Binûn

Sâffât — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{إِذْ جَاء رَبَّهُ} منصوب باذكُر أو متعلقٌ بما في الشِّيعةِ من معنى المُشايعةِ {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} أي من آفات القلوب أو من العلائقِ الشَّاغلةِ عن التَّبتلِ إلى الله ﷿ ومعنى المجيء به ربَّه إخلاصُه له كأنَّه جاء به متحفاً إيَّاهُ بطريق التَّمثيلِ

{إِذْ جَاء رَبَّهُ} “Hani o, Rabbine gelmişti”; [bu ifade] "اذكُر" (hatırla) takdiriyle mensuptur yahut {الشِّيعَةِ} kelimesindeki taraftarlık manasına mütealliktir. {بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “arınmış/tertemiz bir kalple”; yani kalplerin afetlerinden yahut Allah azze ve celle'ye yönelmekten alıkoyan bağlardan [arınmış bir kalple gelmişti]. Kalbiyle Rabbine gelmesinin manası, sanki temsil yoluyla kalbini O'na bir hediye olarak getirmiş gibi, ihlasla O'na yönelmesidir.

{إذ قال لابيه وقومه مَاذَا تَعْبُدُونَ} بدلٌ من الأولى أو ظرفٌ لجاء أو لسليمٍ أي أيَّ شيءٍ تعبدُونه

{إذ قال لابيه وقومه مَاذَا تَعْبُدُونَ} “Hani o, babasına ve kavmine: 'Neye kulluk ediyorsunuz?' demişti”; birinci [zarftan] bedeldir yahut {جَاءَ} fiilinin veya {سَلِيمٍ} lafzının zarfıdır; yani 'Neye ibadet ediyorsunuz?' demektir.

{أئفكا آلهة دُونَ الله تُرِيدُونَ} أي أتريدون آلهةً من دونِ الله إفكاً أي للإفكِ فقدَّم المفعولَ على الفعل للعنايةِ ثمَّ المفعولَ له على المفعولِ به لأنَّ الأهمَّ مكافحتُهم بأنَّهم على إفكٍ وباطل في شركهم ويجوزُ أن يكونَ إفكاً مفعولاً به بمعنى أتريدون إفكاً ثم يفسَّر الإفكُ بقوله آلهةً من دونِ الله دلالةً على أنَّها إفكٌ في نفسها للمبالغةِ أو يراد بها عبادتُها بحذفِ المضافِ ويجوزُ أنْ يكون حالاً بمعنى آفكينَ

{أئفكا آلهة دُونَ الله تُرِيدُونَ} “Allah'ı bırakıp bir iftira/yalan olarak birtakım ilahlar mı istiyorsunuz?”; yani 'Allah'tan başka ilahları iftira olsun diye mi istiyorsunuz?' demektir. Vurgu için meful fiilin önüne geçirilmiş, ardından mefulü leh mefulü bihin önüne geçirilmiştir; zira en önemli husus, onların şirklerinde bir yalan ve batıl üzere olduklarını yüzlerine vurmaktır. {إِفْكًا} lafzının 'Bir iftira mı istiyorsunuz?' manasında mefulün bih olması da caizdir; daha sonra mübalağa kastıyla bizatihi kendilerinin iftira olduğunu belirtmek üzere bu iftira {آلِهَةً دُونَ اللَّهِ} kavliyle açıklanır yahut muzafın hazfiyle 'onlara ibadeti mi [istiyorsunuz]?' kastedilmiştir. {إِفْكًا} kelimesinin 'iftira eden kimseler olarak' anlamında hâl olması da caizdir.

{فَمَا ظنُّكم بِرَبّ العالمين} أي بمن هو حقيقٌ بالعبادة لكونه ربًّا للعالمين حتَّى تركتُم عبادته خاصَّةً وأشركتُم به أخسَّ مخلوقاته أو فما ظنُّكم به أي شيء هو من الأشياء حتى جعلتُم الأصنام له اندادا او فماظنكم به ماذا يفعل بكم وكيف يعاقبكم بعد ما فعلتم ما فعلتُم من الإشراكِ به

{فَمَا ظنُّكم بِرَبّ العالمين} “O halde âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?”; yani 'Âlemlerin Rabbi olması hasebiyle ibadete layık olan Zât hakkındaki zannınız nedir ki sadece O'na ibadeti terk edip yaratılmışların en düşüğünü O'na ortak koştunuz?' yahut 'O'nun hakkında zannınız nedir, O hangi şeydir ki putları O'na denk kıldınız?' yahut 'O'na ortak koşma cüretini gösterdikten sonra O'nun hakkınızdaki zannınız nedir; size ne yapacağını ve sizi nasıl cezalandıracağını [sanıyorsunuz]?' demektir.

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النجوم} قيل كانت له ﵊ حُمَّى لها نوبةٌ معيَّنةٌ في بعض ساعات اللَّيلِ فنظر ليعرفَ هل هي تلك السَّاعةُ فإذا هي قد حضرتْ

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِى النجوم} “Derken yıldızlara bir göz attı”; denildi ki: Onun aleyhisselâm gecenin bazı saatlerinde belirli bir nöbeti olan bir sıtma hastalığı vardı; o saatin gelip gelmediğini anlamak için baktı ve o vaktin geldiğini gördü.

{فَقَالَ إِنّى سَقِيمٌ} وكان صادقاً في ذلك فجعلَه عُذراً في تخلُّفهِ عن عيدهم وقيل أرادَ إنِّي سقيمُ القلبِ لكفرِكم وقيل نظر في علمِها أو في كتبها أو في أحكامها ولا منعَ من ذلك حيثُ كان قصدُه ﵊ إيهامَهم حين أرادُوا أنْ يخرجُوا به ﵊ الى معيدهم ليتركُوه فإنَّ القومَ كانوا نجَّامين فأوهمهم أنَّه قد استدل بأمارة في النُّجوم على أنَّه سقيمٌ أي مشارف للسقمِ وهو الطَّاعُونُ وكان أغلبَ الأسقامِ عليهم وكانوا يخافون العدوى ليتفرَّقوا عنه فهربُوا منه الى معبدهم وتركوه في بيت الأصنامِ وذلك قوله تعالى

{فَقَالَ إِنّى سَقِيمٌ} “Ve: 'Ben gerçekten hastayım' dedi”. Bu sözünde doğruydu ve bunu onların bayramına katılmamak için bir mazeret kıldı. 'Küfrünüzden dolayı kalben hastayım/kederliyim' demek istediği de söylenmiştir. Yıldız ilmine, kitaplarına yahut hükümlerine baktığı da söylenmiştir; kavmi onu aleyhisselâm bayram yerlerine götürmek istediklerinde kendisini bırakmaları için onları yanıltmayı kastettiğinden bu tür bir bakışa engel yoktur. Zira kavmi yıldızlara bakan kimselerdi; o da yıldızlardaki bir işaretten hasta olduğuna, yani hastalığın eşiğinde bulunduğuna dair delil çıkarmış gibi onları yanıltıcı bir intibaya sevk etti. Bu hastalık da kavim arasında en yaygın olan veba (taun) idi. Bulaşmasından korktukları için ondan uzaklaşıp dağıldılar, bayram yerlerine kaçtılar ve onu put evinde bıraktılar. İşte Yüce Allah'ın şu kavli bunu anlatır:

{فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ} أي هاربين مخافة العدوى

{فَتَوَلَّوْاْ عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar”; yani hastalığın bulaşması korkusuyla kaçarak [uzaklaştılar].

الصافات

Sâffât

٩١ - ٩٦ {فراغ إلى آلهتهم} أي ذهب إليها في خيفة وأصله الميلُ بحيلةٍ {فَقَالَ} للأصنام استهزاءً {أَلا تَأْكُلُونَ} أي من الطَّعامِ الذي كانوا يصنعونَه عندها لتبرِّكَ عليه

91-96. {فراغ إلى آلهتهم} “Bunun üzerine gizlice onların ilahlarının yanına vardı”; yani gizlilik içinde onlara doğru yöneldi. Kelimenin aslı hile ile gizlice yönelmektir. {فَقَالَ} alay ederek putlara dedi ki: {أَلا تَأْكُلُونَ} “(Önünüzdeki yemekten) yemez misiniz?”; yani bereketlensin diye yanlarına bıraktıkları yemekten [yemez misiniz?]

{مَا لَكُمْ لَا تَنطِقُونَ} أي بجوابي

{مَا لَكُمْ لَا تَنطِقُونَ} “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?”; yani 'bana cevap vermiyorsunuz?'

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ} فمالَ مستعلياً عليهم وقوله تعالى {ضَرْباً باليمين} مصدر مؤكِّدٌ لراغَ عليهم فإنَّه بمعنى ضربَهم أو لفعلٍ مضمرٍ هُو حالٌ من فاعلِه أي فراغ عليهم يضربُهم ضرباً أو هو الحالُ منه على أنه مصدرٌ بمعنى الفاعلِ أي فراغَ عليهم ضارباً باليمين أي ضرباً شديداً قويًّا وذلك لأنَّ اليمينَ أقوى الجارحتينِ وأشدُّهما وقوَّةُ الآلةِ تقتضي قُوَّة الفعلِ وشدَّته وقيل بالقُوَّةِ والمتانةِ كما في قوله ... إذَا مَا رايةٌ رُفعتْ لمجده ... تَلقَّاها عُرابةُ باليمينِ ...

{فَرَاغَ عَلَيْهِمْ} “Derken üzerlerine vardı”; yani üzerlerine hâkim bir şekilde yöneldi. Yüce Allah'ın {ضَرْباً باليمين} “sağ eliyle vurmaya başladı” kavli, 'onlara vurdu' anlamında olduğundan {رَاغَ عَلَيْهِمْ} ifadesini pekiştiren bir masdardır yahut failinden hâl olan gizli bir fiilin [masdarıdır]; yani 'onları vurarak üzerlerine vardı' demektir. Yahut ism-i fâil manasında bir masdar olarak ondan hâldir; yani 'sağ eliyle vuran biri olarak üzerlerine vardı' demektir; yani şiddetli ve kuvvetli bir vuruşla [vurdu]. Çünkü sağ el, iki uzvun en güçlüsü ve en kuvvetlisidir; aletin kuvvetli olması da fiilin kuvvetli ve şiddetli olmasını gerektirir. Şu beyitte olduğu gibi 'kuvvet ve metanetle' manasına geldiği de söylenmiştir: ... Şayet şerefi için bir sancak kaldırılmışsa ... Urâbe onu sağ eliyle (büyük bir kuvvetle) karşılamıştır ...

أي بالقُوَّة وعلى ذلك مدارُ تسميةِ الحلفِ باليمينِ لأنَّه يُقوِّي الكلامَ ويؤكِّدُه وقيل بسبب الحلفِ وهو قولُه تعالى وتالله لأَكِيدَنَّ أصنامكم

Yani kuvvetle [karşılamıştır]. Yemine 'yemin' denilmesinin sebebi de bu manaya dayanır; çünkü yemin sözü kuvvetlendirir ve pekiştirir. Yüce Allah'ın {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ} “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” kavlinde olduğu gibi, yemin sebebiyle [bu adı aldığı] da söylenmiştir.

{فَأَقْبَلُواْ إِلَيْهِ} أي المأمورون بإحضاره ﵊ بعد ما رجعوا من عيدهم إلى بيت الأصنام فوجدُوها مكسورةً فسألوا عن الفاعلِ فظنُّوا أنه ﵊ فعلَه فقيل فأتُوا به {يَزِفُّونَ} حالٌ من واوِ أقبلُوا أي يُسرعون من زَفيفِ النَّعامِ وقُرىء يَزِفُون من أزفَ إذا دخلَ في الزَّفيف أو من أزفّه أي حملَه على الزَّفيفِ أي يزف بعضُهم بعضاً ويُزَفُّون على البناء للمفعولِ أي يُحملون على الزَّفيف ويَزِفون من وزَف يزِف إذا أسرع ويُزَفُّون من زفّاه إذا حداه كأنَّ بعضَهم يزفُو بعضاً لتسارعهم إليه عليه الصلاة والسلام

{فَأَقْبَلُواْ إِلَيْهِ} “Bunun üzerine ona doğru geldiler”; yani bayramlarından putların bulunduğu eve dönüp onları kırılmış bulunca, bunu yapanı soruşturup onun aleyhisselâm yaptığını zannederek 'Onu getirin' denilen kimseler ona doğru geldiler. {يَزِفُّونَ} “koşarak geliyorlardı”; [bu kelime] {أَقْبَلُوا} fiilindeki vâv'dan hâldir; devenin hızlı yürümesi (zezîf) gibi 'acele ediyorlardı' demektir. Hızlı yürüyüşe girdiğinde kullanılan "أزف" fiilinden yahut birbirini hızlı yürümeye sevk etmesi anlamında "أزفه" fiilinden {يَزِفُون} şeklinde de okunmuştur; yani 'birbirlerini koşturuyorlardı' demektir. Meçhul sîgada {يُزَفُّونَ} şeklinde de okunmuştur ki 'koşturuluyorlardı' manasındadır. Hızlandığı zaman söylenen "وزف يزف" fiilinden {يَزِفون} ve deveyi hızlandırdığı zaman söylenen "زفّاه" fiilinden {يُزَفُّون} şeklinde de okunmuştur; sanki ona aleyhissalâtü vesselâm aceleyle gitmek için birbirlerini sevk ediyorlar gibiydi.

{قَالَ} أي بعدما أتَوا به ﵊ وجرى بينه ﷺ وبينهم من المحاوراتِ ما نطقَ به قولُه تعالى قالوا اانت فعلت هذا بآلهتنا يا ابراهيم إلى قوله تعالى لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلاء يَنطِقُونَ {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} ما تنحتونَه من الأصنام وقولِه تعالى

{قَالَ} “[İbrâhim] dedi ki”; yani onu aleyhisselâm getirdikten ve onunla sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasında Yüce Allah'ın {قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ} “'Bunu ilahlarımıza sen mi yaptın ey İbrâhim?' dediler” kavlinden {لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} “'Pekâlâ bilirsin ki bunlar konuşmaz' [dediler]” kavline kadar zikredilen karşılıklı konuşmalar geçtikten sonra [şöyle dedi]: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?”; yani putlardan yonttuklarınıza mı [tapıyorsunuz]? Yüce Allah'ın şu kavli de:

{والله خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} حالٌ من فاعل تعبدون مؤكِّدةٌ للإنكار والتَّوبيخِ أي والحالُ أنَّه تعالى خلقكم وخلقَ ما تعملونَهُ فإنَّ جواهرَ أصنامِهم ومادتها بخلقه تعالى وشكلها وإن كان بفعلهم لكنَّه بإقداره تعالى إيَّاهم عليه وخلقه ما يتوقَّفُ عليه فعلُهم من الدَّواعي والعدد والأسباب وما تعملون إمَّا عبارةٌ عن الأصنامِ فوضعه موضعَ ضميرِ ما تنحِتون للإيذان بأنَّ مخلوقيَّتها لله ﷿ ليس من حيثُ نحتُهم لها فقط بل من حَيثُ سائرُ أعمالهم أيضاً من التَّصويرِ والتَّحليةِ والتَّزيينِ ونحوها وإمَّا على عمومهِ فينتظم الاصنام انتظاما

{والله خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır”; inkâr ve azarlamayı pekiştiren {تَعْبُدُونَ} fiilinin failinden bir hâldir; yani 'Oysa Allah sizi yaratmış, yaptıklarınızı da yaratmıştır' demektir. Zira putların cevherleri ve maddeleri Yüce Allah'ın yaratmasıyladır; her ne kadar şekilleri onların fiiliyle olsa da bu, Allah'ın onlara güç vermesi ve onların fiillerinin bağlı olduğu istek, alet ve sebepleri yaratması sayesindedir. {مَا تَعْمَلُونَ} ifadesi ya putlardan kinayedir; dolayısıyla onların Allah azze ve celle tarafından yaratılmış olmalarının sadece onların yontması yönüyle değil, şekil verme, süsleme, bezeme ve benzeri diğer bütün işleri yönüyle de olduğunu bildirmek için {مَا تَنْحِتُونَ} lafzının zamiri yerine konulmuştur; yahut umumi manasındadır, böylece putları öncelikle kapsar...

أوليًّا مع ما فيه من تحقيقِ الحقِّ ببيانِ أنَّ جميعَ ما يعملونَهُ كائناً ما كان مخلوقٌ له سبحانه وقيل ما مصدريةٌ أي عملَكم على أنَّه بمعنى المفعولِ وقيل بمعناه فإنَّ فعلَهم إذا كان بخلقِ اللَّهِ تعالى كان مفعولهم المتوقِّفُ على فعلهم أولى بذلك

...bununla birlikte yaptıkları her şeyin, ne olursa olsun, Sübhânehu ve Teâlâ'nın yaratması olduğunu açıklayarak hakikati ortaya koyar. {مَا} lafzının masdariyye olduğu, yani meful manasında 'yaptığınız işi' demek olduğu da söylenmiştir. Masdar manasında olduğu da söylenmiştir; zira onların fiilleri Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna göre, fiillerine bağlı olan mefulleri (yaptıkları putlar) buna daha layıktır.

{قَالُواْ ابنوا لَهُ بنيانا فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم} أي في النَّارِ الشَّديدةِ الاتِّقادِ من الجحمةِ وهي شدَّةُ التأجح واللَاّم عوضٌ من المضاف إليه أي جحيم ذلك البنيانِ وقد ذكر كيفية بنائهم له في سورة الأنبياء

{قَالُواْ ابنوا لَهُ بنيانا فَأَلْقُوهُ فِى الجحيم} “'Onun için bir bina yapın da onu çılgın ateşe atın!' dediler”; yani alevin şiddetinden türeyen tutuşması son derece şiddetli bir ateşe [atın dediler]. Harf-i tarif (el-lâm), muzafun ileyhin yerini tutmaktadır; yani 'o binanın alevli ateşine' demektir. Onu nasıl inşa ettikleri Enbiyâ sûresinde zikredilmişti.

{فَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} فإنَّه ﵊ لما قهرهم بالحجَّةِ وألقمهم الحجرَ قصدُوا ما قصدُوا لئلَاّ يظهرَ للعامَّةِ عجزُهم {فجعلناهم الاسفلين} الأذلِّين بإبطال كيدِهم وجعله برهاناً نيِّراً على علو شأنِه ﵊ بجعلِ النار عليه بردا وسلاما

{فَأَرَادُواْ بِهِ كَيْداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler”; zira o aleyhisselâm delille onları mağlup edip susturunca, acizlikleri halka aşikâr olmasın diye yapmak istediklerini kastettiler. {فجعلناهم الاسفلين} “Biz de onları en alçaklar kıldık”; tuzaklarını boşa çıkarıp ateşi onun üzerine serinlik ve esenlik kılarak bunu onun aleyhisselâm şanının yüceliğine parlak bir delil yapmak suretiyle onları en zelil kimseler kıldık.

{وَقَالَ إِنّى ذَاهِبٌ إلى رَبّى} أي مهاجرٌ إلى حيثُ أمرني ربِّي كما قال إنِّي مهاجرٌ إلى ربِّي وهو الشَّامُ أو إلى حيث أتجرَّدُ فيه لعبادته تعالى {سَيَهْدِينِ} أي إلى ما فيه صلاحٌ ديني أو إلى مقصدي وبت القول بذلك لسبقِ الوعدِ أو لفرط توكِّله وللبناء على عادته تعالى معه ولم يكُن كذلك حالُ موسى ﵇ حيث قال عسى ربى أن يَهْدِيَنِى سَوَاء السبيل ولذلك أتى بصيغة التَّوقُّعِ

{وَقَالَ إِنّى ذَاهِبٌ إلى رَبّى} “Ve dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum'”; yani {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Ben Rabbime hicret ediyorum” dediği gibi, Rabbimin bana emrettiği yere hicret ediyorum ki orası Şam'dır yahut O'na ibadete hasrolacağım yere [gidiyorum]. {سَيَهْدِينِ} “O beni doğru yola iletecektir”; yani dinimin salahına olan şeye yahut maksadıma [iletecektir]. Geçmişteki vaat sebebiyle veya tevekkülünün son derecede oluşundan ve Allah Teâlâ'nın kendisi hakkındaki adetine güvenmesinden dolayı kesin bir dille böyle söylemiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın hali böyle değildi; nitekim o: {عَسَى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَوَاءَ السَّبِيلِ} “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” demiş ve bundan dolayı beklenti (teraccî) sîgasıyla ifade etmiştir.

{رَبّ هَبْ لِى مِن الصالحين} أي بعضَ الصَّالحينَ يعينني على الدَّعوةِ والطَّاعةِ ويؤنسني في الغُربةِ يعني الولد لأن لفظَ الهبة على الإطلاقِ خاصٌّ به وإن كان قد وردَ مقيَّداً بالأخوةِ في قوله تعالى وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رحمتنا أخاه هرون نَبِيّاً ولقوله تعالى

{رَبّ هَبْ لِى مِن الصالحين} “Rabbim! Bana salihlerden birini bağışla!”; yani davette ve itaatte bana yardım edecek, gurbette bana yoldaş olacak salihlerden birini, yani evlat bağışla; çünkü hibe lafzı mutlak olarak evlada mahsustur. Her ne kadar Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيّاً} “Rahmetimizden ona kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bağışladık” kavlinde kardeşlik ile mukayyet olarak gelmiş olsa da [burada evlat kastedilmiştir]. Yüce Allah'ın şu kavli de [bunu gösterir]:

{فبشرناه بغلام حَلِيمٍ} فإنَّه صريحٌ في أن المبشربه عينُ ما استوهبه ﵊ ولقد جمع فيه بشاراتٌ ثلاثٌ بشارةُ انه غلام وأنه يبلع او ان الحُلُم وأنَّه يكونُ حَليماً وأيُّ حِلْمٍ يُعادل حلمَه ﵊ حين عرض عليه يا أبت أبوه الذبح فقال يأبت افعل مَا تُؤمَرُ سَتَجِدُنِى إن شاء الله من الصابرين وقيل ما نعتَ اللَّهُ الأنبياءَ عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ بأقلَّ ممَّا نعتهم بالحِلْمِ لعزَّةِ وجودهِ غيرَ إبراهيمَ وابنه فإنَّه تعالى نعتهما به وحالهما المحكيَّةُ بعد أعدلُ بينةٍ بذلك والفاء في قوله تعالى

{فبشرناه بغلام حَلِيمٍ} “Biz de ona yumuşak huylu (halîm) bir erkek çocuk müjdeledik”; zira bu ifade, müjdelenen kimsenin onun aleyhisselâm bağışlanmasını istediği şeyin bizzat kendisi olduğuna açıktır. Onda üç müjde birden toplanmıştır: Erkek çocuk olacağı müjdesi, bulûğ çağına erişeceği ve halîm (yumuşak huylu) olacağı müjdesi. Babası kurban edilmeyi ona arz edip: 'Ey babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dediği andaki hilminden daha üstün hangi hilm olabilir ki? Denildi ki: Yüce Allah peygamberleri -aleyhimüssalâtü vesselâm- nadir bulunmasından ötürü hilm kadar az bir vasıfla nitelememiştir; İbrâhim ve oğlu müstesnadır; zira Allah Teâlâ her ikisini de bu vasıfla nitelemiştir. Biraz sonra anlatılacak olan halleri de buna en adil şahittir. Yüce Allah'ın şu kavlindeki 'fâ' harfi ise:

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السعى} فصيحةٌ معربة عن مقدَّرٍ قد حُذف تعويلاً على شهادةِ الحال وإيذاناً بعدمِ الحاجة إلى التصريح

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السعى} “(Çocuk) onunla birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince”; halin şahitliğine güvenilerek ve açıkça ifade etmeye gerek olmadığını bildirmek üzere hazfedilmiş mukadder bir kelamı açıklayan fasîhadır.

به لاستحالةِ التَّخلُّفِ والتَّأخُّرِ بعد البشارة كما مرَّ في قوله تعالى فلما رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وفي قوله تعالى فَلَمَّا رَآهُ مُستقرّاً عِندَه أي فوهبناه له فنشأ فلمَّا بلغَ رتبة ان يسعى معى في أشغالهِ وحوائجهِ ومعه متعلق بمحذوف ينبئ عنه السَّعيُ لا بنفسِه لأنَّ صلة المصدرِ لا تتقدَّمُه ولا يبلغ لأنَّ بلوغَهما لم يكن معاً كأنَّه لما ذُكر السَّعيُ قيل مع مَن فقيل مَعَه وتخصيصُه لأنَّ الأبَ أكملُ في الرِّفقِ والاستصلاحِ فلا يستسعيه قبل أوانهِ أو لأنَّه استوهبه لذلك وكان له يومئذٍ ثلاثَ عشرة سنةً {قَالَ} أيْ إبراهيمُ ﵇ {يا بني إِنّى أرى فِى المنام أَنّى أَذْبَحُكَ} أي أرى هذه الصُّورة بعينها أو ما هذه عبارتُه وتأويلُه وقيل إنه رأى ليلةَ التَّرويةِ كأنَّ قائلاً يقول له إنَّ الله يأمُرك بذبحِ ابنِك هذا فلمَّا أصبحَ رَوَّى في ذلك من الصَّباحِ إلى الرَّواحِ أمنَ اللَّهِ هذا الحُلُم أم من الشَّيطانِ فمن ثمة سُمِّي يوم التَّرويةِ فلمَّا أمسى رأى مثلَ ذلك فعرفَ أنَّه من اللَّهِ تعالى فمن ثمَّة سمِّي يومَ عرفة ثم رأى مثله في اللَّيلةِ الثَّالثةِ فهمَّ بنحرهِ فسمِّي اليوم يومَ النَّحرِ وقيل إنَّ الملائكةَ حين بشَّرته بغلامٍ حليمٍ قال إذن هو ذبيح الله فلمَّا وُلد وبلغ حدَّ السَّعيِ معه قيل له أوفِ بنذرك والأظهرُ الأشهرُ أنَّ المخاطَب إسماعيلُ ﵇ إذ هُو الذي وُهب إثرَ المُهاجرةِ ولأنَّ البشارة بإسحق بعده معطوفٌ على البشارةِ بهذا الغلام ولقوله ﷺ أنا ابنُ الذَّبيحين فأحدُهما جدُّه إسماعيلُ ﵇ والآخرُ أبُوه عبدُ اللَّهِ فإنَّ عبد المطَّلبِ نذر أنْ يذبحَ ولداً أنْ سهَّل الله تعالى له حفرَ بئرِ زمزمٍ أو بلغ بنُوه عشرةً فلمَّا حصل ذلك وخرجَ السَّهمُ على عبدِ اللَّهِ فداهُ بمائةٍ من الإبلِ ولذلك سُنَّت الدِّيةُ مائةً ولأنَّ ذلك كان بمكَّة وكان قَرْنا الكبشِ معلَّقين بالكعبةِ حتَّى احترقا في أيَّامِ ابن الزُّبيرِ ولم يكن إسحق ثمة ولان بشارة إسحق كانت مقرونةً بولادةِ يعقوبَ منه فلا يُناسبه الأمرُ بذبحهِ مُراهِقاً وما رُوي أنه ﵊ سئل عن النَّسب أشرفُ فقال يوسفُ صدِّيقُ اللَّهِ ابنُ يعقوبَ اسرائيل الله ابن اسحق ذبيحِ اللَّهِ ابنِ إبراهيمَ خليلِ اللَّهِ فالصَّحيحُ أنَّه ﵊ قال يوسفُ بنُ يعقوبَ بنِ اسحق بن ابراهيم الزوائد من الرَّاوي وما رُوي من أنَّ يعقوبَ كتب إلى يوسفَ مثلَ ذلك لم يثبت وقرئ إنِّيَ بفتح الياءِ فيهما {فانظر مَاذَا ترى} من الرَّأيِ وإنَّما شاوره فيه وهو أمرٌ محتومٌ ليعلمَ ما عنده فيما نَزلَ من بلاءِ اللَّهِ تعالى فيُثبِّت قدمَه إنْ جَزِعَ ويأمن عليه إنْ سلَّم وليُوطِّنَ نفسَه عليه فيُهون ويكتسبُ المثوبة عليه بالانقيادِ له قبل نزول وقرى ماذا تُري بضمِّ التَّاءِ وكسرِ الرَّاءِ وبفتحِها مبنياً للمفعول {قال يا أبت افعل مَا تُؤمَرُ} أي تُؤمر بهِ فحذف الجارُّ أوَّلاً على القاعدةِ المُطَّردةِ ثم حُذف العائدُ إلى الموصولِ بعد انقلابه منصوباً بإيصاله إلى الفعلِ أو حُذفا دفعةً أو افعل أمرك على إضافة المصدر إلى المفعولِ وتسمية المأمورِ به امرا وقرئ ما تؤمر به وصيغة المضارعِ للدِّلالةِ على أنَّ الأمرَ متعلِّقٌ به متوجِّهٌ إليه مستمرٌّ إلى حينِ الامتثالِ به {سَتَجِدُنِى إِن شَاء الله مِنَ الصابرين} على الذَّبحِ أو على قضاء الله تعالى

Zira müjdeden sonra geri kalmanın ve gecikmenin imkânsızlığı sebebiyle [hazfedilmiştir]; nitekim Yüce Allah'ın {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu görünce büyüttüler” ve {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ} “Onu yanında durur vaziyette görünce” kavillerinde geçtiği gibidir. Yani 'Biz de onu ona bağışladık, o da büyüyüp gelişti ve onunla birlikte işlerinde ve ihtiyaçlarında koşup çabalayacak mertebeye ulaşınca' demektir. {مَعَهُ} lafzı, kendi lafzına değil sa'y (koşup çabalama) kelimesinin bildirdiği mahzuf bir manaya mütealliktir; zira masdarın sılası (bağlısı) masdarın önüne geçemez. {بَلَغَ} fiiline de müteallik olamaz, zira ikisinin bülûğu aynı anda olmamıştır. Sanki koşup çabalamadan bahsedilince 'Kiminle?' denilmiş, 'Onunla' cevabı verilmiştir. Bunun tahsis edilmesi, babanın şefkat ve ıslah hususunda daha kâmil olmasındandır; bu yüzden vaktinden önce onu koşturmaz yahut bunun için onu dilemiş olmasındandır. O gün çocuk on üç yaşındaydı. {قَالَ} yani İbrâhim aleyhisselâm dedi ki: {يا بني إِنّى أرى فِى المنام أَنّى أَذْبَحُكَ} “Ey yavrucuğum! Şüphesiz ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum”; yani 'bizzat bu sureti görüyorum' yahut 'ifadesi ve tevili bu olan şeyi görüyorum' demektir. Terviye gecesinde birinin kendisine: 'Allah sana şu oğlunu kurban etmeni emrediyor' dediğini gördüğü rivayet edilmiştir. Sabah olunca sabahtan akşama kadar 'Bu rüya Allah'tan mıdır yoksa şeytandan mıdır?' diye tefekkür edip düşündü (terevvâ); bundan dolayı o güne Terviye günü adı verildi. Akşam olunca yine aynısını gördü ve bunun Allah Teâlâ'dan olduğunu anladı (arefe); bundan dolayı o güne Arefe günü adı verildi. Sonra üçüncü gece de aynısını görünce onu kurban etmeye azmetti; böylece o güne Kurban (Nahr) günü adı verildi. Melekler kendisine halîm bir erkek çocuk müjdelediklerinde onun: 'O halde o, Allah'ın kurbanıdır' dediği; çocuk doğup kendisiyle birlikte koşup çabalayacak çağa gelince ona: 'Adağını yerine getir' denildiği de rivayet edilmiştir. En zahir ve en meşhur görüşe göre hitap edilen İsmâil aleyhisselâm'dır; zira hicretin hemen ardından bağışlanan odur ve İshak'ın müjdelenmesi bundan sonra bu çocuğun müjdesine atfedilmiştir. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Ben iki kurbanlığın oğluyum' buyurmasından ötürüdür ki bunlardan biri dedesi İsmâil aleyhisselâm, diğeri de babası Abdullah'tır. Zira Abdülmuttalib, Allah Teâlâ Zemzem kuyusunu kazmayı kendisine kolaylaştırırsa veya oğulları on kişiye ulaşırsa bir evladını kurban etmeyi adamıştı. Bu gerçekleşip kur'a Abdullah'a çıkınca yüz deve fidye vererek onu kurtardı; bu sebeple diyet yüz deve olarak sünnet kılındı. Bir de bu hadise Mekke'de cereyan etmişti ve koçun boynuzları İbnü'z-Zübeyr günlerinde yanıncaya kadar Kâbe'ye asılı kalmıştı; İshak ise orada değildi. Ayrıca İshak'ın müjdesi, ondan Ya‘kûb'un doğacağı müjdesiyle birlikte verilmişti; bu durumda onun henüz ergenlik çağındayken kurban edilmesi emri bu müjdeye uymaz. Ona aleyhisselâm: 'İnsanların en şereflisi kimdir?' diye sorulduğunda: 'Allah'ın sıddîkı Yûsuf b. Allah'ın İsrâil'i Ya‘kûb b. Allah'ın zebîhi İshak b. Allah'ın halîli İbrâhim'dir' buyurduğu rivayetine gelince; sahih olan rivayet onun aleyhisselâm: 'İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya‘kûb oğlu Yûsuf'tur' buyurmuş olmasıdır; fazlalıklar râviden kaynaklanmaktadır. Ya‘kûb'un Yûsuf'a buna benzer bir mektup yazdığına dair rivayet ise sabit olmamıştır. Her iki yerde de {إِنِّيَ} şeklinde yâ'nın fethasıyla okunmuştur. {فانظر مَاذَا ترى} “Bir bak, ne dersin?”; görüşün nedir [bir bak]. Kesinleşmiş bir emir olduğu halde onunla istişare etmesi, Allah Teâlâ'nın inen bu imtihanı karşısında durumunun ne olduğunu bilmesi, sızlanırsa ayaklarını sabit kılması, teslim olursa içi rahat etmesi, nefsinin buna alışıp kolaylaşması ve inmeden önce boyun eğmekle sevabını kazanması içindir. Tâ'nın zammesi ve râ'nın kesresiyle {مَاذَا تُرِي} ve meçhul olarak fethasıyla da okunmuştur. {قال يا أبت افعل مَا تُؤمَرُ} “Dedi ki: 'Ey babacığım! Emrolunduğun şeyi yap'”; yani emrolunduğun şeyi [yap]. Yerleşik kural gereği önce harf-i cer hazfedilmiş, ardından fiile bitiştirilerek mansuba dönüştükten sonra mevsûle dönen zamir (âid) hazfedilmiştir yahut her ikisi birden hazfedilmiştir; yahut masdarın mefule izafeti ve emrolunan şeyin emir olarak isimlendirilmesiyle 'sana verilen emri yap' demektir. {مَا تُؤْمَرُ بِهِ} şeklinde de okunmuştur. Muzari sîgası, emrin ona taalluk ettiğini, ona yöneldiğini ve yerine getirilinceye kadar devam ettiğini göstermek içindir. {سَتَجِدُنِى إِن شَاء الله مِنَ الصابرين} “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın”; kurban edilmeye yahut Allah Teâlâ'nın kazasına [sabredenlerden bulacaksın].

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} أي استسلما لأمرِ الله تعالى وانقادا وخَضَعا له يقال سَلَّم لأمرِ الله وأسلَم واستسلَم بمعنى واحد وقد قرئ بهنَّ جميعاً وأصلُها من قولك سلم هذا الفلان إذا خلُص له ومعناه سَلِمَ من أنْ يُنازع فيهِ وقولهم سلَّم لأمرِ الله وأسلمَ له منقولانِ منه ومعناهما أخلصَ نفسَه الله

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Her ikisi de teslim olunca”; yani Allah Teâlâ'nın emrine teslim olup boyun eğdiklerinde ve O'na itaat ettiklerinde [demektir]. 'Allah'ın emrine teslim oldu', 'esleme' ve 'istesleme' aynı manada kullanılır. Nitekim bunların hepsiyle de kıraat yapılmıştır. Aslı, bir kimseye halis kılındığında söylenen 'bu falancaya teslim edildi/özgülendi' sözündendir; manası da onda çekişilmekten salim olmasıdır. İnsanların 'Allah'ın emrine teslim oldu' ve 'O'na boyun eğdi' sözleri bundan nakledilmiştir ve ikisinin manası da 'kendisini Allah'a halis kıldı'...

وجعلها سالمةً له وكذلك معنى استسلَم استخلصَ نفسَه له تعالى وعن قتادة رضى الله عنه في أسلما أسلَمَ إبراهيمُ ابنَه وإسماعيلُ نفَسه {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} صرعَه على شقِّه فوقع جبينُه على الأرض وهو أحدُ جانبَيْ الجبهةِ وقيل كبَّه على وجههِ بإشارتهِ كيلا يرى منه ما يُورِث رقَّةً تحولُ بينه وبين أمرِ الله تعالى وكان ذلك عند الصَّخرةِ من مِنَى وقيل في الموضعِ المُشرف على مسجدِ مِنَى وقيل في المنحرِ الذي يُنحر اليوم فيه

...ve kendisini O'na adadı demektir. Aynı şekilde 'istesleme' ifadesinin manası da kendini Allah Teâlâ'ya has kıldı demektir. Katâde radıyallâhu anh'tan {أَسْلَمَا} kavli hakkında şöyle rivayet edilmiştir: 'İbrâhim oğlunu teslim etti, İsmâil de kendini teslim etti.' {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “ve onu şakağı/alnı üzerine yatırdı”; onu yan tarafı üzerine yere yatırdı, böylece şakağı yere geldi; şakak (cebîn) ise alnın iki yanından biridir. Kendisinden Allah Teâlâ'nın emrine engel olacak bir şefkat duygusu uyanmasın diye oğlunun işaretiyle onu yüzüstü yatırdığı da söylenmiştir. Bu hadise Minâ'daki kayanın yanında vaki olmuştu; Minâ mescidine bakan yüksek yerde olduğu veya bugün kurban kesilen kurbanlık mahallinde olduğu da söylenmiştir.

{وناديناه أن يا إبراهيم} {قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا} بالعزم على الإتيانِ بالمأمور به ترتيب مقدماتهِ وقد رُوي أنَّه أمرَّ السِّكِّينَ بقوَّتهِ على حلقهِ مراراً فلم يقطعْ ثم وضع السِّكِّينَ على قفاه فانقلبَ السِّكِّينُ فعند ذلك وقع النداء جواب لمَّا محذوفٌ إيذاناً بعدم وفاء التَّعبيرِ بتفاصيله كأنَّه قيل كانَ ما كانَ مما لا يحيطُ به نطاقُ البيانِ من استبشارهما وشكرِهما لله تعالَى عَلى ما أنعمَ به عليهما من دفعِ البلاء بعد حلولهِ والتَّوفيقِ لما لم يُوفَّقْ أحدٌ لمثله وإظهارِ فضلهما بذلك على العالمين مع إحراز الثَّوابِ العظيمِ إلى غيرِ ذلك {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} تعليلٌ لتفريجِ تلك الكُربةِ عنهما بإحسانهما واحتجَّ به من جوَّز النَّسخَ قبل وقوع المأمور به فإنَّه ﵊ كان مأموراً بالذَّبحِ لقوله تعالى افعل مَا تُؤمَرُ ولم يحصلْ

{وناديناه أن يا إbراهيم} “Ve ona: 'Ey İbrâhim!' diye seslendik”. {قَدْ صَدَّقْتَ الرؤيا} “'Gerçekten rüyayı doğruladın'”; emrolunan şeyi yerine getirmeye azmedip onun ön hazırlıklarını yapmakla [rüyayı doğruladın]. Bıçağı bütün gücüyle boğazına defalarca sürttüğü halde kesmediği, sonra bıçağı ensesine koyduğu ve bıçağın ters döndüğü, işte o esnada nidanın vaki olduğu rivayet edilmiştir. İfadenin bu tafsilatı anlatmaya yetmeyeceğini bildirmek üzere {لَمَّا} edatının cevabı hazfedilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Belanın başa gelmesinden sonra defedilmesi, hiç kimseye benzeri nasip olmayan bir muvaffakiyete erdirilmeleri, bununla âlemlere karşı üstünlüklerinin ortaya çıkması ve büyük sevaba nail olmaları gibi Yüce Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetler sebebiyle onların sevinç ve şükürlerinden beyan sınırlarının kuşatamayacağı nice şeyler oldu.' {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız”; güzel amelleri sebebiyle o büyük sıkıntının onlardan giderilmesinin gerekçesidir. Emrolunan fiil vuku bulmadan önce neshi caiz görenler bu ayeti delil getirmişlerdir; zira o aleyhisselâm {افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} kavli gereğince boğazlamakla emrolunmuştu, fakat bu fiil gerçekleşmedi.

{إِنَّ هذا لَهُوَ البلاء المبين} الابتلاء البين الذي يتميَّز فيه المخلِصُ عن غيره أو المحنةُ البيِّنةُ الصُّعوبةِ إذ لا شئ أصعبُ منها

{إِنَّ هذا لَهُوَ البلاء المبين} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandır”; ihlaslı olanın başkasından ayırt edildiği apaçık bir sınama yahut güçlüğü aşikâr bir mihnettir; zira bundan daha güç bir şey yoktur.

{وفديناه بِذِبْحٍ} بِما يُذبح بدله فيتمُّ به الفعل {عظِيمٌ} أي عظيمِ الجثَّة سمينٍ أو عظيم القدر لأنَّه يَفدي به اللَّهُ نبيًّا ابنِ نبيَ من نسله سيِّدُ المُرسلينَ قيل كان ذلك كبشاً من الجنَّةِ عن ابن عبَّاسٍ ﵄ أنه الكبشُ الذي قرَّبه هابيلُ فتُقبِّل منه وكان يَرْعى في الجنَّةِ حتَّى فُدي به إسماعيلُ ﵇ وقيل فُدي بوعلٍ أُهبط عليه من ثَبير ورُوي أنه هربَ من إبراهيمَ ﵇ عند الجمرةِ فرماه بسبع حصياتٍ حتَّى أخذه فبقي سنَّةً في الرَّميِ ورُوي أنَّه رَمَى الشَّيطان حين تعرَّض له بالوسوسةِ عند ذبحِ ولده ورُوي أنَّه لمَّا ذبحه قال جبريلُ ﵇ اللَّهُ أكبرُ اللَّهُ أكبرُ فقال الذَّبيحُ لا إله إلا الله والله أكبر فقالَ إبراهيمُ اللَّهُ أكبرُ ولِلَّهِ الحمدُ فبقي سُنَّةً والفادي في الحقيقة هو إبراهيمُ وإنَّما قيل وفدينَاهُ لأنَّه تعالى هو المُعطي له والآمرُ به على التَّجوزِ في الفداءِ أو الإسنادِ

{وفديناه بِذِبْحٍ} “Ve ona fidye olarak bir kurbanlık verdik”; onun yerine boğazlanıp fiilin kendisiyle tamamlanacağı bir kurbanlıkla [kurtardık]. {عظِيمٌ} “büyük”; yani cüssesi büyük ve semiz yahut kadr-i kıymeti yüce bir kurbanlıkla; zira Allah Teâlâ onunla bir peygamberi, bir peygamber oğlunu ve neslinden peygamberlerin efendisi gelecek olan bir zâtı feda etmiştir. Bunun cennetten bir koç olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu, Hâbîl'in takdim edip kabul olunan ve İsmâil aleyhisselâm'a fidye kılınıncaya kadar cennette otlayan koçtur. Sebir dağından indirilen bir dağ keçisiyle fidye verildiği de söylenmiştir. Cemre yanında İbrâhim aleyhisselâm'dan kaçtığı, onu yakalayıncaya kadar yedi taş attığı ve böylece taşlamanın bir sünnet olarak kaldığı rivayet edilmiştir. Oğlunu boğazlarken vesvese vermek üzere karşısına çıktığında şeytana taş attığı da rivayet edilmiştir. Onu boğazladığında Cebrâîl aleyhisselâm'ın: 'Allâhu ekber Allâhu ekber' dediği, kurbanlığın (İsmâil'in): 'Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' dediği, İbrâhim'in de: 'Allâhu ekber ve lillâhi'l-hamd' dediği ve bunun sünnet olarak kaldığı rivayet edilmiştir. Gerçekte fidyeyi veren İbrâhim'dir; ancak 'Biz fidye verdik' denilmesi, onu veren ve emreden Allah Teâlâ olduğu içindir; bu da fidyede yahut isnatta mecaz yoluyladır.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الأخرين سلام على إبراهيم} قد سلف بيانُه في خاتمةِ قصة نوح عليه السلام

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الأخرين سلام على إبراهيم} “Sonradan gelenler arasında ona: 'İbrâhim'e selam olsun!' (şeklinde güzel bir nam) bıraktık”; bunun açıklaması Nûh aleyhisselâm kıssasının sonunda geçmişti.

الصافات

Sâffât

١١٠ - ١١٦ {كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} ذلك إشارةٌ إلى إبقاءِ ذكره الجميل فيما بين الأممِ لا إلى ما أُشير إليه فيما سبق فلا تكرارَ وعدم تصديرِ الجملةِ بإنا للاكتفاءِ بما مرَّ آنِفاً

110-116. {كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين} “İşte iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız”. Bu işaret, daha önce işaret edilene değil, ümmetler arasında onun güzel namının baki kılınmasına yöneliktir; dolayısıyla bir tekrar yoktur. Cümlenin {إِنَّا} ile başlatılmaması, az önce geçenle yetinilmesinden ötürüdür.

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} الراسخين في الإيمان على وجهة الإيقان والاطمئنان

{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} “Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı”; tam bir kesin bilgi ve mutmainlik üzere imanda kökleşmiş [kullarımızdandı].

{وبشرناه بإسحاق نَبِيّاً مّنَ الصالحين} أي مقضيًّا بنبُّوتهِ مقدَّراً كونه من الصَّالحينَ وبهذا الاعتبار وقَعا حالينِ ولا حاجةَ إلى وجود المبشَّر به وقت البشارةِ فإنَّ وجود ذي الحالِ ليس بشرطٍ وإنَّما الشَّرطُ مقارنةُ تعلُّق الفعل به لاعتبارِ معنى الحالِ فلا حاجةٍ إلى تقديرِ مضافٍ يجعل عاملاً فيهما مثل وبشرناه بوجود إسحاقَ نبيًّا من الصَّالحين ومع ذلكَ لا يصيرُ نظيرَ قوله تعالى فادخلوها خالدين فإنَّ الدَّاخلين كانوا مقدِّرين خلودهم وقت الدُّخولِ وإسحاقُ ﵇ لم يكُنْ مقدِّراً نبُّوة نفسه وصلاحَها حين ما يُوجد ومن فسَّر الغلامَ بإسحاقَ جعل المقصودَ من البشارةِ نبوتِه ﵊ وفي ذكر الصَّلاحِ بعد تعظيمٍ لشأنهِ وإيماءً إلى أنَّه الغايةُ لها لتضمُّنِها معنى الكمالِ والتَّكميلِ بالفعلِ على الإطلاقِ

{وبشرناه بإسحاق نَبِيّاً مّنَ الصالحين} “Biz onu, salihlerden bir peygamber olarak İshak ile de müjdeledik”; yani peygamberliğine hükmedilmiş ve salihlerden olması takdir edilmiş olarak [müjdeledik]. Bu itibarla bu iki kelime hâl olarak gelmiştir. Müjdelenenin müjde anında var olması şart değildir; zira zü'l-hâlin (hâl sahibinin) varlığı şart olmayıp şart olan, fiilin ona taallukunun hâl manası itibariyle beraber bulunmasıdır. Dolayısıyla 'Onu salihlerden bir peygamber olarak İshak'ın varlığıyla müjdeledik' şeklinde ikisinde amel eden bir muzaf takdirine gerek yoktur. Bununla birlikte bu, Yüce Allah'ın: {فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ} “Ebedî kalıcılar olarak oraya girin” kavlinin bir benzeri olmaz; çünkü cennete girenler giriş anında ebedîliklerini takdir ediyorlardı; İshak aleyhisselâm ise var olacağı anda kendi peygamberliğini ve salahını takdir etmiş değildi. Çocuğu İshak ile tefsir eden kimse, müjdeden maksadın onun aleyhisselâm peygamberliği olduğunu kabul etmiştir. Bundan sonra salahın zikredilmesinde onun şanını yüceltme ve fiilî olarak kemal ve tekmil manasını mutlak surette içerdiği için salahın peygamberliğin nihai gayesi olduğuna bir işaret vardır.

{وباركنا عَلَيْهِ} على إبراهيمَ في أولادِه {وعلى إسحاق} بأنْ أخرجنا من صلبهِ أنبياءَ بني إسرائيلَ وغيرَهم كأيُّوبَ وشُعيبَ ﵈ أو أفضْنا عليهما بركاتِ الدين والدنيا وقرئ وبرَّكنا {وَمِن ذُرّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} في عملهِ أو لنفسِه بالإيمانِ والطَّاعةِ {وظالم لّنَفْسِهِ} بالكفر والمَعَاصي {مُّبِينٌ} ظاهرٌ ظلمُه وفيه تنبيهٌ على أنَّ النَّسبَ لا تأثيرَ له في الهدايةِ والضَّلالِ وأنَّ الظُّلمَ في أعقابهما لا يعود عليهما بتقيصه ولاعيب

{وباركنا عَلَيْهِ} “Ona bereket verdik”; İbrâhim'e evlatları hususunda bereket verdik, {وعلى إسحاق} “ve İshak'a da”; onun sulbünden İsrâiloğulları peygamberlerini ve Eyyûb ile Şuayb aleyhimesselâm gibi başkalarını çıkarmak suretiyle [bereket verdik] yahut ikisine din ve dünya bereketlerini bolca akıttık. {وَبَرَّكْنَا} şeklinde de okunmuştur. {وَمِن ذُرّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} “Her ikisinin zürriyetinden iyilik eden (muhsin) de var”; amelinde yahut iman ve itaat ile kendi nefsine [iyilik eden], {وظالم لّنَفْسِهِ} “kendi nefsine zulmeden de”; küfür ve günahlarla [zulmeden], {مُّبِينٌ} “apaçık”; zulmü aşikâr olan [kimseler de vardır]. Bunda nesebin hidayet ve dalalette hiçbir tesirinin bulunmadığına ve soylarındaki zulmün onlara bir noksanlık veya kusur olarak geri dönmeyeceğine bir tenbih vardır.

{وَلَقَدْ مَنَنَّا على موسى وهارون} أي أنعمنا عليهما بالنبوَّة وغيرِها من النِّعم الدِّينيةِ والدُّنيويةِ

{وَلَقَدْ مَنَنَّا على موسى وهارون} “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk”; yani peygamberlikle ve diğer dinî ve dünyevî nimetlerle ikisine ihsanda bulunduk.

{ونجيناهما وَقَوْمَهُمَا} وهم بنُو إسرائيلَ {مِنَ الكرب العظيم} هو مَلَكةُ آل فرعونَ وتسلطهم عليهم بألوان الغَشَمِ والعذاب كما في قوله تعالى وَإِذْ أنجيناكم مّنْ آل فِرْعَونَ وقيل هو الغَرَقُ وهو بعيد لأنَّه لم يكن عليهم كَرباً ومشقةً

{ونجيناهما وَقَوْمَهُمَا} “İkisini ve kavimlerini kurtardık”; kavimleri İsrâiloğullarıdır, {مِنَ الكرب العظيم} “o büyük sıkıntıdan”; Firavun ailesinin tahakkümünden ve Yüce Allah'ın: {وَإِذْ أَنجَيْنَاكُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” kavlinde olduğu gibi türlü zulüm ve azaplarla onlara musallat olmalarından [kurtardık]. Bunun suda boğulma olduğu da söylenmiştir; ancak bu uzaktır, zira boğulma onlar için bir sıkıntı ve meşakkat olmamıştı.

{ونصرناهم} أي إيَّاهما وقومَهما على عدوِّهم {فَكَانُواْ} بسبب ذلك {هُمُ الغالبين} عليهم غلبةً لا غايةَ وراءها بعد أنْ كان قومُهما في أسرِهم وقَسْرِهم مقهورين تحت أيديهم العادية يسومُونهم

{ونصرناهم} “Onlara yardım ettik”; yani düşmanlarına karşı ikisine ve kavimlerine yardım ettik, {فَكَانُواْ} bu sebeple oldular, {هُمُ الغالبين} “galip gelenler kendileri”; kavimleri onların esaretinde ve zorbalığı altında, düşmanca elleri altında ezilmişken ve onlara en kötü azabı tattırırlarken...

سوء العذاب وهذه التَّنجيةُ وإن كانتْ بحسب الوجودِ مقارنةً لما ذُكر من النَّصرِ والغَلَبة لكنَّها لما كانتْ بحسب المفهومِ عبارة عن التَّخليصِ من المكروهِ بدئ بها ثمَّ بالنَّصر الذي يتحقَّقُ مدلُوله بمحضِ تنجيةِ المنصورِ من عدوِّه من غير تغليبهِ عليه ثم بالغلبةِ لتوفيةِ مقام الامتنانِ حقَّه بإظهار أنَّ كلَّ مرتبةٍ من هذه المراتبِ الثَّلاثِ نعمةٌ جليلةٌ على حيالِهَا

...kendilerine karşı nihayeti olmayan bir üstünlükle galip geldiler. Bu kurtarış fiilen zikredilen yardım ve galibiyetle eşzamanlı olsa da kavramsal olarak hoşlanılmayan şeyden kurtarmayı ifade ettiğinden önce onunla başlanmış, ardından düşmanına karşı galebe çalmasa bile sadece yardım görenin düşmanından kurtulmasıyla gerçekleşen yardım zikredilmiş, sonra da bu üç mertebeden her birinin başlı başına yüce bir nimet olduğunu göstermek suretiyle minnet makamının hakkını vermek üzere galibiyet zikredilmiştir.

{وآتيناهما} بعد ذلك {الكتاب المستبين} أي البليغَ في البيان والتَّفصيلِ وهو التَّوراةُ

{وآتيناهما} “Ve ikisine verdik”; bundan sonra verdik, {الكتاب المستبين} “apaçık kitabı”; yani beyanı ve açıklaması son derece beliğ olan Tevrat'ı [verdik].

{وهديناهما} بذلك {الصراط المستقيمَ} الموصِلَ إلى الحقِّ والصَّوابِ بما فيه من تفاصيلِ الشَّرائعِ وتفاريعِ الأحكامِ

{وهديناهما} “Ve ikisini ilettik”; bununla ilettik, {الصراط المستقيمَ} “dosdoğru yola”; şeriatların tafsilatı ve hükümlerin ayrıntılarıyla hakka ve doğruya ulaştıran [yola ilettik].

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِى الأخرين} {سلام على موسى وهارون} أي أبقينا فيما بين الأممِ الآخرين هذا الذِّكرَ الجميلَ والثَّناءَ الجزيلَ

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِى الأخرين} “Sonradan gelenler arasında ikisine de (şöyle) bıraktık:” {سلام على موسى وهارون} “'Mûsâ'ya ve Hârûn'a selam olsun!'”; yani sonraki ümmetler arasında bu güzel namı ve bol övgüyü baki kıldık.

{إِنَّا كَذَلِكَ} الجزاءِ الكاملِ {نَجْزِى المحسنين} الذين هُما من جملتهم لاجزاء قاصراً عنه

{إِنَّا كَذَلِكَ} “Şüphesiz biz işte böyle”; böylesine kâmil bir mükâfatla, {نَجْزِى المحسنين} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız”; ikisi de bu kâmil mükâfattan eksik olmayan muhsinler zümresindendir.

{إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} سبق بيانُه

{إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} “Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandı”; bunun açıklaması daha önce geçmişti.

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ المرسلين} هو إلياسُ بنُ ياسينَ من سبط هرون أخي مُوسى ﵈ بُعث بعده وقيل إدريسُ لأنه قرئ مكانه إدريس وإدراس وقرئ إيليس وقرئ إلياسَ بحذفِ الهمزة

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ المرسلين} “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi”. O, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un aleyhimesselâm soyundan Yâsîn oğlu İlyâs'tır ve ondan sonra gönderilmiştir. Onun yerine {إِدْرِيسَ} ve {إِدْرَاسَ} şeklinde okunduğu için İdrîs olduğu da söylenmiştir. {إِيلِيسَ} ve hemzenin hazfiyle {لِيَاسَ} şeklinde de okunmuştur.

{إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ} أي عذابَ الله تعالى

{إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَلَا تَتَّقُونَ} “Hani o kavmine: 'Sakınmaz mısınız?' demişti”; yani Allah Teâlâ'nın azabından [sakınmaz mısınız?]

{أَتَدْعُونَ بَعْلاً} أتعبدونَه وتطلبون الخيرَ منه وهو اسمُ صنمٍ كان لأهل بكَّ من الشَّأمِ وهو البلد المعروفُ اليوم ببَعْلَبَكَّ قيل كان من ذهبٍ طوله عشرون ذراعاً وله أربعةُ أوجهٍ فتُنوا به وعظَّموه حتى أخدمُوه أربعمائة سادنٍ وجعلوهم أنبياءَ فكان الشَّيطانُ يدخل جوفَه ويتكلَّم بشريعة الضَّلالةِ والسَّدنةُ يحفظونَها ويُعلِّمونها النَّاسَ وقيل البَعْلُ الرَّبُّ بلغة اليمنِ أي أتعبدون بعضَ البُعولِ {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخالقين}

{أَتَدْعُونَ بَعْلاً} “Ba'l'e mi yalvarıyorsunuz?”; yani 'Ona ibadet edip hayrı ondan mı istiyorsunuz?' [Ba'l], Şam beldelerinden Bekk halkının bir putunun adıydı ki burası bugün Ba‘lebekk olarak bilinen şehirdir. Denildi ki: O altından yapılmıştı, boyu yirmi arşındı ve dört yüzü vardı. Ona tutulup onu o kadar yücelttiler ki dört yüz hizmetçi/rahip tayin edip onları peygamber saydılar. Şeytan putun içine girip sapıklık şeriatını konuşur, o hizmetçiler de bunu ezberleyip insanlara öğretirlerdi. Yemen lügatinde ba'l kelimesinin 'rab' anlamına geldiği de söylenmiştir; yani 'Birtakım rablere mi tapıyorsunuz?' demektir. {وَتَذَرُونَ أَحْسَنَ الخالقين} “Ve yaratıcıların en güzelini bırakıyor musunuz?”

أي وتتركون عبادته وقد أُشير إلى المقتضى للإنكارِ المعنيِّ بالهمزة ثم صرَّح به بقوله تعالى

Yani 'O'na ibadeti terk mi ediyorsunuz?' demektir. İstifham hemzesinin ifade ettiği inkârın gerektirici sebebine işaret edilmiş, sonra da Yüce Allah'ın şu kavliyle bu açıkça ifade edilmiştir:

{الله ربكم ورب آبائكم الاولين} بالنَّصبِ على البدليةِ من أحسن الخالقين وقرئ بالرَّفعِ على الابتداءِ والتَّعرُّضُ لذكرِ ربوبيَّتهِ تعالى لآبائهم لتأكيدِ إنكارِ تركهِم عبادته تعالى والإشعارِ ببُطلان آراءِ آبائهم أيضاً

{الله ربكم ورب آبائكم الاولين} “Rabbiniz ve önceki atalarınızın Rabbi olan Allah'ı?”; {أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ} ifadesinden bedel olarak nasb ile okunmuştur. Mübteda olarak ref ile de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın onların atalarının da Rabbi olduğunun zikredilmesi, O'na ibadeti terk etmelerini inkârı pekiştirmek ve atalarının görüşlerinin de batıl olduğunu hissettirmek içindir.

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ} بسبب تكذيبهم ذلك {لَمُحْضَرُونَ} أي العذابَ والإطلاقُ للاكتفاء بالقرائنِ على أنَّ الإحضارَ المطلقَ مخصوص بالشَّرِّ عُرفاً

{فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ} “Bunun üzerine onu yalanladılar. Şüphesiz onlar”; bu yalanlamaları sebebiyle, {لَمُحْضَرُونَ} “kesinlikle (azaba) getirileceklerdir”; yani azaba [getirileceklerdir]. Mutlak getirilişin örfen şerre tahsis edildiğine dair karinelerle yetinilerek mutlak bırakılmıştır.

{إِلَاّ عِبَادَ الله المخلصين} استثناء من ضمير مُحضرون

{إِلَاّ عِبَادَ الله المخلصين} “Ancak Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna”; {مُحْضَرُونَ} kelimesindeki zamirden istisnadır.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الأخرين سلام على إِل يَاسِين} هو لغة في الياسَ كسيناءَ في سينينَ وقيل هو جمعٌ له أُريد به هو وأتباعُه كالمهلَّبين والخُبَيبين وفيه أنَّ العَلَم إذا جُمع يجبُ تعريفُه كالمثالين وقرئ بإضافة آلِ إلى ياسينَ لأنَّهما في المصحفِ مفصولانِ فيكونُ ياسينَ أبا إلياس

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِى الأخرين سلام على إِل يَاسِين} “Sonra gelenler arasında ona da (güzel bir nam) bıraktık. İlyâs'a selâm olsun!”. Bu, Sînîn'deki Sînâ gibi İlyâs'ın bir lehçesidir. Bunun onun çoğulu olduğu ve bununla Muhallebûn ve Hubeybûn [tabirlerinde] olduğu gibi kendisi ve tâbilerinin kastedildiği de söylenmiştir. Ancak buna [şöyle itiraz edilmiştir]: Özel isim çoğul yapıldığında bu iki örnekte olduğu gibi belirlilik takısı alması zorunludur. Mushafta ikisi ayrı yazıldığı için {آلِ} kelimesinin {يَاسِينَ}'e izafetiyle {آلِ يَاسِينَ} şeklinde de okunmuştur; bu durumda Yâsîn, İlyâs'ın babası olur.

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} مرَّ تفسيرُه

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِى المحسنين إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا المؤمنين} “Şüphesiz biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o, bizim mümin kullarımızdandı”. Tefsiri geçmişti.

{وَإِنَّ لُوطاً لَّمِنَ المرسلين إِذْ نجيناه} أي اذكُر وقتَ تنجيتِنا إيَّاه {وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَاّ عَجُوزاً فِى الغابرين} أي الباقين في العذابِ أو الماضين الهالكين {ثُمَّ دَمَّرْنَا الاخرين} فإنَّ في ذلك شواهدَ على جليةِ أمرِه وكونِه من جملة المرسلين

{وَإِنَّ لُوطاً لَّمِنَ المرسلين إِذْ نجيناه} “Şüphesiz Lût da gönderilen peygamberlerdendi. Hani biz onu kurtarmıştık”; yani onu kurtardığımız vakti hatırla, {وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَاّ عَجُوزاً فِى الغابرين} “ve ailesinin hepsini de. Geride kalanlar arasındaki yaşlı kadın müstesna”; yani azapta kalanlar veya helak olup gidenler [arasındaki yaşlı kadın]. {ثُمَّ دَمَّرْنَا الاخرين} “Sonra diğerlerini helak ettik”. Çünkü bunda onun durumunun açıklığına ve peygamberlerden biri olduğuna dair deliller vardır.

{وَإِنَّكُمْ} يا أهلَ مكَّة {لَّتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} على منازلهم في متاجرِكم إلى الشَّأمِ وتشاهدون آثارَ هلاكهم فإنَّ سدومَ في طريق الشَّأمِ {مُّصْبِحِينَ} داخلينَ في الصَّباحِ

{وَإِنَّكُمْ} “Şüphesiz siz” ey Mekkeliler! {لَّتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ} “onların yanından geçiyorsunuz”; Şam'a ticaret yolculuklarınızda onların yurtlarına [uğruyor] ve helak oluşlarının izlerini görüyorsunuz. Zira Sodom, Şam yolu üzerindedir. {مُّصْبِحِينَ} “sabahleyin”; sabah vaktine girmişken,

و {بالليل} أي ومساء أونهارا أو ليلا ولعلَّها وقعت بقرب منزلٍ يمرُّ بها المرتحلُ عنه صباحاً والقاصدُ له مساءً {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} أتشاهدون ذلك فلا تعقلون حتَّى تعتبرُوا به وتخافوا أنْ يُصيبكم مثلُ ما أصابهم

ve {بالليل} “ve geceleyin”; yani akşamleyin ya da gündüzleyin ve geceleyin. Muhtemelen orası, oradan yola çıkanın sabahleyin, oraya varanın ise akşamleyin yanından geçtiği bir menzile yakın düşmektedir. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; bunu görüp de ibret alacak ve onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden korkacak kadar aklınızı kullanmıyor musunuz?

{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلين} وقرئ بكسر النُّونِ

{وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ المرسلين} “Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi”. Nûn harfinin kesresiyle [Yûnis] şeklinde de okunmuştur.

{إِذْ أَبَقَ} أي هربَ وأصله الهربُ من السَّيدِ لكن لمَّا كان هربُه من قومه بغير إذن ربِّه حسُن إطلاقُه عليه {إِلَى الفلك المشحون} أي المملوءِ

{إِذْ أَبَقَ} “Hani o kaçmıştı”; yani firar etmişti. Aslı kölenin efendisinden kaçmasıdır, ancak onun kavminden Rabbi'nin izni olmadan kaçışı sebebiyle hakkında bu ifadenin kullanılması uygun düşmüştür, {إِلَى الفلك المشحون} “dolu bir gemiye”; yani [yolcu ve yükle] dolup taşan [gemiye].

{فساهم} فقارعَ أهلَه {فَكَانَ مِنَ المدحضين} فصار من المغلوبينَ بالقُرعةِ وأصله المزلق عن مقام الظفر رُوي أنه ﵊ لمَّا وعدَ قومَه بالعذابِ خرجَ من بينهم قبل أنْ يأمرَه الله تعالى به فركبَ السَّفينةَ فوقفتْ فقالوا فيها عبدٌ آبقٌ فاقترعُوا فخرجت القُرعةُ عليه فقال أنا الآبقُ ورَمَى بنفسه في الماءِ

{فساهم} “(Gemidekilerle) kur'a çekti”; yani gemidekilerle kuralaştı, {فَكَانَ مِنَ المدحضين} “ve yenilenlerden oldu”; kurada mağlup olanlardan oldu. Aslı zafer mevkiinden kayıp düşmektir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm kavmine azabı vadettiğinde, Allah Teâlâ kendisine emretmeden önce aralarından çıkıp gitti. Gemiye bindi, ancak gemi durdu. [Gemidekiler]: "İçinde efendisinden kaçmış bir köle var" dediler. Kura çektiler, kura ona çıktı. Bunun üzerine o: "Kaçak olan benim" dedi ve kendini suya attı.

{فالتقمه الحوت} فابتعله من اللُّقمةِ {وَهُوَ مُلِيمٌ} داخلٌ في المَلامةِ أو آتٍ بما يُلام عليه أو مليم نفسه وقرئ مَليم بالفتح مبنيًّا من لِيم كمَشيب في مشُوب

{فالتقمه الحوت} “Bunun üzerine balık onu yuttu”; لقيمة (lokma) kökünden yutuverdi, {وَهُوَ مُلِيمٌ} “o kınanacak bir iş yapmaktaydı”; kınanacak duruma düşmüş veya kınanmayı gerektirecek bir iş yapmış ya da kendini kınamakta olan biri olarak. [Kelime], meşûb (مشوب) yerine meşîb (مشيب) denilmesi gibi, lîme (لِيم) fiilinden fetha ile {مَلِيمٌ} şeklinde de okunmuştur.

{فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ المسبحين} الذَّاكرينَ الله كثيراً بالتَّسبيحِ مدَّة عمره أو في بطنِ الحوتِ وَهُوَ قوله لَا إله إِلَاّ أَنتَ سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين وقيل من المصلِّين فإنَّه ﵊ كان كثيرَ الصَّلاةِ في الرَّخاءِ

{فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ المسبحين} “Eğer tesbih edenlerden olmasaydı”; ömrü boyunca ya da balığın karnında Allah'ı çokça tesbih edenlerden [olmasaydı]. Bu da onun: {لَا إله إِلَاّ أَنتَ سبحانك إِنّى كُنتُ مِنَ الظالمين} “Senden başka hiçbir ilâh yoktur, seni tenzih ederim, şüphesiz ben zalimlerden oldum” sözüdür. Namaz kılanlardan olmasaydı [anlamında olduğu] da söylenmiştir; nitekim o aleyhisselâm bolluk/genişlik zamanında çok namaz kılardı.

{لَلَبِثَ فِى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} حيًّا وقيل ميِّتاً وفيه حثٌّ على إكثارِ الذِّكرِ وتعظيمٌ لشأنهِ ومن أقبل عليه في السَّراءِ أُخذ بيدِه عند الضَّرَّاء

{لَلَبِثَ فِى بَطْنِهِ إلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “kesinlikle insanların diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı”; canlı olarak, [başka bir görüşe göre] ölü olarak kalırdı. Bunda zikri çokça yapmaya teşvik ve onun şanını yüceltme vardır. Genişlik zamanında O'na yönelen kimsenin, darlık anında elinden tutulur.

{فنبذناه بالعراء} بأن حملنا الحوتَ على لفظه بالمكان الخالي عمَّا يُغطِّيه من شجرٍ أو نبتٍ رُوي

{فنبذناه بالعراء} “Biz onu çıplak bir alana attık”; balığı onu ağaç veya bitki gibi üstünü örtecek bir şey bulunmayan boş bir yere bırakmaya sevk etmemiz suretiyle [attık]. Rivayet edildi ki

أنَّ الحوتَ سار مع السفينة رافعا رأسا يتنفسُّ فيه يونسُ ﵇ ويسبِّحُ ولم يفارقْهم حتى انتهو إلى البرِّ فلفظَه سالماً لم يتغير منه شئ فأسلمُوا ورُوي أنَّ الحوتَ قذفَه بساحل قريةٍ من المَوصلِ واختُلف في مقدارِ لبثه فقيل أربعون يوماً وقيل عشرون وقيل سبعةٌ وقيل ثلاثةٌ وقيل لم يلبثْ إلا قليلاً ثم أُخرج من بطنهِ بعيد الوقتِ الذي التُقمَ فيه رَوى عطاءٌ أنَّه حين ابتعله أوحى اللَّهُ تعالى إلى الحوتِ إنِّي جعلتُ بطنك له سجناً ولم أجعله لك طعاماً {وَهُوَ سَقِيمٌ} ممَّا ناله قيل صار بدنُه كبدنِ الطِّفلِ حين يُولد

balık, başını suyun üstünde tutarak gemiyle birlikte ilerledi; Yûnus aleyhisselâm bu şekilde nefes alıyor ve tesbih ediyordu. Karaya ulaşıncaya kadar onlardan ayrılmadı, sonra onu hiçbir yeri değişmemiş, sapasağlam bir hâlde karaya bıraktı ve [gemidekiler] Müslüman oldular. Balığın onu Musul köylerinden birinin sahiline bıraktığı da rivayet edilmiştir. [Balığın] karnında kalış süresi hakkında ihtilaf edilmiştir: Kırk gün, yirmi gün, yedi gün, üç gün denilmiştir. Pek az kaldığı, yutulduğu vaktin hemen akabinde karnından çıkarıldığı da söylenmiştir. Atâ şöyle rivayet etmiştir: Balık onu yuttuğunda Allah Teâlâ balığa şöyle vahyetti: "Ben onun için karnını bir zindan kıldım, sana yiyecek kılmadım." {وَهُوَ سَقِيمٌ} “halsiz bir durumda”; başına gelenlerden ötürü [hasta ve bitkin hâldeydi]. Bedeninin yeni doğmuş bir bebeğin bedeni gibi olduğu söylenmiştir.

{وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ} أي فوقه مظلَّة عليه {شَجَرَةً مّن يَقْطِينٍ} وهو كل ما ينبسطُ على الأرضِ ولا يقوم على ساقٍ كشجر البطِّيخ والقِثَّاءِ والحنظلِ وهو يَفْعيلٌ من قَطَن بالمكانِ إذا أقام به والأكثرون على أنَّه الدُّبَّاءُ غطَّته بأوراقِها عن الذُّبابِ فإنَّه لا يقعُ عليه ويدلُّ عليه أنَّه قيلَ لرسولِ الله ﷺ إنَّك تحبُّ القرعَ قال أجلْ هي شجرةُ أخي يونس وقيل هي التِّينُ وقيل المَوزُ تغطَّى بورقهِ واستظلَّ بأغصانهِ وأفطر على ثماره وقيل كان يستظلُّ بالشَّجرةِ وكانت وعلةٌ تختلفُ إليه فيشربُ من لبنها

{وَأَنبَتْنَا عَلَيْهِ} “Ve onun üzerine bitirdik”; yani onun üstüne gölgelik yapacak şekilde, {شَجَرَةً مّن يَقْطِينٍ} “yaktîn cinsinden bir ağaç (bitki)”. Bu; karpuz, acur ve ebucehil karpuzu bitkisi gibi yerde yayılan ve gövdesi dik durmayan her bitkidir. Bir yerde ikamet etmek anlamına gelen katane bi'l-mekân (قَطَنَ بالمكان) fiilinden yef'îl (يَفْعِيل) veznindedir. Âlimlerin çoğu bunun kabak ağacı olduğu görüşündedir; yapraklarıyla onu sineklerden korumuştur, zira sinek onun üzerine konmaz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Kabağı seviyorsun" denildiğinde, "Evet, o kardeşim Yûnus'un ağacıdır" buyurması da buna delalet eder. Bunun incir veya muz olduğu da söylenmiştir; yaprağıyla örtünmüş, dallarıyla gölgelenmiş ve meyvesiyle orucunu açmıştır. Ağaç ile gölgelendiği ve yanına bir dağ keçisinin gelip giderek onun sütünden içtiği de söylenmiştir.

{وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ} هم قومُه الذين هرب منهم وهم أهل نَيْنَوى والمرادُ به إرسالُه السَّابقُ أَخبر أولاً بأنَّه من المرسلين على الاطلاقِ ثم أخبرَ بأنَّه قد أُرسل إلى أمةٍ جمَّةٍ وكأنَّ توسيطَ تذكير وقت هربِه إلى الفُلكِ وما بعده بينهما لتذكير سببهِ وهو ما جَرَى بينَهُ ﵊ وبين قومِه من إنذاره إيَّاهم عذابَ الله تعالى وتعيينِه لوقت حلوله وتعلُّلِهم وتعليقِهم لإيمانِهم بظهور أماراتِه كما مرَّ تفصيلُه في سُورة يونسَ ليعلم أنَّ إيمانَهم الذي سيحكى بعد لم يكُن عقيبَ الإرسالِ كما هو المتبادَرُ من ترتيبِ الإيمانِ عليه بالفاء بل بعد اللَّتيا والَّتي وقيل هو إرسالٌ آخرُ إليهم وقيل إلى غيرِهم وليس بظاهرٍ {أَوْ يَزِيدُونَ} أي في مَرأى النَّاظرِ فإنَّه إذا نظر إليهم قال إنَّهم مائةِ ألفٍ أو يزيدونَ والمراد هو الوصف بالكثرة وقرئ بالواو

{وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ} “Ve onu yüz bin kişiye gönderdik”; onlar, kendilerinden kaçtığı kavmi olup Ninova halkıdır. Bundan maksat, onun önceki peygamberliğidir. Önce mutlak olarak gönderilen peygamberlerden olduğunu haber vermiş, sonra da çok kalabalık bir ümmete gönderildiğini bildirmiştir. Gemiye kaçtığı vaktin ve sonrasının zikrinin bu ikisi arasına yerleştirilmesi sanki bunun sebebini hatırlatmak içindir; o da Yûnus aleyhisselâm ile kavmi arasında cereyan eden, onları Allah Teâlâ'nın azabıyla uyarması, azabın iniş vaktini belirlemesi, onların bahaneler ileri sürmesi ve Yûnus sûresinde ayrıntısı geçtiği üzere imanlarını azap belirtilerinin ortaya çıkmasına bağlamaları hadisesidir. Tâ ki bundan sonra anlatılacak olan imanlarının, fâ-i ta'kibiyye ile imanın gönderilişe bağlanmasından ilk akla gelebileceği gibi gönderilişin hemen akabinde değil, binbir meşakkatten sonra gerçekleştiği bilinsin. Onlara yönelik ikinci bir elçilik olduğu ya da başkalarına gönderildiği de söylenmiştir, ancak bu açık değildir. {أَوْ يَزِيدُونَ} “yahut daha da artıyorlardı”; yani bakanın gözünde böyledir; zira onlara bakan kimse: "Onlar yüz bin kişidir yahut daha fazladır" der. Maksat çoklukla nitelemektir. Vâv ile [ve yezîdûn] şeklinde de okunmuştur.

{فآمنوا} أي بعد ما شاهدُوا علائمَ حلول العذابِ إيماناً خالصا {فمتعناهم} أي بالحياة الدُّنيا {إلى حِينٍ} قدَّره الله سبحانه لهم قيل ولعل عدمَ ختمِ هذه القصَّةِ وقصَّةِ لوطٍ بما خُتم به سائرُ القصصِ للتَّفرقةِ بينهما وبين أربابِ الشَّرائعِ وأُولي العزمِ من الرُّسلِ أو اكتفاء بالتسليم بالشامل لكلِّ الرُّسلِ المذكورينَ في آخرِ السُّورةِ

{فآمنوا} “Nihayet iman ettiler”; yani azabın geliş belirtilerini gördükten sonra ihlaslı bir imanla [iman ettiler], {فمتعناهم} “bunun üzerine biz de onları faydalandırdık”; yani dünya hayatında [yaşattık], {إلى حِينٍ} “bir süreye kadar”; Allah Teâlâ'nın onlar için takdir ettiği [bir süreye kadar]. Denildi ki: Bu kıssanın ve Lût kıssasının diğer kıssaların sona erdirildiği şekilde sona erdirilmemesi, muhtemelen bu ikisi ile şeriat sahibi ve ülülazm peygamberler arasını ayırmak içindir ya da sûrenin sonunda zikredilen bütün peygamberleri kapsayan selâm ile yetinildiği içindir.

{فاستفتهم} أمرِ الله ﷿ في صدرِ السُّورة الكريمةِ رسوله ﷺ بتبكيتِ قُريشٍ وإبطالِ مذهبِهم في إنكارِ البعثِ بطريقِ الاستفتاءِ وساقَ البراهينَ القاطعةَ النَّاطقة بتحقُّقةِ لا محالة وبيَّن وقوعَه وما سيلقَونه عند ذلكَ من فُنون العذابِ واستثنى منهم عبادَه المُخلَصين وفصَّل ما لهم من النَّعيمِ المقيمِ ثم ذكر أنَّه قد ضلَّ من قبلهم أكثرُ الأوَّلينَ

{فاستفتهم} “Şimdi onlara sor”; Allah Teâlâ bu yüce sûrenin başında Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem, soru sorma yoluyla Kureyş'i susturmasını ve yeniden dirilişi inkâr etme hususundaki mezheplerini iptal etmesini emretmiş, onun kesinlikle gerçekleşeceğini açıkça bildiren kesin delilleri sıralamış, vuku bulacağını ve o esnada ne tür azaplarla karşılaşacaklarını açıklamış, ihlasa erdirilmiş kullarını bunlardan istisna etmiş ve onlar için hazırlanmış olan ebedî nimeti ayrıntılarıyla anlatmıştır. Ardından onlardan önce öncekilerin çoğunun da saptığını zikretmiş,

وأنَّه تعالى أرسلَ إليهم منذرين عل وجهِ الإجمالِ ثم أوردَ قصص كلِّ واحدٍ منهم على وجهِ التَّفصيلِ مبيِّناً في كل قصَّةِ منها أنَّهم من عبادِه تعالى واصفاً لهم تارةً بالإخلاصِ وأُخرى بالإيمانِ ثم أمره ﷺ ههنا بتبكيتِهم بطريقِ الاستفتاءِ عن وجهِ أمرٍ منكرٍ خارج عن العقول بالكلِّيةِ وهي القسمةُ الباطلةُ اللازمةُ لما كانُوا عليه من الاعتقاد الزَّائغِ حيثُ كانُوا يقولون كبعض أجناس العربِ جُهينةَ وبني سلمةَ وخُزاعةَ وبني مَليحٍ الملائكةُ بناتُ الله والفاءُ لترتيبِ الأمرِ على ما سبق من كون أولئك الرُّسلِ الذين هم أعلامُ الخَلْقِ عليهم الصلاة والسلام عبادَه تعالى فإنَّ ذلك ممَّا يؤكِّدُ التَّبكيتَ ويُظهر بُطلانَ مذهبهم الفاسد ثم تبكيتُهم بما يتضمَّنُه كفرهم المذكورُ من الاستهانة بالملائكة بجعلهم إناثاً ثم أبطل أصلَ كفرهم المنطوي على هذينِ الكفرينِ وهو نسبةُ الولدِ إليه ﷾ عن ذلكَ علوَّاً كبيراً ولم ينظمه في سلكِ التَّبكيتِ لمشاركتهم النَّصارى في ذلك أي فاستخبرْهم {أَلِرَبّكَ البنات} اللاتي هن أوضعُ الجنسينِ {وَلَهُمُ البنون} الذين هم أرفعُهما فإنَّ ذلك ممَّا لا يقولُ به من له أدنى شئ من العقلِ وقوله تعالى

ve Yüce Allah'ın onlara uyarıcılar gönderdiğini icmâlî olarak belirtmiş, sonra da her birinin kıssasını tafsilatlı bir şekilde zikredip her kıssada onların Allah Teâlâ'nın kulları olduğunu açıklamış, onları bazen ihlasla bazen de imanla nitelemiştir. Sonra burada O'na sallallâhu aleyhi ve sellem, tamamen akıldan uzak, münker bir işin keyfiyeti hakkında soru sorma yoluyla onları susturmasını emretmiştir. Bu da Cüheyne, Benî Seleme, Huzâa ve Benî Melîh gibi bazı Arap kabilelerinin "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyerek benimsedikleri sapkın inancın zorunlu kıldığı batıl taksimdir. [Ayetin başındaki] fâ harfi, emrin mahlûkatın önderleri olan o peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm Allah Teâlâ'nın kulları olduğu gerçeğine bağlanması içindir; çünkü bu durum susturmayı pekiştirir ve onların fasit mezheplerinin batıllığını ortaya koyar. Ardından melekleri dişi saymak suretiyle onları hafife almayı içeren söz konusu küfürleriyle onları susturmuş, sonra da O'na -ki O bundan çok yücedir- çocuk isnat etmek olan ve bu iki küfrü de içinde barındıran asıl küfürlerini iptal etmiştir. Hıristiyanların da bu konuda onlarla ortak olması sebebiyle bunu susturma dizisine dâhil etmemiştir. Yani: Onlara sor: {أَلِرَبّكَ البنات} “Kızlar senin Rabbinin mi”; ki onlar iki cinsin daha aşağısıdır, {وَلَهُمُ البنون} “oğullar ise onların mı?”; ki onlar ikisinin daha üstünüdür. Zira bu, en ufak bir akla sahip kimsenin bile söylemeyeceği bir şeydir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{أَمْ خَلَقْنَا الملائكة إناثا} إضرابٌ وانتقالٌ من التبكيتِ بالاستفتاءِ السَّابقِ إلى التَّبكيتِ بهذا كما أُشير إليه أي بل أخلقنا الملائكةَ الذين هم من أشرفِ الخلائقِ وأبعدِهم من صفات الأجسامِ ورذائل الطَّبائعِ إناثاً والأُنوثةُ من أخسِّ صفاتِ الحيوانِ وقوله تعالى {وَهُمْ شاهدون} استهزاء بهم وتجهيل لهم كقولِه تعالى أَشَهِدُواْ خَلْقَهُمْ وقوله تعالى مَّا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السموات والارض والا خلق أَنفُسِهِمْ فإنَّ أمثالَ هذه الامور لا تعلم بالمشاهدةِ إذ لا سبيلَ إلى معرفتِها بطريقِ العقلِ وانتفاء النَّقلِ ممَّا لا ريَب فيه فلا بُدَّ أنْ يكون القائل بأنوثتهم شاهداً عند خلقِهم والجملةُ إما حالٌ من فاعل خلقنا أي بل أخلقناهُم إناثاً والحالُ أنهم حاضرون حينئذٍ أو عطفٌ على خلقنا أي بل أهم شاهدون وقوله تعالى

{أَمْ خَلَقْنَا الملائكة إناثا} “Yoksa biz melekleri dişi olarak mı yarattık”; önceki soruyla susturmaktan, işaret edildiği üzere bu susturmaya bir idrâb (vazgeçiş) ve intikaldir. Yani: 'Yoksa mahlûkatın en şereflilerinden olan, cisimlerin özelliklerinden ve tabiatların bayağılıklarından en uzak bulunan melekleri, hayvanî özelliklerin en düşüğü olan dişilikle mi yarattık?' Yüce Allah'ın {وَهُمْ شاهدون} “onlar da şahit mi idiler?” buyruğu ise, Yüce Allah'ın: {أَشَهِدُواْ خَلْقَهُمْ} “Onların yaratılışına şahit mi oldular?” ve {مَّا أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ السموات والارض والا خلق أَنفُسِهِمْ} “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına da kendi nefislerinin yaratılışına da şahit tutmadım” buyrukları gibi onlarla alay etmek ve onları cehaletle nitelemektir. Çünkü bu gibi meseleler gözlem yoluyla bilinmez; zira bunları akıl yoluyla bilmenin imkânı yoktur, naklin bulunmadığı da şüphesizdir. Dolayısıyla onların dişi olduğunu iddia edenin, yaratılışları esnasında hazır bulunmuş olması gerekir. Bu cümle ya {خَلَقْنَا} fiilinin failinden hâldir; yani 'Biz onları dişi olarak yarattık da onlar o esnada hazır mı bulunuyorlardı?' demektir, ya da {خَلَقْنَا}'ya matuftur; yani 'Yoksa onlar şahit miydiler?' demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ ليقولون ولد الله} استثناف من جهته غيرُ داخلٍ تحت الأمر بالاستفتاء مسبوق لإبطالِ أصل مذهبِهم الفاسدِ ببيان أنَّ مبناهُ ليس إلَاّ الإفكُ الصَّريحُ والافتراء القبيحُ من غير أنْ يكونَ لهم دليلٌ أو شبهة قطعاً {وَإِنَّهُمْ لكاذبون} في قولِهم ذلك كَذِباً بيِّناً لا ريبَ فيه وقرئ ولدُ الله على أنه خبر مبتدأ محذوف أي الملائكةُ ولدُه تعالَى عن ذلكَ عُلوَّاً كبيراً فإنَّ الولدَ فعل بمعنى مفعولٍ يستوي فيه الواحدُ والجمعُ والمذكَّرُ والمؤنَّثُ

{أَلَا إِنَّهُم مِّنْ إِفْكِهِمْ ليقولون ولد الله} “İyi bilin ki onlar, kesinlikle iftiralarından ötürü: 'Allah doğurdu' diyorlar”; soru sorma emrinin altına girmeyen, kesinlikle hiçbir delil veya şüpheleri bulunmaksızın görüşlerinin temelinin apaçık bir iftira ve çirkin bir uydurmadan ibaret olduğunu açıklayarak fasit mezheplerinin aslını iptal etmek üzere getirilmiş, O'nun tarafından [başlatılan] yeni bir sözdür (istînâftır). {وَإِنَّهُمْ لكاذبون} “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar”; bu sözlerinde şüphe götürmez apaçık bir yalan içindedirler. {وَلَدُ اللهِ} şeklinde mahzuf mübtedanın haberi olarak da okunmuştur; yani 'Melekler O'nun çocuğudur' demektir -ki Allah bundan çok yücedir-. Çünkü veled (çocuk) kelimesi mef'ûl anlamında bir mastar olup tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir.

{أَصْطَفَى البنات على البنين} إثباتٌ لإفكِهم وتقريرٌ لكذبِهم فيما قالوا ببيان استلزامه لأمر بيِّن الاستحالة هو اصطفاؤه تعالى البنات على النبين والاصطفاء أخذ صفوة الشئ لنفسه وقرئ بكسرِ الهمزةِ على حذفِ حرف الاستفهام

{أَصْطَفَى البنات على البنين} “(Allah) kızları oğullara tercih mi etmiş?”; imkânsızlığı apaçık bir husus olan Allah Teâlâ'nın kızları oğullara tercih etmesini gerektirdiğini beyan ederek, söyledikleri husustaki iftiralarını tescil ve yalanlarını teyittir. Istıfâ, bir şeyin en seçkinini kendisi için almaktır. İstifham harfinin hazfedilmesiyle hemzenin kesresiyle [Istafâ] şeklinde de okunmuştur,

ثقةً بدلالةِ القَرَائنِ عليهِ وجعله بدلاً من ولدَ الله ضعيفٌ وتقديرُ القولِ أي لكاذبونَ في قولِهم اصطفَى الخ تعسُّفٌ بعيدٌ

karinelerin ona delalet etmesine güvenilerek [böyle okunmuştur]. Onu {وَلَدَ اللَّهُ} ifadesinden bedel kılmak zayıftır; takdiri "Onlar 'tercih etti' sözlerinde yalancıdırlar" şeklinde yapmak ise uzak bir tekellüftür.

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} بهذا الحكم الذي يَقضي ببطلانِه بديهةُ العقلِ

{مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz?”; aklın apaçık bir şekilde batıllığına hükmettiği bu hükümle [nasıl hüküm veriyorsunuz?]

{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} بحذفِ إحدى التاءين من تتذكرون وقرئ تذكُرون من ذَكَر والفاءُ للعطفِ على مقدَّرٍ أي ألا تلاحِظون ذلك فلا تتذكَّرون بطلانَهُ فإنَّه مركوزٌ في عقلِ كلِّ ذكيَ وغبيَ

{أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Hiç düşünmez misiniz?”; {تَتَذَكَّرُونَ} kelimesindeki iki tâ'dan birinin hazfiyle [okunmuştur]. {ذَكَرَ} fiilinden {تَذْكُرُونَ} şeklinde de okunmuştur. Fâ harfi takdirî bir ifadeye matuftur; yani 'Buna hiç dikkat etmiyor musunuz da batıllığını düşünmüyorsunuz? Zira bu, hem zekinin hem de kıt akıllının aklında yerleşmiş bir gerçektir.'

{أَمْ لَكُمْ سلطان مُّبِينٌ} إضرابٌ وانتقالٌ من توبيخِهم وتبكيتِهم بما ذُكر إلي تبكيتِهم بتكليفِهم ما لا يدخُل تحتَ الوجودِ أصلاً أي بل ألكُم حجَّةٌ واضحةٌ نزلتْ عليكم من السَّماءِ بأنَّ الملائكةَ بناتُه تعالى ضرورةَ أنَّ الحكمَ بذلك لا بُدَّ له من سندٍ حسيَ أو عقلي وحيثُ انتفى كلاهُما فلا بُدَّ من سندٍ نقليَ

{أَمْ لَكُمْ سلطان مُّبِينٌ} “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?”; zikredilen hususlarla onları kınayıp susturmaktan, varlık sahasına girmesi asla mümkün olmayan bir şeyi onlara yüklemek suretiyle susturmaya bir idrâb ve intikaldir. Yani: 'Yoksa meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair size gökten inen apaçık bir deliliniz mi var?' Çünkü böyle bir hükmün mutlaka hissî veya aklî bir dayanağı olmalıdır; ikisi de bulunmadığına göre mutlaka naklî bir dayanağın olması gerekir.

{فَأْتُواْ بكتابكم} النَّاطقِ بصَّحةِ دَعْواكم {إِن كُنتُمْ صادقين} فيها وفي هذه الآياتِ من الإنباءِ عن السُّخطِ العظيمِ والإنكارِ الفظيعِ لأقاويلهم والاستبعادِ الشَّديدِ لأباطيلِهم وتسفيِه أحلامِهم وتركيكِ عقولِهم وأفهامِهم مع استهزاءٍ بهم وتعجيبٍ من جهلِهم مَا لا يَخْفى عَلَى مَنْ تأمَّل فيها وقولُه تعالَى

{فَأْتُواْ بكتابكم} “Kitabınızı getirin”; iddianızın doğruluğunu söyleyen [kitabınızı getirin], {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru söyleyenler iseniz”; bu iddianızda. Bu ayetlerde büyük bir gazabın haberi, sözlerine yönelik korkunç bir inkâr, uydurmalarını şiddetle reddediş, akıllarını ve anlayışlarını küçümseyip hafifseme, bununla birlikte onlarla alay etme ve cehaletlerine şaşma gibi hususlar vardır ki, üzerinde düşünen kimse için bunlar gizli değildir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجنة نَسَباً} التفاتٌ إلى الغَيبةِ للإيذانِ بانقطاعِهم عن الجوابِ وسقوطِهم عن درجةِ الخطابِ واقتضاءِ حالِهم أنْ يعرضَ عنهم وتُحكى جناياتُهم لآخرينَ والمرادُ بالجِنَّةِ الملائكةُ قالوا الجنسُ واحدً ولكنْ من خبث من الجن ومردوكان شرَّاً كله فهو شيطانٌ ومن طهر منهم ونسكَ وكان خيراً كله فهو مَلَكٌ وإنَّما عبَّر عنهم بذلك الاسمِ وَضْعاً منهم وتَقصيراً بهم مع عِظَمِ شأنِهم فيما بينَ الخلقِ أنْ يبلغُوا منزلةَ المناسبة التي أضافُوها إليهم فجعلهم هذا عبارةً عن قولَهم الملائكةُ بناتُ الله وإنَّما أُعيد ذكُره تمهيداً لما يعقُبه منْ قولِه تعالى {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} أي وبالله لقد علمتْ الجِنَّةُ التي عظَّموها بأنْ جعلُوا بينها وبينه تعالى نَسَباً وهم الملائكةُ أنَّ الكفرةَ لمحضرونَ النَّار معذَّبُون بها لكذبِهم وافترائِهم في قولِهم ذلك والمرادُ به المبالغةُ في التَّكذيبِ ببيانِ أنَّ الذين يدَّعي هؤلاء لهم تلك النِّسبةَ ويعلمون أنَّهم أعلمُ منهم بحقيقةِ الحالِ يكذبونهم في ذلك ويحكمُون بأنَّهم معذَّبون لأجلِه حُكماً مؤكَّداً وقيل إنَّ قوماً من الزَّنادقةِ يقولون الله تعالى وإبليسُ أخوانِ فالله هو الخيِّرُ الكريم وإبليس هوالشرير اللَّئيمُ وهو المرادُ بقوله تعالى وجعلوا بينه وبين الجنة نَسَباً قال الإمامُ الرَّازيُّ وهذا القولُ عندي أقربُ الأقاويلِ وهو مذهبُ المجوس القائلين بيزدان واهر من ويعبرون عنهما بالنور والظلمة وقال مجاهدٌ قالتْ قُريشٌ

{وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجنة نَسَباً} “O'nunla cinler arasında bir soy bağı uydurdular”; onların cevap veremez hâle geldiklerini, muhatap alınma mertebesinden düştüklerini, durumlarının kendilerinden yüz çevrilip cürümlerinin başkalarına anlatılmasını gerektirdiğini bildirmek için gaip sîgasına iltifattır. 'Cinnet'ten maksat meleklerdir. Demişlerdir ki: Cins birdir; fakat cinlerden kim habisleşir, haddi aşar ve sırf şer olursa o şeytandır; onlardan kim temizlenir, ibadete yönelir ve sırf hayır olursa o melektir. Onlara bu ismin verilmesi, mahlûkat arasındaki yüksek şanlarına rağmen, kendilerine nispet ettikleri o hısımlık derecesine ulaşamayacaklarını belirterek onları tenkis etmek ve hakir görmek içindir. Dolayısıyla bu uydurmaları, onların "Melekler Allah'ın kızlarıdır" sözlerinden ibarettir. Bunun yeniden zikredilmesi, Yüce Allah'ın hemen ardından gelen şu kavline bir zemin hazırlamak içindir: {وَلَقَدْ عَلِمَتِ الجنة إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Andolsun cinler de bilmektedirler ki onlar kesinlikle (azaba) getirileceklerdir”; yani Allah'a yemin olsun ki, O'nunla arasında bir soy bağı kurarak yücelttikleri o cinnet -yani melekler- kâfirlerin bu sözlerindeki yalan ve iftiraları sebebiyle cehenneme getirileceklerini ve orada azap göreceklerini kesinlikle bilmişlerdir. Bundan maksat, bu kimselerin kendilerine bu nispeti iddia ettikleri ve gerçeği kendilerinden daha iyi bildiklerini kabul ettikleri varlıkların onları bu konuda yalanladıklarını ve bu sebeple kesin bir hükümle azap göreceklerine hükmettiklerini açıklayarak yalanlamada mübalağa yapmaktır. Zındıklardan bir topluluğun "Allah Teâlâ ile İblis iki kardeştir; Allah hayırsever ve cömerttir, İblis ise şerli ve alçaktır" dedikleri, Yüce Allah'ın {وَجَعَلُواْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الجنة نَسَباً} kavliyle bunun kastedildiği de söylenmiştir. İmam Râzî şöyle demiştir: "Bu görüş bana göre en uygun olanıdır. Zira bu, Yezdân ve Ehrimen'i kabul edip onları nur ve karanlık ile ifade eden Mecûsîlerin mezhebidir." Mücâhid şöyle demiştir: "Kureyş:

الملائكةُ بناتُ الله فقال ابو بكرٍ الصدِّيقِ ﵁ فمنْ أمهاتهم تبكيتاً لهمُ فقالوا سَرَواتُ الجنِّ وقيل معنى جعلُوا بينه وبين الجِنَّةِ نَسَباً جعلُوا بينهما مناسبةً حيثُ أشركُوا به تعالى الجن في استحقاق العبادةِ فعلى هذه الأقاويلِ يجوزُ أنْ يكونَ الضَّميرُ في إنَّهم لمحضرون للجنَّة فالمَعنى لقد علمتِ الشَّياطينُ أنَّ الله تعالى يحضرهم النَّارَ ويُعذبهم بها ولو كانُوا مناسبينَ له تعالى أو شركاء في استحقاق العبادةِ لمَّا عذَّبهم والوجهُ هو الأوَّلُ فإنَّ قوله

'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh onları susturmak amacıyla: 'Peki onların anneleri kimdir?' diye sordu. Onlar: 'Cinlerin ileri gelen kızlarıdır' dediler." Allah ile cinnet arasında bir nesep kurmalarının anlamının, ibadete layık olma konusunda cinleri Allah Teâlâ'ya ortak koşarak aralarında bir münasebet kurmaları olduğu da söylenmiştir. Bu görüşlere göre {إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} ifadesindeki zamirin cinnete raci olması caizdir; bu takdirde mana şöyledir: 'Şeytanlar, Allah Teâlâ'nın kendilerini cehenneme getireceğini ve orada kendilerine azap edeceğini kesinlikle bilmişlerdir; şayet Allah Teâlâ'ya bir yakınlıkları olsaydı veya ibadete hak kazanmada ortak olsalardı, onlara azap etmezdi.' Ancak birinci vecih daha doğrudur. Zira Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{سبحان الله عما يصفون} حكايةٌ لتنزيهِ الملائكةِ إيَّاهُ تعالى عمَّا وَصَفه المشركونَ به بعد تكذيبِهم لهم في ذلكَ بتقديرِ قولٍ معطوفٍ على علمتْ وقولُه تعالى

{سبحان الله عما يصفون} “Allah, onların nitelediklerinden münezzehtir”; meleklerin bu konuda onları yalanlamalarından sonra, {عَلِمَتْ} fiiline matuf bir söz takdiriyle Allah Teâlâ'yı müşriklerin nitelemelerinden tenzih edişlerinin hikâye edilmesidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{إِلَاّ عِبَادَ الله المخلصين} شهادةٌ منهم ببراءةِ المخلصينَ مِن أنْ يَصفُوه تعالَى بذلكَ متضمِّنة لتبرئِهم مِنْهُ بحكمِ اندراجِهم في زُمرة المُخلصين على أبلغِ وجهٍ وآكدِه على أنَّه استثناءٌ منقطعٌ من واوِ يصفُون كأنه قيل ولقد علمنت الملائكةُ أنَّ المشركينَ لمعذبون لقولهم ذلك وقالوا سبحان الله عمَّا يصفونَه به لكنْ عبادُ الله الذين من جملتهم برءاء من ذلكَ الوصفِ وقوله تعالى

{إِلَاّ عِبَادَ الله المخلصين} “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna”; meleklerin, ihlaslı kulların Allah Teâlâ'yı bu şekilde nitelemekten beri olduklarına dair bir şahitliğidir ki, kendilerinin de ihlaslı kullar zümresine dâhil olmaları hasebiyle bundan beri olduklarını en beliğ ve en tekitli şekilde içermektedir. Bu, {يَصِفُونَ} fiilindeki vâv zamirinden munkatı bir istisnadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Andolsun melekler müşriklerin bu sözlerinden ötürü kesinlikle azap göreceklerini bilmişler ve: "Allah onların nitelemelerinden münezzehtir; ancak aralarında bizim de bulunduğumuz Allah'ın ihlaslı kulları bu nitelemeden uzaktır" demişlerdir.' Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بفاتنين} تعليلٌ وتحقيقٌ لبراءةِ المخلصين ممَّا ذُكر ببيانِ عجزِهم عن إغوائِهم وإضلالِهم والالتفاتُ إلى الخطابِ لإظهارِ كمالِ الاعتناءِ بتحقيقِ مضمونِ الكلامِ وما تعبدون عبارةٌ عن الشِّياطينِ الذين اغووهم وفي إيذانٌ بتبرئهم عنهم وعن عبادتِهم كقولِهم بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجنَّ وما نافيةٌ وأنتُم خطابٌ لهم ولمعبوديهم تغليباً وعلى متعلقة بفاتنينَ يقال فتنَ فلانٌ على فلانٍ امرأتَه أي أفسدَها عليه والمعنى فإنَّكم ومعبوديكم أيُّها المشركونَ لستُم بفاتنينَ عليه تعالى بإفسادِ عبادِه وإضلالِهم

{فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ} {مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بفاتنين} “Şüphesiz siz ve taptıklarınız, O'na karşı kimseyi yoldan çıkaramazsınız”; ihlaslı kulların onları ayartıp saptırmaktan âciz olduklarını açıklayarak zikredilen husustan beri olduklarının gerekçesi ve teyididir. Hitaba iltifat, sözün içeriğini teyit etmeye tam bir özen gösterildiğini belirtmek içindir. {وَمَا تَعْبُدُونَ} ifadesi, onları saptıran şeytanlardan ibarettir; bunda onlardan ve onlara tapmaktan beri olduklarını bildirme vardır; nitekim onların: {بَلْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ الجنَّ} “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı” demeleri gibidir. {مَا} nefiy (olumsuzluk) edatıdır. {أَنتُمْ} tağlîb yoluyla hem onlara hem de taptıklarına hitaptır. {عَلَيْهِ} ifadesi {بِفَاتِنِينَ} kelimesine müteallıktır. Denilir ki: فتن فلان على فلان امرأته; yani 'falan adam, filanın aleyhine hanımını ayartıp ifsad etti'. Mana şudur: 'Ey müşrikler! Şüphesiz siz ve taptıklarınız, kullarını ifsad edip saptırmak suretiyle Allah Teâlâ'ya karşı [kimseyi] kandırıp yoldan çıkaracak değilsiniz.'

{إِلَاّ مَنْ هُوَ صَالِ الجحيم} منهم أي داخلُها لعلمه تعالى بأنَّه يصيرُ على الكفر بسوء اختيارِه ويصيرُ من أهل النَّارِ لا محالةَ وأما المخلصونَ منهم فأنتُم بمعزلٍ من إفسادِهم وإضلالِهم فهم لا جرم برءاء مُن أنْ يُفتتنوا بكم ويسلكُوا مسلككم في وصفِه تعالى بما وصفتُموه به وقرئ صالُ بضمِّ الَّلامِ على أنَّه جمعٌ محمول على معَنْى من قد سقط واوه لالتقاءِ السَّاكنينِ وقولُه تعالى

{إِلَاّ مَنْ هُوَ صَالِ الجحيم} “Ancak cehenneme girecek olan kimse müstesna”; onlardan cehenneme girecek olan kimse [müstesna]. Bu da Allah Teâlâ'nın, o kimsenin kötü tercihi sebebiyle küfür üzere kalacağını ve kesinlikle cehennem ehlinden olacağını bilmesinden ötürüdür. İhlaslı kullara gelince; siz onları ifsad etmekten ve saptırmaktan tamamen uzaksınız; dolayısıyla onlar sizinle fitneye düşmekten ve O'nu nitelediğiniz şeylerle niteleme hususunda sizin yolunuzu tutmaktan elbette beridirler. Lâm harfinin zammesiyle {صَالُو} şeklinde de okunmuştur; bu, {مَنْ} kelimesinin manasına hamledilmiş bir çoğul olup vâv harfi iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle düşmüştür. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} تبيينٌ لجلية أمرِهم وتَعيينٌ لحيِّزهم في موقفِ العُبودية بعد ما ذُكر من تكذيبِ الكَفَرةِ فيما قالُوا وتنزيه الله تعالى عن ذلك

{وَمَا مِنَّا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} “Bizim her birimiz için mutlaka bilinen bir makam vardır”; kâfirlerin söyledikleri hususlarda yalanlanması, Allah Teâlâ'nın bundan tenzih edilmesi,

وتبرئةُ المخلصين عنه وإظهارٌ لقصور شأنهم وقمائتهم أي ومامنا إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ في العبادةِ والانتهاء إلى إمرِ الله تعَالى مقصورٌ عليه لا يتجاوزُه ولا يستطيع ان يزيل عنه خُضوعاً لعظمتِه وخُشوعاً لهيبتِه وتواضُعاً لجلالِه كما رُوي فمنهم راكعٌ لا يقيُم صُلبَه وساجدٌ لا يرفعُ رأسَه قال ابن عباس ﵄ ما في السَّمواتِ موضعُ شبرٍ إلَاّ وعليه ملكٌ يصلِّي أو يسبِّح ورُوي أنه ﷺ قال أَطَّتِ السَّمَاءُ وحُقَّ لها أنْ تئطَّ والذي نفسي بيدِه ما فيها موضعُ أربعِ أصابعَ إلَاّ وفيه مَلَكٌ واضعٌ جبهَته ساجدٌ لله تعالى وقال السُّدِّيَّ إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ في القُربةِ والمشاهدِة

ihlaslı kulların bundan beri kılınması, [kâfirlerin] şanlarının noksanlığı ve düşüklüğünün ortaya konulmasından sonra, meleklerin durumlarının açıklığa kavuşturulması ve kulluk makamındaki yerlerinin tayin edilmesidir. Yani: Bizden her birinin ibadette ve Allah Teâlâ'nın emrine uymada tahsis edilmiş, O'nun büyüklüğü karşısında boyun bükerek, heybetinden huşû duyarak ve celâline tevazu göstererek aşamayacağı ve ayrılamayacağı bilinen bir makamı vardır. Nitekim rivayet edildiği üzere: "Onlardan kimi rükûdadır, belini doğrultmaz; kimi secdededir, başını kaldırmaz." İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Göklerde namaz kılan veya tesbih eden bir melek bulunmayan bir karışlık yer bile yoktur." Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Gök gıcırdadı ve gıcırdamak onun hakkıdır. Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, gökte alnını koyup Allah Teâlâ'ya secde etmiş bir melek bulunmayan dört parmaklık yer bile yoktur." Süddî şöyle demiştir: {إِلَاّ لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ} "Yakınlık ve müşahedede [bilinen bir makamı vardır]."

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصافون} في مواقفِ الطَّاعةِ ومواطن الخِدمة

{وَإِنَّا لَنَحْنُ الصافون} “Şüphesiz biz, elbette sıra sıra dizilenleriz”; itaat mevkilerinde ve kulluk makamlarında [saf bağlayanlarız].

{وَإِنَّا لَنَحْنُ المسبحون} المقدِّسون لله سبحانه عن كل ما لا يليقُ بجنابِ كبريائِه وتحليةُ كلامِهم بفُنونِ التَّأكيدِ لإبراز أن صدورَه عنهم بكمالِ الرَّغبةِ والنَّشاطِ هذا هو الذي تقتضيهِ جزالةُ التنزيلِ وقد ذُكر في تفسير الآياتِ الكريمةِ وإعرابِها وجوهٌ أُخرُ فتأمَّلْ والله المُوفِّق

{وَإِنَّا لَنَحْنُ المسبحون} “Ve şüphesiz biz, elbette tesbih edenleriz”; kibriyâ makamına yakışmayan her türlü şeyden Allah Sübhânehu'yu tenzih edenleriz. Sözlerini çeşitli pekiştirmelerle süslemeleri, bunun kendilerinden tam bir arzu ve şevkle çıktığını göstermek içindir. İndirilen âyetlerin sağlam üslûbunun gerektirdiği anlam budur. Bu yüce âyetlerin tefsirinde ve irabında başka vecihler de zikredilmiştir; üzerinde düşün, muvaffak kılan Allah'tır.

{وَإِن كَانُواْ لَيَقُولُونَ} أنْ هيَ المخففةُ منَ الثقيلة وضميرُ الشأنِ محذوفٌ والَّلامُ هي الفارقةُ أي إنَّ الشَّأنَ كانتْ قُريشٌ تقولُ

{وَإِن كَانُواْ لَيَقُولُونَ} “Onlar kesinlikle şöyle diyorlardı”; {إِنْ} şeddeli {إِنَّ}'den hafifletilmiştir (muhaffefedir), şan zamiri hazfedilmiştir, lâm harfi ise fârikadır (ayırt edicidir). Yani: Şan şudur ki, Kureyş şöyle diyordu:

{لو أن عندنا ذكرا مّنَ الاولين} أي كتاباً من كُتب الأوَّلينَ من التَّوارةِ والإنجيلِ

{لو أن عندنا ذكرا مّنَ الاولين} “'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı”; yani Tevrat ve İncil gibi öncekilerin kitaplarından bir kitap [olsaydı],

{لَكُنَّا عِبَادَ الله المخلصين} أي لأخلصنا العبادةَ لله تعالى ولَما خالفنا كما خالفُوا وهذا كقولِهم لئنْ جاءنا نذير لنكونَّن أهدى من إِحدى الأممِ والفاءُ في قولِه تعالى

{لَكُنَّا عِبَادَ الله المخلصين} “kesinlikle Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk'”; yani ibadeti Allah Teâlâ'ya has kılar ve onların muhalefet ettiği gibi muhalefet etmezdik. Bu, onların: {لئنْ جاءنا نذير لنكونَّن أهدى من إِحدى الأممِ} “Eğer bize bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda oluruz” sözleri gibidir. Yüce Allah'ın şu buyruğundaki fâ harfi:

{فَكَفَرُواْ بِهِ} فصيحةٌ كما في قوله تعالى فَقُلْنَا اضرب بّعَصَاكَ البحر فانفلق أي فجاءَهُم ذكرٌ وأيُّ ذكرٍ سيِّدُ الأذكارِ وكتابٌ مُهيمنٌ على سائرِ الكُتبِ والأسفارِ فكفرُوا به {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} أي عاقبةَ كُفرِهم وغائلتَه

{فَكَفَرُواْ بِهِ} “Fakat onu inkâr ettiler”; Yüce Allah'ın: {فَقُلْنَا اضرب بّعَصَاكَ البحر فانفلق} “Bunun üzerine 'Asanla denize vur' dedik; (vurdu) hemen yarıldı” kavlinde olduğu gibi fasîhadır. Yani: Onlara bir zikir geldi, hem de zikirlerin efendisi, bütün kitaplara ve sahifelere şahit/hâkim olan muazzam bir kitap geldi; fakat onlar onu inkâr ettiler. {فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “İleride bilecekler”; yani inkârlarının akıbetini ve felaketini [yakında anlayacaklar].

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المرسلين} استئنافٌ مقَّررٌ للوعيدِ وتصديرُه بالقسمِ لغايةِ الاعتناءِ بتحقيقِ مضمونِه أي وبالله لقد سبقَ وعدُنا لهم بالنصرة والغلبا هو قولُه تعالى

{وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا المرسلين} “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti”; tehdidi pekiştiren yeni bir sözdür (istînâftır). Yeminle başlatılması, içeriğinin gerçekleşmesine verilen azamî önemi göstermektedir. Yani: Allah'a yemin olsun ki, onlara zafer ve galibiyet vadimiz önceden geçmişti; o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

{إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون وَإِنَّ جُندَنَا}

{إِنَّهُمْ لَهُمُ المنصورون وَإِنَّ جُندَنَا} “Şüphesiz onlar mutlaka zafere ulaştırılacak olanlardır ve şüphesiz bizim ordumuz...”

وهم أتباعُ المُرسلين {لَهُمُ الغالبون} على أعدائِهم في الدُّنيا والآخرةِ ولا يقدحُ في ذلك انهزامُهم في بعضِ المشاهدِ فإنَّ قاعدةَ أمرِهم وأساسَه الظَّفرُ والنُّصرةُ وإنْ وقعَ في تضاعيفِ ذلكَ شَوبٌ من الابتلاءِ والمحنةِ والحكمُ للغالبِ وعن ابن عباس ﵄ إن لم ينصروا في الدُّنيا نُصرِوا في الآخرة وقرئ على عبدنا بتضمين سبقت معنى حقت وتسميتُها كلمةً مع أنَّها كلماتٌ لانتظامِها في معنى واحد وقرئ كلماتُنا

ve onlar peygamberlerin tâbileridir— {لَهُمُ الغالبون} “onlar mutlaka galip gelecek olanlardır”; dünyada ve ahirette düşmanlarına karşı [üstün geleceklerdir]. Bazı savaşlarda onların mağlubiyete uğraması bu hükme halel getirmez; zira araya birtakım imtihan ve meşakkatler karışsa bile onların durumunun esası ve temeli zafer ve yardımdır, hüküm ise galip olana göre verilir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ [şöyle rivayet edilmiştir]: Dünyada yardım edilmeseler bile ahirette yardım görürler. {سَبَقَتْ} fiili {حَقَّتْ} manasını tazammun ederek {عَلَى عَبْدِنَا} şeklinde de okunmuştur. Birçok kelime olmasına rağmen tek bir manada intizam bulduğu için 'kelime' olarak isimlendirilmiştir. {كَلِمَاتُنَا} şeklinde de okunmuştur.

{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} فأَعرضْ عنهم واصبرْ {حتى حِينٍ} إلى مُدَّةٍ يسيرةٍ وهي مُدَّةُ الكفِّ عن القتالِ وقيل يومَ بدرٍ وقيلَ يومَ الفتح

{فَتَوَلَّ عَنْهُمْ} “Öyleyse onlardan yüz çevir”; onlardan yüz çevir ve sabret, {حتى حِينٍ} “bir süreye kadar”; kısa bir süreye kadar ki bu, savaştan el çekme süresidir. Bedir günü olduğu veya Fetih günü olduğu da söylenmiştir.

{وأبصرهم} عل أسوأِ حالٍ وأفظعِ نكالٍ حلَّ بهم من القتلِ والأسرِ والمرادُ بالأمرِ بأبصارِهم الإيذانُ بغايةِ قُربِه كأنَّه بين يديِه {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} ما يقع حينئد من الأمورِ وسوفَ للوعيدِ دُون التَّبعيدِ

{وأبصرهم} “ve onları gör”; öldürülme ve esir edilme şeklinde başlarına gelen en kötü hâl ve en korkunç ceza üzere [onları gör]. Onları görmenin emredilmesinden maksat, sanki önündeymiş gibi bunun son derece yakın olduğunu bildirmektir. {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “onlar da ileride göreceklerdir”; o vakit meydana gelecek durumları [göreceklerdir]. {سَوْفَ} uzaklık bildirmek için değil, tehdit içindir.

{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} رُوي أنَّه لمَّا نزلَ فسوف يُبصرون قالُوا متَى هذا فنزلَ

{أَفَبِعَذَابِنَا يَسْتَعْجِلُونَ} “Azabımızı çarçabuk mu istiyorlar?”. Rivayet edildiğine göre {فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} ayeti inince: "Bu ne zaman?" dediler. Bunun üzerine şu ayet indi:

{فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} أي فإذا نزلَ العذابُ الموعودُ بفنائِهم كأنَّه جيشٌ قد هجمَهم فأناخَ بفنائِهم بغتةً فشنَّ عليهم الغارةَ وقطعَ دابرَهم بالمرَّةِ وقيل المرادُ نزول رسول الله ﷺ يوم الفتح وقرئ نزلَ بساحتهم على إسنادِه الى الجار والمجرور وقرئ نُزّل مبنَّياً للمفعولِ من التَّنزيلِ أي نُزّلَ العذابُ {فَسَاء صَبَاحُ المنذرين} فبئسَ صباحُ المنذَرين صباحُهم واللَاّمُ للجنسِ والصَّباحُ مستعارٌ من صباحِ الجيشِ المبيِّتِ لوقت نزول العذابِ ولمَّا كثُرتْ منهم الغارة في الصَّباح سمَّوها صباحاً وإن وقعت ليلاً رُوي أنَّ رسولَ الله ﷺ لمَّا أتى خيبرَ وكانُوا خارجينَ إلى مزارعِهم ومعهم المَسَاحي قالُوا محمدٌ والخميسُ ورجعهم الى حصنهم فقال ﷺ الله أكبرُ خربتْ خيبرُ إنا إذَا نزلنا بساحةِ قومٍ فساءَ صباحُ المنذَرينِ

{فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ} “Fakat (azap) onların yurtlarına indiğinde”; yani vadolunan azap onların avlusuna indiğinde... Sanki aniden yurtlarına çöküp üzerlerine baskın yapan ve köklerini tamamen kazıyan bir ordu gibidir. Bundan maksadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fetih günündeki inişi olduğu da söylenmiştir. Car ve mecrura isnat edilerek [nüzele bi-sâhatihim] şeklinde de okunmuştur. Tenzîl kökünden meçhul fiil olarak [nüzzile] şeklinde de okunmuştur; yani azap indirildiğinde demektir. {فَسَاء صَبَاحُ المنذرين} “uyarılanların sabahı ne kötü olur!”; uyarılanların sabahı, pek kötü bir sabahtır! [Kelimenin başındaki] lâm cins içindir. 'Sabah' kelimesi, azabın iniş vakti için gece baskını yapan ordunun sabahından istiare edilmiştir. Onların baskınları çoğunlukla sabah vakti olduğu için, gece vuku bulsa bile buna 'sabah' demişlerdir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber'e vardığında onlar ellerinde küreklerle tarlalarına çıkıyorlardı. [Resûlullah'ı görünce]: "Muhammed ve ordusu!" deyip kalelerine geri kaçtılar. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allâhu ekber! Hayber harap oldu! Şüphesiz biz bir kavmin yurduna indiğimizde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!" buyurdu.

{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حتى حِينٍ} {وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} تسليةً لرسول الله ﷺ إثرَ تسليةٍ وتأكيدٍ لوقوعِ الميعادِ غبَّ تأكيدِ مع ما في إطلاقِ الفعلينِ عن المفعول من الإيذانِ بأنَّ ما يبصره ﷺ حينئذٍ من فنونِ المسارِ وما يُبصرونه من أنواعِ المضارِّ لا يحيطُ به الوصفُ والبيانُ وقيلَ أُريد بالأوَّلِ عذابُ الدُّنيا وبالثَّاني عذاب الآخرة

{وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حتى حِينٍ} “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir”, {وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ} “ve gör; onlar da ileride göreceklerdir”; bir teselli ardınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için başka bir teselli ve bir teyit akabinde vaadin gerçekleşeceğine dair yeni bir teyittir. Her iki fiilin mef'ûlünün zikredilmeyip mutlak bırakılmasında, o vakit onun sallallâhu aleyhi ve sellem göreceği sevinç türleri ile onların göreceği zarar çeşitlerinin vasıf ve beyan sınırını aştığını bildirme gayesi vardır. Birincisiyle dünya azabının, ikincisiyle ise ahiret azabının kastedildiği de söylenmiştir.

{سبحان رَبّكَ رَبّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ} تنزيهٌ لله سبحانه عن كل ما يصفُه المشركونَ به ممَّا لا يليقُ بجنابِ كبريائِه وجبروتِه ممَّا ذُكر في السورة الكريمة ومالم يُذكر من الأمورِ التي من جُملتِها تركُ إنجازِ الموعودِ على موجبِ كلمتِه السَّابقةِ لا سيَّما في حق رسول الله ﷺ كما يُنْبىء عنه التعرُّضُ لعنوان الربويية المُعربةِ عن التَّربيةِ والتَّكميلِ والمالكيةِ الكُلِّيةِ مع الإضافةِ إلى ضميره ﷺ أوَّلاً وإلى العزَّةِ ثانياً كأنَّه قيلَ سبحانَ من هو مر بيك ومكمِّلكَ ومالكُ العزَّةِ والغَلَبةِ على الإطلاقِ عمَّا يصفُه المشركونَ به من الإشياءِ التي منها تركُ نصرتِكَ عليهم كما يدلُّ عليه استعجالُهم بالعذابِ وقولُه تعالى

{سبحان رَبّكَ رَبّ العزة عَمَّا يَصِفُونَ} “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir.”; bu yüce surede zikredilen ve zikredilmeyen şeylerden, müşriklerin O'nun kibriyâ ve ceberût makamına yakışmayacak şekilde niteledikleri her şeyden Allah Sübhânehu'yu tenzih etmektir. Ki bu şeylerin başında, özellikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında, O'nun geçmişteki sözü gereğince vadolunanın yerine getirilmemesi [iddiası] gelir. Nitekim terbiye etmeyi, yetkinleştirmeyi ve mutlak mâlikiyeti ifade eden rubûbiyyet unvanına değinilmesi, bunun da önce onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine, ikinci olarak da izzete izafe edilmesi buna işaret eder. Sanki şöyle denilmektedir: Seni terbiye eden, kemale erdiren ve mutlak izzet ile galebenin sahibi olan [Allah], müşriklerin O'na isnat ettikleri şeylerden -ki bunlardan biri de onların azabı çarçabuk istemelerinin gösterdiği üzere sana onlara karşı yardım etmeyeceği zannıdır- münezzehtir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:

{وسلام على المرسلين} تشريفٌ لهم ﵈ بعد تنزيهِه تعالى عمَّا ذُكر وتنويهٌ بشأنِهم وإيذانٌ بأنَّهم سالمون عن كلِّ المكارِه فائزونَ بجميعِ المآربِ وقولُه تعالى

{وسلام على المرسلين} “Gönderilen peygamberlere selam olsun!”; Yüce Allah'ın zikredilen hususlardan tenzih edilmesinden sonra peygamberlere [aleyhimüsselâm] bir şeref bahşetme, şanlarını yüceltme ve onların her türlü hoşa gitmeyen şeyden selamette olduklarını, bütün gayelerine ulaştıklarını bildirmedir. Yüce Allah'ın şu buyruğu: