{بالحق} في حيز النصبِ على أنه حالٌ من مفعول نتلوها أي ملتبسةً باليقين الذي لا يرتاب فيه أحدٌ من أهل الكتاب وأربابِ التواريخ لما يجدونها موافقة لما في في كتبهم أو من فاعلِه أي نتلوها عليك ملتبسين بالحق والصواب أو من الضمير المجرور أي ملتبساً بالحق والصدق
{بالحق} “hak ile”; 'netlûhâ' fiilinin mef'ûlünden hâl olarak nasb mahallindedir. Yani Ehl-i Kitap'tan ve tarih ehlinden hiç kimsenin şüphe duymayacağı kesin bir bilgiyle bitişik olarak [okuyoruz]; çünkü onlar bu bilgileri kendi kitaplarındakine uygun bulmaktadırlar. Yahut bu kelime, fiilin fâilinden hâldir; yani "Biz onu sana hak ve doğru ile bitişik olarak okuyoruz" demektir. Yahut da mecrûr zamirden [sana hitabından] hâldir; yani "sen hakka ve sıdka bürünmüş haldesin" demektir.
{وَإِنَّكَ لَمِنَ المرسلين} أي من جملة الذين أُرسلوا إلى الأمم لتبيلغ رسالاتِنا وإجراءِ أوامرِنا وأحكامنا عليهم فإن هذه المعاملةَ لا تجري بيننا وبين غيرهم فهي شهادة منه سبحانه برسالته ﵊ إثرَ بيانِ مايستوجبها والتأكيدُ من مقتضيات مقامِ الجاحدين بها
{وَإِنَّكَ لَمِنَ المرسلين} “Şüphesiz sen gönderilen peygamberlerdensin.” Yani mesajlarımızı tebliğ etmek, emirlerimizi ve hükümlerimizi üzerlerinde tatbik etmek üzere ümmetlere gönderilen kimseler zümresindensin. Zira bu muamele Bizimle onların gayrısı arasında cereyan etmez. Dolayısıyla bu, peygamberliğini gerektiren hususların beyanının hemen ardından O'nun (aleyhisselâm) risaletine Sübhânehu ve Teâlâ tarafından yapılmış bir şahitliktir. Vurgu (tekit) ise peygamberliği inkâr edenlerin makamının gereğidir.
{تِلْكَ الرسل} استئنافٌ فيه رمز إلى أنه ﵊ من
{تِلْكَ الرسل} “İşte o peygamberler”; müsteneftir (yeni bir cümledir) ve onun (aleyhisselâm)
أفاضلِ الرسلِ العظامِ عليهم الصلاة والسلام وإثر بيانِ كونِه من جملتهم والإشارةُ إلى الجماعة الذين من جملتهم النبيِّ ﷺ فاللام في المآل للاستغراق وما فيه من معنى البُعد للإيذانِ بعلوِّ طبقتِهم وبُعدِ منزلتهم وقيل إلى الذين ثبت علمه ﷺ بهم
büyük peygamberlerin (aleyhimüsselâm) en faziletlilerinden olduğuna ve onun o zümreden olduğunun beyanının hemen ardından geldiğine bir ima vardır. Buradaki işaret, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de aralarında bulunduğu topluluğadır. Dolayısıyla harf-i tarif (lâm) neticede istiğrak (bütün peygamberleri içine alma) ifade eder. Ondaki uzaklık manası ise onların mertebelerinin yüceliğini ve makamlarının üstünlüğünü bildirmek içindir. Bir rivayete göre ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in haklarında bilgi sahibi olduğu sabit olan peygamberlere işarettir.
{فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} في مراتب الكمالِ بأن خصَصْناه حسبما تقتضيه مشيئتُنا بمآثِرَ جليلةٍ خلا عنها غيرُه
{فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} “onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık”; meşietimizin iktiza ettiği doğrultuda, başkasında bulunmayan yüce meziyetlerle onları mümtaz kılarak kemal mertebelerinde [üstün kıldık].
مّنْهُمْ مَّن كلم الله تفصيل للتفضيل المذكور إجمالاً أي فضله بأن كلمهُ تعالى بغير سفير وهو موسى ﵊ حيث كلمهُ تعالى ليلةَ الخِيْرة وفي الطور وقرىء كلم الله بالنصب وقرىء كالَمَ الله من المكالمة فإنه كلّم الله تعالى كما أنه تعالى كلمه ويؤيده كليمُ الله بمعنى مكالمِه وإيرادُ الاسمِ الجليلِ بطريق الالتفاتِ لتربية المهابةِ والرمزِ إلى ما بين التكليم والرفعِ وبين ما سبَقَ من مطلق التفضيل وما لحق من إيتاء البينات والتأييد بروحِ القدسِ من التفاوت
{مّنْهُمْ مَّن كلم الله} “Onlardan kimiyle Allah konuştu”; mücmel olarak zikredilen üstün kılmanın tafsilidir. Yani Allah Teâlâ'nın elçi olmaksızın doğrudan kendisiyle konuşması suretiyle onu üstün kıldı; o da Mûsâ (aleyhisselâm)'dır. Nitekim Allah Teâlâ onunla Hıyre gecesinde ve Tûr'da konuşmuştur. Lafza-i Celâl nasb ile {كَلَّمَ اللَّهَ} şeklinde ve mükâleme (karşılıklı konuşma) kökünden {كَالَمَ اللَّهَ} şeklinde de okunmuştur; zira Allah Teâlâ onunla konuştuğu gibi o da Allah Teâlâ ile konuşmuştur. "Kelimullah" (Allah ile konuşan) ifadesi de bu anlamı teyit eder. Lafza-i Celâl'in iltifat yoluyla getirilmesi, heybet telkin etmek ve mükâleme ile mertebece yükseltilme arasındaki farka, ayrıca daha önce geçen mutlak üstün kılma ile sonradan gelen beyyinelerin (açık delillerin) verilmesi ve Rûhu'l-Kudüs ile teyit edilme arasındaki fazilet farkına işaret etmek içindir.
{وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ درجات} أي ومنهم من رفعه على غيره من الرسل المتفاوتين في معارجِ الفضل بدرجات قاصية ومراتب نائبه وتغييرُ الأسلوب لتربية ما بينهم من اختلاف الحالِ في درجات الشرفِ والظاهرُ انه رسول الله ﷺ كما ينبىء عنه الإخبارُ بكونه ﵊ منهم فإن ذلك في قوة بعضهم فإنه قد خُصَّ بالدعوة العامة والحُجج الجمة والمعجزاتِ المستمرة والآياتِ المتعاقبة بتعاقُب الدهور والفضائلِ العلمية والعمليةِ الفائتة للحصر والإبهامُ لتفخيم شأنه وللإشعار بأنه العلَمُ الفردُ الغنيُّ عن التعيين وقيل إنه إبراهيمَ ﵊ حيث خصه تعالى بكرامة الخُلّة وقيل إدريسُ ﵇ حيث رفعه مكاناً علياً وقيل أوُلو العزم من الرسلُ عليهم الصَّلاةُ والسلام
{وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ درجات} “ve kiminin de derecelerini yükseltti”; yani onlardan birini, fazilet mertebelerinde birbirlerinden farklı olan diğer peygamberlere son derece yüksek dereceler ve yüce makamlar ile üstün kıldı. Üslubun değiştirilmesi, şeref derecelerindeki hâl farklılıklarını vurgulamak içindir. Zahir olan odur ki o zât, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir. Nitekim onun (aleyhisselâm) o zümreden olduğunun bildirilmesi buna işaret etmektedir; zira bu ifade [makam bakımından] "bazıları" ifadesinin gücündedir. Çünkü o, umumi davetle, pek çok kesin delille, çağlar boyu devam eden kesintisiz mucizelerle, birbirini takip eden ayetlerle ve sayıya gelmez ilmi ve ameli faziletlerle mümtaz kılınmıştır. İsmin müphem bırakılması ise şanını yüceltmek ve onun tayine ihtiyaç bırakmayacak derecede tek ve meşhur bir şahsiyet olduğunu hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın kendisini dostluk (hulle) kerametiyle mümtaz kıldığı İbrâhim (aleyhisselâm) olduğu da söylenmiştir. Yüce bir makama yükseltilen İdrîs (aleyhisselâm) olduğu yahut da peygamberlerin (aleyhimüsselâm) Ülü'l-azm olanları olduğu da söylenmiştir.
وآتينا عيسى ابن مَرْيَمَ البيِّنات الآياتِ الباهرةَ والمعجزاتِ الظاهرةَ من إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص والإخبارِ بالمغيّبات أو الإنجيلَ
{وآتينا عيسى ابن مَرْيَمَ البيِّنات} “Meryem oğlu İsa'ya da açık deliller verdik”; ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek, gayb haberlerini bildirmek gibi göz kamaştırıcı ayetleri ve açık mucizeleri yahut İncil'i [verdik].
{وأيدناه} أي قويناه
{وأيدناه} “ve onu destekledik”; yani onu güçlendirdik,
{بِرُوحِ القدس} بضم الدال وقرىء بسكونها أي بالروح المقدسة كقولك رجل صدق وهو روحُ عيسى وإنما وصفت بالقدس للكرامة أو لأنه ﵇ لم تضمه الأصلاب والأرحام والطوامث وقيل بجبريلَ وقيل بالإنجيلِ كما مر وإفرادُه ﵇ بما ذكر لرد ما بين أهلِ الكتابين في شأنه ﵇ من التفريط والإفراط والآيةُ ناطقة بأن الأنبياءَ ﵈ متفاوتةُ الأقدار فيجوزُ تفضيلُ بعضِهم على بعض ولكن بقاطع
{بِرُوحِ القدس} “Rûhu'l-Kudüs ile”; dal harfinin ötresiyle [el-Kudus] okunmuş, cezimle [el-Kuds] şeklinde de okunmuştur; yani mukaddes ruh demektir, nitekim "sadakat adamı" denilmesi gibidir. Bu, İsa'nın ruhudur; kudsiyetle nitelenmesi ise bir ikram olarak yahut sulblerin, rahimlerin ve hayızlıların ona (aleyhisselâm) sirayet etmemesi sebebiyledir. Cebrail olduğu yahut daha önce geçtiği üzere İncil olduğu da söylenmiştir. Onun (aleyhisselâm) bu zikredilenlerle hususi olarak anılması, Ehl-i Kitap'ın onun hakkındaki ifrat ve tefritlerini reddetmek içindir. Ayet, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kadrü kıymetlerinin farklı olduğuna açıkça delalet etmektedir; binaenaleyh onların bir kısmını diğerine üstün kılmak caizdir, fakat bu kesin bir delille olmalıdır.
{وَلَوْ شَاء الله مَا اقتتل الذين مِن بَعْدِهِم} أي جاءوا من بعد الرسلِ من الأمم المختلفة أي لو شاء الله عدم اقتتالهم ما اقتتلوا بأن جعلَهم متفقين على اتباع الرسلِ المتفقةِ على كلمة الحقِّ فمفعولُ المشيئةِ محذوفٌ لكونه مضمونَ الجزاءِ على القاعدة المعروفة وقيل تقديرُه ولو شاء هدى الناس جميعاً ما اقتتل الخ وليس بذاك
{وَلَوْ شَاء الله مَا اقتتل الذين مِن بَعْدِهِم} “Eğer Allah dileseydi, onlardan sonra gelenler birbirleriyle savaşmazlardı”; yani o peygamberlerden sonra gelen muhtelif ümmetler [savaşmazlardı]. Yani Allah onların birbirleriyle savaşmamasını dileseydi, hak söz üzerinde ittifak etmiş olan peygamberlere tâbi olma hususunda onları hemfikir kılarak birbirleriyle savaşmazlardı. Bilinen kural gereğince meşietin mef'ûlü, cezanın mazmunu olduğu için hazfedilmiştir. Takdirinin "Eğer Allah bütün insanları hidayete erdirmeyi dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı..." şeklinde olduğu söylenmişse de bu pek isabetli değildir.
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ} من جهة أولئك الرسلِ
{مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ} “kendilerine geldikten sonra”; o peygamberler cihetinden [geldikten sonra],
{البينات} المعجزاتُ الواضحةُ والآياتُ الظاهرة الدالةُ على حقية الحقِّ الموجبةِ لاتباعهم الزاجرةُ عن الإعراض عن سَننهم المؤدِّي إلى الاقتتال فمِنْ متعلقةٌ باقتتل
{البينات} “açık deliller”; hakkın hakikatine delalet eden, onlara tâbi olmayı gerektiren, onların birbirleriyle savaşmaya götüren yolundan yüz çevirmekten alıkoyan apaçık mucizeler ve zahir deliller [kendilerine geldikten sonra]. 'Min' edatı 'iktetele' (savaştılar) fiiline mütealliktir.
{ولكن اختلفوا} استدراك من الشرطية أُشير به إلى قياس استثنائي مؤلف من وضع نقيض مقدمها منتج لنقيض تاليها إلا أنه قد وُضع فيه الاختلافُ موضعَ نقيضِ المقدم المترتب عليه للإيذان بأن الاقتتالَ ناشئ من قِبَلهم لا من جهتِه تعالَى ابتداءً كأنه قيل ولكن لم يشأ عدمَ اقتتالِهم لأنهم اختلفوا اختلافاً فاحشاً
{ولكن اختلفوا} “Fakat ihtilafa düştüler”; şart cümlesinden yapılan bir istidraktır. Bununla mukaddeminin çelişiğinin konulması neticesinde talisinin çelişiğini doğuran istisnai bir kıyasa işaret edilmiştir. Ancak savaşmanın ilk etapta Allah Teâlâ tarafından değil, bizzat onların kendi tarafından kaynaklandığını bildirmek için, mukaddemin çelişiği yerine ona bağlı olarak ortaya çıkan ihtilaf konulmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: Fakat Allah onların birbirleriyle savaşmamasını dilemedi; çünkü onlar fahiş bir ihtilafa düştüler.
{فَمِنْهُمْ مَّنْ آمن} بما جاءت به أولئك الرسل من البينات وعلموا به
{فَمِنْهُمْ مَّنْ آمن} “Böylece onlardan kimi iman etti”; o peygamberlerin getirdiği açık delillere [iman etti] ve onlarla amel etti,
{وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ} بذلك كفراً لا ارعواءَ له عنه فاقتضت الحِكمةُ
{وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ} “kimi de inkâr etti”; vazgeçilmesi mümkün olmayan bir küfürle bunu inkâr etti. Bunun üzerine ilahî hikmet,
عدمَ مشيئتِه تعالى لعدم اقتتالِهم فاقتتلوا بموجبِ اقتضاءِ أحوالِهم
Allah Teâlâ'nın onların birbirleriyle savaşmamasını dilememesini iktiza etti; böylece kendi durumlarının gereği doğrultusunda birbirleriyle savaştılar.
{وَلَوْ شَاء الله} عدمَ اقتتالهم بعد هذه المرتبة أيضاً من الاختلاف والشقاق المستتبعين للاقتتال بحسب العادة
{وَلَوْ شَاء الله} “Eğer Allah dileseydi”; âdet gereği savaşı netice veren ihtilaf ve ayrılığın bu mertebesinden sonra bile onların birbirleriyle savaşmamasını [dileseydi],
{مَا اقتتلوا} وما نبَض منهم عِرقُ التطاول والتعادي لما أن الكل تحت ملَكوتِه تعالى فالتكريرُ ليس للتأكيد كما ظُن بل للتنبيه على أن اختلافهم ذلك ليس موجب لعدم مشيئته تعالى لعدم اقتتالهم كما يفهم ذلك من وضعه في الاستدراك موضعه بل هو سبحانه مختار في ذلك حتى لو شاء بعد ذلك عدم اقتتالهم ما اقتتلوا كما يفصح عنه الاستدراك بقوله ﷿
{مَا اقتتلوا} “birbirleriyle savaşmazlardı”; ve onların hiçbirinde haddi aşma ve düşmanlık damarı kabarmazdı; çünkü her şey Allah Teâlâ'nın melekûtu altındadır. Tekrar, zannedildiği gibi tekit için değil; bilakis onların bu ihtilafının, istidrak makamında yerine konulmasından anlaşılabileceği gibi, Allah Teâlâ'nın onların savaşmamasını dilememesini zorunlu kılan bir sebep olmadığını; aksine Sübhânehu'nun bu hususta muhtar olduğunu, hatta bundan sonra bile onların savaşmamasını dileseydi savaşmayacaklarını bildirmek içindir. Nitekim Allah (azze ve celle)'nin şu istidrak buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir:
{ولكن الله يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} أي من الأمور الوجودية والعدمية التي من جملتها عدمُ مشيئته عدم اقتتالهم فإن الترك أيضاً من جملة الأفعال أي يفعل ما يريد حسبما يريد من غيرِ أنْ يوجبَه عليه موجب أو يمنعه منه مانع وفيه دليلٌ بيِّنٌ على أن الحوادث تابعة لمشيئته سبحانه خيرا كان أو شرا إيماناً كان أو كفراً
{ولكن الله يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} “Fakat Allah dilediğini yapar.” Yani onların savaşmamasını dilememesi de dahil olmak üzere vücudî (varlığa dair) ve ademî (yokluğa dair) hususlardan [dilediğini yapar]; zira terk etmek de fiiller cümlesindendir. Yani bir zorlayıcı O'na vacip kılmaksızın yahut bir engelleyici O'nu engellemeksizin dilediğini dilediği şekilde yapar. Bunda, hayır olsun şer olsun, iman olsun küfür olsun, bütün hadiselerin Sübhânehu'nun meşietine bağlı olduğuna dair açık bir delil vardır.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ} في سبيل الله
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ أَنفِقُواْ} “Ey iman edenler! İnfak edin”; Allah yolunda [infak edin],
{من ما رزقناكم} أي شيئاً مما رزقنا كموه على أن ما موصولةٌ حُذف عائدُها والتعرضُ لوصوله منه تعالى للحث على الإنفاق كما في قوله تعالى وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ والمرادُ به الإنفاقُ الواجبُ بدلالة ما بعده من الوعيد
{من ما رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizden”; yani size rızık olarak verdiklerimizden bir kısmını [infak edin]. 'Mâ' mevsûldür ve âid zamiri hazfedilmiştir. Rızkın Allah Teâlâ'dan geldiğinin belirtilmesi, Allah Teâlâ'nın {وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ} “Sizi vekil kıldığı şeylerden infak edin” kavl-i şerifinde olduğu gibi infaka teşvik etmek içindir. Bundan murat ise, ardından gelen tehdidin delaletiyle, vacip olan infaktır (zekâttır).
{مّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ لَاّ بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شفاعة} كلمةُ مِن متعلقةٌ بما تعلقت به أختها ولا ضمير فيه لاختلاف معنييهما فإن الأولى تبعيضيةٌ وهذه لابتداء الغايةِ أي أنفِقوا بعضَ ما رزقناكم مّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يوم لا تقدِرون على تلافي ما فرّطتم فيه إذ لا تبايُعَ فيه حتى تتبايعوا ما تُنفقونه أو تفتدون به من العذاب ولا خُلةٌ حتى يسامحَكم به أخلاؤكم أو يُعينوكم عليه ولا شفاعةٌ إِلَاّ لِمَنْ أذِنَ لَهُ الرحمن ورضِيَ له قولاً حتى تتوسلوا بشفعاءَ يشفعون لكم في حطّ ما في ذمتكم وإنما رُفعت الثلاثةُ مع قصد التعميم لأنها في التقدير جوابُ هل فيه بيعٌ أو خلةٌ أو شفاعة وقرئ بفتح الكل
{مّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌ لَاّ بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شفاعة} “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce.” 'Min' kelimesi, diğer benzerinin müteallik olduğu yere mütealliktir ve manalarının farklı olması sebebiyle aralarında bir bağ zamiri yoktur; zira ilki teb'îz (kısmiyet), bu ise ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) bildirir. Yani, kusur ettiğiniz şeyleri telafi etmeye güç yetiremeyeceğiniz bir gün gelmeden önce size rızık olarak verdiklerimizin bir kısmını infak edin. Çünkü o günde infak edeceğiniz yahut azaptan kurtulmak için fidye vereceğiniz bir alışveriş yoktur; dostlarınızın sizin için fedakarlık yapacağı veya size yardım edeceği bir dostluk yoktur; ve üzerinizdeki borcun düşürülmesi hususunda size şefaat edecek şefaatçilere tevessül edebileceğiniz bir şefaat de yoktur; {إِلَاّ لِمَنْ أذِنَ لَهُ الرحمن ورضِيَ له قولاً} “Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkası müstesna”. Bu üç kelime, umum kastıyla birlikte merfû kılınmıştır; zira takdirde "Orada bir alışveriş, dostluk veya şefaat var mıdır?" sorusunun cevabıdır. Hepsinin fetha ile [lâ bey'a fîhi velâ hullete velâ şefâ'ate] okunduğu da rivayet edilmiştir.
{والكافرون} أي والتاركون للزكاة وأشارة عليه للتغليظ والتهديد كما في قوله تعالى ومن كَفَرَ مكانَ ومَنْ لم يحُجّ وللإيذان بأن تركَ الزكاة من صفات الكفار قال تعالى وَوَيْلٌ لّلْمُشْرِكِينَ الذين لا يؤتون الزكاة
{والكافرون} “Kâfirler ise”; yani zekâtı terk edenler. Şiddetlendirme ve tehdit amacıyla onlar için bu ifade kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın hac yapmayan kimse yerine {ومن كَفَرَ} “Kim de küfrederse” buyurması gibidir. Ayrıca zekâtı terk etmenin kâfirlerin sıfatlarından olduğunu bildirmek içindir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَوَيْلٌ لّلْمُشْرِكِينَ الذين لا يؤتون الزكاة} “Zekâtı vermeyen müşriklerin vay haline!”.
{هُمُ الظالمون} أي الذين ظلموا أنفسَهم بتعريضها للعقاب ووضعوا المالَ في غير موضعِه وصرفوه إلى غير وجهه
{هُمُ الظالمون} “Zalimlerin ta kendileridir.” Yani nefislerini azaba maruz bırakarak kendilerine zulmeden, malı yerli yerine koymayan ve onu gayesi dışına harcayan kimselerdir.
{الله لَا إله إِلَاّ هُوَ} مبتدأٌ وخبرٌ أي هو المستحق للمعبودية لا غير وفي إضمارِ خبرِ لا مِثلَ في الوجودِ أو يصِح أن يوجدَ خلافٌ للنحاة معروفٌ
{الله لَا إله إِلَاّ هُوَ} “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; mübteda ve haberdir. Yani ibadete layık olan yalnızca O'dur, başkası değildir. 'Lâ'nın haberinin takdirinde "varlıkta mevcut olan" yahut "var olması sahih olan" gibi ifadeler konusunda nahivcilerin bilinen ihtilafı vardır.
{الحى} الباقي الذي لا سبيل عليه للموت والفناء وهو إما خبرٌ ثانٍ أو خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ أو بدل من لا إله إلا هو أو بدلٌ من الله أو صفة له ويعضُده القراءة بالنصب على المدح لاختصاصه بالنعت
{الحى} “Hayy'dır”; ölüm ve yok oluşun kendisine asla yol bulamadığı bâkî olandır. Bu kelime ya ikinci haberdir ya mahzuf bir mübtedanın haberidir ya {لَا إله إِلَاّ هُوَ} ifadesinden bedeldir ya {الله} lafzından bedeldir yahut O'nun sıfatıdır. Sıfata mahsus kılınması sebebiyle medih üzere nasb ile okunması da bunu desteklemektedir.
{القيوم} فَيْعولٌ من قام بالأمر إذا حفِظه أي دائمُ القيام بتدبير الخلق وحفظه وقيل
{القيوم} “Kayyûm'dur”; bir kimse işi koruyup gözettiğinde kullanılan 'kâme bi'l-emr' ifadesinden 'fey'ûl' veznindedir. Yani mahlukatı sevk ve idare etmeyi ve onları korumayı sürekli yerine getiren demektir. Şöyle de denilmiştir:
هو القائمُ بذاته المقيمُ لغيره
O, zatı ile kâim (varlığı kendinden) olan ve başkasını varlıkta tutandır.
{لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ} السِنةُ ما يتقدم النومَ من الفتور قال عديُّ بنُ الرقاعِ العاملي
{لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ} “O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar.” Sine (سِنة), uykudan önce gelen gevşekliktir. Adî b. er-Rikâ' el-Âmilî şöyle demiştir:
وَسْنانُ أقصده النعاسُ فرنَّقت ... في عينه سِنةٌ وليس بنائمِ
Uykulu bir kimseyi uyuklama bastırdı da gözlerinde bir uyuklama süzüldü; oysa o uyumuş değildi.
والنومُ حالةٌ تعرِضُ للحيوان من استرخاء أعصابِ الدماغِ من رُطوبات الأبخرة المتصاعدة بحيث تقِف المشاعرُ الظاهرةُ عن الإحساس رأساً والمرادُ بيان انتفاءِ اعتراءِ شيءٍ منهما له سبحانه لعدم كونهما من شأنه تعالى لا لأنهما قاصران بالنسبة إلى القوة الإلهية فإنه بمعزل من مقامِ التنزيهِ فلا سبيلَ إلى حمل النظم الكريمِ على طريقة المبالغةِ والترقي بناءً على أن القادرَ على دفع السِنة قد لا يقدرُ على دفع النوم القويِّ كما في قولك فلانٌ يقِظٌ لا تغلِبُه سِنةٌ ولا نوم وإنما تأخيرُ النوم للمحافظة على ترتيب الوجودِ الخارجي وتوسيطُ كلمةِ لا للتنصيص على شمول النفي لكلَ منهما كما في قوله ﷿ وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً الآية وأما التعبيرُ عن عدم الاعتراءِ والعُروضِ بعدم الأخذ فلمراعاة الواقع إذ عُروضُ السِنةِ والنومِ لمعروضهما إنما يكون بطريق الأخذِ والاستيلاء وقيلَ هو من باب التكميل والجملةُ تأكيدٌ لما قبلها من كونه تعالى حياً قيوما فإن من يعتربه أحدُهما يكونُ موقوفَ الحياةِ قاصراً في الحفظ والتدبيرِ وقيل استئنافٌ مؤكدٌ لما سبق وقيل حال مؤكدةٌ من الضَّمير المستكِّنِ في القيوم
Uyku (nevm) ise, yükselen buharların rutubetinden dolayı beyin sinirlerinin gevşemesiyle canlıya arız olan ve zahirî duyuların hissetmeyi tamamen durdurduğu bir durumdur. Burada murat, bu iki durumun da Allah Teâlâ'nın şanından olmaması sebebiyle O'na arız olmasının söz konusu olmadığını beyan etmektir; yoksa ilahî kuvvete nispetle bu iki halin yetersiz kalmasından ötürü değildir. Zira böyle bir düşünce tenzih makamından uzaktır. Dolayısıyla bu kerim nazmı, "Filanca çok uyanıktır, onu ne uyuklama yenebilir ne de uyku" sözünde olduğu gibi, uyuklamayı defetmeye güç yetirenin bazen kuvvetli bir uykuyu defetmeye güç yetiremeyeceği esasına dayanan bir mübalağa ve terakkî (derece derece yükselme) yöntemine hamletmek mümkün değildir. Uykunun sonraya bırakılması, dış dünyadaki varlık sırasını muhafaza etmek içindir. 'Lâ' edatının araya girmesi ise, Allah (azze ve celle)'nin {وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} “Küçük büyük hiçbir infakta bulunmazlar” ayetinde olduğu gibi, nefyin her ikisini de kapsadığını açıkça belirtmek içindir. Durumun arız olmamasını 'tutmaz' (ahz) ifadesiyle ifade etmek ise gerçeğe riayet içindir; çünkü uyuklama ve uykunun kendilerine maruz kalan kimseye gelişi ancak tutma ve istila etme yoluyla olur. Bunun tekmîl kabilinden olduğu da söylenmiştir. Cümle, Allah Teâlâ'nın Hayy ve Kayyûm olduğuna dair önceki kısmın tekitidir; zira bu iki halden biri kendisine arız olan kimsenin hayatı kesintiye uğrar, koruma ve idare etmede kusurlu kalır. Cümlenin öncekini pekiştiren bir istînâf olduğu yahut 'el-Kayyûm'daki müstetir zamirden müekkid bir hâl olduğu da söylenmiştir.
{لَّهُ مَا فِي السماوات وَمَا فِي الارض} تقريرٌ لقيّوميّته تعالى واحتجاجٌ به على تفرّده في الألوهية والمراد بما فيهما ماهو أعمُّ من أجزائهما الداخلةِ فيهما ومن الأمور الخارجةِ عنهما المتمكنة فيهما من العُقلاء وغيرِهم
{لَّهُ مَا فِي السماوات وَمَا فِي الارض} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur.” Allah Teâlâ'nın Kayyûmiyetinin takriri ve O'nun ilahlıkta tek olduğuna dair bir delillendirmedir. Her ikisinde bulunanlardan murat ise, gerek o ikisinin içine dahil olan cüzlerinden, gerekse akıl sahipleri ve diğerleri olmak üzere o ikisinde yerleşik bulunan harici unsurlardan daha umumi olan şeylerdir.
{مَن ذَا الذى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَاّ بِإِذْنِهِ} بيانٌ لكبرياء شأنه وأنه لا يدانيه أحدٌ ليقدِر على تغيير ما يريده شفاعةً وضراعةً فضلاً عن أن يُدافعه عِناداً أو مُناصبةً
{مَن ذَا الذى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلَاّ بِإِذْنِهِ} “O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir?” Şanının yüceliğinin ve inatla yahut düşmanlıkla O'na karşı koymak bir yana, O'nun dilediği şeyi şefaat ve yalvarıp yakarma yoluyla dahi değiştirmeye güç yetirecek seviyede hiç kimsenin O'na yaklaşamayacağının beyanıdır.
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} أي ما قبلهم وما بعدهم أو بالعكس لأنك مستقبِلُ المستقبَل ومستدبِرُ الماضي أو أمور الدنيا وأمور الآخرة أو بالعكس أوما يُحسّونه وما يعقِلونه أو ما يدركونه ومالا يدركونه والضميرُ لما في السموات والأرض بتغليب ما فيهما من العقلاء على غيرهم أو لما دل عليه من ذا الذي من الملائكةِ والأنبياءُ عليهم الصلاة والسلام
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir.” Yani onların öncesini ve sonrasını yahut tam tersini [bilir]; zira sen geleceğe yönelmiş, geçmişi ise arkana almış durumdasın. Yahut dünya işlerini ve ahiret işlerini veya tam aksini; yahut hissettikleri şeyleri ve akıl ettikleri şeyleri; yahut idrak ettikleri ve idrak edemedikleri şeyleri [bilir]. Zamir, göklerde ve yerdeki akıl sahiplerinin diğerlerine tağlîb edilmesiyle o ikisindekilere aittir; yahut "kimdir o şefaat edecek?" ifadesinin delalet ettiği melekler ve peygamberlere (aleyhimüsselâm) aittir.
{وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْء مّنْ عِلْمِهِ} أي من معلوماته
{وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْء مّنْ عِلْمِهِ} “Onlar ise O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar”; yani O'nun bildirdiği şeylerden (malumatından) [hiçbir şeyi kavrayamazlar],
{إِلَاّ بِمَا شَاء} أن يعلموه وعطفُه على ما قبله لما أنهما جميعاً دليلٌ على تفرّده تعالى بالعلم الذاتي التامِّ الدالِّ على وحدانيته
{إِلَاّ بِمَا شَاء} “dilediği müstesna.” Yani bilmelerini dilediği şeyler müstesnadır. Bu cümlenin öncesine atfedilmesi, her ikisinin de Allah Teâlâ'nın birliğine delalet eden tam zâtî ilimde tek olduğuna birer delil teşkil etmesi sebebiyledir.
{وسع كرسيه السماوات والارض} الكرسي ما يُجلَس عليه ولا يفضُلُ عن مقعد القاعد وكأنه منسوبٌ إلى الكِرْس الذي هو المُلبَّد وليس ثمةَ كُرسيٌّ ولا قاعد وإنما هو تمثيل لعظمةِ شأنه ﷿ وسَعة سلطانه وإحاطةِ علمه بالأشياء قاطبةً على طريقة قولُه عز قائلاً وَمَا قَدَرُواْ الله حَقَّ قَدْرِهِ والارض جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القيامة والسموات مطويات بِيَمِينِهِ وقيل كرسيُّه مجازٌ عن علمِه أخذاً من كرسيِّ العالِم وقيل عن مُلكه أخذاً من كرسيّ المُلك فإن الكرسيَّ كلما كان أعظمَ تكون عظمةُ القاعدِ أكثرَ وأوفرَ فعبر عن شمول علمه أو عن بسطةِ ملكه وسلطانِه بسَعة كرسيِّه وإحاطته بالأقطار العلوية والسفلية وقيل هو جِسمٌ بين يدي العرشِ محيطٌ بالسموات السبع لقوله ﷺ ما السمواتُ السبعُ والأرضونَ السبعُ مع الكرسي إلا كحلقة في فلان وفضلُ العرشِ على الكرسيِّ كفضل تلك الفلاة على تلك الحلقة ولعله الفلَكُ الثامن وعن الحسن البصريّ أنه العرش
{وسع كرسيه السماوات والارض} “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır.” Kürsü, üzerine oturulan ve oturanın oturduğu yerden fazlalığı bulunmayan şeydir; sanki keçeleşmiş, sıkışmış şey anlamına gelen 'kirs' (كِرْس) kelimesine nispet edilmiştir. Gerçekte ise ne bir kürsü ne de oturan biri vardır. Bu ancak, Allah (azze ve celle)'nin şanının azametini, hükümranlığının genişliğini ve ilminin bütün varlıkları kuşattığını anlatan bir temsildir; nitekim O şöyle buyurmaktadır: {وَمَا قَدَرُواْ الله حَقَّ قَدْرِهِ والارض جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ القيامة والسموات مطويات بِيَمِينِهِ} “Onlar Allah'ı hakkıyla takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür”. Kürsüsünün O'nun ilminden kinaye olduğu, bunun da âlimin kürsüsünden mülhem olduğu söylenmiştir. Saltanat kürsüsünden mülhem olarak O'nun mülkünden kinaye olduğu da söylenmiştir; zira kürsü ne kadar büyük olursa oturanın büyüklüğü de o kadar çok ve bol olur. Böylece ilminin kapsayıcılığı veya mülkünün ve hâkimiyetinin genişliği, kürsüsünün genişliği ve ulvi-süfli her tarafı ihata etmesiyle ifade edilmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu hadisi sebebiyle bunun Arş'ın önünde bulunan ve yedi kat göğü kuşatan bir cisim olduğu da söylenmiştir: "Kürsü'nün yanında yedi kat gök ve yedi kat yer, ancak bir çöldeki halka gibidir. Arş'ın Kürsü'ye üstünlüğü de o çölün o halkaya üstünlüğü gibidir." Bu cismin belki de sekizinci felek olduğu söylenmiştir. Hasan-ı Basrî'den ise onun Arş olduğu rivayet edilmiştir.
{وَلَا يَؤُودُهُ} أي لا يُثقِله ولا يشُقُّ عليه
{وَلَا يَؤُودُهُ} “O'na ağır gelmez”; yani O'na güç gelmez ve zor gelmez,
{حِفْظُهُمَا} أي حفظُ السموات والأرضِ وإنما لم يتعرَّضْ لذكر ما فيهما لما أن حفظتهما مستتبعٌ لحفظه
{حِفْظُهُمَا} “o ikisini koruyup gözetmek”; yani gökleri ve yeri korumak. O ikisinin içindekilerin ayrıca zikredilmemesi, o ikisinin korunmasının içindekilerin korunmasını da zaten beraberinde getirmesindendir.
{وَهُوَ العلى} المتعالى بذاته عن الأشياء والأنداد
{وَهُوَ العلى} “O, Aliyy'dir”; zâtı itibarıyla bütün şeylerden ve ortaklardan pek yücedir,
{العظيم}
{العظيم} “Azîm'dir.”
٢٥٦ - البقرة الذي يُستحْقَر بالنسبة إليه كلُّ ما سواه ولما ترى من انطواء هذه الآيةِ الكريمةِ على أمهات المسائل الإلهية المتعلقةِ بالذات العليةِ والصفاتِ الجلية فإنها ناطقةٌ بأنه تعالى موجودٌ متفردٌ بالإلهية متصفٌ بالحياة واجبُ الوجود لذاته موجدٌ لغيره لما أن القيومَ هو القائمُ بذاته المقيمُ لغيره منزَّهٌ عن التحيز والحلول مبرأٌ عن التغير والفتور لا مناسبةَ بينه وبين الأشباح ولا يعتريه ما يعتري النفوسَ والأرواحَ مالكُ المُلك والملكوتِ ومُبدعُ الأصولِ والفروع ذو البطش الشديد لا يشفَع عنده إِلَاّ مَنْ أذِن لَهُ فيه العالِمُ وحده بجميع الأشياء جليِّها وخفيِّها كليِّها وجزئيِّها واسعُ الملك والقدرة لكل ما مِن شأنه أن يُملَكَ ويُقدَرَ عليه لا يشُقّ عليه شاقٌّ ولا يشغَلُه شأنٌ عن شأنٍ متعالٍ عما تناله الأوهامُ عظيمٌ لا تُحدق به الأفهام تفردت بفضائلَ رائقةٍ وخواصَّ فائقة خلت عنها أخواتها قال ﷺ إن أعظمَ آيةٍ في القرآن آيةُ الكرسي من قرأها بعث الله تعالى ملِكاً يكتُب من حسناته ويمحو من سيئاته إلى الغد من تلك الساعة وقال ﵊ ما قُرئت هذه الآيةُ في دار إلا هجرتْها الشياطينُ ثلاثين يوماً ولا يدخُلها ساحرٌ ولا ساحرةٌ أربعين ليلة ياعلي علِّمْها ولدَك وأهلَك وجيرانَك فما نزلت آيةٌ أعظمُ منها وقال ﷺ مَنْ قرأ آيةَ الكرسيِّ في دُبُرِ كلِّ صلاة مكتوبةٍ لم يمنعْه من دخول الجنةِ إلا الموتُ ولا يواظِبُ عليها إلا صدِّيق أو عابدٌ ومن قرأها إذا أخذ مضجعَه أَمَّنَه الله تعالى على نفسه وجارِه وجار جاره والابيات حوله وقال ﵊ سيدُ البشر آدمُ وسيد العربِ محمدٌ ولا فخرٌ وسيدُ الفُرس سلمانُ وسيدُ الرومِ صُهيبٌ وسيدُ الحبشةِ بلالٌ وسيد الجبال الطورُ وسيدُ الأيام يومُ الجمعة وسيد الكلام القرآن وسيدُ القرآنِ سورةُ البقرة وسيدُ البقرةِ آيةُ الكرسي وتخصيص سيادته ﷺ للعرب بالذكر في أثناء تعدادِ السيادات الخاصةِ لا يدل على نفي مادلت عليه الأخبارُ المستفيضةُ وانعقد عليه الإجماعُ من سيادته ﷺ لجميع أفرادِ البشر
O'na nispetle O'nun dışındaki her şeyin hakir kaldığı [büyüktür]. Gördüğün üzere bu kerim ayet, yüce zâta ve aşikâr sıfatlara taalluk eden ilahî meselelerin ana esaslarını ihtiva etmektedir. Zira bu ayet; Allah Teâlâ'nın mevcut olduğunu, ilahlıkta tek olduğunu, hayat sıfatıyla muttasıf olduğunu, zâtı gereği vacibü'l-vücûd olup başkasını var kıldığını —çünkü Kayyûm, zâtıyla kâim olup başkasını varlıkta tutandır—, mekân tutmaktan ve bir şeye hulûl etmekten münezzeh olduğunu, değişimden ve gevşeklikten berî olduğunu, O'nunla cisimler arasında hiçbir benzerlik bulunmadığını, nefislere ve ruhlara arız olan şeylerin O'na arız olamayacağını, mülk ve melekûtun yegâne sahibi, asılların ve teferruatın yaratıcısı olduğunu, yakalamasının pek şiddetli olduğunu, katında ancak izin verdiği kimselerin şefaat edebileceğini, açık ve gizli, küllî ve cüz'î bütün şeyleri tek başına bildiğini, mâlik olunabilecek ve güç yetirilebilecek her şeye şamil geniş bir mülk ve kudret sahibi olduğunu, hiçbir güçlüğün O'na ağır gelmeyeceğini ve hiçbir işin O'nu diğer bir işten alıkoyamayacağını, vehimlerin ulaşabileceği şeylerden pek yüce ve fehimlerin kuşatamayacağı kadar ulu olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu ayet, benzerlerinde bulunmayan pek parlak faziletler ve üstün hususiyetlerle mümtaz kılınmıştır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Kur'an'daki en büyük ayet Âyetü'l-Kürsî'dir. Kim onu okursa, Allah Teâlâ ertesi gün o vakte kadar onun sevaplarını yazacak ve günahlarını silecek bir melek gönderir." Yine o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: "Bu ayet bir evde okunduğunda şeytanlar otuz gün o evi terk eder ve oraya kırk gece hiçbir büyücü erkek veya kadın giremez. Ey Ali! Onu çocuklarına, ailene ve komşularına öğret; zira ondan daha büyük bir ayet inmemiştir." Yine (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Kim her farz namazın ardından Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, cennete girmesine ölümden başka bir engel kalmaz; buna ancak bir sıddîk veya bir âbid devam eder. Kim yatağına girdiğinde onu okursa, Allah Teâlâ onu kendisine, komşusuna, komşusunun komşusuna ve etrafındaki evlere karşı güvenceye alır." Yine (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: "İnsanların efendisi Âdem'dir; Arapların efendisi Muhammed'dir —övünmek yok—; Farsların efendisi Selmân'dır; Rumların efendisi Suheyb'dir; Habeşlilerin efendisi Bilâl'dir; dağların efendisi Tûr'dur; günlerin efendisi cuma günüdür; sözlerin efendisi Kur'an'dır; Kur'an'ın efendisi Bakara Suresi'dir; Bakara'nın efendisi ise Âyetü'l-Kürsî'dir." Hususi efendilikler sayılırken onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Arapların efendisi olarak tahsisen zikredilmesi; müstefiz rivayetlerin delalet ettiği ve üzerinde icmâ meydana gelen, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bütün insan fertlerinin efendisi olduğu gerçeğini nefyetmez.
{لا إِكْرَاهَ فِى الدين} جملة مستأنفة جاء بها إثرَ بيانِ تفرُّدِه ﷾ بالشئون الجليلةِ الموجبةِ للإيمان به وحده إيذاناً بأن مِنْ حق العاقل أن لايحتاج إلى التكليف والإلزام بل يختارُ الدينَ الحقَّ من غير ترددٍ وتلعثم وقيل هو خبرٌ في معنى النهي أي لا تُكرِهوا في الدين فقيل منسوخٌ بقوله تعالى جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عَلَيْهِمْ وقيل خاصٌّ بأهل الكتاب حيث حصَّنوا أنفسَهم بأداءِ الجزية ورُوي أنه كان لأنصاريَ من بني سالمِ بنِ عوفٍ ابنان قد تنصّرا قبل مبعثه ﷺ ثم قدِما المدينة فلزِمهما أبوهما وقال والله لا أدَعُكما حتى تُسلما فأَبَيا فاختصموا إلى رسول الله ﷺ فنزلت فخلاّهما
{لا إِكْرَاهَ فِى الدين} “Dinde zorlama yoktur.” Yalnızca O'na iman etmeyi gerektiren yüce şanlarda Allah (azze ve celle)'nin tek olduğunun beyan edilmesinin hemen ardından getirilen müsteneftir bir cümledir; bu da akıl sahibinin mükellef kılınmaya ve zorlanmaya ihtiyaç duymayıp tereddütsüz ve duraksamadan hak dini seçmesinin onun görevi olduğunu bildirmek içindir. Bunun nehiy manasında bir haber olduğu, yani "Dine girmeye zorlamayınız" anlamına geldiği de söylenmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın {جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عَلَيْهِمْ} “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et, onlara karşı sert davran” kavl-i şerifiyle neshedildiği söylenmiştir. Cizye ödeyerek kendilerini güvenceye alan Ehl-i Kitap'a has olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Benî Sâlim b. Avf'tan ensardan bir zatın, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bi'setinden önce Hristiyan olmuş iki oğlu vardı; daha sonra Medine'ye geldiler. Babaları onlara sarılarak: "Vallahi siz Müslüman oluncaya kadar sizi bırakmam" dedi. Onlar ise direndiler ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in huzurunda davalaştılar. Bunun üzerine bu ayet indi ve babaları onları serbest bıraktı.
{قَد تَّبَيَّنَ الرشد مِنَ الغي} استئنافٌ تعليلي صُدّر بكلمة التحقيقِ لزيادة تقريرِ مضمونِه كما في قوله ﷿ قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنّى عُذْراً أي إذ قد تبين بما ذُكر من نعوته تعالى التي يمتنع توهُّمُ اشتراك غيرِه في شيء منهما الإيمانُ الذي هو الرشدُ الموصل إلى السعادة الأبدية من الكفر الذي هو الغيُّ المؤدي إلى الشقاوة السرمدية
{قَد تَّبَيَّنَ الرشد مِنَ الغي} “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır.” İllet bildiren müsteneftir bir cümledir; Allah (azze ve celle)'nin {قَدْ بَلَغْتَ مِن لَّدُنّى عُذْراً} “Tarafımdan mazerete ulaştın” kavl-i şerifinde olduğu gibi mazmununu daha kuvvetli teyit etmek için tahkik edatıyla (kad) başlatılmıştır. Yani Allah Teâlâ'nın, başkasının bunlardan herhangi birine ortak olmasının vehmedilmesi dahi imkânsız olan sıfatlarının zikredilmesiyle; ebedi saadete ulaştıran rüşt olan iman, sonsuz şekavete götüren gayy (sapıklık) olan küfürden açıkça ayrılmıştır.
{فَمَنْ يَكْفُرْ بالطاغوت}
{فَمَنْ يَكْفُرْ بالطاغوت} “Artık kim tağutu inkâr ederse”;
هو بناءُ مبالغة من الطغيان كالمَلَكوت والجَبَروت قُلب مكانُ عينه ولامِه فقيل هو في الأصل مصدر وإليه ذهب الفارسيُّ وقيل اسمُ جنسٍ مُفرَدٍ مذكر وإنما الجمعُ والتأنيثُ لإرادة الآلهةِ وهو رأيُ سيبويه وقيل هو جمعٌ وهو مذهبُ المبرِّد وقيل يستوي فيه المُفرَد والجمعُ والتذكيرُ والتأنيثُ أي فمن يعملْ إثرَ ما تميز الحقُّ من الباطل بموجب الحُججِ الواضحةِ والآياتِ البينة ويكفرْ بالشيطان أو بالأصنام أو بكل ماعبد من دونِ الله تعالَى أو صَدَّ عن عبادته تعالى لِما تبيّن له كونُه بمعزل من استحقاق العبادةِ
Bu kelime, 'melekût' ve 'ceberût' gibi tuğyân kökünden türetilmiş bir mübalağa kalıbıdır; ayn ve lâm harflerinin yeri değiştirilmiştir (kalb yapılmıştır). Aslında masdar olduğu söylenmiş olup Fârisî bu görüşe meyletmiştir. Müzekker tekil bir cins ismi olduğu, çoğul ve müennes kılınmasının ise sahte ilahları kastetmekten ileri geldiği söylenmiştir ki bu Sîbeveyh'in görüşüdür. Çoğul olduğu söylenmiştir ki bu el-Müberred'in mezhebidir. Tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşit olduğu da söylenmiştir. Yani her kim apaçık deliller ve parlak ayetler neticesinde hak batıldan ayrıldıktan sonra gereğince amel eder de ibadete layık olmaktan fersah fersah uzak olduğu kendisine ayan beyan ortaya çıktığı için şeytanı, putları, Allah Teâlâ'dan başka tapılan yahut O'na ibadetten alıkoyan her şeyi inkâr eder,
{وَيُؤْمِن بالله} وحدَه لما شاهد من نعونة الجليلةِ المقتضيةِ لاختصاص الألوهيةِ به ﷿ الموجبةِ للإيمان والتوحيدِ وتقديمُ الكفرِ بالطاغوت على الإيمان به تعالى لتوقفه عليه فإن التخليةَ متقدّمةٌ على التحلية
{وَيُؤْمِن بالله} “ve Allah'a inanırsa”; ilahlığın Allah (azze ve celle)'ye has kılınmasını gerektiren ve imanı ve tevhidi icap ettiren O'nun yüce sıfatlarını müşahede ettiği için yalnızca O'na inanırsa. Tağutu inkâr etmenin Allah Teâlâ'ya imandan önce getirilmesi, imanın ona bağlı olması sebebiyledir; zira kötülüklerden arınma (tahliye), güzelliklerle bezenmeden (tahliye) öncedir.
{فَقَدِ استمسك بالعروة الوثقى} أي بالغَ في التمسُّك بها كأنه وهو ملتبسٌ به يطلُبُ من نفسه الزيادةَ فيه والثباتَ عليه
{فَقَدِ استمسك بالعروة الوثقى} “muhakkak ki o en sağlam kulpa yapışmıştır.” Yani ona sımsıkı sarılmada mübalağa göstermiştir; sanki o buna sarılmış vaziyetteyken nefsinden bu bağlılığı daha da artırmasını ve üzerinde sebat etmesini talep etmektedir.
{لَا انفصام لَهَا} الفصم الكسر بغير إبانة كما أن القَصْم هو الكسر بإبانة ونفيُ الأول يدل على انتفاءِ الثاني بالأولوية والجملةُ إما استئنافٌ مقرِّر لما قبلَها من وَثاقة العُروة وإما حالٌ من العروة والعاملُ استمسك أو من الضمير المستتر في الوثقى ولها في حيز الخبر أي كائن لها والكلامُ تمثيلٌ مبنيٌّ على تشبيه الهيئةِ العقليةِ المنتزَعةِ من ملازمة الاعتقادِ الحقِّ الذي لا يحتمل النقيضَ أصلاً لثبوته بالبراهين النيِّرة القطعية بالهيئة الحِسّية المنتزَعه من التمسُّك بالحبل المُحْكَم المأمونِ انقطاعُه فلا استعارةَ في المفردات ويجوز أن تكونَ العُروةُ الوثقى مستعارةً للاعتقاد الحقِّ الذي هو الإيمانُ والتوحيدُ لا للنظر الصحيح المؤدّي إليه كما قيل فإنه غيرُ مذكورٍ في حيز الشرط والاستمساكُ بها مستعاراً لِما ذكر من الملازمة أو ترشيحاً للاستعارة الأولى
{لَا انفصام لَهَا} “Onun için kopma/kırılma yoktur.” Fasm (فَصْم), parçaları birbirinden ayrılmaksızın meydana gelen kırıktır; nitekim kasm (قَصْم) ise parçaları birbirinden ayrılarak meydana gelen kırıktır. Birincisinin nefyedilmesi, evleviyetle ikincisinin de nefyedildiğine delalet eder. Cümle, ya önceki cümlenin kulp sağlamlığına dair hükmünü takrir eden bir istînâftır ya 'el-urve'den hâldir ve âmili 'istemseke' fiilidir yahut 'el-vüskâ'daki müstetir zamirden hâldir. 'Lehâ' ise haber mahallindedir; yani "onun için söz konusudur" demektir. Söz, parlak ve kesin delillerle sabit oluşu sebebiyle zıddına ihtimali bulunmayan hak inanca sımsıkı bağlanmaktan intiza edilen aklî heyetin, kopmasından korkulmayan sağlam bir ipe yapışmaktan intiza edilen hissî heyete teşbihine dayanan bir temsildir. Dolayısıyla müfred kelimelerde istiare yoktur. 'el-Urvetü'l-vüskâ' lafzının iman ve tevhidden ibaret olan hak inanç için istiare edilmiş olması da caizdir; iddia edildiği gibi onu doğuran doğru nazar için değildir; zira nazar şart dairesinde zikredilmiş değildir. Ona sımsıkı yapışmak (istimsâk) ise zikredilen o ayrılmaz bağlılık için istiaredir yahut ilk istiareye bir terşihtir (destektir).
{والله سَمِيعٌ} بالأقوال
{والله سَمِيعٌ} “Allah her şeyi işitendir” sözleri,
{عَلِيمٌ} بالعزائم والعقائدِ والجملةُ اعتراضٌ تذييلي حاملٌ على الإيمان رادِعٌ عن الكفر والنفاق بما فيهِ من الوعدِ والوعيدِ
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir.” niyetleri ve inançları. Bu cümle, içerdiği vaad ve tehdit ile imana sevk eden, küfür ve nifaktan caydıran tezyîlî bir itiraziyedir.
{الله وليُّ الذين آمنوا} أي مُعينُهم أو متولي أمورِهم والمرادُ بهم الذين ثبت في علمه تعالى إيمانهم في الجملة مالاأو حالاً
{الله وليُّ الذين آمنوا} “Allah, iman edenlerin dostu ve yardımcısıdır”; yani onların yardımcısıdır yahut işlerini üstlenendir. Onlardan kasıt, ister gelecekte olsun ister hâlihazırda, Allah Teâlâ'nın ilminde toptan imanları sabit olan kimselerdir.
{يُخْرِجُهُم} تفسيرٌ للولاية أو خبرٌ ثانٍ عند من يجوز كونَه جملة أو حال من الضمير في وليّ
{يُخْرِجُهُم} “onları çıkarır”; velayetin tefsiridir yahut cümlenin ikinci haber olmasını caiz görenlere göre ikinci haberdir ya da 'veliyy' kelimesindeki zamirden hâldir.
{مِنَ الظلمات} التي هي أعمُّ من ظلمات الكفرِ والمعاصي وظلماتِ الشُبَه بل مما في بعض مراتبِ العلوم الاستدلالية من نوعِ ضعفٍ وخفاءٍ بالقياس إلى مراتبها القوية الجليةِ بل مما في جميع مراتبِها بالنظر إلى مرتبة العِيان كما ستعرفه
{مِنَ الظلمات} “karanlıklardan”; ki bu, küfür, günahlar ve şüphelerin karanlıklarından daha geneldir; hatta istidlâlî ilimlerin kuvvetli ve açık mertebelerine kıyasla kimi mertebelerinde bulunan bir nevi zayıflık ve kapalılıktan, dahası ileride öğreneceğin üzere bizzat müşahede (iyân) mertebesine nispetle tüm mertebelerindeki [kapalılıktan]dır.
{إِلَى النور} الذي يعمُّ نورَ الإيمان ونورَ الإيقان بمراتبه ونورَ العِيان أي يُخرج بهدايته وتوفيقِه كلَّ واحد منهم من الظُلمة التي وقع فيها إلى ما يقابلها من النور وإفراد النور لوحده الحق كما أن جمعَ الظلمات لتعدد فنون الضلال
{إِلَى النور} “aydınlığa”; ki bu da iman nurunu, mertebeleriyle birlikte yakîn nurunu ve müşahede nurunu kapsar. Yani O, hidayeti ve tevfikiyle onlardan her birini içine düştüğü karanlıktan onun karşılığı olan nura çıkarır. Nurun tekil getirilmesi hakkın bir ve tek olmasındandır; nitekim karanlıkların çoğul getirilmesi de dalalet yollarının ve çeşitlerinin çokluğundandır.
{والذين كَفَرُواْ} أي الذين ثبت في علمه تعالى كفرهم
{والذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlere gelince”; yani Allah Teâlâ'nın ilminde küfürleri sabit olanlar.
{أولياؤهم} أي الشياطينُ وسائرُ المضلين عن طريق الحق فالموصولُ مبتدأ وأولياؤُهم مبتدأٌ ثانٍ والطاغوتُ خبرُه والجملةُ خبرٌ للأولِ والجملة معطوفة على ماقبلها ولعل تغييرَ السبك للاحتراز عن وضع الطاغوتِ في
{أولياؤهم} “onların dostları”; yani şeytanlar ve hak yoldan saptıran diğerleridir. İsmi mevsul mübteda, 'evliyâühüm' ikinci mübteda, 'et-tâğût' ise onun haberidir. Cümle birincinin haberidir ve cümle önceki cümleye matuftur. Üslubun değiştirilmesi belki de tağutun
٢٥٨ - البقرة مقابلة الاسم الجليل ولقصد المبالغة بتكرير الإسناد مع الإيمان إلى التباين بين الفريقين من كل وجهٍ حتى من جهة التعبير أيضاً
٢٥٨ - el-Bakara İsmi Celil'in karşısına konulmasından sakınmak ve ifade tarzı bakımından dahi her yönden iki zümre arasındaki zıtlığa dikkat çekmekle birlikte isnadın tekrarı yoluyla mübalağayı kastetmek içindir.
{يُخْرِجُونَهُم} بالوساوس وغيرِها من طرق الإضلال والإغواء
{يُخْرِجُونَهُم} “onları çıkarırlar”; vesveselerle ve saptırma ve azdırma yollarından diğerleriyle.
{مّنَ النور} الفِطري الذي جُبل عليه الناسُ كافةً أو من نور البيناتِ التي يشاهدونها من جهة النبيِّ ﷺ بتنزيل تمكُّنِهم من الاستضاءة بها منزلةَ نفسِها
{مّنَ النور} “aydınlıktan”; bütün insanların üzerine yaratıldığı fıtrî nurdan yahut ondan aydınlanma imkânlarını bizzat [aydınlanmanın] kendisi yerine koyarak Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) cihetinden müşahede ettikleri apaçık delillerin nurundan.
{إِلَى الظلمات} ظلماتِ الكفر والانهماكِ في الغي وقيل نزلت في قوم ارتدّوا عن الإسلام والجملةُ تفسير لولاية الطاغوت أو خبرٌ ثانٍ كما مر وإسنادُ الإخراجِ من حيث السببيةُ إلى الطاغوت لا يقدَحُ في استناده من حيث الخلقُ إلى قدرته سبحانه
{إِلَى الظلمات} “karanlıklara”; küfrün ve azgınlığa dalmanın karanlıklarına. İslam'dan irtidat eden bir topluluk hakkında indiği de söylenmiştir. Cümle, tağutun velayetinin tefsiridir yahut daha önce geçtiği gibi ikinci haberdir. Çıkarma fiilinin sebep olma bakımından tağuta isnat edilmesi, yaratma bakımından O'nun (Sübhânehu) kudretine istinat etmesine halel getirmez.
{أولئك} إشارةٌ إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة وما يتبعه من القبائح
{أولئك} “İşte onlar”; sıla cümlesinde yer alan vasıflarla ve onu takip eden çirkinliklerle nitelenmiş olması hasebiyle ismi mevsule işarettir.
{أصحاب النار} أي ملابسوها وملازموها بسبب مالهم من الجرائم
{أصحاب النار} “ateş ehlidirler”; yani işledikleri suçlar sebebiyle ona karışan ve ondan ayrılmayan kimselerdir.
{هُمْ فِيهَا خالدون} ما كثون أبداً
{هُمْ فِيهَا خالدون} “onlar orada ebedî kalacaklardır.”; orada sonsuza dek kalıcılardır.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذى حَاجَّ إبراهيم فِى رِبّهِ} استشهادٌ على ما ذكر من أن الكفَرةَ أولياؤُهم الطاغوتُ وتقريرٌ له على طريقة قوله تعالى أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلّ وَادٍ يَهِيمُونَ كما أن ما بعده استشهاد على ولايته تعالى للمؤمنين وتقريرٌ لها وإنما بُدىء بهذا الرعاية الاقترانِ بينه وبين مدلولِه ولاستقلاله بأمر عجيبٍ حقيق بأن يُصدَّر به المقالُ وهو اجتراؤه على المُحاجّة في الله عزوجل وما أتى بها في أثنائها من العظيمة المنادية بكمال حماقته ولأن فيما بعده تعدداً وتفصيلاً يورث تقديمُه انتشار النظم على أنه قد أشير في تضاعيفه إلى هداية الله تعالى أيضاً بواسطة إبراهيمَ ﵇ فإن ما يحكى عنه من الدعوة إلى الحق وإدحاضِ حجةِ الكفار من آثار ولايته تعالى وهمزةُ الاستفهامِ لإنكارِ النفي وتقريرِ المنفي أي ألم تنظُرْ أو ألم ينتهِ علمُك إلى هذا الطاغوت المارد كيف تصدى لإضلال الناس وإخراجهم من النور إلى الظلمات أي قد تحققت الرؤيةُ وتقرَّرت بناءً على أن أمره منَ الظهورِ بحيثُ لا يكاد يخفى على أحد ممن له حظٌّ من الخطاب فظهر أن الكفرة أولئك الطاغوتُ وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ تشريفٌ له وإيذانٌ بتأييده في المُحاجة
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذى حَاجَّ إبراهيم فِى رِبّهِ} “Görmedin mi o kimseyi ki Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışmaya girişmişti”; kâfirlerin dostlarının tağut olduğuna dair zikredilen hususa bir şahit getirme ve Allah Teâlâ'nın {أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِى كُلّ وَادٍ يَهِيمُونَ} “Görmedin mi onların her vadide şaşkınca dolaştıklarını” kavli tarzında bunu teyit ve takrirdir. Nitekim bundan sonraki [ayet] de Allah Teâlâ'nın müminlerin velisi olduğuna bir şahit getirme ve bunu takrirdir. Bununla başlanması ise onunla medlûlü arasındaki bitişikliği gözetmekten ve söze kendisiyle başlanmaya layık şaşırtıcı bir hususu müstakil olarak içermesindendir; o da Allah (azze ve celle) hakkında tartışmaya cüret etmesi ve bu esnada ahmaklığının kemâlini haykıran korkunç bir hezeyanda bulunmasıdır. Ayrıca sonrakinde bir çeşitlilik ve tafsilat bulunup onun öne alınmasının nazmın intizamını dağıtacak olmasındandır. Bununla birlikte aralarında İbrâhim (aleyhisselâm) vasıtasıyla Allah Teâlâ'nın hidayetine de işaret edilmiştir; zira onun hakkında nakledilen hakka davet ve kâfirlerin hüccetini çürütme, Allah Teâlâ'nın velayetinin eserlerindendir. İstifham hemzesi olumsuzluğu inkâr (nefyi nefyetmek) ve menfî olanı takrir içindir; yani "Bakmadın mı yahut bilgin bu azgın tağutun insanları saptırmaya ve onları nurdan karanlıklara çıkarmaya nasıl yeltendiğine ulaşmadı mı?" demektir. Yani onun durumunun hitaptan payı olan hiç kimseden gizli kalmayacak derecede açık olmasına binaen görme tahakkuk etmiş ve kesinleşmiştir. Böylece kâfirlerin [dostlarının] o tağut olduğu ortaya çıkmıştır. [Ayetin] onun (aleyhisselâm) zamirine muzaf olarak rubûbiyet unvanına yer vermesinde ise ona bir teşrif ve tartışmada teyit edildiğine dair bir bildirim vardır.
{أَنْ آتاه الله الملك} أي لأن آتاه إياه حيث أبطره ذلك وحملَه على المُحاجّة أو حاجه لأجله وضعاً للمُحاجّة التي هي أقبحُ وجوهِ الكفر موضعَ ما يجبُ عليه من الشكر كما يقال عاديتني لأن أحسنتُ إليك أو وقتَ أن آتاه الله وهو حجةٌ على من منع إيتاءَ الله المُلك للكافر
{أَنْ آتاه الله الملك} “sırf Allah kendisine mülk / hükümdarlık verdi diye”; yani bu durum onu şımartıp tartışmaya sevk ettiği için [böyle yaptı] yahut kendisine vacip olan şükrün yerine küfrün en çirkin şekli olan tartışmayı koyarak bundan ötürü onunla tartıştı; tıpkı "Sana iyilik ettiğim için bana düşmanlık ettin" denilmesi gibi. Yahut "Allah kendisine mülk verdiği vakit" demektir. Bu, Allah'ın kâfire mülk vermesini inkâr edenlere karşı bir delildir.
{إِذْ قَالَ إبراهيم} ظرفٌ لحاجَّ أو بدلٌ من آتاه على الوجه الأخير
{إِذْ قَالَ إبراهيم} “Hani İbrâhim şöyle demişti”; 'hâcce' fiilinin zarfıdır yahut son veche göre 'âtâhu' fiilinden bedeldir.
{ربي الذي يُحيي ويميت} بفتح ياء ربي وقرئ بحذفها روى أنه ﷺ لما كسر الأصنام سجنه ثم أخرجه فقال من ربُّك الذي تدعو إليه قال ربي الذي يُحيي ويميت أي يخلُق الحياةَ والموتَ في الأجساد
{ربي الذي يُحيي ويميت} “Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür.”; 'Rabbiye' şeklinde yâ'nın fethasıyla ve yâ'nın hazfiyle de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) putları kırınca [Nemrud] onu hapsetti, sonra çıkardı ve: "Kendisine davet ettiğin Rabbin kimdir?" dedi. O da: "Benim Rabbim hem diriltir hem öldürür" dedi; yani bedenlerde hayatı ve ölümü yaratır.
{قَالَ} استئناف مبني على السؤال كأنه قيل كيف حاجّه في هذه المقالة القوية الحقة فقيل قال
{قَالَ} “[Nemrud] dedi ki”; soruya dayalı bir istînâftır; sanki "Bu güçlü ve hak söz karşısında onunla nasıl tartıştı?" denilmiş de "Dedi ki..." cevabı verilmiştir.
{أنا أحيى وأميت} رُوي أنه دعا برجلين فقتل أحد هما وأطلق الآخر فقال ذلك
{أنا أحيى وأميت} “Ben de diriltir ve öldürürüm.”; Rivayet edildiğine göre o iki adam çağırıp birini öldürdü, diğerini serbest bıraktı ve böyle dedi.
{قَالَ إبراهيم} استئنافٌ كما سلف كأنه قيل
{قَالَ إبراهيم} “İbrâhim dedi ki”; daha önce geçtiği gibi bir istînâftır; sanki şöyle denilmiştir:
٢٥٩ - البقرة
٢٥٩ - el-Bakara
فماذا قال إبراهيمُ لمن في هذه المرتبة من الحماقة وبماذا أفحمه فقيل قال
"Peki İbrâhim bu derece ahmaklıkta olan birine ne dedi ve onu nasıl susturdu?" denilmiş de "Dedi ki..." cevabı verilmiştir.
{فَإِنَّ الله يَأْتِى بالشمس مِنَ المشرق} حسبما تقتضيه مشيئتُه
{فَإِنَّ الله يَأْتِى بالشمس مِنَ المشرق} “Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir”; meşîetinin gerektirdiği üzere.
{فَأْتِ بِهَا مِنَ المغرب} إن كنت قادراعلى مثل مقدور اته تعالى لم يلتفِتْ ﵇ إلى إبطال مقالةِ اللعين إيذاناً بأن بطلانها من الجلاءِ والظهورِ بحيث لا يكاد يخفى على أحد وأن التصديَ لإبطالها من قبيل السعي في تحصيل الحاصل وأتى بمثال لا يجد اللعين فيه مجالاً للتمويه والتلبيس
{فَأْتِ بِهَا مِنَ المغرب} “hadi sen de onu batıdan getir!”; eğer Allah Teâlâ'nın muktedir olduğu şeylerin benzerine güç yetirebiliyorsan. O (aleyhisselâm), batıllığının neredeyse hiç kimseye gizli kalmayacak derecede açık ve aşikâr olduğunu ve onu iptal etmeye girişmenin malumu ilam (elde olanı elde etmeye çalışma) kabilinden olacağını bildirmek üzere o melunun sözünü iptal etmekle meşgul olmadı ve melunun saptırma ve yanıltmaya hiçbir alan bulamayacağı bir misal getirdi.
{فَبُهِتَ الذى كَفَرَ} أي صار مبهوتا وقرئ على بناء الفاعل على أن الموصول مفعوله أي فغلب إبراهيمُ الكافر وأسكته وإيراد الكفر في حيز الصلة للإشعار بعلة الحكم والتنصيص على كون المحاجة كفراً
{فَبُهِتَ الذى كَفَرَ} “Bunun üzerine o inkâr eden apışıp kaldı / şaşırıp dona kaldı.”; yani şaşkına döndü. İsmi mevsulün meful olması üzere malum kalıpta (fe-behete'llezî kefera) da okunmuştur ki "İbrâhim kâfiri yendi ve onu susturdu" demektir. Sıla cümlesinde küfrün zikredilmesi, hükmün illetini hissettirmek ve bu tartışmanın küfür olduğunu açıkça belirtmek içindir.
{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} تذبيل مقرر لمضمون ما قبله أي لا يهدي الذين ظلُموا أنفسَهم بتعريضِها للعذابِ المخلد بسبب إعراضِهم عن قبول الهداية إلى مناهج الاستدلالِ أو إلى سبيل النجاةِ أو إلى طريق الجنةِ يوم القيامة
{والله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”; öncesinin muhtevasını pekiştiren bir tezyîldir. Yani hidayeti kabul etmekten yüz çevirmeleri sebebiyle nefislerini ebedî azaba maruz bırakarak kendilerine zulmedenleri istidlâl yollarına yahut kurtuluş yoluna ya da kıyamet günü cennetin yoluna eriştirmez.
{أَوْ كالذي مَرَّ على قَرْيَةٍ} استشهادٌ على ما ذكر من ولايته تعالى للمؤمنين وتقريرٌ لَهُ معطوفٌ على الموصول السابق وإيثارُ أو الفارقةِ على الواو الجامعة للاحتراز عن توهّم اتحادِ المستشهد عليه من أول الأمر والكاف إما اسميةٌ كما اختاره قوم جيئ بها للتنبيه على تعدد الشواهد وعدم انحصارِها فيما ذُكر كما في قولك الفعلُ الماضي مثلُ نصر وإما زائدة كما ارتضاه آخرون والمعنى اولم ترى إلى مثل الذي أو إلى الذي مرَّ على قرية كيف هداه الله تعالى وأخرجه من ظُلمة الاشتباه إلى نور العِيان والشهود أي قد رأيت ذلك وشاهدت فإذن لا ريبَ في أن الله وليُّ الذين آمنوا الخ هذا وأما جعلُ الهمزةِ لمجرد التعجيبِ على أن يكون المعنى في الأول ألم تنظرُ إلى الذي حاجّ الخ أي انظُر إليه وتعجبْ من أمره وفي الثاني أو أرأيتَ مثلَ الذي مرَّ الخ إيذاناً بأن حالَه وما جرى عليه في الغرابة بحيث لا يُرى له مَثَلٌ كما استقر عليه رأي الجمهور فغيرُ خليقٍ بجزالة التنزيلِ وفخامة شأنه الجليل فتدبر والمارُّ هو عُزيرُ بنُ شرخيا قاله قتادةُ والربيع وعِكْرِمةُ وناجية بن كعب وسليمان بن يزيدَ والضحاك والسدى ﵃ وقيل هو أرميا بن حلقيا من سبط هرون ﵇ قاله وهب وعبيدُ اللَّه بنُ عمير وقيل أرميا هو الخَضِرُ بعينه قال مجاهد كان المارُّ رجلاً كافراً بالبعث وهو بعيد والقريةُ بيتُ المقدِس قاله وهْبٌ وعكرِمة والربيع وقيل هي ديرُ هِرَقل على شط دِجْلةَ قال الكلبي هي ديرُ سابر آباد وقال السدي هي ديار سلما باد والأول هو الأظهر والأشهر رُوي إن بني إسرائيلَ لما بالغوا في تعاطي الشرِّ والفسادِ وجاوزوا في العتوِّ والطغيانِ كلَّ حدّ معتادٍ سلط الله تعالى عليهم بختنصر البابليَّ فسار إليهم في ستمائة ألفِ رايةٍ حتى وطئ الشامَ وخرَّب بيتَ المقدِس وجعل بني إسرائيلَ أثلاثاً ثلثٌ منهم قتلَهم وثلثٌ منهم أقرهم بالشام وثلثٌ منهم سباهم وكانوا مائة ألف
{أَوْ كالذي مَرَّ على قَرْيَةٍ} “Yahut o kimse gibisini [görmedin mi] ki bir kasabaya uğramıştı”; Allah Teâlâ'nın müminlerin velisi olduğuna dair zikredilen hususa bir şahit getirme ve önceki ismi mevsule matuf olarak onu takrirdir. Birlik bildiren 'vâv' yerine ayırıcı 'ev' edatının tercih edilmesi, ilk andan itibaren kendisine şahit getirilen şeyin tek bir şey zannedilmesini önlemek içindir. 'Kâf' harfi ise ya bir topluluğun tercih ettiği gibi isimdir ve tıpkı "Fiil-i mâzî, 'nasara' gibidir" sözünde olduğu gibi şahitlerin çokluğuna ve zikredilenle sınırlı olmadığına dikkat çekmek için getirilmiştir yahut başkalarının benimsediği gibi zaiddir. Mânâ şöyledir: "Yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini veya o kimseyi görmedin mi; Allah Teâlâ onu nasıl hidayete erdirdi ve şüphe karanlığından müşahede ve şuhûd nuruna çıkardı!" Yani sen bunu görüp müşahede ettin, öyleyse Allah'ın iman edenlerin velisi olduğunda şüphe yoktur ilh... Hemzenin sırf hayret bildirmek için kılınmasına gelince; öyle ki birincisinde mânâ: "O tartışmaya girişen kimseye bakmadın mı... yani ona bak ve onun haline şaş!", ikincisinde ise: "Yahut o uğrayan kimse gibisini gördün mü... ki cumhurun üzerinde karar kıldığı üzere halinin ve başına gelenlerin gariplikte bir benzeri görülmeyecek derecede olduğunu bildirmek içindir" şeklinde olması, Kur'an'ın fesahat ve cezaletine, onun yüce ve celil şanına pek uygun düşmez, iyi düşün! Uğrayan kişi, Katâde, er-Rebî', İkrime, Nâciye b. Kâ'b, Süleyman b. Yezîd, ed-Dahhâk ve es-Süddî'nin (radıyallâhu anhüm) belirttiğine göre Şerhyâ oğlu Üzeyr'dir. Vehb ve Ubeydullah b. Umeyr'in dediğine göre Hârun (aleyhisselâm)'ın soyundan Hılkıyâ oğlu İrmiyâ olduğu da söylenmiştir. İrmiyâ'nın bizzat Hızır olduğu da söylenmiştir. Mücâhid, geçen kimsenin dirilişi inkâr eden bir kâfir olduğunu söylemiştir ki bu uzaktır. Kasaba ise Vehb, İkrime ve er-Rebî'in belirttiğine göre Beytülmakdis'tir. Dicle kıyısındaki Deyrü Herakl olduğu da söylenmiştir; el-Kelbî Deyrü Sâbırâbâd, es-Süddî ise Diyârü Selmâbâd olduğunu söylemiştir; fakat birinci görüş en zahir ve en meşhur olanıdır. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları şer ve fesat işlemekte aşırıya gidip azgınlık ve taşkınlıkta mutat her sınırı aşınca Allah Teâlâ üzerlerine Babil hükümdarı Buhtunnasr'ı musallat etti; o da altı yüz bin sancakla üzerlerine yürüdü, nihayet Şam'a ayak bastı, Beytülmakdis'i yakıp yıktı ve İsrâiloğullarını üçe ayırdı: Üçte birini öldürdü, üçte birini Şam'da bıraktı, üçte birini de esir aldı ki bunlar yüz bin
٢٥٩ - البقرة غلام يافعٍ وغيرِ يافع فقسمهم بين الملوك الذين كانوا معه فأصاب كل ملك منهم أربعة غِلمة وكان عُزير من جملتهم فلما نجاه الله تعالى منهم بعد حين مرّ بحماره على بيتَ المقدِس فرآه على أفظع مرأىً وأوحشَ منظرٍ وذلك قوله عزوجل
٢٥٩ - el-Bakara ergen ve ergen olmayan gençti. Onları beraberindeki krallar arasında paylaştırdı; her krala onlardan dört genç düştü ve Üzeyr de onların arasındaydı. Allah Teâlâ bir müddet sonra onu onların elinden kurtarınca eşeğiyle Beytülmakdis'e uğradı; orayı son derece korkunç ve ıssız bir halde gördü. İşte bu, Allah (azze ve celle)'nin şu kavlidir:
{وَهِىَ خَاوِيَةٌ على عُرُوشِهَا} أي ساقطة على سقوفها بأن سقطت العروشُ ثم الحيطانُ من خوَى البيتُ إذا سقط أو من خوَت الأرضُ أي تهدمت والجملةُ حالٌ من ضمير مر أومن قَرْيَةٌ عند من يجوِّز الحالَ من النكرة مطلقاً
{وَهِىَ خَاوِيَةٌ على عُرُوشِهَا} “çatıları çökmüş, [duvarları] üzerine yıkılmış bir haldeydi.”; yani tavanları üzerine düşmüş, öyle ki önce tavanlar sonra da duvarlar çökmüştü. Bu, evin çökmesi anlamındaki 'havâ el-beyt'ten yahut arazinin yıkılması anlamındaki 'haveti'l-ard'tandır. Cümle, 'merra' fiilindeki zamirden hâldir yahut nekradan hâl gelmesini mutlak olarak caiz görenlere göre 'karye' kelimesinden hâldir.
{قَالَ} أي تلهفاً عليها وتشوقاً إلى عِمارتها مع استشعار اليأس عنها
{قَالَ} “Demişti ki”; yani ümitsizlik hissiyle birlikte oraya acıyarak ve imar edilmesine iştiyak duyarak [şöyle] demişti:
{أنَّى يُحيِى هذه الله} وهي على مايرى من الحالة العجيبةِ المباينة للحياة وتقديمُها على الفاعل للاعتناء بها من حيث أن الاستعباد ناشىء من جهتها لامن جهة الفاعل وأنى نُصب على الظرفية إن كانت بمعنى متى وعلى الحالية من هذه إن كانت بمعنى كيف والعامل يُحيي وأيا ما كان فالمرادُ استبعادُ عمارتها بالبناء والسكان من بقايا أهلها الذين تفرقوا أيديَ سَبَاْ ومن غيرِهم وإنما عبر عنها بالإحياء الذي هو علَمٌ في البعد عن الوقوع عادة تهويلا للخطاب وتأكيداً للاستبعاد كما أنه لأجله عبر عن خرابها بالموت حيث قيل
{أنَّى يُحيِى هذه الله} “Allah burayı nasıl diriltecek?”; oysa orası hayata tamamen zıt, görülen o acayip durumdaydı. 'Hâzihi'nin failin önüne geçirilmesi, imkânsız görmenin fail cihetinden değil orası cihetinden kaynaklanması hasebiyle ona ehemmiyet verilmesindendir. 'Ennâ', şayet 'metâ' (ne zaman) anlamında ise zarf olarak, 'keyfe' (nasıl) anlamında ise 'hâzihi'den hâl olarak mansuptur; âmili ise 'yuhyî' fiilidir. Her iki durumda da kasıt, oranın binalarla ve Sebe kavmi gibi darmadağın olmuş ahalisinin kalıntıları ve başkalarıyla yeniden imar edilip şenlenmesini uzak görmektir. Âdeten vuku bulmaktan uzaklığın simgesi olan diriltme (ihyâ) ile ifade edilmesi ise hitabı dehşetli kılmak ve imkânsız görmeyi pekiştirmek içindir; nitekim harabiyeti de bu sebeple ölüm olarak ifade edilmiş ve şöyle buyrulmuştur:
{بَعْدَ مَوْتِهَا} وحيث كان هذا التعبيرُ معرِباً عن استبعاد الإحياء بعد الموت على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه أراه الله ﷿ آثِرَ ذي أثيرٍ أبعدَ الأمرين في نفسه ثم في غيره ثم أراه ما استبعده صريحاً مبالغةً في إزاحة ما عسى يختلِجُ في خلَده وأما حملُ إحيائها على إحياء أهلها فيأباه التعرُّضُ لحال القرية دون حالهم والاقتصارَ على ذكر موتهم دون كونهم تراباً وعظاماً مع كونه أدخلَ في الاستبعاد لشدة مباينتِه للحياة وغايةِ بعدِه عن قَبولها على أنه لم تتعلقْ إرادتُه تعالى بإحيائهم كما تعلقت بعمارتها ومعايية المارِّ لها كما ستحيطُ به خبرا
{بَعْدَ مَوْتِهَا} “ölümünden sonra.” Bu ifade, ölümden sonra dirilmeyi en beliğ ve en tekitli şekilde uzak görmeyi bildirdiğinden dolayı, Allah (azze ve celle) zihnine gelebilecek şüpheleri bertaraf etmede mübalağa olarak ona öncelikle iki durumdan en uzak olanını bizzat kendi nefsinde, sonra başkasında göstermiş, ardından da uzak gördüğü şeyi ona apaçık göstermiştir. Kasabanın diriltilmesini ahalisinin diriltilmesine hamletmeye gelince; ahalinin haline değil bizzat kasabanın haline değinilmiş olması ve hayata zıtlığının şiddeti ve onu kabul etmekten son derece uzaklığı sebebiyle uzak görmeye daha dahil olduğu halde onların toprak ve kemik haline geldiklerinden bahsedilmeyip sadece ölümlerinin zikriyle yetinilmesi buna engeldir. Kaldı ki ileride etraflıca öğreneceğin üzere, kasabanın imar edilmesine ve geçen kimsenin onu bizzat müşahede etmesine taalluk ettiği gibi Allah Teâlâ'nın iradesi ahalisinin diriltilmesine taalluk etmemiştir.
{فَأَمَاتَهُ الله} وألبثه على الموت
{فَأَمَاتَهُ الله} “Bunun üzerine Allah onu öldürdü”; ve ölü halde bıraktı,
{مِاْئَةَ عَامٍ} رُوي أنه لما دخل القريةَ ربطَ حمارَه فطاف بها ولم يرَ بها أحدا فقال ماقال وكانت أشجارُها قد أثمرت فتناول من التين والعنب وشرِب من عصيره ونام فأماته الله تعالى في منامه وهو شابٌّ وأماتَ حماره وبقيةُ تينِه وعِنَبه وعصيرِه عنده ثم أعمى الله تعالى عنه عيونَ المخلوقاتِ فلم يرَه أحد فلما مضى من موته سبعون سنةً وجّه الله عز وعلا ملِكاً عظيماً من ملوك فارسَ يقال له يوشَكُ إلى بيت المقدس ليعمُرَه ومعه ألفُ قهرمانٍ ثلثُمائة ألفِ عاملٍ فجعلوا يعمُرونه وأهلك الله تعالى بُخْتَ نَصَّر ببعوضة دخلتْ دماغَه ونجى الله تعالى من بقيَ من بني إسرائيلَ وردَّهم إلى بيت المقدِس وتراجَع إليه من تفرق منهم في الأكناف فعمروه ثلاثين سنة وكثُروا وكانوا كأحسنِ ما كانوا عليه فلما تمت المائةُ من موت عُزير أحياه الله تعالى وذلكَ قولِه تعالى
{مِاْئَةَ عَامٍ} “yüz yıl”. Rivayet edildiğine göre o, kasabaya girdiğinde eşeğini bağladı, kasabayı dolaştı ve orada kimseyi görmeyince o söylediğini söyledi. Kasabanın ağaçları meyve vermişti; incir ve üzümden yedi, meyve suyundan içti ve uyudu. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu genç yaşta uykusunda öldürdü; eşeğini de öldürdü, incirinin, üzümünün ve meyve suyunun kalanı ise yanındaydı. Sonra Allah Teâlâ yaratılmışların gözlerini ondan çevirdi de onu kimse görmedi. Vefatının üzerinden yetmiş yıl geçince Allah (azze ve celâ) Fars krallarından Yûşek (Kûruş) adında büyük bir kralı orayı imar etmesi için bin idareci ve üç yüz bin işçiyle Beytülmakdis'e gönderdi; onlar da orayı imar etmeye başladılar. Allah Teâlâ Buhtunnasr'ı beynine giren bir sivrisinekle helak etti. Allah Teâlâ İsrâiloğullarından geriye kalanları kurtarıp Beytülmakdis'e geri döndürdü ve dört bir yana dağılmış olanlar da oraya döndüler; böylece otuz yıl boyunca orayı imar ettiler, çoğaldılar ve en güzel hallerine kavuştular. Üzeyr'in ölümünden itibaren yüz yıl tamam olunca Allah Teâlâ onu diriltti. İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
{ثُمَّ بَعَثَهُ} وإيثارُه على أحياه للدلالة على سرعته وسهولةِ تأتِّيه على البارئ تعالى كأنه بعثه من النوم للإيذان بأنه أعاده كهيئته يومَ موته عاقلاً فاهماً مستعداً للنظر والاستدلال
{ثُمَّ بَعَثَهُ} “sonra onu diriltti.”; 'ahyâhu' yerine bunun tercih edilmesi, sanki uykudan uyandırmışçasına Yaratıcı Teâlâ'ya göre bunun sürat ve kolaylıkla gerçekleştiğine delalet etmek ve onu öldüğü günkü heyetinde akıllı, anlayan, nazar ve istidlâle hazır bir halde iade ettiğini bildirmek içindir.
{قَالَ} استئنافٌ مبني على السؤالِ كأنَّه قيلَ فماذَا قال له بعد بعثه فقيل قال
{قَالَ} “[Allah] buyurdu ki”; soruya dayalı bir istînâftır; sanki "Onu dirilttikten sonra ona ne buyurdu?" denilmiş de "Buyurdu ki..." cevabı verilmiştir.
{كَمْ لَبِثْتَ} ليُظهرَ له عجزة عن الإحاطة بشؤنه تعالى وأن إحيائه ليس بعد مدة يسيرةٍ ربما يُتوَهم أنه هيِّنٌ في الجملة بل بعد مدةٍ طويلةٍ وينحسِم به مادةُ استبعادِه بالمرة ويطلُع في تضاعيفه على أمر آخرَ من بدائعِ آثارِ قُدرتِه تعالى وهو إبقاءُ الغذاء المتسارعِ إلى الفساد بالطبع على ما كان عليه دهراً طويلاً من غير تغيّرٍ ما وكم نُصبَ على الظرفية مميِّزُها محذوفٌ أي كم وقتا لبثت والقائلُ هو اللَّهُ تعالى أو ملَكٌ مأمورٌ بذلك من قِبَله تعالى قيل نُوديَ من السماء يا عزيرُ كم لبثت بعد الموت
{كَمْ لَبِثْتَ} “Ne kadar kaldın?”; Allah Teâlâ'nın işlerini kavramaktan aciz olduğunu, kendisini diriltmesinin toptan kolay olduğu zannedilebilecek kısa bir süre sonra değil, bilakis uzun bir süre sonra gerçekleştiğini ona göstermek, böylece uzak görme gerekçesini tamamen kökünden kesmek ve bu esnada Allah Teâlâ'nın kudretinin eşsiz eserlerinden başka bir hususa daha muttali olmasını sağlamak içindir; o da tabiatı gereği çabucak bozulmaya meyilli olan gıdanın uzun bir zaman boyunca hiçbir değişime uğramadan olduğu gibi kalmasıdır. 'Kem' lafzı, temyizi mahzuf olarak zarf olmak üzere mansuptur; yani "Ne kadar vakit kaldın?" demektir. Söyleyen ise Allah Teâlâ yahut O'nun tarafından bununla emrolunan bir melektir. Gökten: "Ey Üzeyr! Ölümden sonra ne kadar kaldın?" diye seslenildiği de söylenmiştir.
{قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}
{قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “Dedi ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım.”
قاله بناءً على التقريب والتخمين أو استقصاراً لمدة لُبثِه وأما ما يقال من أنه مات ضُحىً وبُعث بعد المائة قبيل الغروب فقال قبلَ النظرِ إلى الشمس يوماً فالتفت إليها فرأى منها بقيةً فقال أو بعضَ يوم على وجه الإضراب فبمعزلٍ من التحقيق إذ لاوجه للجزم بتمام اليوم ولو بناءً على حُسبان الغروب لتحقق النُقصان من أوله
Bunu yaklaşık bir tahminle yahut kalış süresini azımsayarak söylemiştir. Kuşluk vakti vefat edip yüz yıl sonra gün batımına yakın diriltildiği, güneşe bakmadan önce "bir gün" dediği, sonra güneşe dönüp ondan bir kalıntı görünce düzeltme (ıdrâb) kabilinden "yahut günün bir kısmı" dediği şeklindeki iddia ise tahkikten uzaktır; zira gün batımı hesaba katılsa bile ilk kısmındaki eksiklik kesinleştiği için tam bir gün kaldığını kesin bir dille ifade etmesinin bir dayanağı yoktur.
{قال} استئناف كما سلف
{قال} “[Allah] buyurdu ki”; daha önce geçtiği gibi bir istînâftır.
{بَل لَّبِثْتَ مِاْئَةَ عَامٍ} عطفٌ على مقدرٍ أي ما لبثتَ ذلك القدرَ بل هذا المقدارَ
{بَل لَّبِثْتَ مِاْئَةَ عَامٍ} “Hayır, yüz yıl kaldın.”; takdirî bir ifadeye atıftır; yani "O kadar kalmadın, bilakis bu miktar kaldın" demektir.
{فانظر} لتُعايِنَ أمراً آخرَ من دلائلِ قدرتنا
{فانظر} “Şimdi bak”; kudretimizin delillerinden bir diğer hususu bizzat müşahede etmen için,
{إلى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ} أي لم يتغيرْ في هذه المدة المتطاولةِ مع تداعيه إلى الفساد رُوي أنه وجد تينَه وعِنَبه كما جَنَى وعصيرَه كما عَصَر والجملة المنفيةُ حالٌ بغير واو كقوله تعالى لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء إما من الطعام والشراب وإفرادُ الضمير لجَرَيانهما مجرى الواحدِ كالغذاء وإما من الأخير اكتفاءً بدلالة حالِه على حال الأول ويُؤيده قراءةُ مَن قرأَ وهذا شرابُك لم يتسنه والهاء أصليةٌ أو هاءُ سَكْتٍ واشتقاقُه من السنة لما أن لامها هاءٌ أو واوٌ وقيل أصلُه لم يتسنّنْ من الحمأ المسنون فقلبت نونُه حرفَ علة كما في تقضى البازي وقد جوز أن يكون معنى لم يتسنهْ لم يمرَّ عليه السنونَ التي مرت لا حقيقةً بل تشبيهاً أي هو على حاله كأنه لم يلبث مائة عام وقرئ لم يَسَّنَّهْ بإدغام التاء في السين
{إلى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ} “yiyeceğine ve içeceğine; bozulmamış!”; yani çabuk bozulmaya meyilli olmasına rağmen bu uzun süre boyunca bozulmamıştır. Rivayet edildiğine göre incirini ve üzümünü topladığı gibi, meyve suyunu da sıktığı gibi [taze] buldu. Olumsuz cümle, Allah Teâlâ'nın {لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} kavlinde olduğu gibi vâv'sız bir hâldir; ya yiyecek ve içecekten hâldir -zamirin tekil gelmesi her ikisinin gıda gibi tek bir hükümde cereyan etmesindendir- yahut birincisinin durumuna delalet etmesiyle yetinilerek sonuncusundan hâldir. "Ve bu içeceğindir, bozulmamış" (ve hâzâ şerâbüke lem yetesenneh) şeklinde okuyanın kıraati de bunu destekler. Buradaki 'hâ' ya aslidir yahut sekte hâ'sıdır. Türetilişi 'sene' (yıl) kelimesindendir; çünkü lamel-fiili 'hâ' veya 'vâv'dır. Aslının 'el-hamei'l-mesnûn' (şekillenmiş kokuşmuş çamur) terkibinden 'lem yetesennen' olduğu, tıpkı 'takadda'l-bâzî' örneğinde olduğu gibi nun harfinin illet harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir. 'Lem yetesenneh'in anlamının, geçen yılların onun üzerinden -gerçekte değil benzetme yoluyla- geçmemiş olması, yani yüz yıl kalmamış gibi kendi halinde durması şeklinde olması da caiz görülmüştür. Tâ'nın sîn'e idğamıyla 'lem yessenneh' şeklinde de okunmuştur.
وانظر إلى حِمَارِكَ كيف نخِرَتْ عظامُه وتفرقت وتقطعت أوصالُه وتمزقتْ ليتبين لك ماذكر من اللبث المديدِ وتطمئِنَّ به نفسُك وقوله ﷿
Zikredilen o uzun süre boyunca kaldığın senin için açıklığa kavuşsun ve için rahat etsin diye, eşeğinin kemiklerinin nasıl çürüdüğüne, dağıldığına, eklemlerinin nasıl kopup parçalandığına bir bak! Allah (azze ve celle)'nin şu kavli ise:
{ولنجعلك آية لِلنَّاسِ} عطفٌ على مقدر متعلقٍ بفعل مقدرٍ قبله بطريق الاستئنافِ مقرِّرٌ لمضمون ما سبق أيْ فعلنَا ما فعلنَا من إحيائك بعد ما ذكر لتُعايِنَ ما استبعَدْتَه من الإحياء بعد دهرٍ طويلٍ ولنجعلَك آيةً للناس الموجودين في هذا القرنِ بأن يشاهدوك وأنت من أهل القرونِ الخاليةِ ويأخذوا منك ما طُوِي عنهم منذ أحقابٍ مِنْ علمِ التوراة كما سيأتي أو متعلقٌ بفعلٍ مقدرٍ بعدَهُ أي ولنجعلك آية لهم على الوجه المذكور فعلنا ما فعلنا فهو على التقديرين دليلٌ على ما ذكر من اللُبث المديدِ ولذلك فُرِّق بينه وبين الأمرِ بالنظر إلى حماره وتكريرُ الأمر في قوله تعالى
{ولنجعلك آية لِلنَّاسِ} “Ve seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık].”; öncesindeki muhtevayı pekiştiren istînâf yoluyla, kendisinden önceki mukadder bir fiile müteallik mukadder bir ifadeye matuftur. Yani "Uzun bir zamandan sonra dirilmeyi uzak gördüğün şeyi bizzat müşahede etmen ve seni -sen geçmiş asırların ehlinden olduğun halde bu asırda bulunan insanların seni görmeleri ve ileride geleceği üzere Tevrat ilminden asırlardır kendilerine kapalı kalan bilgileri senden almaları suretiyle- insanlara bir ibret kılalım diye seni zikredilen durumdan sonra diriltmek suretiyle yaptığımızı yaptık" demektir. Yahut kendisinden sonraki mukadder bir fiile mütealliktir; yani "Seni zikredilen veçhile onlara bir ibret kılalım diye yaptıklarımızı yaptık" demektir. Her iki takdire göre de bu, zikredilen o uzun süreli kalışa bir delildir. İşte bu sebeple onunla eşeğe bakma emri arasına fasıla konulmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki emrin tekrarlanması ise:
{وانظر إِلَى العظام} مع أن المرادَ عظامُ الحمار أيضاً لما أن المأمور به أولاً هو النظرُ إليها من حيث دلالتها على ما ذكر من اللُبث المديد وثانياً هو النظرُ إليها من حيث تعتريها الحياةُ ومباديها أي وانظرْ إلى عظام الحمار لتشاهِدَ كيفيةَ الإحياء في غيرك بعد ما شاهدتَ نفسَه في نفسك
{وانظر إِلَى العظام} “Kemiklere de bir bak”; kastedilen yine eşeğin kemikleri olduğu halde [emrin tekrarlanması], ilkinde emredilen şeyin zikredilen uzun süreli kalışa delaleti bakımından kemiklere bakmak, ikincisinde ise hayatın ve hayatın başlangıçlarının ona sirayet etmesi bakımından bakmak olmasındandır. Yani "Diriltmenin bizzat kendisini kendi nefsinde müşahede ettikten sonra, başkasında diriltmenin keyfiyetini müşahede etmen için eşeğin kemiklerine bir bak!" demektir.
{كَيْفَ نُنشِزُهَا} بالزاي المعجمة أي نرفَعُ بعضها إلى بعض ويردها إلى أما كنها من الجسد فتركبها تركيباً لائقاً بها وقال الكسائي نليها ونُعْظِمُها ولعل من فسره بنُحييها أراد بالإحياء هذا المعنى وكذا من قرأ نُنْشِرُها بالراء من أَنْشَر الله تعالى الموتى أي أحياها لا معناه الحقيقي لقوله تعالى
{كَيْفَ نُنشِزُهَا} “onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz / kaldırıyoruz”; noktalı ze (zâ) iledir; yani bir kısmını diğerine kaldırıp bedendeki yerlerine iade ediyor ve onları kendine layık bir şekilde birbirine monte ediyoruz. el-Kisâî: "Onları birbirine yaklaştırıp kemikleştiriyoruz/büyütüyoruz" demiştir. Bunu "diriltiyoruz" diye tefsir eden kimse de ihtimal ki diriltme ile bu mânâyı kastetmiştir. Nitekim rı (râ) ile 'nünşirühâ' şeklinde Allah Teâlâ'nın ölüleri diriltmesi anlamındaki 'enşera'dan okuyan kimse de -Allah Teâlâ'nın şu kavlinden ötürü- hakiki anlamını değil bu mânâyı kastetmiştir:
{ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} أي نستُرها به كما يُستر الجسدُ باللباس وأما من قرأ نَنشُرُها بفتح النون وضم الشين فلعله أراد به ضِدَّ الطيِّ كما قال الفراء فالمعنى كيف نبسُطها والجملةُ إما حالٌ من العظام أي وانظُر إليها مركبةً مكسُوَّةً لحماً أو بدلُ اشتمالٍ أي وانظُرْ إلى العظام كيفيةِ إنشازِها وبسطِ اللحم عليها ولعل عدمَ التعرض لكيفية نفخِ الروحِ لما أنها مما لا تقتضي الحِكمةُ بيانَه رُوي أنه نودي أيتها العظامُ الباليةُ إن الله يأمرُك يأمرُك أن تجتمعي فاجتمعَ كل جزء من أجزائها التي ذهبَ بها الطيرُ والسِّباعُ وطارت بها الرياح من كل سهلٍ وجبلٍ فانظح بعضُها إلى بعض والتصق كلُّ عضوٍ بما يليق به الضلع بالضلع والذراعُ بمحلها والرأسُ بمَوْضِعها ثم الأعصابُ والعروق ثم انبسط عليه اللحم
{ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} “sonra da onlara et giydiriyoruz.”; yani tıpkı bedenin elbiseyle örtüldüğü gibi onları et ile örtüyoruz. Nûn'un fethası ve şîn'in zammıyla 'nenşüruhâ' şeklinde okuyana gelince, Ferrâ'nın dediği gibi o bununla dürmenin zıddını (yaymayı) kastetmiş olabilir ki mânâ "onları nasıl yayıyoruz" demektir. Cümle, ya 'el-izâm'dan hâldir; yani "onlara birleştirilmiş ve kendilerine et giydirilmiş bir halde bak" demektir yahut bedel-i iştimaldir; yani "kemiklerin nasıl birleştirilip üzerine etin nasıl yayıldığına bir bak" demektir. Ruhun üflenme keyfiyetine değinilmemesi ise belki de hikmetin onun açıklanmasını iktiza etmemesindendir. Rivayet edildiğine göre şöyle seslenildi: "Ey çürümüş kemikler! Şüphesiz Allah toplanmanızı emrediyor." Bunun üzerine kuşların ve yırtıcı hayvanların götürdüğü, rüzgârların her ovadan ve dağdan uçurduğu parçalardan her bir parça toplandı; bir kısmı diğerine katıldı ve her bir uzuv kendine layık olanla birleşti: Kaburga kaburgaya, kol yerine, kafa mahalline, sonra sinirler ve damarlar yerleşti, ardından da üzerine et yayıldı.