{رَبَّنَا} تكريرٌ للتضرُّع وإظهارٌ لكمال الخضوعِ وعرضٌ للاعتراف بربوبيته مع الإيمان بهِ والفاءُ في قولِه تعالى
{رَبَّنَا} “Rabbimiz!” Yakarışın tekrarlanması, tam bir boyun eğişin izharı ve O'na iman ile birlikte rububiyetini itirafın arz edilmesidir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki fâ harfi ise:
{فاغفر لنا} لترتيب المغفرةِ أو الدعاءِ بها على الإيمان به تعالى والإقرار بربوبيته فإن ذلك من دواعي المغفرةِ والدعاءِ بها
{فاغفر لنا} “artık bizi bağışla...” Mağfiretin yahut onun için yapılan duanın Allah Teâlâ'ya imana ve rububiyetini ikrara terettüp etmesi içindir; zira bu, mağfiretin ve onun için dua etmenin gerekçelerindendir.
{ذُنُوبَنَا} أي كبائرها فإن الإيمان يجُبُّ ما قبله
{ذُنُوبَنَا} “günahlarımızı...” Yani onların büyüklerini [bağışla]; çünkü iman kendinden öncekileri siler.
{وَكَفّرْ عَنَّا سيئاتنا} أي صغائرَنا فإنها مكفَّرةٌ عن مجتنب الكبائرَ
{وَكَفّرْ عَنَّا سيئاتنا} “ve kötülüklerimizi ört...” Yani küçük günahlarımızı [ört]; zira onlar büyük günahlardan kaçınan kimseden silinir.
{وَتَوَفَّنَا مَعَ الابرار} أي مخصوصين بصُحبتهم مغتنمين لجوارهم معدودين من زُمرتهم وفيه إشعارٌ بأنهم كانوا يحبون لقاءَ الله ومن أحب لقاءَ الله أحب الله لقاءَه والأبرارُ جمع بارَ أو بَرَ كأصحاب وأرباب
{وَتَوَفَّنَا مَعَ الابرار} “ve canımızı iyilerle beraber al!” Yani onların arkadaşlığına nail kılınmış, komşuluklarını ganimet bilmiş ve onların zümresinden sayılmış olarak [canımızı al]. Bunda onların Allah'a kavuşmayı sevdiklerine dair bir hissettirme vardır; kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever. “Ebrâr” kelimesi, “ashâb” ve “erbâb” gibi “bârr” veya “berr”in çoğuludur.
{ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} حكايةٌ لدعاءٍ آخرَ لهم مسبوقٍ بما قبله معطوفٍ عليه لتأخّر التحليةِ عن التخلية وتكريرُ النداء لما مر مرارا والمراد بالموعود الثواب وعلى إما متعلقةٌ بالوعد كما في قولك وعد الله الجنةَ على الطاعة أي وعدتَنا على تصديق رسلِك أو بمحذوف وقع صفةٌ لمصدرٍ مؤكدٍ محذوفٍ أي وعدتنا وعداً كائناً على ألسنة رسلِك وقيل التقديرُ منزلاً على رسلك أو محمولاً على رسلك ولا يخفى أن تقديرَ الأفعالِ الخاصةِ في مثل هذه المواقعِ تعسفٌ وجمعُ الرسلِ مع أن المناديَ هو الرسول ﷺ وحده لما أن دعوتَه ﵇ لاسيما في باب التوحيدِ وما أجمع عليه الكلُّ من الشرائع منطويةٌ على دعوة الكلِّ فتصديقُه تصديقٌ لهم ﵈ كيف لا وقد أخذ منهم الميثاقَ بالإيمان به ﵇ لقوله تعالى {وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين لَمَا آتيتكم مّن كتاب} الآية وكذا الموعودُ على لسانه من الثواب موعودٌ على ألسنة الكلِّ وإيثارُ الجمعِ لإظهار كمال الثقة بانجاز الموعود بناءً على كثرة الشهود
{ربنا وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} “Rabbimiz! Peygamberlerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini de bize ver” Güzelliklerle donanmanın (tahliye) arınmadan (tahliye) sonra gelmesi sebebiyle, öncekini takip eden ve ona matuf olan bir başka dualarının naklidir. Nidanın tekrarlanması defalarca geçen sebeplerden ötürüdür. Vaat edilenden murat sevaptır. “Alâ” harf-i cerri, “Allah itaate karşılık cenneti vaat etti” sözünde olduğu gibi ya vaat fiiline müteallıktır; yani “peygamberlerini tasdik etmemize karşılık bize vaat ettiğin şeyleri...” demektir; yahut mahzuf bir müekkit mastara sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “peygamberlerinin dilleri üzere olan bir vaatle bize vaat ettiğin şeyleri...” demektir. Takdirin “peygamberlerine indirilmiş olarak” veya “peygamberlerine yüklenmiş olarak” olduğu da söylenmiştir; ancak bu gibi yerlerde özel fiiller takdir etmenin zorlama olduğu gizli değildir. Çağıran sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu halde peygamberlerin çoğul zikredilmesi, onun aleyhisselâm davetinin -özellikle tevhid konusunda ve bütün şeriatların üzerinde icma ettiği hususlarda- hepsinin davetini içermesi sebebiyledir; dolayısıyla onu tasdik etmek onların aleyhimüsselâm hepsini tasdik etmektir. Nasıl olmasın ki, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ أَخَذَ الله ميثاق النبيين لَمَا آتيتكم مّن كتاب} “Hani Allah peygamberlerden: 'Andolsun ki size kitap verdim...' diye söz almıştı” ayeti gereğince ona aleyhisselâm iman etmeleri konusunda onlardan söz alınmıştır. Aynı şekilde onun diliyle vaat edilen sevap, hepsinin diliyle de vaat edilmiştir. Çoğulun tercih edilmesi ise, şahitlerin çokluğuna binaen vaat edilenin yerine getirileceğine olan tam güveni ortaya koymak içindir.
{وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ القيامة} قصَدوا بذلك تذكيرَ وعدِه تعالى بقوله يَوْمٌ لَاّ يخزِى الله النَّبىّ والَّذِينَ آمنُوا مَعَهُ مُظْهرين أنهم ممن آمن معه رجاءً للانتظام في سلكهم يومئذ وقولُه تعالى
{وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ القيامة} “ve kıyamet gününde bizi rezil rüsva etme!” Bununla, Allah Teâlâ'nın: {يَوْمٌ لَاّ يخزِى الله النَّبىّ والَّذِينَ آمنُوا مَعَهُ} “O gün Allah, Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri utandırmaz” kavlindeki vaadini hatırlatmayı ve o gün onların dizisine katılma ümidiyle onunla beraber iman edenlerden olduklarını izhar etmeyi kastetmişlerdir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الميعاد} تعليلٌ لتحقيق ما نَظَموا في سلك الدعاءِ وهذه الدعواتُ وما في تضاعيفها من كمالِ الضراعة
{إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الميعاد} “Şüphesiz sen vaadinden dönmezsin” dua dizisine bağladıkları şeylerin tahakkuk ettirilmesinin gerekçesidir. Bu dualar ve onların katmanlarında yer alan tam bir yakarış...
١٩٥ - آل عمران والابتهالِ ليست لخوفهم من إخلاف الميعادِ بل لخوفهم من أن لا يكونوا من جملة الموعودين بتغير الحالِ وسوءِ الخاتمةِ والمآلِ فمرجِعُها إلى الدعاء بالتثبيت أو للمبالغة في التعبُّد والخشوعِ والميعادُ الوعدُ وعن ابن عباس ﵄ أنه البعثُ بعد الموت وفي الآثار عن جعفر الصادق من حزبه أمرٌ فقال ربنا خمسَ مراتٍ أنجاه اللَّهُ مما يخاف وأعطاه ما أراد وقرأ هذه الآية
195 - Âl-i İmrân ...ve yalvarışlar, vaatten dönülmesinden korktukları için değil, bilakis hâlin değişmesi, kötü bir son ve akıbet sebebiyle vaat edilenlerin zümresinden olamamaktan korktukları içindir. Dolayısıyla bu [duaların] esası sebat isteme duasına veya kulluk ve huşuda mübalağaya dayanır. “Mîâd” ise vaat demektir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bunun ölümden sonraki diriliş olduğu rivayet edilmiştir. Âsârda Câfer es-Sâdık'tan nakledildiğine göre: “Kime bir iş sıkıntı verirse ve o da beş defa ‘Rabbimiz’ derse, Allah onu korktuğundan kurtarır ve dilediğini ona verir.” demiş ve bu ayeti okumuştur.
{فاستجاب لَهُمْ رَبُّهُمْ} الاستجابةُ بمعنى الإجابة وقال تاجُ القراء الإجابة عامةٌ والاستجابة خاصة بإعطاء المسئول وتتعدى باللام وبنفسها كما في قوله ... فلم يستجبْهُ عند ذاك مُجيبُ ...
{فاستجاب لَهُمْ رَبُّهُمْ} “Rableri de onlara karşılık verdi” İsticâbe (karşılık vermek), icâbet anlamındadır. Tâcü'l-Kurrâ şöyle demiştir: “İcâbet geneldir, isticâbe ise istenen şeyin verilmesine hastır.” [Bu fiil] hem 'lâm' harf-i cerriyle hem de bizzat kendi başına geçişli olur; nitekim şu beyitte dendiği gibi: “...O vakit hiçbir cevap veren ona icabet etmedi (cevap vermedi)...”
وهو عطفٌ على الاستئنافِ المقدَّرِ فيما سلف مترتبٌ على ما في حيِّزِه من الأدعية كما أن قوله ﷿ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ الخ عطفٌ على قيل المقدَّرِ قبل الآنَ أي قيل لهم آلآْنَ آمنتم به ثم قيل الآية وكما أن قوله تعالى في سُورة الاعراف على قُلُوبِهِمْ معطوفٌ على ما دلَّ عليه معنى أَوَ لَمْ يَهْدِ الخ كأنه قيل يغفُلون عن الهداية ونطبع ونطيع الخ ولا ضيرَ في اختلافهما صيغةً لما أن صيغةَ المستقبلِ هناك للدِلالة على الاستمرار المناسبِ لمقام الدعاء وصيغة الماضي ههنا للإيذان بتحقق الاستجابةِ وتقرّرِها كما لا ضير في الاختلاف بين قوله تعالى إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ وبين ما عُطف عليه من قوله تعالى فاستجاب لَكُمْ كما سيأتي ويجوزُ أنْ يكونَ معطوفاً على مضمَرٍ ينساق إليه الذهنُ أي دَعَوا بهذه الأدعيةِ فاستجاب الخ وأما على تقرير كونِ المقدرِ حالاً فهو عطفٌ على يتفكرون باعتبار مقارنتِه لما وقع حالاً من فاعله أعني قوله تعالى ربنا ربنا الخ فإن الاستجابةَ مترتبةٌ على دَعَواتهم لا على مجرد تفكّرِهم وحيث كانت هي من أوصافهم الجميلةِ المترتبةِ على أعمالهم بالآخرة استحقت الانتظامَ في سلك محاسِنهم المعدودةِ في أثناء مدحِهم وأما على تقدير كون الموصول نعتا لأولي الألباب فلا مَساغَ لهذا العطفِ أصلا لما عرفتَ من أنَّ حقَّ مَا في حيِّز الصلةِ أن يكون من مبادي جَرَيانِ الحُكمِ على الموصول وقد عرفت أن دَعَواتِهم السابقةَ ليست كذلك فأين الاستجابةُ المتأخرةُ عنها وفي التعرض لعنوان الربوبية المنبئةِ عن التبليغ إلى الكمال مع الإضافة إلى ضميرهم من تشريفهم واظهار اللطف بهم مالا يخفى
Bu, daha önce geçen takdîrî istînâfa matuf olup onun kapsamındaki dualara terettüp etmektedir; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: “Sonra zulmedenlere denildi ki...” kavli, “Şimdi mi?”den önce takdir edilen “denildi”ye matuftur; yani “Onlara: Şimdi mi ona iman ettiniz? denildi, sonra denildi ki...” demektir. Yine A'râf Suresi'nde yer alan “kalpleri üzerine...” kavli, “Hidayet etmedi mi...” ifadesinin manasının delalet ettiği şeye matuftur; sanki “Hidayetten gaflet ediyorlar, biz de mühürlüyoruz ve itaat ediyoruz...” denilmiş gibidir. İkisinin sîga (kip) bakımından farklı olmasında bir sakınca yoktur; zira oradaki muzari sîgası dua makamına uygun olan sürekliliğe delalet etmek içindir, buradaki mazi sîgası ise icabetin tahakkuk ettiğini ve kesinleştiğini bildirmek içindir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: “Hani Rabbinizden yardım diliyordunuz...” kavli ile ona matuf olan: “O da size icabet etti...” kavli arasındaki farklılıkta bir sakınca olmadığı gibi; bu husus ileride gelecektir. Zihnin hemen intikal ettiği gizli bir kelimeye matuf olması da caizdir; yani: “Bu dualarla dua ettiler, O da karşılık verdi...” demektir. Takdir edilen ifadenin hâl olduğu kabulüne göre ise bu, fâilinden hâl olarak vaki olan şeye -yani Allah Teâlâ'nın: “Rabbimiz, Rabbimiz...” kavline- mukareneti (birlikteliği) itibarıyla “tefekkür ederler” fiiline matuftur; zira icabet sadece tefekkür etmelerine değil, dualarına terettüp etmektedir. [Dua] nihayetinde onların amellerine terettüp eden güzel vasıflarından olduğu için, övgüleri esnasında sayılan güzellikleri dizisine dahil olmayı hak etmiştir. İsmi mevsulün “ulü'l-elbâb” (akıl sahipleri) için sıfat olduğu takdire göre ise bu atfın hiçbir geçerliliği yoktur; zira bildiğin gibi sıla kapsamındaki şeyin, mevsul üzerindeki hükmün cereyan etmesinin başlangıçlarından olması gerekir. Oysa sen onların önceki dualarının böyle olmadığını öğrenmiştin; nerede kaldı ki onlardan sonra gelen icabet olsun! Kemâle ulaştırmayı bildiren Rablik unvanına yer verilmesinde ve bunun onların zamirine izafe edilmesinde, onları şereflendirme ve onlara lütufta bulunmayı izhar etme bakımından gizli olmayan nüanslar vardır.
{أَنّى لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مّنْكُمْ} أي بأني وهكذا قرأ أُبيٌّ ﵁ والباءُ للسببية كأنه قيل فاستجاب لهم ربُّهم بسبب لأنه لا يُضيع عملَ عامل منهم أي سُنّتُه السنيةُ مستمرَّةٌ على ذلك والالتفاتُ إلى التكلم والخطابُ لإظهار كمالِ الاعتناءِ بشأن الاستجابةِ وتشريفِ الداعين بشرف الخطاب والمرادُ تأكيدُها ببيان سببها والإشعارُ بأن مدارَها أعمالهم التي قدموها على الدعاء لا مجردُ الدعاءِ وتعميمُ الوعدِ لسائر العاملين وإن لم يبلُغوا درجةَ أولي الألبابِ لتأكيد استجابةِ الدعواتِ المذكورةِ والتعبيرُ عن ترْك الإثابةِ بالإضاعة مع أنه ليس بإضاعة حقيقية إذ الأعمالُ غيرُ موجبةٍ للثواب حتى يلزَم من تخلفه
{أَنّى لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مّنْكُمْ} “Şüphesiz ben, sizden çalışan hiçbir kimsenin amelini zayi etmem” Yani “bunun sebebiyle ki...” anlamındadır. Übeyy radıyallâhu anh da böyle okumuştur. “Bâ” harfi sebebiyet içindir; sanki “Rableri, onlardan hiçbir amel edenin amelini zayi etmemesi sebebiyle onlara icabet etti” denilmiştir; yani O'nun yüce sünneti bu minval üzere devam etmektedir. Mütekellim ve muhatap sîgasına iltifat (geçiş) yapılması, icabet işine gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve dua edenleri hitap şerefiyle şereflendirmek içindir. Amaç, icabetin sebebini açıklayarak onu tekit etmek ve asıl meselenin sırf dua değil, duadan önce takdim ettikleri amelleri olduğunu hissettirmektir. Akıl sahiplerinin derecesine ulaşamasalar bile vaadin diğer bütün çalışanlara teşmil edilmesi ise, zikredilen dualara icabet edildiğini tekit etmek içindir. Sevap vermeyi terk etmenin zayi etme (boşa çıkarma) olarak ifade edilmesi ise -ki gerçekte zayi etme değildir, zira ameller sevabı zorunlu kılmaz ki onun verilmemesinden amellerin zayi olması gereksin-...
عنها ضياعُها لبيانِ كمالِ نزاهتِه تعالَى عنْ ذلكَ بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنْهُ من القبائح وإبرازِ الإثابةِ في معرِض الأمور الواجبةِ عليه وقرئ بكسرالهمزة على إرادةِ القولِ أيْ قائلاً إني الخ فلا التفات حينئذ وقرئ لا أُضيِّع بالتشديد ومِنْ متعلقةٌ بمحذوف وقع صفةً لعامل أي عاملٍ كائنٍ منكم وقولُه تعالى
...Allah Teâlâ'nın bundan tam anlamıyla münezzeh olduğunu; bunu, O'ndan sadır olması imkânsız olan çirkin fiiller suretinde tasvir ederek açıklamak ve sevap vermeyi O'nun üzerine vacip olan işler şeklinde ortaya koymak içindir. [Hemze'nin] kesresiyle de okunmuştur ki bu, sözün kastedilmesine göredir; yani “Şüphesiz ben... diyerek” demektir; bu durumda iltifat söz konusu olmaz. Şedde ile “lâ udayyi'u” şeklinde de okunmuştur. “Min” harf-i cerri, “âmil” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “sizden olan bir çalışan...” demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{من ذَكَرٍ أَوْ أنثى} بيانٌ لعامل وتأكيدٌ لعمومه وقوله تعالى
{من ذَكَرٍ أَوْ أنثى} “Erkek olsun kadın olsun...” “Âmil” kelimesinin beyanı ve onun umumiliğinin tekitidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} جملةٌ معترضةٌ مبينةٌ لسبب انتظامِ النساءِ في سلك الرجالِ في الوعد فإن كونَ كلَ منهما من الآخَر لتشعُّبهما من أصل واحدٍ أو لفرط الاتصالِ بينهما أو لاتفاقهما في الدين والعمل مما يستدعي الشركةَ والاتحادَ في ذلك روي أن أمَّ سلمة ﵂ قالتْ لرسول الله ﷺ إني أسمعُ اللَّهَ تعالى يذكرُ الرجالَ في الهجرة ولا يذكرُ النساءَ فنزلت وقوله تعالى
{بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} “Siz birbirinizdensiniz” cümlesi, kadınların vaat konusunda erkeklerin safına dahil edilmesinin sebebini açıklayan bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Zira her birinin tek bir asıldan dallanıp budaklanması, aralarındaki aşırı bağ veya dinde ve ameldeki birliktelikleri sebebiyle diğerinden olması, bu hususta ortaklığı ve birliği gerektiren durumlardandır. Rivayet edildiğine göre Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ben Allah Teâlâ'nın hicret konusunda erkekleri andığını, kadınları ise anmadığını işitiyorum” demiş, bunun üzerine [bu ayet] inmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{فالذين هاجروا} ضربُ تفصيلٍ لَما أُجمل في العمل وتعدادٌ لبعض أحاسنِ أفرادِه على وجه المدحِ والتعظيمِ أي فالذين هاجروا الشركَ أو الأوطانَ والعشائرَ للدين وقوله تعالى
{فالذين هاجروا} “Hicret edenler...” amelde mücmel bırakılan şeyin bir tür tafsilatı ve övgü ve tazim yoluyla onun en güzel fertlerinden bazılarının sayımıdır; yani şirkten yahut din uğruna yurtlarından ve akrabalarından hicret edenler demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{وَأُخْرِجُواْ مِن ديارهم} على الأول عبارةٌ عن نفس الهجرةِ وعلى الثاني عن كيفيتها وكونِها بالقسر والاضطرار
{وَأُخْرِجُواْ مِن ديارهم} “yurtlarından çıkarılanlar...” birinci [ihtimale] göre bizzat hicretten, ikinciye göre ise hicretin keyfiyetinden ve onun zorlama ve mecburiyetle gerçekleşmiş olmasından ibarettir.
{وَأُوذُواْ فِى سَبِيلِى} أي بسبب إيمانهم بالله ومن أجله وهو متناولٌ لكل أذيةٍ نالتهم من قِبَل المشركين
{وَأُوذُواْ فِى سَبِيلِى} “benim yolumda eziyete uğrayanlar...” yani Allah'a iman etmeleri sebebiyle ve O'nun uğrunda [eziyet görenler]; bu ifade, müşrikler tarafından kendilerine ulaşan her türlü eziyeti kapsamaktadır.
{وَقَاتِلُواْ} أي الكفارَ في سبيلِ اللَّهِ تعالى
{وَقَاتِلُواْ} “savaşanlar...” yani Allah Teâlâ yolunda kâfirlerle [savaşanlar],
{وَقُتّلُواْ} استُشهدوا في القتال وقرئ بالعكس لِما أن الواوَ لا تستدعي الترتيبَ أو لأن المرادَ قتلُ بعضِهم وقتالُ آخَرين إذ ليس المعنى على اتصاف كلِّ فردٍ من أفراد الموصولِ المذكورِ بكل واحدٍ مما ذكر في حيز الصلة بل على اتصاف الكلِّ بالكل في الجملة سواءً كان ذلك باتصاف كلِّ فردٍ من الموصول بواحدٍ من الأوصافِ المذكورةِ أو بإثنين منها أو بأكثرَ إما بطريق التوزيعِ أو بطريق حذفِ بعضِ الموصولاتِ من البين كما هو رأيُ الكوفيِّينَ كيف لا ولو أُدير الحُكمُ على اتصاف كلِّ فردٍ بالكل لكان قد أُضيع عملُ من اتصف بالبعض وقرئ وقتِّلوا بالتشديد
{وَقُتّلُواْ} “ve öldürülenler [var ya]...” savaşta şehit edilenler demektir. Vâv harfi tertip gerektirmediği için veya maksat bazılarının öldürülmesi, bazılarının da savaşması olduğu için tersi sırayla [yani önce öldürülüp sonra savaşmaları şeklinde] de okunmuştur. Zira mana, zikredilen ismi mevsulün fertlerinden her birinin sıla kapsamındaki vasıfların her biriyle tek tek nitelenmesi demek değildir; bilakis genel olarak topluluğun bu vasıfların tamamıyla nitelenmesidir. Bu da mevsulün her bir ferdinin zikredilen vasıflardan biriyle, ikisiyle veya daha fazlasıyla nitelenmesi yoluyla olur; bu ya tevzi (paylaştırma) yoluyla yahut Kûfelilerin görüşünde olduğu gibi aradaki bazı ismi mevsullerin hazfedilmesi yoluyla olur. Nasıl olmasın ki, eğer hüküm her bir ferdin vasıfların tümüyle nitelenmesine dayandırılsaydı, bu vasıfların bir kısmıyla nitelenen kimsenin ameli zayi edilmiş olurdu. Şedde ile “ve kuttilû” şeklinde de okunmuştur.
{لاكَفّرَنَّ عَنْهُمْ سيئاتهم} جوابُ قسمٍ محذوفٍ أيْ واللَّهِ لأكفِّرن والجملةُ القسميةُ خبرٌ للمبتدأ الذي هُوَ الموصولُ وهذا تصريحٌ بوعد ما سأله الداعون بخصوصه بعد ما وَعَد ذلك عموماً وقوله تعالى
{لاكَفّرَنَّ عَنْهُمْ سيئاتهم} “mutlaka onların kötülüklerini örteceğim” mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani “Allah'a andolsun ki mutlaka örteceğim” demektir. Yemin cümlesi, ismi mevsul olan mübtedanın haberidir. Bu, dua edenlerin istedikleri şeyi genel olarak vaat ettikten sonra, özellikle vaat ettiğinin açıkça ifadesidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{وَلَادْخِلَنَّهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار} إشارة إلى ما عبَّر عنه الداعون فيما قبلُ بقولهم وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ وتفسيرٌ له
{وَلَادْخِلَنَّهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار} “ve onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” dua edenlerin daha önce: {وآتنا مَا وَعَدتَّنَا على رُسُلِكَ} “bize peygamberlerin vasıtasıyla vaat ettiklerini ver” sözleriyle ifade ettikleri şeye bir işaret ve onun tefsiridir.
{ثَوَاباً} مصدرٌ مؤكِّدٌ لما قبله فإن تكفيرَ السيئاتِ وإدخالَ الجنَّةِ في معنى الإثابة وقوله تعالى
{ثَوَاباً} “bir mükafat olarak” kendisinden öncekini tekit eden bir mastardır; zira kötülüklerin örtülmesi ve cennete sokulması sevap verme/mükafatlandırma manasındadır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{مِنْ عِندِ الله} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ له مبينةٌ لشرفه أي لأُثيبنَّهم إثابةً كائنةً أو تثويباً كائناً من عنده تعالى بالغاً إلى المرتبة القاصية من الشرف وقوله تعالى
{مِنْ عِندِ الله} “Allah katından...” onun şerefini beyan eden ve ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “Onlara şerefin en üst mertebesine ulaşan, Allah Teâlâ katından olan bir sevap ile mutlaka mükafat vereceğim” demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{والله عِندَهُ حُسْنُ الثواب} اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله والاسمُ الجليلُ مبتدأٌ خبرُه عنده وحسنُ الثوابِ مرتفعٌ بالظرف على الفاعليةِ لاعتمادِه على المبتدأ وهو مبتدأٌ ثانٍ والظرفُ خبرُه والجملةُ خبرٌ للمبتدأ الأول والعنديةُ عبارةٌ عن الاختصاص به تعالى مثلُ كونِه بقدرته تعالى وفضلِه بحيث لا يقدِرُ عليه غيرُه بحال شيءٍ يكون بحضرة أحدٍ لا يدَ عليه لغيره فالاختصاصُ مستفادٌ من التمثيل سواءٌ جُعل عنده خبراً مقدماً لحسن الثوابِ أولا وفي تصدير الوعدِ الكريمِ بعدم إضاعةِ العملِ ثم تعقيبه بمثل هذا الإحسانِ الذي لا يُقَادرُ قدرُه من لُطف المسلكِ المنبئ عن عظم شأنِ المحسِنِ ما لا يخفى
{والله عِندَهُ حُسْنُ الثواب} “Mükafatın en güzeli Allah katındadır” kendisinden öncekinin içeriğini pekiştiren tezyîlî bir ara cümledir (itiraz). Lafza-i Celâl mübtedadır, haberi “indehû”dur; “hüsnu's-sevâb” ise mübtedaya dayandığı için zarfla fâil olarak merfudur; yahut o ikinci bir mübtedadır, zarf onun haberidir ve [bu] cümle birinci mübtedanın haberidir. “İndiyyet” (katında olma), bir kimsenin huzurunda olup başkasının üzerinde tasarruf hakkı bulunmayan bir şeyin durumu gibi, başkasının asla güç yetiremeyeceği şekilde O'nun kudreti ve lütfuyla olması gibi Allah Teâlâ'ya has kılınmaktan ibarettir; dolayısıyla bu tahsis, ister “indehû” ifadesi “hüsnu's-sevâb” için öne geçmiş haber yapılsın ister yapılmasın, temsilden anlaşılmaktadır. Kerim olan vaadin amelin zayi edilmeyeceğiyle başlatılmasında ve ardından kadrine paha biçilemeyen böyle bir ihsan ile takip ettirilmesinde, ihsanda bulunanın şanının yüceliğini haber veren latif bir üslup vardır ki bu gizli değildir.
{لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الذين كَفَرُواْ فِى البلاد} بيانٌ لقبح ما أوتي الكفرةُ من حظوظ الدنيا وكشفٌ عن حقارة شأنِها وسوءِ مَغَبَّتِها إثرَ بيانِ حُسنِ ما أوتيَ المؤمنون من الثواب والخطاب للنبي ﷺ على أن المرادَ تثبيتهُ على ما هو عليه كقوله تعالَى {فَلَا تُطِعِ المكذبين} أو على أنَّ المرادَ نهيُ المؤمنين كما يُوجَّهُ الخطابُ إلى مَدارِهِ القومِ ورؤسائِهِم والمرادُ أفناؤهم أو لكل أحد ممن يصلُح للخطاب من المؤمنين والنهيُ للمخاطب وإنما جُعل للتقلب مبالغةً أي لا تنظُر إلى ما عليه الكفرةُ من السعة ووفورِ الحظِّ ولا تغترَّ بظاهر ما ترى منهم من التبسّط في المكاسب والمتاجرِ والمزارع روي أن بعضَ المؤمنين كانوا يرَوْن المشركين في رخاء ولين عيشٍ فيقولون إن أعداءَ اللَّهِ تعالى فيما نرى من الخير وقد هلَكْنا من الجوع والجهد فنزلت وقرئ ولا غرنك بالنون الخفيفة
{لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الذين كَفَرُواْ فِى البلاد} “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın!” Müminlere verilen güzel sevabın beyan edilmesinin ardından kâfirlere verilen dünya nimetlerinin çirkinliğinin bir beyanı, onların değersizliğinin ve kötü akıbetinin açıklanmasıdır. Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem; Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُطِعِ المكذبين} “O halde yalanlayanlara itaat etme!” kavlinde olduğu gibi maksat onu bulunduğu hâl üzere sabit kılmaktır; yahut hitabın kavmin ileri gelenlerine ve reislerine yöneltilip halkın kastedilmesi gibi, maksat müminleri nehyetmektir; yahut da hitaba elverişli olan müminlerden herhangi birinedir. Nehiy aslında muhatabadır, ancak mübalağa için dolaşmaya isnat edilmiştir; yani “Kâfirlerin içinde bulunduğu bolluğa ve dünyalıktan bolca nasip almalarına bakma ve onların kazançlarda, ticarette ve ziraatte geniş imkânlara sahip olduklarını görerek aldanma!” demektir. Rivayet edildiğine göre bazı müminler müşrikleri refah ve bolluk içinde görüp: “Allah Teâlâ'nın düşmanları gördüğümüz bu hayır içindeler, biz ise açlık ve meşakkatten helak olduk” derlerdi; bunun üzerine [bu ayet] indi. Hafif nun ile “ve lâ yaġurranneke” şeklinde de okunmuştur.
{متاع قَلِيلٌ} خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ أي هو متاعٌ قليلٌ لا قدرَ له في جنب ما ذُكر من ثواب اللَّهِ تعالى قال ﵇ ما الدنيا في الآخرة إلا مثلُ ما يجعل أحدُكم أصبَعَه في اليمّ فلينظُر بم يرجِعُ فإذن لا يُجدي وجودُه لواجديه ولا يضُرُّ فقدانُه لفاقديه
{متاع قَلِيلٌ} “[Bu] az bir geçimliktir” mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O, Allah Teâlâ'nın zikredilen sevabının yanında hiçbir değeri olmayan az bir geçimliktir” demektir. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek!” Öyleyse onun varlığı bulanlara bir fayda sağlamaz, yokluğu da bulamayanlara zarar vermez.
{ثُمَّ مَأْوَاهُمْ} أي مصيرُهم الذي يأوون إليه لا يبرَحونه
{ثُمَّ مَأْوَاهُمْ} “Sonra varacakları yer...” yani oradan asla ayrılamayacakları şekilde sığınacakları akıbetleri...
{جَهَنَّمُ} التي لا يوصف عذابُها وقوله تعالى
{جَهَنَّمُ} “cehennemdir” ki onun azabı tarif edilemez. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{وَبِئْسَ المهاد} ذمٌّ لها وإيذانٌ بأن مصيرَهم إليها مما جنته أنفسُهم وكسبتْه أيديهم والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي بئس ما مَهدوا لأنفسهم جهنَّمُ
{وَبِئْسَ المهاد} “O ne kötü bir yataktır!” oranın zemmidir ve oraya varışlarının bizzat kendi nefislerinin işlediği ve ellerinin kazandığı şeyler sebebiyle olduğunu bildirmektir. Zemme mahsus olan kelime mahzuftur; yani “Kendileri için hazırladıkları cehennem ne kötü bir yataktır!” demektir.
{لَكِنِ الذين اتقوا رَبَّهُمْ لَهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا} بيانٌ لكمال حسنِ حالِ المؤمنين غِبَّ بيانٍ وتكريرٌ له إثر قرير مع زيادة خلودِهم في الجنَّاتِ ليتم بذلك سرورُهم ويزدادَ تبجُّحُهم ويتكاملَ به سوءُ حالِ الكفرةِ وإيرادُ التقوى في حيز الصلةِ للإشعار بكون الخصالِ المذكورةِ من باب التقوى والمرادُ به الاتقاءُ من الشرك والمعاصي فالموصولُ مبتدأ والظرفُ خبرُه وجناتٌ مرتفعٌ به على الفاعليةِ لاعتماده على المبتدإ أو الظرفُ خبرٌ لجناتٌ والجملةُ خبرٌ للموصول وخالدين فِيهَا أي في الجنات حالٌ مقدرةٌ من الضمير أو من جناتٌ لتخصّصها بالوصف والعاملُ ما في الظرف من معنى الاستقرارِ
{لَكِنِ الذين اتقوا رَبَّهُمْ لَهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا} “Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler vardır” müminlerin durumunun son derece güzel oluşunun ardı ardına beyanıdır; sevinçlerinin tamamlanması, ferahlıklarının artması ve kâfirlerin kötü hâlinin iyice belirginleşmesi için cennetlerde ebedî kalışları ziyadesiyle birlikte peş peşe tekrarlanmasıdır. Takvanın sıla cümlesinde getirilmesi, zikredilen hasletlerin takva kabilinden olduğunu hissettirmek içindir; takvadan murat ise şirkten ve günahlardan sakınmaktır. İsmi mevsul mübtedadır, zarf onun haberidir, “cennâtün” ise mübtedaya dayandığı için zarfla fâil olarak merfudur; yahut zarf “cennâtün” için haberdir ve [bu] cümle ismi mevsulün haberidir. “İçinde ebedî kalarak” yani cennetlerde ebedî kalarak ifadesi, zamirden yahut sıfatla tahsis edildiği için “cennât” kelimesinden takdîrî bir hâldir. Âmil ise zarftaki istikrar (yerleşme/bulunma) manasıdır.
{نُزُلاٍ مّنْ عِندِ الله} وقرئ بسكون الزاي وهو ما يُعدّ للنازلِ من طعام وشرابٍ وغيرِهما قال أبو الشعر الضبي ... وكنا إذا الجبارُ بالجيش ضافنا ... جعلنا القَنا والمرهفاتِ له نُزْلا ...
{نُزُلاٍ مّنْ عِندِ الله} “Allah katından bir ikram olarak” Zâ harfinin sükûnu ile [nüzlen] de okunmuştur. Bu, misafir olarak inen/konaklayan kimseye hazırlanan yiyecek, içecek ve benzeri şeylerdir. Ebü'ş-Şa'r ed-Dabbî şöyle demiştir: “Zorba hükümdar ordusuyla bize misafir olduğunda, mızrakları ve keskin kılıçları ona ikram (nüzül) kılardık...”
وانتصابُه عَلى الحاليةِ من جنات لتخصصها بالوصف والعامل فيه ما في الظرف من معنى الاستقرارِ وقيل هو مصدرٌ مؤكدٌ كأنه قيل رِزقاً أو عطاءً من عند الله
Bunun nasb edilmesi, sıfatla tahsis edildiği için “cennât” kelimesinden hâl olmasına göredir; buradaki âmil de zarftaki istikrar manasıdır. Bunun müekkit bir mastar olduğu da söylenmiştir; sanki “Allah katından bir rızık veya bir bağış olarak...” denilmiş gibidir.
{وَمَا عِندَ الله خَيْرٌ} مبتدأٌ وخبرٌ وقولُه تعالَى
{وَمَا عِندَ الله خَيْرٌ} “Allah katında olanlar daha hayırlıdır” mübteda ve haberdir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{لّلابْرَارِ} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لخيرٌ أي ما عنده تعالى من الأمور المذكورةِ الدائمةِ خيرٌ كائنٌ للأبرار أي مما يتقلب فيه الفجارُ من المتاع القليلِ الزائلِ والتعبيرُ عنهم بالأبرار للإشعار بأن الصفاتِ المعدودَة من أعمال البرِّ كما أنها من قبيل التقوى والجملةُ تذييلٌ لما قبلَها
{لّلابْرَارِ} “iyiler için...” “hayr” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “Allah Teâlâ katındaki bu zikredilen daimî şeyler, iyiler için fâcirlerin içinde dönüp dolaştığı o az ve geçici dünyalıktan daha hayırlıdır” demektir. Onların “ebrâr” (iyiler) olarak ifade edilmesi, sayılan vasıfların tıpkı takva kabilinden olduğu gibi iyilik (birr) amellerinden de olduğunu hissettirmek içindir. Bu cümle kendisinden öncesi için bir tezyîldir (tamamlayıcı pekiştirme).
{وإن من أهل الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} جملةٌ مستأنفةٌ سيقت لبيان أن أهلَ الكتابِ ليس كلُّهم كمن حُكِيت هَناتُهم من نبذ الميثاقِ وتحريفِ الكتابِ وغير ذلك بل منهم من له مناقبُ جليلةٌ قيل هم عبدُ اللَّهِ ابن سلامٍ وأصحابُه وقيل هم أربعون من أهل نجرانَ واثنان وثلاثون من الحبشةِ وثمانيةٌ من الروم كانوا نصارى فأسلموا وقيل المرادُ به أصحْمةُ النجاشيُّ فإنه لما مات نعاه جبريلُ إلى النبي ﵇ فقال ﵇ أخرُجوا فصلُّوا على أخٍ لكم ماتَ بغير أرضكم فخرج إلى البقيع فنظر إلى أرض الحبشةِ فأبصر سريرَ النجاشيِّ وصلى عليه واستغفر له فقال المنافقون انظُروا إلى هذا يصلي على عِلْج نصراني لم يرَه قطُّ وليس على دينه فنزلت وإنما دخلت لامُ الابتداءِ على اسم إنّ لفصل الظرفِ بينهما كما في قوله تعالى وإن مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطّئَنَّ
{وإن من أهل الكتاب لَمَن يُؤْمِنُ بالله} “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan öyleleri vardır ki Allah'a inanırlar” Ehl-i Kitab'ın hepsinin, ahdi bir kenara atmak ve Kitab'ı tahrif etmek gibi kusurları nakledilen kimseler gibi olmadığını, bilakis onların içinden yüce meziyetlere sahip kimseler de bulunduğunu açıklamak için sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Bunların Abdullah b. Selâm ve arkadaşları olduğu söylenmiştir. Necran halkından kırk, Habeşistan'dan otuz iki ve Rum'dan sekiz kişi olup Hristiyan iken Müslüman olan kimseler olduğu da söylenmiştir. Bununla kastedilenin Eshame en-Necâşî olduğu da söylenmiştir; zira o vefat ettiğinde Cebrail onun ölüm haberini Peygamber'e aleyhisselâm getirmiş, o da aleyhisselâm: “Çıkın ve sizin topraklarınızın dışında vefat eden bir kardeşinizin cenaze namazını kılın” buyurmuştur. Bunun üzerine Bakî mezarlığına çıkmış, Habeşistan topraklarına doğru bakmış, Necâşî'nin naaşını/karyolasını görmüş, onun cenaze namazını kılmış ve onun için bağışlanma dilemiştir. Bunun üzerine münafıklar: “Şuna bakın; hiç görmediği ve kendi dininde olmayan Hristiyan bir kâfirin cenaze namazını kılıyor!” demişler ve bu ayet inmiştir. Lâm-ı ibtidâ'nın 'inne'nin isminin başına gelmesi, Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alır” kavlinde olduğu gibi aralarına zarfın girmesinden ötürüdür.
{وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ} من القرآن
{وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ} “size indirilene...” yani Kur'an'a [inanırlar],
{وما أنزل إليهم} من الكتابَين وتأخيرُ إيمانِهم بهما عن إيمانهم بالقرآن في الذكر مع أن الأمرَ بالعكس في الوجود لما أنه عيارٌ ومهيمِن عليهما فإن إيمانَهم بهما إنما يُعتبر بتبعية إيمانِهم به إذ لا عبرةَ بأحكامهما المنسوخةِ وما لم يُنسَخْ منها إنما يعتبر من حيث ثبوتُه بالقرآن ولتعلّق ما بعده بهما والمرادُ بإيمانهم بهما إيمانُهم بهما من غير تحريفٍ ولا كَتْمٍ كما هو دَيدَنُ المحرِّفين وأتباعِهم من العامة
{وما أنزل إليهم} “ve kendilerine indirilene de [inanırlar]” yani iki Kitab'a (Tevrat ve İncil'e). Varlıkta durum bunun aksine olduğu halde onlara olan imanlarının Kur'an'a olan imanlarından sonra zikredilmesi, [Kur'an'ın] o iki kitap üzerine bir mihenk ve gözetici (müheymin) olması sebebiyledir; zira onların o iki kitaba imanı, ancak Kur'an'a imanlarına tabi kılınarak geçerli sayılır. Çünkü o ikisinin neshedilen hükümlerine itibar edilmez; neshedilmeyen hükümleri ise ancak Kur'an ile sabit olması bakımından muteberdir. Bir diğer sebep de sonrasının o iki kitaba taalluk etmesidir. Onların o iki kitaba imanından murat, tahrif edenlerin ve avamdan olan takipçilerinin âdeti olduğu gibi tahrif etmeksizin ve gizlemeksizin o ikisine inanmalarıdır.
{خاشعين للَّهِ} حالٌ من فاعل يؤمن والجمعُ باعتبار المعنى
{خاشعين للَّهِ} “Allah'a karşı huşu duyarak...” “yu'minu” (iman eder) fiilinin fâilinden hâldir; çoğul gelmesi ise manaya itibar edilmesindendir.
{لا يشترون بآيات الله ثَمَناً قَلِيلاً} تصريحٌ بمخالفتهم للمحرِّفين والجملةُ حالٌ كما قبله ونظمُها في سلك محاسِنهم ليس من حيث عدمُ الاشتراءِ فقط بل لتضمُّن ذلك لإظهار ما في الكتابَيْن من شواهد نبوته ﵇
{لا يشترون بآيات الله ثَمَناً قَلِيلاً} “Allah'ın ayetlerini az bir pahaya satmazlar” onların tahrifçilere muhalif olduklarının açık bir ifadesidir. Cümle, önceki gibi hâldir. Bunun onların güzellikleri dizisine dahil edilmesi sadece satmamaları açısından değil, aynı zamanda bunun o iki kitaptaki Peygamber'in aleyhisselâm nübüvvet delillerini açığa vurmayı içermesi sebebiyledir.
{أولئك} إشارةٌ إليهم من حيث اتصافُهم بما عُدّ من صفاتهم الحميدةِ وما فيه من معنى البُعد للدِلالة على علو رتبتِهم وبُعد منزلتِهم في الشرف والفضيلةِ وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى
{أولئك} “İşte onlar...” sayılan övgüye değer vasıflarla nitelenmeleri bakımından onlara bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, onların rütbelerinin yüceliğine, şeref ve faziletteki derecelerinin yüksekliğine delalet etmek içindir. Bu bir mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
{لَهُمْ} وقوله
{لَهُمْ} “onlar içindir...” ve O'nun şu kavlidir:
{أَجْرَهُمْ} أي المختصُّ بهم الموعودُ لهم بقوله تعالَى {أُوْلَئِكَ يُؤْتُونَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ} وقولهِ تعالى {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ} مرتفعٌ بالظرف على الفاعليةِ أو على الابتداء والظرفُ خبره والجلة خبره لأولئك وقوله تعالى
{أَجْرَهُمْ} “mükafatları...” yani Allah Teâlâ'nın: {أُوْلَئِكَ يُؤْتُونَ أَجْرَهُم مَّرَّتَيْنِ} “İşte onlara mükafatları iki kat verilecektir” kavli ve: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ} “Size rahmetinden iki pay versin” kavliyle kendilerine vaat edilen ve kendilerine has olan [mükafattır]. [Bu kelime] ya zarfla fâil olarak merfudur yahut mübteda olarak merfudur, zarf onun haberidir ve bu cümle “ülâike”nin haberidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{عِندَ رَبّهِمْ} نُصب على الحالية من أجرُهم والمرادُ به التشريفُ كالصفة
{عِندَ رَبّهِمْ} “Rableri katındadır” “ecruhum” kelimesinden hâl olarak nasbedilmiştir; bununla murat edilen ise sıfat gibi şereflendirmektir.
{إِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} لنفوذ علمِه بجميع الأشياءِ فهو عالمٌ بما يستحقه كلُّ عاملٍ من الأجر منْ غيرِ حاجةٍ إلى تأمل والمرادُ بيانُ سرعةِ وصولِ الأجر الموعودِ إليهم
{إِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir” ilminin her şeyi kuşatması sebebiyledir; zira O, tefekküre ihtiyaç duymaksızın her çalışanın hak ettiği mükafatı bilir. Kastedilen ise vaat edilen mükafatın onlara ulaşmasının süratini açıklamaktır.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} إثرَ ما بيّن في تضاعيفِ السورةِ الكريمةِ فنونَ الحُكم والأحكامِ خُتمت بما يوجب المحافظة عليها فقيل
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!” Yüce surenin katmanlarında hikmetlerin ve hükümlerin çeşitleri açıklandıktan hemen sonra, sure onları korumayı gerektiren şeyle sonlandırılmış ve şöyle buyrulmuştur:
{اصبروا} أي على مشاقِّ الطاعاتِ وغيرِ ذلك من المكاره والشدائدِ
{اصبروا} “Sabredin” yani taatlerin meşakkatlerine ve diğer hoşlanılmayan durumlara ve zorluklara [sabredin],
{وَصَابِرُواْ} أي غالبوا أعداءَ اللَّهِ تعالى بالصبر في مواطن الحروبِ وأعدى عدوِّكم بالصبر على مخالفة الهوى وتخصيصُ المصابرةِ بالأمر بعد الأمرِ بمطلق الصبرِ لكونها أشدَّ منه وأشقَّ
{وَصَابِرُواْ} “sabır yarışında üstün gelin” yani savaş meydanlarında Allah Teâlâ'nın düşmanlarına sabırla üstün gelin ve nefsin arzularına muhalefette sabrederek en azılı düşmanınıza galip gelin. Mutlak sabır emrinden sonra musâbaranın (sabır yarışının) özellikle emredilmesi, onun sabırdan daha şiddetli ve daha meşakkatli olması sebebiyledir.
{وَرَابِطُواْ} أي أقيموا في الثغور رابطين خيلَكم فيها مترصِّدين للغزو مستعدّين له قال تعالى {وَمِن رّبَاطِ الخيل تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ الله}
{وَرَابِطُواْ} “ve [cihad için] nöbet tutun / hazırlıklı olun” yani atlarınızı oralara bağlayıp savaşı gözetleyerek ve ona hazır bir şekilde sınırlarda nöbet tutun. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمِن رّبَاطِ الخيل تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ الله} “ve cihat için bağlanan atlarla Allah'ın düşmanını korkutursunuz...”
{وعدوكم} وعن النبيِّ ﷺ مَنْ رابط يوماً وليلةً في سبيل اللَّهِ كان كعَدْل صيامِ شهرِ رمضانَ وقيامه ولا يُفطِرُ ولا ينفتل عن صلاته إلا لحاجة
{وعدوكم} “ve düşmanınızı...” Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Allah yolunda bir gün ve bir gece nöbet tutarsa, bu, hiç iftar etmeksizin ve bir ihtiyaç dışında namazından ayrılmaksızın Ramazan ayını oruçla ve ibadetle geçirmeye denk olur.”
{واتقوا الله} في مخالفة أمرِه على الإطلاق فيندرجُ فيه ما ذكر في تضاعيفِ السورةِ الكريمةِ اندراجاً أولياً
{واتقوا الله} “ve Allah'tan sakının” mutlak surette O'nun emrine muhalefet etmekten [sakının]; böylece bu yüce surenin katmanlarında zikredilenler buna öncelikle dahil olur.
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} كي تنتظِموا في زُمرة المفلحين الفائزينَ بكلِّ مطلوبٍ الناجينَ من كل الكروب عنِ النبيِّ ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ آلِ عِمرانَ أعطيَ بكل آيةٍ منها أماناً على جسر جهنم وعنه ﷺ من قرأ السورةَ التي يُذكر فيها آلُ عمرانَ يوم الجمعة صلى عليه وملائكتُه حتى تُحجَبَ الشَّمسُ والله أعلم
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “Tâ ki kurtuluşa eresiniz” her aranan şeye kavuşan ve her türlü sıkıntıdan kurtulan felaha ermişler zümresine katılasınız diye. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Kim Âl-i İmrân Suresi'ni okursa, onun her bir ayetine karşılık kendisine cehennem köprüsü üzerinde bir eman verilir.” Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Kim cuma günü içinde Âl-i İmrân'ın anıldığı sureyi okursa, güneş batıncaya kadar Allah ve melekleri ona salât eder.” Doğrusunu en iyi Allah bilir.