدةُ لسببيةِ ما قبلَها لما بعدَها للإيذانِ بأن ترتبَ الأجر على ما ذكر من الإنفاق وتركَ إِتباعِ المن والأذى أمرٌ بين لا يحتاجُ إلى التَّصريحِ بالسببية وأما إبهام أنهم أهلٌ لذلك وإن لم يفعلوا فكيف بهم إذا فعلوا فيأباه مقامُ الترغيب في الفعل والحث عليه
{لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “onların mükâfatları kendilerinindir”; yani temsilin zımnında kendilerine vaad edildiği üzere. Bu, ism-i mevsulün haberi konumunda olan bir mübtedâ ve haber cümlesidir. İsnadın tekrarlanmasında ve mükâfatın 'Rableri katında' diye kayıtlanmasında gizli kalmayacak bir pekiştirme ve şereflendirme vardır. Haberin, öncesinin sonrasına sebep olduğunu bildiren fâ (ف) harfinden soyutlanması; zikredilen infak ile başa kakma ve eziyetten uzak durmaya karşılık mükâfatın tahakkuk etmesinin, sebebiyetin açıkça belirtilmesine ihtiyaç bırakmayacak derecede aşikâr bir mesele olduğunu bildirmek içindir. Bunu yapmasalar dahi buna ehil olduklarını, yapınca ise durumun nasıl olacağını ihsas ettirme ihtimaline gelince; amele rağbet ettirme ve ona teşvik etme makamı bu ihtimali reddeder.
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} في الدارين من لحوق مكروهٍ من المكاره
{وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ} “onlara hiçbir korku yoktur”; iki dünyada da kendilerine hoşa gitmeyecek herhangi bir sıkıntının ulaşmasından ötürü,
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} لفوات مطلوبٍ من المطالب قلَّ أو جلَّ أي لا يعتريهم ما يوجبه لا أنه يعتريهم ذلك لكنهم لا يخافون ولا يحزنون ولا أنه لا يعتريهم خوفٌ وحزنٌ أصلاً بل يستمرون على النشاط والسرورِ كيف لا واستشعارُ الخوفِ والخشيةِ استعظاماً لجلال الله وهيبتِه واستقصاراً للجد والسعي في إقامة حقوقِ العبوديةِ من خواص الخواصِّ والمقرَّبين والمرادُ بيانُ دوامِ انتفائِهما لا بيانُ انفاء دوامِهما كما يُوهمه كونُ الخبرِ في الجملة الثانية مضارعا لما أن النفيَ وإن دخل على نفس المضارع يفيد الدوام والاستمرارَ بحسب المقام
{وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “ve onlar mahzun da olmayacaklardır.”; az olsun çok olsun arzu edilen bir şeyin elden kaçmasından ötürü. Yani onları buna sevk edecek bir durumla karşılaşmazlar; yoksa başlarına böyle bir şey gelir de korkmaz ve üzülmez değillerdir. Yine onların başına korku ve hüzün hiç gelmez demek de değildir; bilakis şevk ve sevinç üzere devam ederler. Nasıl olmasın ki! Zira Allah'ın celâlini ve heybetini yüceltmekten, kulluk haklarını yerine getirmedeki cehd ve gayreti yetersiz görmekten kaynaklanan korku ve haşyet hissi, en seçkin kulların ve mukarrebînin temel vasıflarındandır. Kastedilen, devamlılığın nefyini beyan etmek değil —ikinci cümledeki haberin muzari olması sanki bunu vehmettiriyormuş gibi görünse de— bu iki hâlin ortadan kalkışının devamlılığını beyan etmektir; çünkü nefiy edatı bizzat muzari fiilin üzerine girse bile makama göre devamlılık ve süreklilik ifade eder.
{قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} أي كلام جميل تقبله القلوبُ ولا تُنكِره يُرد به السائلُ من غير إعطاء شئ
{قَوْلٌ مَّعْرُوفٌ} “Güzel bir söz”; yani kalplerin kabul ettiği, yadırgamadığı, bir şey verilmeden isteyen kimsenin kendisiyle geri çevrildiği tatlı bir söz,
{وَمَغْفِرَةٌ} أي سَترٌ لما وقع من السائل من الإلحاف في المسألة وغيره مما يثقل على المسئول وصفحٌ عنه وإنما صح الابتداءُ بالنكرة في الأول لاختصاصها بالوصف وفي الثاني بالعطف أو بالصفة المقدرة أي ومغفرة كائنة من المسئول
{وَمَغْفِرَةٌ} “ve bir bağışlama”; yani isteyenden sadır olan ısrarlı istemeyi ve kendisinden istenene ağır gelen diğer hususları örtbas etmek ve onu affetmektir. İlk kelimede nekire ile mübtedâ yapılması vasıfla tahsis edilmesinden, ikincisinde ise atıf yahut mahzuf bir sıfatla tahsis edilmesinden dolayı caiz olmuştur; yani "kendisinden istenen kimseden sadır olan bir bağışlama" demektir.
{خَيْرٌ} أي للسائل
{خَيْرٌ} “daha hayırlıdır”; yani isteyen kimse için,
{مّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى} لكونها مشوبةً بضررِ ما يتبعها وخلوصِ الأولَيْن من الضرر والجملة مستأنفةٌ مقرِّرة لاعتبار ترك إتباعِ المن والأذى وتفسيرُ المغفرة بنيل مغفرةٍ من الله تعالى بسبب الرد الجميل أو بعفو السائل بناءً على اعتبار الخيرية بالنسبة إلى المسئول يؤدّي إلى أن يكون في الصدقة الموصوفةِ بالنسبة إليه خيرٌ في الجملة مع بطلانها بالمرة
{مّن صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى} “arkasından eziyet gelen bir sadakadan.”; çünkü bu sadaka, peşinden gelen eziyetin zararıyla karışmıştır; oysa ilk iki haslet zarardan tamamen uzaktır. Cümle, başa kakma ve eziyetten vazgeçmenin gerekliliğini pekiştiren bir istînâftır. Hayırlı oluşun kendisinden istenen kimseye nispet edilmesine dayanarak mağfireti; tatlı dille savma sebebiyle Allah Teâlâ'dan bir bağışlanmaya nail olmakla veya isteyeni affetmekle tefsir etmek, vasfedilen sadakanın bütünüyle boşa gitmesine rağmen onun hakkında genel olarak bir hayır barındırdığı sonucuna götürür.
{والله غَنِىٌّ} لا يُحوِجُ الفقراءَ إلى تحمل مؤنةِ المنِّ والأذى ويرزقُهم من جهةٍ أخرى
{والله غَنِىٌّ} “Allah Ganîdir,”; fakirleri başa kakma ve eziyet külfetini taşımaya muhtaç etmez, onları başka bir cihetten rızıklandırır,
{حَلِيمٌ} لا يعاجل أصحابَ المن والأذى بالعقوبة لا أنهم لا يستحقونها بسببهما والجملةُ تذييلٌ لما قبلَها مشتمِلٌ على الوعد والوعيد مقرِّرٌ لاعتبار الخيرية بالنسبة إلى السائل قطعاً
{حَلِيمٌ} “Halîmdir.”; başa kakan ve eziyet edenleri cezalandırmada acele etmez; yoksa bu yaptıkları sebebiyle cezayı hak etmediklerinden değildir. Bu cümle, önceki hükümleri tamamlayan bir tezyîl (fezlike) olup vaad ve vaîdi içermekte ve hayırlı oluşun kesin olarak isteyen kimseye nispet edildiğini teyit etmektedir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ}
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”
٢٦٥ - البقرة أقبل عليهم بالخطاب إثرَ بيان ما بين بطريق الغَيبة مبالغةً في إيجاب العمل بموجب النهي
265 - el-Bakara Nehyin gereğiyle amel etmeyi vacip kılmada mübalağa kastıyla, gaip sîgasıyla yapılan beyanın hemen ardından doğrudan onlara hitaba yöneldi:
{لَا تُبْطِلُواْ صدقاتكم بالمن والأذى} أي لاتحبطوا أجرَها بواحدٍ منهما
{لَا تُبْطِلُواْ صدقاتكم بالمن والأذى} “Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın;”; yani bu ikisinden biri sebebiyle sadakalarınızın ecrini heba etmeyin,
{كالذى} في محل النصب إما على أنه نعتٌ لمصدر محذوفٍ أي لاتبطلوها إبطالا كإبطال الذي
{كالذى} “o kimse gibi ki...”; nasb mahallindedir: Ya mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani "sadakalarınızı, o kimsenin boşa çıkarması gibi bir boşa çıkarmayla boşa çıkarmayın"
{يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء الناس} وإما على أنه حال من فاعل لاتبطلوا أي لا تُبطلوها مشابهين الذي ينفق أي الذي يُبطل إنفاقَه بالرياء وقيل من ضمير المصدر المقدر على ما هو رأى سيبوبه وانتصابُ رئاءَ إما على أنه عِلةٌ لينفق أي لأجل رئائهم أو على أنه حالٌ من فاعله أي ينفق ماله مرائياً والمراد به المنافقُ لقوله تعالى
{يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاء الناس} “malını insanlara gösteriş için harcar”; ya da 'lâ tübtılû' fiilinin failinden hâldir; yani "harcamasını riya ile boşa çıkaran o kimseye benzeyerek [sadakalarınızı] boşa çıkarmayın" demektir. Sîbeveyhi'nin görüşüne göre takdir edilen masdarın zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir. 'Riyâe' kelimesinin mensup oluşu ise ya 'yünfiku' fiilinin illetidir; yani "onlara gösteriş olsun diye" demektir yahut onun failinden hâldir; yani "malını gösteriş yaparak harcar" demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavlinden ötürü bundan maksat münafıktır:
{وَلَا يُؤْمِنُ بالله واليوم الآخر} حتى يرجوا ثواباً أو يخشى عقاباً
{وَلَا يُؤْمِنُ بالله واليوم الآخر} “ve Allah'a ve âhiret gününe de inanmaz.”; ki böylece bir sevap umsun veya bir cezadan korksun.
{فَمَثَلُهُ} الفاء لربط ما بعدها بما قبلها أي فمثل المرائي في الإنفاق وحالته العجيبة
{فَمَثَلُهُ} “Artık onun durumu,”; fâ harfi sonrasını öncesine bağlamak içindir; yani harcamada riyakârın misali ve onun şaşılacak hâli,
{كَمَثَلِ صَفْوَانٍ} أي حَجَرٍ أملسَ
{كَمَثَلِ صَفْوَانٍ} “düz ve pürüzsüz bir kayanın durumu gibidir,”; yani düz ve kaygan bir taşın,
{عَلَيْهِ تراب} أي شئ يسير منه
{عَلَيْهِ تراب} “ki üzerinde biraz toprak vardır,”; yani ondan az bir şey [bulunan].
{فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} أي مطرٌ عظيمُ القطر
{فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} “ona şiddetli bir yağmur isabet eder”; yani damlaları iri bir yağmur,
{فتركه صلدا} ليس عليه شئ من الغبار أصلاً
{فتركه صلدا} “de onu çıplak bir taş halinde bırakır.”; üzerinde zerre kadar toz kalmamış bir halde.
{لَاّ يَقْدِرُونَ على شَىْء مّمَّا كَسَبُواْ} لا ينتفعون بما فعلوا رئاء ولا يجدون له ثواباً قطعاً كقوله تعالى فَجَعَلْنَاهُ هَبَاء مَّنثُوراً والجملةُ استئنافٌ مبنيٌّ على السؤالِ كأنَّه قيلَ فماذا يكونُ حالُهم حينئذٍ فقيل لا يقدِرون الخ ومن ضرورة كونِ مَثَلِهم كما ذُكر كونُ مَثَلِ من يُشبِهُهم وهم أصحابُ المن والأذى كذلك والضميران الأخيران للموصول باعتبار المعنى كما في قوله ﷿ وَخُضْتُمْ كالذي خَاضُواْ لما أنَّ المرادَ به الجنسُ أو الجمعُ أو الفريق كما أن الضمائرَ الأربعةَ السابقة له باعتبار اللفظ
{لَاّ يَقْدِرُونَ على شَىْء مّمَّا كَسَبُواْ} “Kazandıklarından hiçbir şeyi elde edemezler.”; riya olarak yaptıklarından faydalanamazlar ve Allah Teâlâ'nın {فَجَعَلْنَاهُ هَبَاء مَّنثُوراً} “Onu saçılmış toz zerreleri kıldık” kavlinde olduğu gibi bunun için kesinlikle hiçbir sevap bulamazlar. Cümle, sanki "O takdirde onların hâli ne olur?" denilmiş de "Elde edemezler..." cevabı verilmiş gibi soruya bina edilen bir istînâftır. Onların misalinin zikredildiği gibi olması, onlara benzeyenlerin -ki onlar başa kakan ve eziyet edenlerdir- durumunun da aynı şekilde olmasını gerektirir. Son iki zamir, -tıpkı Yüce Allah'ın {وَخُضْتُمْ كالذي خَاضُواْ} “ve siz de dalanlar gibi daldınız” kavlinde olduğu gibi- kendisinden maksat cins, çoğul veya bir topluluk olduğu için mânâ itibarıyla ism-i mevsûle aittir; nitekim önceki dört zamir ise lafız itibarıyla ona aittir.
{والله لَا يَهْدِى القوم الكافرين} إلى الخير والرشاد والجُملة تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله وفيه تعريضٌ بأن كلاًّ من الرياء والمنِّ والأذى من خصائص الكفارِ ولا بد للمؤمنين أن يجتنبوها
{والله لَا يَهْدِى القوم الكافرين} “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”; hayra ve doğru yola iletmez. Cümle, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir tezyîldir. Bunda, riya, başa kakma ve eziyetin kâfirlerin özelliklerinden olduğuna ve müminlerin bunlardan mutlaka kaçınması gerektiğine dair üstü kapalı bir tariz vardır.
{وَمَثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم ابتغاء مرضات الله} أي لطلب رضاه
{وَمَثَلُ الذين يُنفِقُونَ أموالهم ابتغاء مرضات الله} “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak... için harcayanların durumu ise”; yani O'nun rızasını talep etmek,
{وَتَثْبِيتًا مّنْ أَنفُسِهِمْ} أي ولتثبيت بعضِ أنفسِهم على الإيمان فمن تبعيضية كما في قولهم هزّ مِنْ عِطفه وحرك مِنْ نشاطه فإن المالَ شقيقُ الروح فمن بذل مالَه لوجه الله تعالى فقد ثبّت بعضَ نفسه ومن بذل مالَه وروحَه فقد ثبتها كلها أو وتصديقا للإسلام وتحقيقاً للجزاء من أصل أنفسِهم فمن ابتدائية كما في قوله تعالى حَسَدًا مّنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ ويحتمل أن يكون المعنى وتثبيتاً من أنفسهم عند المؤمنين أنها صادقةُ الإيمان مخلصةٌ فيه ويعضُده قراءةُ مَن قرأَ وتبييناً من أنفسهم وفيه تنبيهٌ على أن حكمةَ الإنفاق للمنفق تزكيةُ النفس عن البخل وحبِّ المال الذي هو رأس كل خطيئة
{وَتَثْبِيتًا مّنْ أَنفُسِهِمْ} “ve kendilerinden [gelen] bir kökleşme/sağlamlaşma olarak”; yani nefislerinin bir kısmını iman üzere sebatkâr kılmak içindir; buradaki 'min' (مِنْ) edatı, Arapların "omzunu oynattı (هَزَّ مِنْ عِطْفِهِ) ve neşesinden kıpırdadı (حَرَّكَ مِنْ نَشَاطِهِ)" sözlerinde olduğu gibi teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir). Zira mal ruhun ikizidir; kim malını Allah Teâlâ rızası için harcarsa nefsinin bir kısmını sabit kılmış olur; kim de hem malını hem ruhunu feda ederse nefsinin tamamını sabit kılmış olur. Yahut nefislerinin özünden gelerek İslâm'ı tasdik etmek ve mükâfatın kesinliğini doğrulamak içindir; buradaki 'min' edatı, Allah Teâlâ'nın {حَسَدًا مّنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ} “kendi nefislerinden kaynaklanan bir kıskançlıkla” kavlinde olduğu gibi ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Anlamın, "müminler nezdinde nefislerinin imanda sadık ve samimi olduğunu tescil ve teyit etmek için" olması da muhtemeldir; "ve tebyînen min enfusihim" (وَتَبْيِينًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler. Bunda, harcayan kimse için infakın hikmetinin, nefsi cimrilikten ve her günahın başı olan mal sevgisinden arındırmak olduğuna dair bir uyarı vardır.
{كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ} الرَّبوة بالحركات الثلاث وقد قرئت بها المكانُ المرتفع أي مثل نفقتهم في الزكاة كمثل بُستان كائنٍ بمكان مرتفعٍ مأمونٍ من أن يصطلِمَه البردُ لِلطافة هوائهِ بهبوب الرياحِ المُلطّفة له فإن أشجارَ الرُبا تكون أحسنَ منظراً وأزكى ثمراً وأما الأراضي المنخفضةُ فقلما تسلم ثمارُها من البرد لكثافة هوائِها بركود الرياحِ وقرئ كمثل حبةٍ
{كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ} “yüksekçe bir tepedeki bir bahçenin durumu gibidir;”; 'Rabve' (الرَّبْوَة) kelimesi [râ harfinin] üç harekesiyle de okunmuştur ve yüksek yer demektir. Yani onların zekâttaki harcamalarının misali; esen yumuşatıcı rüzgârlar sebebiyle havasının letafetinden ötürü soğuğun kökünü kurutmasından emin olan, yüksek bir yerdeki bahçenin misali gibidir. Zira tepelerdeki ağaçlar daha güzel manzaralı ve daha bereketli meyveli olur. Alçak arazilere gelince, rüzgârların durgunluğu sebebiyle havasının kesifliğinden ötürü meyveleri soğuktan pek nadir kurtulur. 'Kem Meseli habbetin' (كَمَثَلِ حَبَّةٍ) şeklinde de okunmuştur.
{أَصَابَهَا وَابِلٌ} مطر عظيمُ القطر
{أَصَابَهَا وَابِلٌ} “ona bol bir yağmur isabet etmiş de”; iri damlalı yağmur,
{فَأَتَتْ أكلها} ثمرتها وقرئ بسكون الكاف تخفيفاً
{فَأَتَتْ أكلها} “ürününü... vermiştir.”; meyvesini. Hafifletmek için kâf harfinin sükûnuyla da okunmuştur.
{ضِعْفَيْنِ} أي مِثليْ ما كانت تُثمر في سائر الأوقات بسبب ما أصابها من
{ضِعْفَيْنِ} “iki kat”; yani kendisine isabet eden...
٢٦٦ - البقرة الوابل والمرادُ بالضِعف المِثْلُ وقيل أربعةُ أمثال ونصبُه على الحال من أُكُلُهَا أي مضاعفاً
266 - el-Bakara şiddetli yağmur sebebiyle diğer vakitlerde verdiğinin iki katı kadar [meyve vermiştir]. 'Dı'f'tan (الضِّعْف) maksat bir mislidir; dört misli olduğu da söylenmiştir. Mensup oluşu ise 'ükülehâ'dan hâl olması sebebiyledir; yani "katlanmış olarak" demektir.
{فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} أي فطلٌ يكفيها لجودتها وكَرَمِ منبتِها ولَطافةِ هوائِها وقيل فيصيبها طلٌّ وهو المطرُ الصغيرُ القطرِ وقيل فالذي يصيبها طلٌّ والمعنى أن نفقاتِ هؤلاءِ زاكيةٌ عندَ الله تعالَى لَا تَضيعُ بحال وإن كانت تتفاوتُ باعتبار ما يقارنها من الأحوال ويجوزُ أن يعتبر التمثيلُ بين حالهم باعتبار ما صدَر عنهُم من النفقة الكثيرةِ والقليلةِ وبين الجنة المعهودة باعتبار ماأصابها من المطر الكثير واليسير فكما أنَّ كلَّ واحدٍ من المطرين يُضعِفُ أُكُلَها فكذلك نفقتُهم جلّت أو قلَّت بعد أن يُطلَبَ بها وجهُ الله تعالى زاكيةٌ زائدةٌ في زُلفاهم وحسنِ حالهم عند الله
{فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} “Şayet ona şiddetli bir yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter.”; toprağının verimliliği, bitki örtüsünün cömertliği ve havasının letafeti sebebiyle bir çisenti ona yeterlidir. "Ona çisenti isabet eder" takdirinde olduğu da söylenmiştir ki o, damlaları küçük olan yağmurdur. "Ona isabet eden şey çisentidir" takdirinde olduğu da söylenmiştir. Mânâ şudur: Bu kimselerin infakları Allah Teâlâ katında bereketlidir, onlara eşlik eden haller bakımından farklılık gösterse bile hiçbir surette zayi olmaz. Temsilin, onlardan sadır olan çok ve az infak bakımından onların hâli ile çok ve az yağmurun isabet etmesi bakımından malum bahçe arasında yapılmış olması da caizdir. Nitekim her iki yağmurdan her biri bahçenin ürününü katladığı gibi, kendisiyle Allah Teâlâ'nın rızası gözetildikten sonra infakları ister çok olsun ister az olsun bereketlidir, Allah katındaki yakınlıklarını ve güzel hâllerini artırıcıdır.
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} لا يخفى عليه شئ منه وهو ترغيبٌ في الإخلاص مع تحذير من الرياء ونحوه
{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”; O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz. Bu, riya ve benzerlerinden sakındırmakla birlikte ihlasa teşviktir.
{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ} الوُدُّ حبُّ الشئ مع تمنيه ولذلك يستعمل استعمالها والهمزةُ لإنكار الوقوعِ كما في قوله أأضرب أبي لا لإنكارِ الواقعِ كَما في قولك أتضرب أباك على أنَّ مناطَ الإنكارِ ليس جميعَ ما تعلّق به الوُدّ بل إنما هو إصابةُ الإعصارِ وما يتبعُها من الاحتراق
{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ} “Sizden biri arzu eder mi ki;”; 'vüdd' (الوُدّ), temenniyle birlikte bir şeyi sevmektir; bu yüzden temenni gibi kullanılır. Hemze, "Babamı döver miyim hiç?" sözündeki gibi vukuun inkârı (olamayacağını bildirmek) içindir; "Babana vuruyor musun?" sözündeki gibi vaki olanın inkârı için değildir. Bununla birlikte inkârın odağı, sevginin/arzunun taalluk ettiği şeylerin tamamı değil, sadece kasırganın isabet etmesi ve peşinden gelen yanmadır.
{أَن تكون له جنة} وقرئ جناتٌ
{أَن تكون له جنة} “kendisine ait bir bahçesi olsun”; 'cennâtün' (جَنَّاتٌ) şeklinde de okunmuştur,
{مّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} أي كائنةٍ منهما على أن يكونَ الأصلُ والركنُ فيها هذين الجنسينِ الشريفينِ الجامعين لفنون المنافع والباقي من المستتبِعات لا على أنْ يكونَ فيها غيرُهما كما ستعرِفه والجنَّةُ تطلق على الأشجار الملتفة المتكاثفة قال زهير
{مّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} “hurmalardan ve üzümlerden;”; yani bu bahçe, her türlü faydayı kendisinde toplayan bu iki şerefli türün asıl ve temel unsur olması, diğerlerinin ise bunlara tâbi bulunması üzere bu ikisinden ibaret olsun; yoksa ileride bileceğin gibi bahçede bu ikisinden başkası bulunmaz demek değildir. 'Cennet' (الجَنَّة) kelimesi sarmaş dolaş ve sık ağaçlara ıtlak olunur. Züheyr şöyle demiştir:
كأنَّ عيني في غربيِّ مفتلة ... من النواضح تسفى جنَّةً سُحُقاً
Sanki iki gözüm, sık ve yüksek ağaçlı bir bahçeyi sulayan dolabın bükülmüş ipleri üzerindeki iki kovadır.
وعَلَى الأرضِ المشتملةِ عليها والأولُ هو الأنسبُ بقوله ﷿
Ve o ağaçları kapsayan toprağa da [cennet denir]. Birincisi, Yüce Allah'ın şu kavline daha uygundur:
تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار على الثاني لا بُدَّ من تقدير مضافٍ أي من تحت وشجارها وكذا لابد من جعل إسناد الاحتراق إليها فيما سيأتي مجازياً والجملةُ في محلِ الرفعِ على أنها صفةُ جنةٍ كما أن قوله تعالى مّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ كذلك أو في محلِّ النصبِ على أنها حالٌ منها لأنها موصوفة
{تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akan;” İkinciye göre bir muzâf takdir etmek zorunludur; yani "ağaçlarının altından" demektir. Keza ileride gelecek olan yanma isnadını da ona [yani bahçeye/toprağa] mecazi kılmak gerekir. Cümle, Allah Teâlâ'nın {مّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} kavlinde olduğu gibi 'cennetin' sıfatı olarak ref mahallindedir yahut vasfedilmiş olduğu için ondan hâl olarak nasb mahallindedir.
{لَهُ فِيهَا مِن كُلّ الثمرات} الظرفُ الأولُ خبرٌ والثاني حالٌ والثالثُ مبتدأ أي صفة للمبتدأ قائمة مَقامه أي له رزقٌ من كل الثمرات كما في قوله تعالى وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ أي وما منَّا أحدٌ إلا له الخ وليس المرادُ بالثمرات العمومَ بل إنما هو التكثيرُ كما في قوله تعالى وَأُوتِيَتْ مِن كل شئ
{لَهُ فِيهَا مِن كُلّ الثمرات} “orada kendisi için her türlü meyveden bulunan,”; birinci zarf haber, ikincisi hâl, üçüncüsü ise mübtedadır; yani mübtedanın sıfatı olup onun yerine geçmiştir; yani "onun için her türlü meyveden bir rızık vardır" demektir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın {وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Bizden her birinin mutlaka malum bir makamı vardır” yani "bizden hiçbir fert yoktur ki onun..." kavlinde olduğu gibi. Meyvelerden maksat genellik değil, Allah Teâlâ'nın {وَأُوتِيَتْ مِن كل شئ} “ve ona her şeyden verilmişti” kavlinde olduğu gibi çokluktur.
{وَأَصَابَهُ الكبر} أي كِبَرُ السنِّ الذي هو مَظِنَّةُ شدَّةِ الحاجة إلى منافعها ومئنة كمالِ العجز عن تدارك أسباب المعايش والواو حالية أي وقد أصابه الكبر
{وَأَصَابَهُ الكبر} “ve kendisine yaşlılık çatmış,”; yani bahçenin faydalarına ihtiyacın şiddetli olmasının kuvvetle muhtemel bulunduğu ve geçim sebeplerini telafi etmekten büsbütün aciz olmanın kesinleştiği yaşlılık. Vâv harfi hâliyedir; yani "kendisine yaşlılık çatmış olduğu halde" demektir.
{وَلَهُ ذُرّيَّةٌ ضُعَفَاء} حالٌ من الضمير في أصابه أي أصابه الكِبَرُ والحال أن له ذرية صغار لا يقدرون على الكسب وترتيب مبادى المعاش وقرئ ضعاف
{وَلَهُ ذُرّيَّةٌ ضُعَفَاء} “bakıma muhtaç güçsüz çocukları da olan;”; 'esâbehu'daki zamirden hâldir; yani "kazanmaya ve geçim vasıtalarını temin etmeye güç yetiremeyen küçük çocukları olduğu halde kendisine yaşlılık çatmış" demektir. 'Dıâf' (ضِعَاف) şeklinde de okunmuştur.
{فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} أي ريحٌ عاصفةٌ تستدير في الأرض ثم تنعكس منها ساطعةً إلى السماء على هيئة العَمود
{فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} “derken ona bir kasırga isabet etsin,”; yani yerde dönüp sonra oradan sütun şeklinde göğe doğru yükselen şiddetli bir fırtına,
{فِيهِ نَارٌ} شديدةٌ
{فِيهِ نَارٌ} “içinde bir ateş bulunan,”; şiddetli [bir ateş],
{فاحترقت} عطفٌ على فأصابها وهذا كما ترى تمثيلٌ لحال من يعمل أعمالَ البرِّ والحسناتِ ويضُمُّ إليها ما يُحبِطُها من القوادح ثم يجدُها يوم القيامة عند كمال حاجته إلى ثوابها هباءً منثوراً في التحسر
{فاحترقت} “böylece yanıversin?”; 'fe-esâbehâ' fiiline matuftur. Gördüğün gibi bu; hayır ve iyilik amelleri işleyip sonra bunlara o amelleri boşa çıkaran kusurları katan, ardından kıyamet günü onların sevabına son derece muhtaç olduğu bir anda onları saçılmış toz zerreleri halinde bulan kimsenin hâlinin, hasret
والتأسّف عليها
ve teessüf içindeki bir temsilidir.
{كذلك} توحيدُ الكاف مع كون المخاطَب جمعاً قد مر وجهُه مرارا أي مثل البيان الواضحِ الجاري في الظهور مجرى الأمورِ المحسوسة
{كذلك} “İşte böylece,”; muhatabın çoğul olmasına rağmen kâf harfinin tekil getirilmesinin izahı defalarca geçmişti. Yani açıklıkta duyulur şeyler mesabesinde olan böylesi apaçık bir beyan gibi,
{يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} كي تتفكروا فيها وتعتبروا بما فيها من العِبَر وتعملوا بموجبها
{يُبيّنُ الله لَكُمُ الآيات لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} “Allah size ayetleri açıklar ki düşünesiniz.”; ta ki onlar üzerinde düşünesiniz, içlerindeki ibretlerden ders çıkarasınız ve gereğince amel edesiniz.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طيبات مَا كَسَبْتُمْ} بيانٌ لحال ما يُنفَقُ منه إثرَ بيانِ أصلِ الإنفاق وكيفيته أي أنفقوا من حلال ما كسبتم وجيادِه لقوله تعالَى {لَن تَنَالُواْ البر حتى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ}
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ مِن طيبات مَا كَسَبْتُمْ} “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temizlerinden/iyilerinden infak edin,”; infakın aslının ve keyfiyetinin açıklanmasının hemen ardından, kendisinden infak edilecek şeyin hâlinin beyanıdır; yani Allah Teâlâ'nın {لَن تَنَالُواْ البر حتى تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَ} “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz” kavlinden ötürü kazandıklarınızın helal ve kaliteli olanlarından infak edin,
{وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مّنَ الارض} أي من طيبات ما أخرجنا لكم من الحبوب والثمار والمعادِن فحذف لدلالة ما قبله عليه
{وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُم مّنَ الارض} “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan da.”; yani sizin için çıkardığımız hububat, meyve ve madenlerin temiz ve kaliteli olanlarından [infak edin]. Öncesinin ona delaleti sebebiyle [bu kelime] hazfedilmiştir.
{وَلَا تَيَمَّمُواْ} بفتح التاء أصله ولا تتيمموا وقرئ بضمها وقرئ ولا تأَمّموا والكلّ بمعنى القصد أي لا تقصِدوا
{وَلَا تَيَمَّمُواْ} “ve kastetmeyin/yönelmeyin.”; tâ harfinin fethasıyla aslı 'velâ teteyemmemû'dur. Zammesiyle de okunmuştur; 'velâ te'emmemû' şeklinde de okunmuştur; hepsi kastetmek anlamındadır, yani "hedeflemeyin/kastetmeyin" demektir.
{الخبيث} أي الردئ الخسيسَ وهو كالطيب من الصفات الغالبة التي لا تُذكرُ موصوفاتها
{الخبيث} “kötü/bayağı olanı”; yani değersiz ve kalitesiz olanı. Bu kelime, tıpkı 'tayyib' (temiz/iyi) gibi, mevsûfları zikredilmeyen galip sıfatlardandır.
{مِنْهُ تُنفِقُونَ} الجارُّ متعلق بتنفقون والضميرُ للخبيث والتقديمُ للتخصيص والجملةُ حال من فاعل تيمّموا أي لا تقصدوا الخبيث قاصرين الإنفاقَ عليه أو من الخبيث أي مختصًّا به الإنفاق وأياما كان فالتخصيصُ لتوبيخهم بما كانوا يتعاطَوْنه من إنفاق الخبيثِ خاصة لا لتسويغ إنفاقِه مع الطيب عن ابن عباس ﵄ أنهم كانوا يتصدقون بحشَفِ التمر وشِرارِه فنُهوا عنه وقيل متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الخبيث والضميرُ للمال المدلول عليه بحسب المقام أو للموصولَين على طريقة قوله ... كأَنَّهُ فِي الجلدِ توليعُ البَهَقْ ...
{مِنْهُ تُنفِقُونَ} “ondan harcayarak;”; câr-mecrûr 'tünfikûn'a müteallıktır, zamir habîse (kötü mala) aittir ve öne geçirilmesi tahsis içindir. Cümle, 'teyemmemû' fiilinin failinden hâldir; yani "infakı sadece ona has kılarak kötü olanı kastetmeyin" demektir yahut habîs kelimesinden hâldir; yani "infak ona tahsis edilmiş olduğu halde" demektir. Hangisi olursa olsun, tahsis onların özellikle kötü olanı infak etme alışkanlıklarını kınamak içindir; yoksa kötüyü iyi olanla birlikte infak etmeyi mubah kılmak için değildir. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edildiğine göre onlar hurmanın çürüğünü ve kötüsünü sadaka olarak verirlerdi de bundan nehyolundular. Câr-mecrûrun, habîsten hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu, zamirin de makamın delalet ettiği mala yahut şairin şu sözündeki üslup üzere iki ism-i mevsûle ait olduğu da söylenmiştir: "...Sanki o, derideki alaca hastalığının beneklenmesidir..."
أو للثاني وتخصيصُه بذلك لما أن التفاوتَ فيه أكثرُ وتنفقون حال من الفاعل المذكور أي ولا تقصِدوا الخبيث كائناً من المال أو مما كسبتم وما أخرجنا لكم أومما أخرجنا لكم منفِقين إياه وقوله تعالى
Yahut ikincisine aittir; ona tahsis edilmesi ise ondaki farklılığın daha fazla olmasından ötürüdür. 'Tünfikûn' zikredilen failden hâldir; yani "mal veya kazandıklarınız ve sizin için çıkardıklarımız ya da sizin için çıkardıklarımız meyanında bulunan kötü olanı onu infak ediciler olarak kastetmeyin" demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{وَلَسْتُم بِأَخِذِيهِ} حال على كل حال من واو تنفقون أيْ وَالحالُ أنكُم لَا تأخذونه في معاملاتكم في وقتٍ من الأوقاتِ أو بوجةٍ منِ الوجوهِ
{وَلَسْتُم بِأَخِذِيهِ} “halbuki siz onu alıcılar değilsiniz;”; her halükarda 'tünfikûn'daki vâv zamirinden hâldir; yani "muamelelerinizde hiçbir vakitte veya hiçbir surette onu alıcı olmadığınız halde" demektir,
{إِلا أَن تغمضوا فيه} أي إلاوقت إغماضكم فيه أو إلا بإغماضكم فيه وهو عبارةٌ عن المسامحة بطريق الكتابة أو الاستعارة يقال أغمضَ بصره إذا غضه وقرئ على البناءِ للمفعولِ على معنى إلا أن تُحمَلوا على الإغماض وتدخُلوا فيه أو توجدوا مغمضين وقرئ تغمضوا وتَغمُضوا بضم الميم وكسرها وقيل تم الكلامُ عند قوله تعالى وَلَا تَيَمَّمُواْ الخبيث ثم استُؤنف فقيل على طريقة التوبيخ والتقريع منه تنفِقون والحالُ أنكم لاتأخذونه إلا إذا أغمَضْتم فيه ومآلُه الاستفهامُ الإنكاريُّ فكأنه قيل أمِنْه تنفقون الخ
{إِلا أَن تغمضوا فيه} “göz yummadıkça...”; yani ancak göz yumduğunuz vakit yahut ancak göz yummanız şartıyla [alırsınız]. Bu, kinaye veya istiare yoluyla müsamaha göstermekten ibarettir. Kişi gözünü yumduğunda 'ağmada basarahû' denir. Meçhul sîga ile "ancak göz yummaya sevk edilmeniz ve buna mecbur kalmanız yahut göz yummuş bulunmanız müstesna" mânâsında da okunmuştur. Mîm harfinin zammesi ve kesresiyle 'tuğmidû' ve 'tağmudû' şeklinde de okunmuştur. Sözün Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَيَمَّمُواْ الخبيث} kavlinde tamamlandığı, sonra istînâf yapılarak kınama ve azarlama üslubuyla "Siz ancak göz yumduğunuz takdirde alabileceğiniz bir şeyi mi infak ediyorsunuz?" denildiği de söylenmiştir; neticesi istifhâm-ı inkârîdir, sanki "Ondan mı infak ediyorsunuz..." denilmiştir.
{واعلموا أَنَّ الله غَنِيٌّ} عن إنفاقكم وإنما يأمرُكم به لمنفعتكم وفي الأمر بأن يعلموا ذلك مع ظهور علمِهم به توبيخٌ لهم على مايصنعون من إعطاء الخبيث وإيذانٌ بأنَّ ذلك من آثار الجهلِ بشأنه تعالى فإن إعطاءَ مثلِه إنما يكون عادةً عند اعتقادِ المعطي أن الآخذَ محتاجٌ إلى ما يعطيه بل مضطرٌ إليه
{واعلموا أَنَّ الله غَنِيٌّ} “Ve bilin ki şüphesiz Allah Ganîdir,”; sizin infakınıza muhtaç değildir; bunu size ancak kendi menfaatiniz için emreder. Bunu bildikleri aşikâr olmasına rağmen bunu bilmelerinin emredilmesinde, kötü malı vermelerinden dolayı kendilerine bir kınama ve bunun Yüce Allah'ın şanını bilmemenin bir eseri olduğuna dair bir bildirim vardır. Zira böylesi bir şeyi vermek, âdeten ancak verenin, alan kimsenin verdiğine muhtaç, hatta mecbur olduğuna inandığı zaman vuku bulur.
{حَمِيدٌ} مستحِقٌّ للحمد على نعمه العِظام وقيل حامد بقبول الجيّد والإثابة عليه
{حَمِيدٌ} “Hamîddir.”; büyük nimetlerinden ötürü övgüye layıktır. İyi ve kaliteli olanı kabul edip ona mükâfat veren anlamında 'hâmid' olduğu da söylenmiştir.
{الشيطان يَعِدُكُمُ الفقر} الوعدُ هو الإخبارُ بما سيكون من جهة المخبِر مترتباً
{الشيطان يَعِدُكُمُ الفقر} “Şeytan sizi fakirlikle korkutur”; 'va'd' (الْوَعْدُ), haber veren cihetinden ileride meydana gelecek bir şeyi... terettüp eden bir şekilde haber vermektir.
٢٦٩ - البقرة على شئ من زمان أو غيره يُستعمل في الشر استعمالَه في الخير قال تعالى النار وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ أي يعدُكم في الإنفاق الفقرَ ويقول إن عاقبة إنفاقِكم أن تفتقِروا وإنما عبر عن ذلك بالوعد مع أن الشيطان لم يضف مجئ الفقرِ إلى جهته للإيذان بمبالغته في الإخبار بتحقق مجيئة كأنه نزوله في تقرّر الوقوعِ منزلةَ أفعالِه الواقعةِ بحسب إرادته أو لوقوعه في مقابلة وعدِه تعالى على طريقة المشاكلة وقرئ بضم الفاء والسكون وبضمتين وبفتحتين
269 - el-Bakara bir zamana veya başka bir şeye bağlı olarak. Tıpkı hayırda kullanıldığı gibi şerde de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ {النار وَعَدَهَا الله الذين كَفَرُواْ} “O, Allah'ın kâfirlere vaad ettiği ateştir” buyurmuştur. Yani infak hususunda size fakirliği vaad eder (fakirlikle korkutur) ve infakınızın akıbetinin fakirleşmek olduğunu söyler. Şeytan fakirliğin gelişini kendi cihetine nispet etmediği halde bunun vaad olarak ifade edilmesi; onun gerçekleşeceği haberini vermedeki mübalağasını bildirmek içindir; sanki vuku bulmasının kesinliği bakımından kendi iradesine göre meydana gelen fiilleri menzilesindedir. Yahut müşâkele yoluyla Allah Teâlâ'nın vaadinin karşısında yer almasından ötürüdür. Fâ harfinin zammesi ve sükûnla (fukr), iki zamme ile (fukur) ve iki fetha ile (fakar) de okunmuştur.
{وَيَأْمُرُكُم بالفحشاء} أي بالخَصلة الفحشاء أي ويغريكم على البخل ومنع الصدقاتُ إغراءُ الآمرِ للمأمور على فعل المأمور به والعربُ تسمي البخيلَ فاحشاً قال طرفةُ بن العبد
{وَيَأْمُرُكُم بالفحشاء} “ve size hayâsızlığı/kötülüğü emreder.”; yani çirkin hasleti [emreder]; yani emredenin emredileni emredilen fiili yapmaya kışkırttığı gibi sizi cimriliğe ve sadakaları engellemeye kışkırtır. Araplar cimriye 'fâhiş' derler. Tarafe b. el-Abd şöyle demiştir:
أرى الموتَ يعتامُ الكرامَ ويصطفي ... عقيلةَ مالِ الفاحشِ المتشدِّدِ
Ölümün cömertleri seçip aldığını ve aşırı cimri olan cimrinin en değerli malını seçtiğini görüyorum.
وقيل بالمعاصي والسيِّئات
Günahlar ve kötülükler [anlamında olduğu] da söylenmiştir.
{والله يَعِدُكُم} أي في الإنفاق
{والله يَعِدُكُم} “Allah ise size vaad ediyor;”; yani infak karşılığında,
{مَغْفِرَةٍ} لذنوبكم والجارُّ في قوله تعالى
{مَغْفِرَةٍ} “bir bağışlanma”; günahlarınız için. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki câr-mecrûr ise:
{مِنْهُ} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفة لمغفرةً مؤكدةٌ لفخامتها التي أفادها تنكيرُها أي مغفرةً أي مغفرة مغفرة كائنة منه ﷿
{مِنْهُ} “kendisinden”; tenvinli oluşunun ifade ettiği azametini teyit eden 'mağfireten'in sıfatı mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani Yüce Allah'tan gelen büyük bir bağışlanma demektir.