Binûn

Âl-i İmrân — 13. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَمَا كَانَ الله لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الغيب} تمهيدٌ لبيان المَيزِ الموعودِ على طريق تجريدِ الخطابِ للمخلِصين تشريفاً لهم وقوله ﷿

{وَمَا كَانَ الله لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الغيب} “Ve Allah sizi gayba muttali kılacak da değildir.” Kendilerini şereflendirmek amacıyla hitabın halis müminlere has kılınması yoluyla, vaat edilen ayırt etmenin keyfiyetini beyana bir hazırlıktır. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:

{وَلَكِنَّ الله يَجْتَبِى مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاء} إشارةٌ إلى كيفية وقوعِه على سبيل الإجمالِ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في الموضعين لتربية المهابةِ فالمعنى ما كان الله ليترُك المخلِصين على الاختلاط بالمنافقين بل يرتبُ المبادئ حتى يُخرِجَ المنافقين من بينهم وما يفعل ذلك باطلاعكم على ما في قلوبِهِم منَ الكفر والنفاقِ ولكنه تعالى يوحي إلى رسوله ﵇ فيخبرُه بذلك وبما ظهر منهم من الأقوال والأفعال حسبما حُكي عنهم بعضُه فيما سلف فيفضحهم على رءوس الأشهادِ ويخلّصكم من خسة الشركاءِ وسوءِ جوارِهم والتعرضُ للاجتباء للإيذان بأن الوقوفَ على أمثال تلك الأسرار الغيبية لا يتأتي إلى ممن رشحه الله تعالى لمنصِب جليلٍ تقاصرت عنه هممُ الأممِ واصطفاه على الجماهير لإرشادهم وتعميمُ الاجتباء لسائر الرسل ﵈ للدِلالة على أن شأنَه ﵇ في هذا البابِ أمرٌ متينٌ له أصلٌ أصيلٌ جارٍ على سنة الله تعالى المسلوكةِ فيما بين الرسلِ الخاليةِ ﵈ وتعميمُ الأمر في قوله تعالى

{وَلَكِنَّ الله يَجْتَبِى مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاء} “Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer...” Mücmel olarak bunun nasıl gerçekleşeceğine bir işarettir. Heybeti pekiştirmek için her iki yerde de lafza-i celal açıkça zikredilmiştir. Mana şudur: Allah, halis müminleri münafıklarla karışık halde bırakacak değildir; bilakis münafıkları onların arasından çıkaracak sebepleri takdir eder. Bunu da kalplerindeki küfür ve nifaka sizi muttali kılarak yapmaz; fakat O Teâlâ Resûlü aleyhisselâm'a vahyeder; o da bunu ve daha önce bir kısmı nakledildiği üzere onlardan sadır olan söz ve fiilleri haber verir, böylece onları herkesin huzurunda rezil eder ve sizi bu adi ortaklardan ve onların kötü komşuluğundan kurtarır. İctibâ (seçme) kelimesinin zikredilmesi, bu kabil gaybî sırlara vakıf olmanın ancak Allah Teâlâ'nın, ümmetlerin himmetlerinin yetişemediği yüce bir makam için hazırladığı ve insanlara rehberlik etmesi için halk arasından seçip beğendiği kimselere nasip olacağını bildirmek içindir. İctibânın diğer bütün resullere aleyhimüsselâm teşmil edilmesi ise, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın bu husustaki konumunun köklü bir esasa dayanan sağlam bir iş olduğunu ve geçmiş peygamberler aleyhimüsselâm arasında tatbik edilen Allah Teâlâ'nın sünneti üzere cereyan ettiğini göstermek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki emrin umumiliği:

{فَآمِنُوا بالله ورسله} مع أن سوق النظم الكريم للإيمان بالنبى ﷺ لإيجاب الإيمان به بالطريق البرهاني والإشعارِ بأن ذلك مستلزِمٌ للإيمان بالكل لأنه مصدِّقٌ لما بين يديهِ من الرسل وهم شهداء بصحة نبوتِه ﵊ والمأمورُ به الإيمانُ بكل ما جاءَ به ﵊ فيدخُل فيه تصديقُه ﵇ فيما أخبَر به من أحوال المنافقين دخولاً أولياً هذا هو الذي يقتضيهِ جزالةُ النظمِ الكريمِ وقد جوز أن يكون المعنى لا يتركُكم مختلطين حتى يميز الخبيث من الطيب بأن يكلّفَكم التكاليفَ الصعبةَ التي لا يصبِر عليها إلا الخُلّصُ الذين امتحن الله تعالى قلوبَهم كبذل الأرواحِ في الجهاد وإنفاقِ الأموالِ في سبيلِ الله تعالى

{فَآمِنُوا بالله ورسله} “O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin...” Kerim nazmın akışı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imana yönelik olduğu halde, bürhan yoluyla ona imanı vacip kılmak ve bunun hepsine imanı gerektirdiğini hissettirmek içindir; çünkü o, kendisinden önceki peygamberleri tasdik edicidir ve onlar da onun aleyhisselâm peygamberliğinin sıhhatine şahittirler. Emredilen şey, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın getirdiği her şeye imandır; dolayısıyla onun aleyhisselâm münafıkların hallerine dair verdiği haberleri tasdik etmek de buna öncelikle dahil olur. Kerim nazmın fesahatinin gerektirdiği mana budur. Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: "Allah'ın kalplerini imtihan ettiği halis kulların ancak sabredebileceği zor mükellefiyetlerle -cihatta canları feda etmek ve Allah Teâlâ yolunda malları infak etmek gibi- sizi mükellef tutmak suretiyle pisi temizden ayırt edinceye kadar sizi karışık halde bırakmaz..."

١٨٠ - آل عمران

180 - Âl-i İmrân

فيُجعل ذلك عِياراً على عقائدكم وشاهداً بضمائركم حتى يعلمَ بعضُكم بما في قلب بعض بطريق الاستدلالِ لا من جهة الوقوفِ على ذات الصدورِ فإن ذلك مما استأثر الله تعالى به وأنت خبيرٌ بأن الاستدراك باجتباء الرسل المنبئ عن مزيد مزيتِهم وفضلِ معرفتِهم على الخلق إثرَ بيانِ قصورِ رتبتِهم عن الوقوف على خفايا السرائرِ صريحٌ في أنَّ المرادَ إظهارُ تلك السرائرِ بطريق الوحيِ لا بطريق التكليفِ بما يؤدي إلى خروج أسرارِهم عن رتبة الخفاءِ وأقربُ من ذلك حملُ الآيةِ الكريمةِ على أنَّ تكون مسوقةً لبيان الحِكمة في إملائه تعالى للكفرة إثر بيان شريته لهم فالمعنى ما كان الله ليذر المخلِصين على الاختلاط أبداً كما تركهم كذلك إلى الآن لسرَ يقتضيه بل يفرُز عنهم المنافقين ولذلك فعله يومئذ حيث خلّى الكفرةَ وشأنَهم فأبرز لهم صورةَ الغَلَبةِ فأظهر مَنْ في قلوبهم مرضٌ ما فيها من الخبائث وافتضحوا على رءوس الأشهادِ وقيل قال الكافرون إن كان محمدٌ صادقاً فليُخبِرْنا مَنْ يؤمن منا ومن يكفرُ فنزلت

"...Böylece bu, inançlarınız için bir mihenk ve iç dünyanız için bir şahit kılınır; nihayet göğüslerin özüne muttali olma cihetiyle değil -zira bu Allah Teâlâ'nın zatına has kıldığı şeylerdendir- istidlal yoluyla bazınız bazınızın kalbindekini bilir." Sen de bilirsin ki, insanların gizli sırlara vakıf olma hususundaki mertebelerinin yetersizliğinin beyanının hemen ardından peygamberlerin seçilmesiyle yapılan istidrak -ki onların yaratılmışlara karşı üstün meziyetlerini ve marifet faziletlerini haber verir-, muradın bu sırların gizlilik mertebesinden çıkmasına yol açacak teklif yoluyla değil, vahiy yoluyla izhar edilmesi olduğu hususunda açıktır. Bundan daha yakın olanı ise, kerim ayetin, kâfirlere mühlet vermenin onlar için şer olduğunun beyanının ardından, O Teâlâ'nın onlara mühlet vermesindeki hikmeti açıklamaya matuf kılınmasıdır. Buna göre mana şöyledir: "Allah, gerektiren bir sırdan ötürü şimdiye kadar onları öylece bıraktığı gibi halis kulları münafıklarla daima karışık halde bırakacak değildir; bilakis münafıkları onlardan ayıracaktır." Nitekim o gün kâfirleri hallerine bırakıp onlara galibiyet suretini göstererek bunu fiilen yapmıştır; bunun üzerine kalplerinde hastalık bulunanlar içlerindeki pislikleri açığa vurmuş ve herkesin gözü önünde rezil olmuşlardır. Denildi ki: Kâfirler, "Eğer Muhammed doğru sözlü ise içimizden kimin iman edip kimin inkâr edeceğini bize haber versin" dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.

{وَإِن تُؤْمِنُواْ} أي بما ذكر حقَّ الإيمان

{وَإِن تُؤْمِنُواْ} “Ve eğer iman ederseniz...” Yani zikredilen şeylere hakkıyla iman ederseniz.

{وَتَتَّقُواْ} أي عدمَ مراعاةِ حقوقِه أو النفاقَ

{وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız...” Yani onun haklarına riayetsizlikten yahut nifaktan [sakınırsanız],

{فَلَكُمْ} بمقابلة ذلك الإيمانِ والتقوى أَجْرٌ عَظِيمٌ لا يبلغ كنهه

{فَلَكُمْ} “sizin için vardır...” Bu iman ve takvanın karşılığında künhüne ulaşılamayacak büyük bir mükâfat [vardır].

{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين يَبْخَلُونَ بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم} بيانٌ لحال البخلِ ووخامةِ عاقبتِه وتخطئةٌ لأهله في توهم خيريته حسَبَ بيانِ حالِ الإملاءِ وإيرادُ ما بخِلوا به بعنوان إيتاءِ الله تعالى إياه من فضله للمبالغة في بيان سوءِ صنيعِهم فإن ذلك من موجبات بَذلِه في سبيله كما في قوله تعالى وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسْتَخْلَفِينَ فِيهِ والفعلُ مسندٌ إلى الموصولُ والمفعولُ الأولُ محذوفٌ لدِلالة الصلةِ عليه وضميرُ الفصل راجعٌ إليه أي لا يحسَبن الباخلون بما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ من غير أن يكون لهم مَدخلٌ فيه أو استحقاقٌ له هو خيراً لهم من إنفاقه وقيل الفعلُ مسندٌ إلى ضمير النبيِّ ﷺ أو إلى ضمير من يحسَبُ والمفعولُ الأولُ هو الموصولُ بتقدير مضافٍ والثاني ما ذُكر كما هو كذلك على قراءة الخِطاب أي ولايحسبن بخلَ الذين يبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خيراً لهم

{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين يَبْخَلُونَ بما آتاهم الله من فضله هو خيرا لهم} “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenler, bunu kendileri için sakın hayırlı sanmasınlar.” [Bu ayet], mühlet verme halinin beyanına uygun olarak cimriliğin durumunu ve akıbetinin vehametini beyan etmekte ve cimrilik edenlerin bunun hayırlı olduğu yönündeki vehimlerini hatalı bulmaktadır. Cimrilik ettikleri şeylerin “Allah Teâlâ'nın lütfundan kendilerine vermesi” unvanıyla zikredilmesi, onların bu çirkin fiilini beyanda mübalağa içindir; zira bu durum, Allah Teâlâ'nın “Sizi üzerinde tasarrufa yetkili kıldığı şeylerden infak edin” kavlinde olduğu gibi, o malın O'nun yolunda harcanmasını gerektiren sebeplerdendir. Fiil, sıla ismine (el-mevsûl) isnat edilmiştir; birinci mef'ul, sıla cümlesinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir ve fasıl zamiri ona dönmektedir. Yani, Allah'ın kendi lütfundan kendilerine verdiği şeylerde -kendilerinin onda hiçbir dahli ve hak edişi olmaksızın- cimrilik edenler, o malı infak etmemenin kendileri için hayırlı olduğunu sakın sanmasınlar. Fiilin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine veya farazi bir muhatabın (“sanan kimse”) zamirine isnat edildiği, birinci mef'ulün ise takdir edilen bir muzâfla birlikte sıla ismi olduğu ve ikincisinin de zikredilen şey olduğu söylenmiştir; nitekim hitap kıraatinde de böyledir. Yani: “Allah'ın lütfundan kendilerine verdiklerinde cimrilik edenlerin bu cimriliğini kendileri için hayırlı sanmasınlar.”

{بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ} التنصيصُ على شرِّيته لهم مع انفهامها من نفي خيريّتِه للمبالغة في ذلك والتنوينُ للتفخيم وقولُه تعالى

{بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ} “Bilakis o, kendileri için bir şerdir.” Hayırlı oluşunun nefyedilmesinden zaten anlaşılmasına rağmen onlar için şer olduğunun açıkça ifade edilmesi bu hususta mübalağa içindir; tenvin ise [şerrin büyüklüğünü belirten] tafhim (büyütme) içindir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

{سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ القيامة} بيانٌ لكيفية شرِّيته أي سيلزَمون وبالَ ما بخِلوا به إلزام الطوق على أنه حذف المضافُ وأُقيمَ المضافُ إليهِ مقامه للإيذان بكمال المناسبة بينهما وروى عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال ما من رجل لا يؤدى زكاة ماله إلا جعل الله له شجاعا في عنقه يوم القيامة وقيل يجعل ما بخل به من الزكاة حيةً في عنقه تنهشُه من قَرنه إلى قدمه وتنقُر رأسَه وتقول أنا مالُك

{سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ القيامة} “Cimrilik ettikleri şey, kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır.” [ifadesi], onun nasıl bir şer olduğunun beyanıdır. Yani aralarındaki tam irtibata dikkat çekmek amacıyla muzâf hazfedilip muzâfun ileyh onun yerine ikame edilerek, cimrilik ettikleri şeyin vebali boyunlarına tasma gibi geçirilecektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Malının zekâtını vermeyen hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet gününde Allah o malı boynuna dolanan zehirli ve kel bir yılan kılmasın.” Cimrilik ettiği zekâtın boynunda bir yılan kılınacağı, başından ayağına kadar onu sokup ısıracağı, başını gagalayıp “Ben senin malınım!” diyeceği de söylenmiştir.

{وَللَّهِ} وحده لا لأحد غيرِه استقلالا أو اشتراكا

{وَللَّهِ} “Allah'ındır...” Müstakil veya ortak olarak başkasına değil, yalnızca O'na aittir;

{ميراث السماوات والارض} أي ما يتوارثه أهلُهما من مال وغيرِه من الرسالات التي يتوارثها أهلُ السمواتِ والأرض فما لهم يبخلون عليه بمُلكه ولا ينفقونه في سبيله أو أنه يرث منهم ما يُمسِكونه ولا ينفقونه في سبيله تعالى عند هلاكهم وتبقى عليهم الحسرةُ والندامة

{ميراث السماوات والارض} “göklerin ve yerin mirası.” Yani gök ve yer ehlinin birbirinden devraldığı mal ve diğer şeyler ile gök ve yer ehlinin tevarüs ettiği risaletler [Allah'a aittir]. O halde ne oluyor onlara da O'nun mülkünde O'na karşı cimrilik ediyor ve O'nun yolunda infak etmiyorlar? Yahut onlar helak olduklarında ellerinde tuttukları ve Allah Teâlâ yolunda infak etmedikleri şeyleri O miras alacak, onlara ise sadece hasret ve pişmanlık kalacaktır.

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ} من المنع والبخلِ

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah, yaptıklarınızdan...” [Yani] engelleme ve cimrilikten,

{خَبِيرٌ} فيجازيكم على ذلك وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمار

{خَبِيرٌ} “hakkıyla haberdardır.” Dolayısıyla bunun karşılığını size verecektir. Zamir makamında lafza-i celâlin zahir olarak getirilmesi,

لتربية المهابةِ والالتفاتُ للمبالغة في الوعيد والإشعارِ باشتداد غضب الرحمن الناشئ من ذكر قبائحهم وقرئ بالياء على الظاهر

heybeti pekiştirmek içindir; [üçüncü şahıstan ikinci şahsa] iltifat ise tehditte mübalağa yapmak ve onların çirkinliklerinin zikredilmesinden doğan Rahmân'ın gazabının şiddetini hissettirmek içindir. Zahire uygun olarak [üçüncü şahıs] “yâ” ile de okunmuştur.

{لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} قالته اليهودُ لمَّا سمعُوا قولَه تعالَى {مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا} وروي أنه ﵇ كتب مع أبي بكرٍ ﵁ إلى يهودِ بني قَينُقاعَ يدعوهم إلى الإسلام وإقامِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ وأن يُقرضوا الله قرضاً حسناً فقال فنحاصُ إن الله فقيرٌ حتى سألنا القَرْضَ فلطمه أبُو بكرٍ ﵁ في وجهه وقال لولا الذي بيننا وبينكم من العهد لضربت عُنقَك فشكاه إلى رسول الله ﷺ وجحد ما قاله فنزلت والجمعُ حينئذ مع كون القائلِ واحداً لرضا الباقين بذلك والمعنى أنه لم يخْفَ عليه تعالى وأعد له من العذاب كفأه والتعبيرُ عنه بالسماع للإيذان بأنه من الشناعة والسماحة بحيث لا يرضى قائلُه بأن يسمَعَه سامعٌ والتوكيدُ القَسَميُّ للتشديد في التهديد والمبالغةِ في الوعيد

{لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} “'Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz' diyenlerin sözünü Allah elbette işitmiştir.” Yahudiler, Allah Teâlâ'nın {مَّن ذَا الذى يُقْرِضُ الله قَرْضًا حَسَنًا} “Kimdir o adam ki Allah'a güzel bir borç verir...” buyruğunu işittiklerinde bunu söylediler. Rivayet edildiğine göre [Resûlullah] aleyhisselâm, Ebû Bekir radıyallâhu anh vasıtasıyla Benî Kaynuka Yahudilerine bir mektup göndererek onları İslâm'a, namazı kılmaya, zekâtı vermeye ve Allah'a güzel bir borç vermeye davet etti. Bunun üzerine Finhas, “Allah fakir düştü de bizden borç mu istiyor?” dedi. Ebû Bekir radıyallâhu anh onun yüzüne bir tokat vurdu ve: “Aramızdaki ahit olmasaydı senin boynunu vururdum!” dedi. [Finhas], onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti ve söylediği sözü inkâr etti. Bunun üzerine bu ayet indi. Sözü söyleyen tek bir kişi olmasına rağmen çoğul kipiyle ifade edilmesi, diğerlerinin buna rıza göstermesinden ötürüdür. Mana şudur: Bu söz Allah Teâlâ'ya gizli kalmamış ve O, bu söze denk bir azap hazırlamıştır. Bunun “işitme” lafzıyla ifade edilmesi, bu sözün, söyleyeninin dahi bir başkasının duymasına razı olamayacağı derecede çirkin ve cüretkâr olduğunu bildirmek içindir. Yemin tekitleri ise tehdidi şiddetlendirmek ve vaidde mübalağa yapmak içindir.

{سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ} أي سنكتب ما قالوه من العظيمة الشنعاءِ في صحائف الحفَظةِ أو سنحفظه ونُثبته في علمنا لاننساه ولا نَهمله كما يثبت المكتوب والسين للتأكيد أي لن يفوتنا أبداً تدوينُه وإثباتُه لكونه في غاية العِظم والهولِ كيف لا وهو كفرٌ بالله تعالى واستهزاءٌ بالقرآن العظيم والرسولِ الكريمِ ولذلك عُطف عليه قولُه تعالى

{سَنَكْتُبُ مَا قَالُواْ} “Söylediklerini yazacağız...” Yani söyledikleri bu korkunç ve çirkin cürmü koruyucu meleklerin sahifelerine yazacağız yahut onu ilmimizde muhafaza edip sabitleyeceğiz; yazılan şeyin sabit kalması gibi onu asla unutmayacak ve ihmal etmeyeceğiz. [Fiilin başındaki] “sin” harfi tekit içindir; yani son derece büyük ve korkunç bir cürüm olması hasebiyle onu kaydetmek ve sabitlemek asla elimizden kaçmayacaktır. Nasıl kaçsın ki, bu Allah Teâlâ'yı inkârdır, yüce Kur'an ile ve kerim Resûl ile alay etmektir! İşte bundan dolayı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ona atfedilmiştir:

{وَقَتْلِهِمُ الانبياء} إيذاناً بأنهما في العِظم إخوانٌ وتنبيهاً على أنه ليس بأول جريمةٍ ارتكبوها بل لهم فيه سوابقُ وأن من اجترأ على قتل الأنبياءِ لم يُستبعَدْ منه أمثالُ هذه العظائمِ والمرادُ بقتلهم الأنبياءَ رضاهم بفعل أسلافِهم وقوله تعالى

{وَقَتْلِهِمُ الانبياء} “ve peygamberleri öldürmelerini de...” [Bu atıf], büyüklük bakımından bu iki cürmün birbiriyle denk olduğunu bildirmek, işledikleri ilk cinayetin bu olmadığını, bilakis bu hususta sabıkalarının bulunduğunu ve peygamberleri öldürmeye cüret eden kimseden bu tür büyük cürümlerin uzak görülmeyeceğini ihtar etmek içindir. Peygamberleri öldürmelerinden murat, atalarının fiiline rıza göstermeleridir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da:

{بِغَيْرِ حَقّ} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من قتلهم أي كائناً بغير حقَ في اعتقادهم أيضاً كما هو في نفس الأمرِ وقرئ سيَكتُب على البناء للفاعل وسيُكتَبُ على البناء للمفعول وقتلُهم بالرفع

{بِغَيْرِ حَقّ} “haksız yere...” [ifadesi], onların peygamberleri öldürmelerinden hâl konumunda bulunan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Yani işin aslında öyle olduğu gibi, kendi inançlarına göre de haksız yere [öldürmüşlerdir]. [Bu fiil], etken fiil olarak “se-yektübü” ve edilgen olarak “se-yüktebü”, “katlühüm” kelimesi de merfû olarak okunmuştur.

{وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} أي وننتقم منهم بعد الكَتْبةِ بأن نقول لهم ذوقوا العذابَ المُحرِقَ كما أذقتم المسلمين الغُصَصَ وفيه من المبالغات مالا يخفى وقرئ ويقول بالياء ويُقال على البناء للمفعول

{وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} “ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz.” Yani yazma ameliyesinden sonra onlara, “Müslümanlara kederleri tattırdığınız gibi, siz de yakıcı azabı tadın!” diyerek onlardan intikam alacağız. Bunda gizli kalmayacak derecede mübalağalar vardır. “Yâ” ile “ve yekûlü” ve edilgen olarak “ve yükâlü” şeklinde de okunmuştur.

{ذلك} إشارةٌ إلى العذاب المذكورِ وما فيه من معنى البعد للدلالة على عِظَم شأنِه وبُعدِ منزلتِه في الهَولِ والفظاعةِ وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى

{ذلك} “İşte bu...” Zikredilen azaba bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, o azabın dehşet ve vahametindeki şanının büyüklüğüne ve mertebesinin yüksekliğine delalet etmek içindir. Bu bir mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} أي بسبب ما اقترفتموه من قتل الأنبياءِ والتفوُّه بمثل تلك العظيمةِ وغيرِها من المعاصي والتعبيرُ عن الأنفس بالأيدي لما أن عامة أفاعيلِها تزاوَلُ بهن ومحلُّ أنْ في قوله تعالى

{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “ellerinizin önden sunduğu şeyler sebebiyledir.” Yani peygamberleri öldürmek, böylesi korkunç bir sözü telaffuz etmek ve diğer günahlar gibi irtikâp ettiğiniz cürümler sebebiyledir. Nefislerin ellerle ifade edilmesi, fiillerin çoğunun eller vasıtasıyla işlenmesinden ötürüdür. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki “enne” lafzının mahalli ise:

{وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} الرفعُ على أنه خبر مبتدأ محذوف والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبلها أي والأمرُ أنَّه تعالى ليس بمعذِّب لعبيدِه بغيرِ ذنبٍ منْ قِبلهم والتعبيرُ عن ذلك بنفيِ الظلمِ معَ أنَّ تعذيبَهم بغيرِ ذنبٍ ليس بظلم مَا تقررَ منْ قاعدةِ أهلِ السنَّةِ فضلاً عن كونِه ظُلماً بالغاً لبيانِ كمالِ نزاهتِه تعالَى عنْ ذلكَ بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنْهُ سبحانه من الظلم كما يعبّر عن ترك الإثابةِ على الأعمال على الأعمال بإضاعتها مع أن الأعمالَ غيرُ موجبةٍ للثواب حتى يلزَم من تخلفه عنها صياغها وصيغة

{وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} “ve şüphesiz Allah, kullara asla zulmedici değildir.” Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref' mahallindedir. Cümle, kendisinden öncekilerin muhtevasını teyit eden fezleke mahiyetinde bir itiraziyedir. Yani mesele şudur ki: O Teâlâ, kullarını kendi taraflarından bir günah olmaksızın cezalandırıcı değildir. Ehl-i Sünnet'in yerleşik kaidesine göre kulları günahsız cezalandırmak zulüm olmadığı -kaldı ki son derece büyük bir zulüm olsun- halde bunun zulmün nefyedilmesiyle ifade edilmesi, O Teâlâ'dan sâdır olması imkânsız olan zulüm suretinde tasvir edilerek Allah Teâlâ'nın bundan tam manasıyla münezzeh olduğunu beyan etmek içindir. Nitekim amellere sevap vermeyi terk etmek, ameller sevabı zorunlu kılmadığı ve sevabın verilmemesinden amellerin zayi olması gerekmediği halde amellerin “zayi edilmesi” şeklinde ifade edilir. [Zallâm] vezni,

المبالغةِ لتأكيدِ هَذا المَعْنى بإبرازِ ما ذُكر من التعذيبِ بغيرِ ذنبٍ في صورة المبالغةِ في الظلمِ وقيلَ هيَ لرعايةِ جمعيةِ العبيدِ من قولِهم فلانٌ ظالمٌ لعبدهِ وظلَاّم لعبيدِه عَلى أنها للمبالغة كماً لا كيفاً هذا وقد قيل محل أن الجرُّ بالعطفِ على ما قدَّمت وسببيتُه للعذاب من حيث أن نفيَ الظلمِ مستلزِمٌ للعدل المقتضي لإثابة المحسن ومعاقبة المسئ وفسادُه ظاهرٌ فإن تركَ التعذيبِ من مستحِقه ليس بظلم شرعاً ولا عقلاً حتى ينتهضَ نفيُ الظلم سبباً للتعذيب حسبما ذكره القائلُ في سورة الأنفالِ وقيل سببيةُ ذنوبهم لعذابهم مقيّدةٌ بانضمام انتفاءِ ظلمِه تعالى إليها إذ لولاه لأمكن أن يعذبَهم بغير ذنوبهم وأنت خبير بأن إمكانَ تعذيبِه تعالى لعبيده بغير ذنبٍ بل وقوعُه لا ينافي كونَ تعذيبِ هؤلاءِ الكفرةِ بسبب ذنوبِهم حتى يُحتاجَ إلى اعتبار عدمِه معه وإنما يحتاج إلى ذلك أنْ لو كان المدعى أن جميعَ تعذيباتِه تعالى بسبب ذنوبِ المعذبين

günahsız azap etmeyi zulümde aşırılık suretinde göstererek bu manayı tekit etmek için mübalağa sigasında gelmiştir. Denildi ki: Bu, Arapların “Falanca bir kölesine karşı zâlimdir, kölelerine karşı ise zallâmdır” sözünden hareketle, keyfiyet değil kemiyet (sayıca çokluk) bakımından mübalağa ifade etmek üzere “abîd” lafzındaki çoğulluğa riayet içindir. Şöyle de denilmiştir: “Enne” lafzının mahalli, “mâ kaddemet” ifadesine atıfla cerdir; azaba sebep olması ise zulmün nefyedilmesinin, iyilik edene mükâfat ve kötülük edene ceza vermeyi gerektiren adaleti tazammun etmesi cihetiyledir. Fakat bunun tutarsızlığı açıktır; zira hak edene azap etmeyi terk etmek şer'an da aklen de zulüm değildir ki Enfâl Suresi'nde o sözü söyleyenin zikrettiği üzere zulmün nefyedilmesi azabın sebebi olabilsin. Bir diğer görüşe göre, onların günahlarının azaplarına sebep olması, Allah Teâlâ'nın zulmünün bulunmaması şartına bağlıdır; zira bu olmasaydı onları günahları olmaksızın da cezalandırması mümkün olurdu. Sen de bilirsin ki, O Teâlâ'nın kullarına günahsız azap etmesinin mümkün oluşu, hatta bunun vuku bulması, bu kâfirlerin cezalandırılmasının kendi günahları sebebiyle olmasına mani teşkil etmez ki onun yokluğunun da bununla birlikte dikkate alınmasına ihtiyaç duyulsun. Buna ancak Allah Teâlâ'nın bütün cezalandırmalarının cezalandırılanların günahları sebebiyle olduğu iddia edilseydi ihtiyaç duyulurdu.

{الَّذِينَ قَالُواْ} نُصِب أو رُفع على الذم وهم كعب بن الأشرف ومالك بن صيفي وحُيَيُّ بنُ أخطبَ وفنحاصُ بنُ عازوراءَ ووهْبُ بنُ يهوذا

{الَّذِينَ قَالُواْ} “Onlar o kimselerdir ki dediler...” Zem üzere nasb veya ref' edilmiştir. Bunlar Kâ'b b. el-Eşref, Mâlik b. Sayfî, Huyey b. Ahtab, Finhas b. Âzûrâ ve Vehb b. Yehûdâ'dır.

{إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا} أي أمرنا في التوراة وأوصانا

{إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا} “'Şüphesiz Allah bize ahdetti (emretti)'...” Yani Tevrat'ta bize emretti ve vasiyette bulundu.

{ألا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حتى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النار} كما كان عليه أمرُ أنبياءِ بني إسرائيلَ حيث كان يُقرَّب بالقربان فيقوم النبيُّ فيدعو فتنزل نارٌ من السماء فتأكُله أي تُحيله إلى طبعها بالإحراق وهذا من مُفترَياتهم وأباطيلِهم فإن أكلَ النارِ القربانَ لم يوجب الإيمانَ إلا لكونه معجزةً فهو وسائرُ المعجزاتِ سواء ولماكان مُحصّلُ كلامِهم الباطلِ أن عدمَ إيمانِهم برسولِ الله ﷺ لعدم إتيانه بما قالوا ولو تحقق الإتيانُ به لتحقق الإيمانُ رُدّ عليهم بقوله تعالى

{ألا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حتى يَأْتِيَنَا بِقُرْبَانٍ تَأْكُلُهُ النار} “'Ateşin yiyeceği bir kurban bize getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı [emretti].'” İsrailoğulları peygamberlerinin durumunda olduğu gibi; kurban sunulur, peygamber kalkıp dua eder, gökten bir ateş iner ve onu yerdi, yani yakarak kendi tabiatına dönüştürürdü. Bu, onların iftiralarından ve batıl iddialarındandır; zira ateşin kurbanı yemesi sırf bir mucize olduğu için imanı gerektirir, dolayısıyla o diğer bütün mucizelerle eşittir. Onların batıl sözlerinin neticesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmeyişlerinin onun bu söyledikleri şeyi getirmeyişinden kaynaklandığı, şayet bunu getirmiş olsaydı imanın gerçekleşeceği iddiası olunca, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile onlara reddiye verilmiştir:

{قُلْ} أي تبكيتاً لهم وإظهاراً لكذبهم

{قُلْ} “De ki:” Yani onları susturmak ve yalanlarını açığa çıkarmak üzere [şöyle de]:

{قَدْ جَاءكُمْ رُسُلٌ} كثيرةُ العددِ كبيرةُ المقدار

{قَدْ جَاءكُمْ رُسُلٌ} “Elbette size peygamberler gelmişti...” Sayıca çok, kadir kıymetçe büyük [peygamberler],

{مِّن قَبْلِى بالبينات} أي المعجزات الواضحةِ

{مِّن قَبْلِى بالبينات} “benden önce apaçık delillerle...” Yani apaçık mucizelerle,

{وبالذى قُلْتُمْ} بعينه من القُربان الذي تأكله النارُ

{وبالذى قُلْتُمْ} “ve söylediğiniz o şeyle de...” [Yani] ateşin yediği kurbanın bizzat kendisiyle.

{فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كنتم صادقين} فيما يدل عليه كلامُكم من أنكم تؤمنون لرسول يأتِيكم بما اقترحتموه فإن زكريا ويحيى وغيرهم من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام قد جاءوكم بما قلتم مع معجزات أُخَرَ فما لكم لم تؤمنوا لهم حتى اجترأتم على قتلهم

{فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِن كنتم صادقين} “Eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?” Teklif ettiğiniz şeyi getiren bir peygambere inanacağınıza dair sözünüzün delalet ettiği hususta [eğer doğru sözlü iseniz]. Zira Zekeriyyâ, Yahyâ ve diğer peygamberler aleyhimüsselâm başka mucizelerle birlikte söylediğiniz o şeyi de size getirmişlerdi; o halde ne oldu size de onlara inanmadınız, hatta onları öldürmeye bile cüret ettiniz?

{فَإِن كَذَّبُوكَ} شروعٌ في تسليةِ رسولِ الله ﷺ إثرَ ما أوحي إليه ما يحزنه ﵊ من مقالات الكفرةِ من المشركين واليهود وقوله تعالى

{فَإِن كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa...” Müşriklerden ve Yahudilerden olan kâfirlerin sözlerinden kendisini üzen şeyler vahyolunduktan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmeye başlanmaktadır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da:

{فَقَدْ كُذّبَ رُسُلٌ مّن قَبْلِكَ} تعليلٌ لجواب الشرطِ أي فتَسَلَّ فقد كُذب الخ ومِنْ متعلقةٌ بكُذب أو بمحذوف صفةٌ لرسلٌ أي كائنةٌ من قبلك

{فَقَدْ كُذّبَ رُسُلٌ مّن قَبْلِكَ} “şüphesiz senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı.” Şartın cevabının illetidir. Yani: “Sen teselli bul, zira [senden öncekiler de] yalanlanmıştı...” [ifadesidir]. “Min” cer harfi “küzzibe” fiiline veya mahzuf bir sıfata müteallik olup “rusülün” kelimesinin sıfatıdır; yani “senden önce var olan [peygamberler]” demektir.

{جاؤوا بالبينات} أي المعجزات الواضحات صفةٌ لرسلٌ

{جاؤوا بالبينات} “Apaçık delillerle gelmişlerdi...” Yani apaçık mucizelerle [gelmişlerdi; bu ifade] “rusülün” kelimesinin sıfatıdır.

{والزبر} هو جمعُ زَبورٍ وهو الكتابُ المقصود على الحِكَم من زَبَرْتُه إذا حسنته وقيل زبر المواعظُ والزواجرُ من زبَرتُه إذاز جرته والكتاب قيل أي التوراةِ والإنجيلِ والزبورِ والكتابُ في عرف القرآنِ ما يتضمن الشرائعَ والأحكامَ ولذلك جاء الكتابُ والحكمةُ متعاطِفَيْن في عامة وقرئ وبالزُبُر بإعادة الجارِّ دَلالةً على أنها مغايِرةٌ بالذات

{والزبر} “ve sahifelerle...” Zübür, “zebûr” kelimesinin çoğuludur; o da hikmetleri konu edinen kitaptır. Bu kelime, bir şeyi güzelleştirdiğinde kullanılan “zebertühü” ifadesinden gelir. Zübür'ün, birini menettiğinde kullanılan “zebertühü” ifadesinden hareketle öğütler ve sakındırmalar olduğu da söylenmiştir. Kitap için ise Tevrat, İncil ve Zebur olduğu söylenmiştir. Kur'an örfünde “kitap”, şeriatleri ve ahkâmı ihtiva eden şeydir; bundan dolayı genel olarak kitap ve hikmet birbirine atfedilerek gelmiştir. [Kelime], zatları itibarıyla farklı olduklarına delalet etmek üzere cer harfinin tekrarıyla “ve bi'z-Züburi” şeklinde de okunmuştur.

للبينات

beyyinelerden [farklı olduklarına delalet etmek üzere cer harfi tekrar edilmiştir].

{كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الموت} وعدٌ ووعيدٌ للمصدِّق والمكذب وقرئ ذائقةٌ الموتَ بالتنوين وعدمِه كما في قوله ... ولا ذاكرُ اللَّهَ إلا قليلاً ...

{كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الموت} “Her can ölümü tadacaktır.” Tasdik eden için bir vaad, yalanlayan için ise bir tehdittir. Şairin “...ve Allah'ı pek az zikreden...” mısraında olduğu gibi tenvinli ve tenvinsiz olarak “zâikatün el-mevte” ve “zâikatü'l-mevti” şeklinde okunmuştur.

{وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ} أي تُعطَوْن أجزية أعمالِكم على التمام والكمالِ

{وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ} “Ecirlereiniz size ancak tastamam verilecektir...” Yani amellerinizin karşılıkları size eksiksiz ve tastamam verilecektir;

{يَوْمُ القيامة} أي يوم قيامِكم من القبور وفي لفظ التوفيةِ إشارةٌ إلى أنَّ بعضَ أجورِهم يصل إليهم قبله كما ينبئ عنه قولُه ﵊ القبرُ روضةٌ من رياض الجنةِ أو حُفرةٌ من حُفَر النيرانِ

{يَوْمُ القيامة} “kıyamet gününde.” Yani kabirlerinizden kalktığınız gün. “Tevfiye” (tastamam verme) lafzında, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın “Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçe yahut cehennem çukurlarından bir çukurdur” buyruğunun bildirdiği üzere, ecirlerinin bir kısmının onlara bundan önce ulaşacağına dair bir işaret vardır.

{فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النار} أي بعُد عنها يومئذ ونجى والزحزحةُ في الأصل تكريرُ الزحِّ وهو الجذبُ بعجلة

{فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النار} “Artık kim ateşten uzaklaştırılır...” Yani o gün ondan uzak tutulup kurtulursa. “Zuhziha” lafzı aslen aceleyle çekip almak manasındaki “zahha” kökünün tekrarlanmış halidir.

{وَأُدْخِلَ الجنة فَقَدْ فَازَ} بالنجاة ونيلِ المرادِ والفوزِ الظفر بالبُغية وعن النبيِّ ﷺ من أحب أن يُزَحْزحَ عن النار ويدْخَلَ الجنةَ فلتُدْرِكْه منيّتُه وهو يؤمن بالله واليومِ الآخِر ويأتي إلى الناس ما يحب أن يؤتى إليه

{وَأُدْخِلَ الجنة فَقَدْ فَازَ} “ve cennete sokulursa, şüphesiz o kurtulmuştur.” Kurtuluşa ermiş ve muradına kavuşmuştur. Fevz, arzu edilen şeye nail olmaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulmayı isterse, Allah'a ve ahiret gününe inanır halde iken eceli ona erişsin ve insanlara, kendisine yapılmasını istediği şekilde muamele etsin.”

{وَمَا الحياة الدنيا} أي لذاتها وزخارفُها

{وَمَا الحياة الدنيا} “Dünya hayatı başka bir şey değildir...” Yani onun lezzetleri ve süsleri,

{إِلَاّ متاع الغرور} شبِّهت بالمتاع الذي يدلس به على المستام ويُغَرّ حتى يشتريَه وهذا لمن آثرها على الآخرة فأما من طلب بها الآخِرةَ فهي له متاعٌ بلاغٌ والغُرور إما مصدرٌ أو جمعُ غَارٍ

{إِلَاّ متاع الغرور} “aldatıcı bir geçimlikten başka.” Müşteriye kusuru gizlenip aldatılarak satın aldırılan bir meta'a benzetilmiştir. Bu, dünyayı ahirete tercih eden kimse içindir; onunla ahireti talep eden kimse için ise dünya kâfi gelen bir azıktır. “Gurûr” lafzı ya bir masdardır yahut aldatan manasındaki “gârr” kelimesinin çoğuludur.

{لَتُبْلَوُنَّ} شروعٌ في تسليةِ رسولِ الله ﷺ وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنينَ عما سيلقَوْنه من جهة الكفرةِ من المكاره إثرَ تسليتِهم عما قد وقع منهم ليوطِّنوا أنفسَهم على احتماله عند وقوعِه ويستعدوا للقائه ويقابلوه بحسن الصبرِ والثباتِ فإن هجومَ الأوجالِ مما يزلزل أقدامَ الرجالِ والاستعداد للكروب مما يهوِّن الخطوبَ وأصل الابتلاء الاختبار أي تطلب الخبرة بحال المختبر بتعريضه لأمر يشُقُّ عليه غالباً ملابستُه ومقارفته وذلك إنما يتصور حقيقة مما لا وقوفَ له على عواقب الأمور وأما من جهة العليم الخبير فلا يكون إلا مجازا من تمكينه للعبد من اختيار أحدِ الأمرين أو الأمورِ قبل أن يرتب عليه شيئاً هو من مباديه العاديةِ كما مر والجملةُ جوابُ قسمِ محذوفٍ أيْ والله لتُبلونَّ أي لتعاملن معاملة معملة المُختبَرِ ليَظهر ما عندكم من الثبات على الحق والأعمالِ الحسنة وفائدةُ التوكيدِ إما تحقيقُ معنى الابتلاءِ تهويناً للخطب وإما تحقيقُ وقوعِ المبتلى به مبالغةً في الحث على مَا أُرِيدُ مِنْهُم مّن التهيئو والاستعدادِ

{لَتُبْلَوُنَّ} “Andolsun ki imtihan edileceksiniz...” Daha önce başlarına gelmiş olan şeylerden ötürü teselli edildikten sonra, vuku bulduğunda ona katlanmaya nefislerini alıştırsınlar, onunla karşılaşmaya hazırlansınlar ve onu güzel bir sabır ve sebatla karşılasınlar diye, kâfirler tarafından başlarına gelecek olan hoşnutsuzluklara karşı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve beraberindeki müminleri teselli etmeye başlanmaktadır. Zira korkuların ansızın hücum etmesi erlerin ayaklarını kaydıran şeylerdendir; sıkıntılara hazırlıklı olmak ise musibetleri hafifletir. İbtilânın aslı imtihandır; yani kişiye çoğunlukla içine düşmesi ve bulaşması ağır gelen bir duruma maruz bırakarak onun durumunu öğrenmeyi talep etmektir. Bu durum, işlerin akıbetine vakıf olmayan kimse hakkında hakiki manada düşünülebilir. Her şeyi hakkıyla bilen Alîm ve Habîr olan Allah hakkında ise ancak mecazdır; nitekim daha önce geçtiği üzere O'nun, mutad başlangıçlardan olan bir hükmü terettüp ettirmeden önce kula iki veya daha fazla durumdan birini seçme imkânı tanımasıdır. Cümle mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani “Vallahi andolsun ki imtihan edileceksiniz”, yani hak üzere sebatınız ve güzel amelleriniz açığa çıksın diye imtihan edilen kimsenin muamelesiyle muamele olunacaksınız. Tekidin faydası ise ya musibeti hafifletmek için ibtila manasını tahakkuk ettirmek yahut kendilerinden istenen hazırlık ve teyakkuz haline teşvikte mübalağa için imtihan edilecekleri şeyin vukuunu pekiştirmektir.

{فِى أموالكم} بما يقع فيها من ضروب الآفاتِ المؤديةِ إلى هلاكها وأما إنفاقُها في سبيل الخيرِ مطلقاً فلا يليق نظما في سلك الابتلاءِ لما أنه من باب الإضعافِ لا من قبيل الإتلافِ

{فِى أموالكم} “mallarınız hususunda...” Onların helakine yol açan çeşitli afetlerin başlarına gelmesiyle [imtihan edileceksiniz]. Malların mutlak olarak hayır yolunda infak edilmesine gelince; bu durum itlaf kabilinden değil kat kat artırma kabilinden olduğu için ibtila zincirine dizilmeye uygun düşmez.

{وأَنفُسَكُمْ} بالقتل والأسرِ والجراحِ وما يرِدُ عليها من أصناف المتاعبِ والمخاوفِ والشدائدِ ونحوِ ذلك وتقديمُ الأموالِ لكثرة وقوعِ الهلكةِ فيها وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ أي من قبل إيتائِكم القرآنَ وهم اليهودُ والنصارى عبّر عنهم بذلك للإشعار بمدار الشقاقِ والإيذان بأن بعضَ ما يسمعونه منهم مستنِدٌ على زعمهم إلى الكتاب كما في قوله تعالى {إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا}

{وأَنفُسَكُمْ} “ve canlarınız hususunda...” Öldürülme, esaret, yaralanmalar ve canlara isabet eden türlü türlü zahmetler, korkular, şiddetler ve benzeri şeylerle [imtihan edileceksiniz]. Malların öne geçirilmesi, onlarda helakin çokça vuku bulmasından ötürüdür. “Ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden elbette işiteceksiniz”; yani size Kur'an verilmeden önce kendilerine kitap verilen Yahudiler ve Hristiyanlardan. Onların bu unvanla ifade edilmesi, aralarındaki ihtilafın kaynağını hissettirmek ve onlardan işitecekleri bazı şeylerin -Allah Teâlâ'nın {إِنَّ الله عَهِدَ إِلَيْنَا} “Şüphesiz Allah bize ahdetti...” kavlinde olduğu gibi- kendi zanlarınca Kitab'a dayandığını bildirmek içindir.

الخ والتصريحُ بالقَبْلية لتأكيد الإشعارِ وتقويةِ المدارِ فإن قِدَمَ نزولِ كتابِهم مما يؤيد تمسّكَهم به

Öncekiliğin açıkça belirtilmesi, bu hissettirmeyi tekit etmek ve dayanağı güçlendirmek içindir; zira kitaplarının inişinin eskiliği, onların o kitaba tutunmalarını kuvvetlendiren hususlardandır.

{وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيراً} من الطعن في الدين الحنيف والقدحِ في أحكام الشرعِ الشريفِ وصدِّ من أراد أن يؤمِنَ وتخطئةِ من آمن وما كان من كعب بنِ الأشرفِ وأضرابِه من هجاء المؤمنين وتحريضِ المشركين على مضادة رسول الله ﷺ ونحو ذلكَ مما لا خيرَ فيه

{وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ أَذًى كَثِيراً} “ve ortak koşanlardan da birçok eziyet [işiteceksiniz].” Dosdoğru dine dil uzatmak, şerefli şeriatın hükümlerini karalamak, iman etmek isteyeni engellemek, iman edeni hatalı görmek, Kâ'b b. el-Eşref ve benzerlerinin müminleri hicvetmesi, müşrikleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefete kışkırtması ve içinde hiçbir hayır bulunmayan benzeri eziyetler kabilinden [birçok şey işiteceksiniz].

{وَإِن تَصْبِرُواْ} أي على تلك الشدائد والبلوى عند ورودِها وتقابلوها بحسن التجمُّل

{وَإِن تَصْبِرُواْ} “Ve eğer sabrederseniz...” Yani başınıza geldiklerinde o şiddetlere ve belalara sabreder ve onları güzel bir vakarla karşılarsanız,

{وَتَتَّقُواْ} أي تتبتلوا إلى الله تعالى بالكلية معرضين عما سواه بالمرة بحيث يتساوى عندكم وصولُ المحبوب ولقاءُ المكروه

{وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız...” Yani sevilen şeye kavuşmakla sevilmeyen şeyle karşılaşmak sizin nez شاهdinizde eşit olacak derecede O'ndan başkasından tamamen yüz çevirip bütünüyle Allah Teâlâ'ya yönelirseniz,

{فَإِنَّ ذلك} إشارةٌ إلى الصبر والتقوى وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجتِهما وبُعدِ منزلتِهما وتوحيدُ حرفِ الخطابِ إما باعتبار كلِّ واحدٍ من المُخاطبينَ وإما لأن المرادَ بالخطاب مجرد التنبيه من غير ملاحظةِ خصوصيةِ أحوالِ المخاطبين

{فَإِنَّ ذلك} “şüphesiz işte bu...” Sabır ve takvaya bir işarettir; bundaki uzaklık manası, o ikisinin derecesinin yüceliğini ve menzilesinin yüksekliğini bildirmek içindir. Hitap harfinin tekil getirilmesi ise ya muhatapların her biri tek tek dikkate alındığından yahut hitaptan muradın muhatapların hallerinin hususiyeti gözetilmeksizin sırf uyarıda bulunmak oluşundandır.

{مِنْ عَزْمِ الامور} من معزوماتها التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ أى مما يحب أن يعزِمَ عليه كلُّ أحدٍ لما فيه من كمال المزيَّةِ والشرفِ أو مما عزَم الله تعالى عليه وأمر به وبالغَ فيه يعني أن ذلك عزمةٌ من عَزَمات الله تعالى لا بد أن تصبِروا وتتقوا والجملةُ تعليلٌ لجواب الشرط واقع موقعه كأنه قيل وإن تصبرواوتتقوا فهو خيرٌ لكم أو فافعلوا أو فقد أحسنتم أو فقد أصبتم فإن ذلك الخ ويجوزُ أنْ يكونَ ذلكَ إشارةً إلى صبر المخاطَبين وتقواهم فالجملةُ حينئذٍ جوابُ الشرط وفي إبراز الأمرِ بالصبر والتقوى في صورة الشرطيةِ من إظهار كمال اللطف بالعبادة ما لا يَخفْى

{مِنْ عَزْمِ الامور} “azmedilmeye değer işlerdendir.” Yarışanların uğrunda yarıştığı azimli işlerdendir; yani üstün meziyeti ve şerefi sebebiyle herkesin azmetmesi gereken işlerdendir yahut Allah Teâlâ'nın kesin olarak emrettiği, emrinde ısrar ettiği işlerdendir. Yani bu, Allah Teâlâ'nın kesin emirlerinden bir emirdir ki mutlaka sabredip sakınmanız gerekir. Cümle, şartın cevabının yerine geçmiş bir illet cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer sabreder ve sakınırsanız bu sizin için daha hayırlıdır yahut öyle yapın yahut güzel yaptınız yahut isabet ettiniz; çünkü bu...” [demektir]. “Zâlike” lafzının muhatapların sabrına ve takvasına işaret olması da caizdir; bu takdirde cümle şartın cevabı olur. Sabır ve takva emrinin şart kalıbında sunulmasında, kullara yönelik mükemmel lütfun gizli kalmayacak bir tezahürü vardır.

{وَإِذْ أَخَذَ الله} كلامٌ مستأنفٌ سيق لبيان بعضِ أذِيّاتِهم وهو كِتمانُهم ما في كتابهم من شواهدِ نبوتِه ﵊ وغيرِها وإذْ منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمر أُمر به النبيُّ ﷺ خاصة بطريق تجريدِ الخطابِ إثرَ الخطابِ الشامل له ﵊ وللمؤمنين لكون مضمونِه من الوظائف الخاصةِ به ﵊ وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه من الحوادث مع أنها المقصودةُ بالذات للمبالغة في إيجاب ذكرِها على ما مر بيانُه في تفسيرِ قولِه تعالى وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة إنى جَاعِلٌ الخ أي اذكر وقت أخذِه تعالى

{وَإِذْ أَخَذَ الله} “Hani Allah almıştı...” Onların eziyetlerinin bir kısmını -ki o da kitaplarındaki [Resûlullah] aleyhisselâm'ın peygamberliğine dair delilleri ve diğer şeyleri gizlemeleridir- beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelamdır. “İz” lafzı, muhtevası [Resûlullah] aleyhisselâm'a ve müminlere şamil olan hitabın hemen ardından, içeriğinin ona aleyhisselâm mahsus vazifelerden olması sebebiyle hitabın tecridi yoluyla özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen mahzuf bir fiilin mef'ulü olarak mensuptur. Asıl kastedilen onlar olduğu halde, emrin o vakitte vuku bulan hadiselere değil de bizzat vakte yöneltilmesi, Allah Teâlâ'nın “Hani Rabbin meleklere 'Şüphesiz ben bir halife kılacağım' demişti” kavlinin tefsirinde beyanı geçtiği üzere, onların zikredilmesinin lüzumunda mübalağa içindir. Yani: Allah Teâlâ'nın aldığı vakti hatırla:

{ميثاق الذين أُوتُواْ الكتاب} وهم علماءُ اليهودِ والنصارى ذُكروا بعنوان إيتاءِ الكتابِ مبالغةً في تقبيح حالِهم

{ميثاق الذين أُوتُواْ الكتاب} “kendilerine kitap verilenlerin sözünü...” Bunlar Yahudi ve Hristiyan âlimleridir; onların hallerinin çirkinliğini vurgulamada mübalağa için “kendilerine kitap verilme” unvanıyla zikredilmişlerdir.

{لَتُبَيّنُنَّهُ} حكايةٌ لما خوطبوا به والضميرُ للكتاب وهو جوابٌ لقسم ينبئ عنه أخذُ الميثاقِ كأنه قيل لهم بالله لتُبيِّنُنه

{لَتُبَيّنُنَّهُ} “Onu mutlaka açıklayacaksınız” Kendilerine hitap edilen şeyin aktarımıdır. Zamir kitaba racidir. Bu, söz alma (ahd) ifadesinin hissettirdiği bir yeminin cevabıdır; sanki onlara “Allah'a yemin olsun ki onu mutlaka açıklayacaksınız” denilmiştir.

{للناس} تظرن جميعَ ما فيه من الأحكامِ والأخبارِ التي من جُملتها أمرُ نبوتِه ﵊ وهو المقصود بالحكاية وقرئ بالياء لأنهم غُيَّب

{للناس} “insanlara...” [Yani] onun içindeki bütün hükümleri ve haberleri -ki bunların cümlesinden biri de [Resûlullah] aleyhisselâm'ın peygamberliği meselesidir ve nakilden asıl maksat da budur- [insanlara] açıklayacaksınız. Gaip oldukları için [fiil] “yâ” ile [leyubeyyinunnehû şeklinde] de okunmuştur.

{وَلَا تَكْتُمُونَهُ} عطفٌ على الجواب وإنما لم يؤكدْ بالنون لكونه منفياً كما في قولك والله لا يقوم زيد وقيل اكتُفي بالتأكيد في الأول لأنه تأكيدٌ له وقيلَ هُو حالٌ من ضمير المخاطبين إما على إضمار مبتدإٍ بعد الواوِ أي وأنتم لا تكتمونه وأما على رأي مَنْ جوز دخولَ الواوِ على المضارع المنفيِّ عند وقوعِه حالاً أي لتبينُنّه غيرَ كاتمين والنهيُ عن الكتمان بعد الأمرِ بالبيان

{وَلَا تَكْتُمُونَهُ} “ve onu gizlemeyeceksiniz” Cevaba matuftur. “Vallahi Zeyd kalkmaz” sözünde olduğu gibi menfi (olumsuz) olduğu için nun ile tekit edilmemiştir. Bir görüşe göre, birincideki tekit ikincisinin de tekiti sayıldığı için onunla yetinilmiştir. Bir görüşe göre ise muhatap zamirinden haldir; ya vav harfinden sonra bir mübteda takdiriyle “ve siz onu gizlemeyerek” manasındadır ya da hal olarak geldiğinde menfi muzarinin başına vav'ın dahil olmasını caiz görenlerin görüşüne göre “gizlemeksizin onu mutlaka açıklayacaksınız” demektir. Beyan (açıklama) emrinden sonra gizlemenin yasaklanması ise...

١٨٨ - آل عمران وإما للمبالغة في إيجاب المأمورِ به وإما المرادَ بالبيان المأمورِ به ذكرُ الآياتِ الناطقةِ بنبوتِه ﵊ وبالكتمان المنهيِّ عنه إلقاءُ التأويلاتِ الزائغةِ والشبهاتِ الباطلة وقرئ بالياء كما قبله

188 - Âl-i İmrân ...ya emredilen şeyin vücubunda mübalağa içindir yahut emredilen beyandan murat [Resûlullah] aleyhisselâm'ın peygamberliğini açıkça bildiren ayetlerin zikredilmesi, yasaklanan gizlemekten murat ise saptırıcı tevillere ve batıl şüphelere başvurmaktır. Kendisinden önceki gibi bu da [gayb sigasıyla] “yâ” ile okunmuştur.

{فَنَبَذُوهُ} النبذُ الرميُ والإبعادُ أي طرحوا ما أُخذ منهم من الميثاق الموثقِ بفنون التأكيدِ وألقَوْه

{فَنَبَذُوهُ} “Bunun üzerine onu attılar...” Nebz (النبذ), fırlatıp atmak ve uzaklaştırmak demektir; yani çeşitli tekitlerle pekiştirilmiş olarak kendilerinden alınan sözü fırlatıp attılar, bir kenara bıraktılar.

{وَرَاء ظُهُورِهِمْ} ولم يراعوه ولم يلتفتوا إليه أصلاً فإن نبذَ الشئ وراءَ الظهرِ مَثَلٌ في الاستهانة به والإعراضِ عنه بالكلية كما أن جعلَه نُصبَ العينِ علمٌ في كمال العنايةِ به وفيهِ من الدَلالة على تحتّم بيانِ الحقِّ على علماء الدين وإظهارِ ما مُنحوه من العلم للناس أجمعين وحُرمةِ كتمانِه لغرض من الأغراض الفاسدة أو لطمع في عرض من الأعراض الفانية الكاسدة مالا يخفى وعن النبيِّ ﷺ من كتم علماً عن أهله ألحجم بلجامٍ من نار وعن طاوس أنه قال لوهْب بن منبّه إني أرى الله سوف يعذبك بهذه الكتُب وقال والله لو كنتَ نبياً فكتمتَ العلم كما تكتُمه لرأيت أن الله سيعذبك وعن محمد بن كعب لا يحِلُّ لأحد من العماء أن يسكُت على علمه ولا يحِلُّ لجاهل أن يسكُت على جهله حتى يسأل وعَنْ عليَ ﵁ ما أخذ الله على أهل الجهل أن يتعلموا حتى أخذ على أهل العلم أن يُعلِّموا

{وَرَاء ظُهُورِهِمْ} “sırtlarının arkasına...” Ona riayet etmediler ve ona asla dönüp bakmadılar. Zira bir şeyi sırtının arkasına atmak, onu hafife almaktan ve ondan büsbütün yüz çevirmekten kinayedir; tıpkı onu gözünün önüne koymanın ona tam anlamıyla özen göstermenin simgesi olması gibi. Bunda din âlimlerinin hakkı açıklamasının, kendilerine bahşedilen ilmi bütün insanlara izhar etmesinin gerekliliğine ve bozuk bir maksat yahut fani ve değersiz bir dünya menfaati tamahı sebebiyle onu gizlemenin haram olduğuna dair gizli kalmayacak bir delalet vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim bir ilmi ehlinden gizlerse ateşten bir gem ile gemlenir.” Tâvûs'tan, onun Vehb b. Münebbih'e şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah'ın seni bu kitaplar sebebiyle cezalandıracağını görüyorum.” Ve şöyle demiştir: “Vallahi eğer sen bir peygamber olsaydın da ilmi gizlediğin gibi gizleseydin, Allah'ın seni cezalandıracağını düşünürdüm.” Muhammed b. Kâ'b'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Âlimlerden hiçbirine ilmini gizleyip susması helal olmadığı gibi, cahile de soruncaya kadar cehaleti üzerine susması helal olmaz.” Ali radıyallâhu anh'tan da şöyle rivayet edilmiştir: “Allah, ilim ehlinden öğretmelerine dair söz almadıkça, cehalet ehlinden öğrenmelerine dair söz almamıştır.”

{واشتروا بِهِ} أي بالكتاب الذي أُمروا ببيانه ونُهوا عن كِتمانه فإن ذكرَ نبذِ الميثاقِ يدل على ذلك دَلالةً واضحةً وإيقاعُ الفعل على الكل مع أن المرادَ به كتمُ بعضِه كدلائل نبوتِه ﵊ ونحوِها لما أن ذلك كتمٌ للكل إذْ به يتم الكتابُ كما أن رفضَ بعضِ أركانِ الصلاة رفضٌ لكلها أو بمنزلة كتمِ الكلِّ من حيث إنهما سيان في الشناعة واستجرار العقاب كما في قوله تعالى {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} والاشتراءُ مستعارٌ لاستبدال متاعِ الدنيا بما كتَموه أي تركوا ما أُمروا به وأخذوا بدله

{واشتروا بِهِ} “ve onun karşılığında satın aldılar...” Yani açıklanması emredilen ve gizlenmesi yasaklanan kitap karşılığında... Zira ahdin arkaya atılmasının zikredilmesi buna açıkça delalet etmektedir. Kastedilen [Resûlullah] aleyhisselâm'ın peygamberliğinin delilleri ve benzeri kısımları gibi bir kısmını gizlemek olduğu halde fiilin bütüne isnat edilmesi, bunun tamamını gizlemek hükmünde olmasındandır; çünkü kitap ancak onunla tamam olur, tıpkı namazın bazı rükünlerini terk etmenin tamamını terk etmek olması gibi yahut çirkinlik ve azap celbetme bakımından ikisi de bir olduğundan tamamını gizleme mesabesinde olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ: {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} “Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun” buyurmuştur. Satın alma (iştira) lafzı, gizledikleri şey karşılığında dünya metaını değiştirmeye istiare edilmiştir; yani emrolundukları şeyi terk ettiler ve onun yerine karşılık aldılar:

{ثَمَناً قَلِيلاً} أي شيئاً تافهاً حقيراً من حُطام الدنيا وأعراضِها وفي تصوير هذه المعاملةِ بعقد المعاوضةِ لاسيما بالاشتراء المُؤْذِنِ بالرغبة في المأخوذ والإعراض عن المعطى والتعبيرِ عن المشترى الذي هو العُمدةُ في العقد والمقصودُ بالمعاملة بالثمن الذي شأنُه أن يكون وسيلة إليه وجعلِ الكتابِ الذي حقُّه أن يتنافسَ فيه المتنافسون مصحوباً بالباء الداخلةِ على الآلات والوسائلِ من نهاية الجزالةِ والدلالةِ على كمالِ فظاعةِ حالِهم وغايةِ قبحها بإيثارهم الدنئ الحقير على الشريف الخطيرِ وتعكيسِهم بجعلهم المقصِدَ الأصليَّ وسيلةً والوسيلةَ مقصِداً ما لا يخفى جلالة شأنه ورفعةُ مكانِه

{ثَمَناً قَلِيلاً} “az bir pahayı...” Yani dünyanın geçici metaından ve döküntülerinden değersiz, hakir bir şeyi... Bu muamelenin ivazlı bir akit suretinde, özellikle de alınana rağbeti ve verilenden yüz çevirmeyi hissettiren satın alma (iştira) lafzıyla tasvir edilmesinde; akdin esası ve muamelenin asıl maksadı olan satın alınan şeyin, şanı ona bir vasıta olmak olan “semen” (fiyat/bedel) ile ifade edilmesinde ve yarışanların uğrunda yarışması gereken Kitab'ın alet ve vasıtaların başına gelen “bâ” harf-i cerri ile birlikte getirilmesinde; onların alçak ve hakir olanı şerefli ve yüce olana tercih etmeleriyle, asıl maksadı vasıta ve vasıtayı maksat kılarak işi tersyüz etmeleriyle hallerinin son derece fecaatine ve son derece çirkinliğine delalet eden, şanının büyüklüğü ve makamının yüceliği gizli kalmayacak nihai bir belağat vardır.

{فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} مَا نكرةٌ منصوبةٌ مفسرة لفاعل بئس ويشترون صفتُه والمخصوصُ بالذمِّ محذوفٌ أي بئس يشترونه ذلك الثمن

{فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ} “Satın aldıkları şey ne kötüdür!” “Mâ” lafzı, “bi'se”nin failini açıklayan mensup bir nekredir; “yeşterûn” ise onun sıfatıdır. Zemme mahsus olan öge (mahzûf)tur; yani: “Satın aldıkları o bedel ne kötüdür!”

{لَا تَحْسَبَنَّ} الخطابُ لرسول الله ﷺ أو لكل أحد ممن يصلُح له

{لَا تَحْسَبَنَّ} “Sakın sanma...” Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya hitaba elverişli olan herkese yöneliktir.

{الذين يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْاْ} أي بما فعلوا كما في قوله تعالى إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيّاً ويدل عليه قراءة أُبيّ يفرحون بما فعلوا وقرئ بما آتَوا بمعنى أعطَوا وبما أوتوا أى أي بما أوتوه من علم التوراة قال ابن عباس ﵄ هُم اليهودُ حرفوا التوراةَ وفرِحوا بذلك وأحبوا أن يوصفوا بالديانة والفضل رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ سأل اليهود عن شئ مما في التوراة فكتموا

{الذين يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْاْ} “yaptıklarına sevinenleri...” Yani ettiklerine [sevinenleri]; nitekim Allah Teâlâ: “Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir (me'tiyyen)” buyurmuştur. Übeyy'in “yaptıklarına sevinirler” (يفرحون بما فعلوا) kıraati de buna delalet eder. “Verdiklerine” anlamında “âtev” (آتَوْا) şeklinde ve “Tevrat ilminden kendilerine verilenlere” anlamında “ûtû” (أُوتُوا) şeklinde de okunmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Onlar Tevrat'ı tahrif eden, bununla sevinen, dindarlık ve faziletle anılmayı seven Yahudilerdir.” Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere Tevrat'taki bir şey hakkında sordu, onlar da...

الحقَّ وأخبروه بخلافه وأرَوْه أنهم قد صدقوه واستحمدوا إليه وفرِحوا بما فعلوا وقيل فرِحوا بكِتمان النصوصِ الناطقة بنبوتِه ﵊ وأحبوا أن يُحمَدوا بأنهم متبعون ملةَ إبراهيمَ ﵇ فالموصولُ عبارةٌ عن المذكورين أو عن مشاهيرهم وضع موضِعَ ضميرهم والجملةُ مَسوقةٌ لبيان ما تستتبعُه أعمالُهم المحكيةُ من العقاب الأخرويِّ إثرَ بيانِ قباحتِها وقد أُدمج فيها بيانُ بعضٍ آخرَ من شنائعهم وهو إصرارهم على ماهم عليه من القبائح وفرَحُهم بذلك ومحبتُهم لأن يوصَفوا بما ليس فيهم من الأوصاف الجميلةِ وقد نُظم ذلك في سلك الصلةِ التي حقُّها أن تكونَ معلومةَ الثبوتِ للموصولِ عند المخاطَبِ إيذاناً بشهرة اتصافِهم بذلك وقيل هم قومٌ تخلّفوا عن الغزو ثم اعتذروا بأنهم أو المصلحةَ في ذلك واستحمدوا به وقيل هم المنافقون كافةً وهو الأنسبُ بظاهر قوله تعالى

...hakkı gizleyip aksini haber verdiler, ona doğru söylediklerini hissettirerek kendilerini övdürmek istediler ve yaptıkları bu işe sevindiler. Bir görüşe göre, onun aleyhisselâm peygamberliğini açıkça bildiren nassları gizlemekle sevindiler ve İbrâhim aleyhisselâm'ın dinine uymuş kimseler olarak övülmek istediler. İsm-i mevsul, zikredilen kimselerden veya onların meşhurlarından ibarettir ve zamirlerinin yerine konulmuştur. Cümle, çirkinliklerinin beyanının hemen ardından, nakledilen amellerinin gerektirdiği uhrevi cezayı beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Bunun içine onların bir başka çirkinliği daha dahil edilmiştir ki o da bulundukları çirkinlikler üzerinde ısrar etmeleri, bununla sevinmeleri ve kendilerinde bulunmayan güzel vasıflarla anılmayı sevmeleridir. Bu husus, bu sıfatla meşhur olduklarını bildirmek için muhatap nezdinde mevsul için sübutunun bilinmesi gereken sıla cümlesi dizisinde düzenlenmiştir. Bir görüşe göre onlar savaştan geri kalıp sonra da bunda bir maslahat gördüklerini mazeret olarak ileri süren ve bununla övgü bekleyen bir topluluktur. Bir görüşe göre ise onların tamamı münafıklardır ki Allah Teâlâ'nın şu kavlinin zahirine en uygun olan da budur:

{وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ} لشهرةِ أنهم كانوا يفرحون بما فعلوا من إظهار الإيمانِ وقلوبُهم مطمئنةٌ بالكفر ويستحمِدون إلى المسلمين بالإيمان وهم عن فعله بألفِ معزل وكانوا يُظهرون محبةَ المؤمنين وهم في الغايةِ القاصيةِ من العداوة فالموصولُ عبارةٌ عن طائفة معهودةٍ من المذكورين وغيرِهم فإن أكثرَ المنافقين كانوا من اليهود ولعل الأولى إجراءُ الموصولِ على عمومه شاملاً لكل من يأتي بشيء من الحسنات فيفرحُ به فرحَ إعجابٍ ويوَدُّ أن يمدحَه الناسُ بما هو عارٍ منه من الفضائل منتظماً للمعهودين انتظاماً أولياً وأيّاً ما كانَ فهو مفعولٌ أولٌ لتحسبن وقوله تعالى

{وَّيُحِبُّونَ أَن يُحْمَدُواْ بِمَا لَمْ يَفْعَلُواْ} “ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenleri...” Zira onların, kalpleri küfürle dopdolu iken iman gösterisinde bulunmak suretiyle yaptıklarıyla sevindikleri, bunu yapmaktan fersah fersah uzak oldukları halde iman etmiş gibi Müslümanlara kendilerini övdürmek istedikleri, düşmanlığın en uç noktasında oldukları halde müminlere sevgi gösterdikleri meşhurdur. Dolayısıyla mevsul, zikredilenlerden ve başkalarından bilinen bir zümreden ibarettir; çünkü münafıkların çoğu Yahudilerdendi. Belki de en uygun olanı, mevsulü umumi manasında tutarak, güzel bir amel işleyip de buna böbürlenerek sevinen ve kendisinde bulunmayan faziletlerle insanların kendisini övmesini arzulayan herkesi içine alacak şekilde değerlendirmektir ki zikredilen bilinen kimseler de öncelikli olarak buna dahil olur. Her halükarda bu, “lâ tahsebennê” fiilinin birinci mef'ulüdür. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ} تأكيدٌ له والفاءُ زائدةٌ والمفعولُ الثاني قوله تعالى

{فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ} “onları sakın sanma!” Onun tekitidir; fâ harfi zaittir. İkinci mef'ul ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

{بِمَفَازَةٍ مّنَ العذاب} أي ملتبسين بنجاة منه على أن المفازةَ مصدرٌ ميميٌ ولا يضُر تأنيثُها بالتاء لما أنها مبنية عليها وليست للدلالة على الوحدة كما في قوله ... فلولا رجاءُ النصرِ منك ورهبة ... عقابك قد كانوا لنا بالمواردِ ...

{بِمَفَازَةٍ مّنَ العذاب} “azaptan bir kurtuluş içinde...” Yani ondan bir kurtuluşa ermiş [sanma]. “Mefâze” lafzı mîmî mastardır. Tâ ile müennes olması zarar vermez; çünkü onun üzerine bina edilmiştir ve şairin şu sözünde olduğu gibi teklik bildirmek için değildir: “Senden gelen bir zafer ümidi ve azabının korkusu olmasaydı, onlar bizim için helak yerleri olurlardı...”

ولا سبيلَ إلى جعلِها اسمَ مكانٍ على أنَّ الجارَّ متعلِّق بمحذوف وقع صفة لها أي بمفازة كائنةٍ من العذاب لأنها ليست من العذاب وتقديرُ فعلٍ خاصَ ليصِحَّ به المعنى أي بمفازة مُنْجيةٍ من العذاب مع كونه خلافَ الأصلِ تعسفٌ مستغنىً عنه وقرئ بضم الباء في الفعلين على أن الخطابَ شاملٌ للمؤمنين أيضا وقرئ بياء الغَيبة وفتحِ الباءِ فيهما على أن الفعلَ له ﵊ أو لكل أحد ممن يتأتى منه الحُسبان ومفعولاه كما ذكر وقرئ بضم الباء في الثاني فقط على أن الفعلَ للموصول والمفعولُ الأولُ محذوفٌ لكونه عينَ الفاعلِ والثاني بمفازة أي لا يحسبَنّ الذين يفرحون أنفسَهم فائزين وقوله تعالى فلا يحسبنهم تأكيدٌ للأول والفاءُ زائدةٌ كما مر ويجوزُ أن يُحملَ الفعلُ الأولُ على حذف المفعولين معاً اختصاراً لدِلالة مفعولي الثاني عليهما على عكس ما في قوله ... بأيِّ كتابٍ أو بأيةِ سنة ... ترى حبَّهم عاراً عليَّ وتحسَبُ ...

Harf-i cerrin ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık kılınmasıyla “azaptan olan bir kurtuluş yeri” manasında onun ism-i mekân yapılmasına imkân yoktur; çünkü kurtuluş yeri azaptan değildir. Anlamın sahih olması için “azaptan kurtaran bir yer” şeklinde özel bir fiil takdir edilmesi ise, asla muhalif olmasının yanı sıra, ihtiyaç duyulmayan zorlama bir tevil olur. İki fiilde de [tahsebûnne şeklinde] “bâ”nın zammesiyle okunmuştur ki bu takdirde hitap müminleri de kapsar. Her iki fiilde gayb “yâ”sı ve “bâ”nın fethasıyla [lâ yahsebennê] da okunmuştur; bu takdirde fiil ona aleyhisselâm veya zanda bulunması mümkün olan herkese raci olur, mef'ulleri de zikredildiği gibidir. Sadece ikincide “bâ”nın zammesiyle [felâ yahsebûnnehum] de okunmuştur; bu takdirde fiil mevsule racidir, birinci mef'ul failin bizzat kendisi olduğu için hazfedilmiştir, ikincisi ise “bi-mefâzetin”dir; yani: “O sevinenler kendilerini kurtulmuş sanmasınlar.” Allah Teâlâ'nın “felâ yahsebûnnehum” kavli ise birincinin tekitidir ve fâ harfi geçtiği üzere zaittir. İkinci fiilin iki mef'ulünün birinciye delalet etmesi sebebiyle, şairin şu sözündekinin aksine, ihtisar amacıyla birinci fiilin her iki mef'ulünün birden hazfedilmiş olmasına hamledilmesi de caizdir: “Hangi kitapta yahut hangi sünnette onların sevgisini bana bir ayıp görüyor ve sanıyorsun?...”

حيث حُذف فيه مفعولا الثاني لدَلالة مفعولي الأولِ عليهما أو على أن الفعلَ الأول للرسول ﷺ أو لكل حاسب ومفعولُه الأولُ الموصولُ والثاني محذوفٌ لدَلالة مفعولِ الفعلِ الثاني عليه والفعلُ الثاني مسندٌ إلى ضمير الموصولِ والفاءُ للعطف لظهور تفرع عدم حُسبانِهم على عدم حُسبانِه ﵇ ومفعولاه الضميرُ المنصوب وقوله تعالى بِمَفَازَةٍ وتصديرُ الوعيدِ بنهيهم عن الحسبان المذكورِ للتنبيه على بُطلان آرائِهم الركيكةِ وقطعِ أطماعِهم الفارغةِ حيثُ كانُوا يزعُمون أنَّهم ينجون بما صنعوا من عذاب الآخرةِ كما نجَوْا به من المؤاخذة الدنيويةِ وعليه كان مبني فرحِهم وأما نهيُه ﵇ فللتعريض بحسبانهم المذكور لالاحتمال وقوعِ الحُسبانِ من جهته ﵇

Nitekim burada birincinin iki mef'ulü ikincininkilere delalet ettiği için ikincinin mef'ulleri hazfedilmiştir. Yahut birinci fiil Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya her hesap edene racidir; onun birinci mef'ulü mevsul, ikincisi ise ikinci fiilin mef'ulünün delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. İkinci fiil ise mevsulün zamirine müsneddir; fâ harfi ise onların sanmamasının onun aleyhisselâm sanmamasına terettüp etmesinin açıklığı sebebiyle atıf içindir; onun iki mef'ulü mensup zamir ve Allah Teâlâ'nın “bi-mefâzetin” kavlidir. Tehdidin, onların söz konusu zandan nehyedilmesiyle başlatılması, çürük fikirlerinin batıllığına dikkat çekmek ve boş tamahlarını kesmek içindir; zira onlar dünyadaki cezadan kurtuldukları gibi yaptıklarıyla ahiret azabından da kurtulacaklarını zannediyorlardı ve sevinçleri de bunun üzerine kuruluydu. Onun aleyhisselâm nehyedilmesine gelince; bu, onun aleyhisselâm tarafından böyle bir zannın vuku bulması ihtimalinden ötürü değil, onların mezkûr zannına tarizde bulunmak içindir.

{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} بعد ما أُشير

{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlar için can yakıcı bir azap vardır.” [Azaptan...]

إلى عدم نجاتِهم من مطلق العذابِ حُقِّق أن لهم فردا منه لاغاية له في المدة والشدة كما تلوحُ به الجملةُ الاسميةُ والتنكيرُ التفخيميُّ والوصفُ

...mutlak anlamda kurtulamayacaklarına işaret edildikten sonra, isim cümlesinin, tazim ifade eden nekrenin ve sıfatın hissettirdiği üzere, kendileri için süre ve şiddet bakımından nihayeti olmayan bir azap türünün sabit olduğu kesinleştirilmiştir.

{وَللَّهِ} أي خاصةً

{وَللَّهِ} “Allah'ındır...” Yani sadece O'na mahsustur:

{مُلْكُ السماوات والارض} أي السلطانُ القاهرُ فيهما بحيث يتصرف فيهما وفيما فيهما كيفما يشاء ويريد إيجاداً وإعداماً إحياءً وإماتةً تعذيباً وإثابةً من غير أن يكون لغيره شائبة دخل في شئ من ذلك بوجه من الوجوه فالجملةُ مقرِّرة لما قبلها وقولُه تعالى

{مُلْكُ السماوات والارض} “göklerin ve yerin mülkü.” Yani o ikisinde ezici ve mutlak hâkimiyet O'nundur; öyle ki o ikisinde ve o ikisinin içindekilerde var etme, yok etme, diriltme, öldürme, azap etme ve mükafatlandırma hususunda dilediği ve irade ettiği gibi tasarrufta bulunur; hiçbir veçhile başkası için bunlardan herhangi birinde en ufak bir müdahale şaibesi dahi olamaz. Dolayısıyla bu cümle kendinden öncekini pekiştiricidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de:

{والله على كُلّ شيء قدير} تقريرٌ لاختصاص مُلكِ العالَمِ الجثماني المعبَّر عنه بقُطريه به ﷾ فإن كونه تعالى قادراً على الكل بحيث لا يشِذ من ملكوته شئ من الأشياء يستدعي كونَ ما سواه كائناً ما كان مقدوراً له ومن ضرورته اختصاصُ القدرةِ به تعالى واستحالةُ أن يشاركَه شئ من الأشياء في القُدرة على شئ من الأشياءِ فضلاً عن المشاركة في ملك السمواتِ والأرض وفيه تقريره لما مر من ثبوت العذابِ الأليمِ لهم وعدمِ نجاتهم منه أثر تقرير وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمارِ لتربية المهابةِ والإشعار بمناط الحكم فإن شمول القدرة لجميع الأشياء من أحكام الألولهية مع ما فيه من الإشعار باستقلال كلَ من الجملتين بالتقرير

{والله على كُلّ شيء قدير} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” iki kutbuyla ifade edilen cismani alemin mülkünün O'na celle celâluhu mahsus olduğunun pekiştirilmesidir. Zira Allah Teâlâ'nın, mülkünden hiçbir şeyin hariç kalmayacağı şekilde her şeye kadir olması, O'nun dışındaki her şeyin -ne olursa olsun- O'nun kudreti dahilinde olmasını gerektirir. Bunun zorunlu bir neticesi de kudretin Allah Teâlâ'ya mahsus olması ve göklerin ve yerin mülkünde ortaklık bir yana, herhangi bir şeyin herhangi bir şeye güç yetirmede O'na ortak olmasının imkânsızlığıdır. Bunda, onlar için can yakıcı azabın sabit olduğunun ve pekiştirmenin hemen ardından ondan kurtulamayacaklarının teyidi vardır. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, heybet duygusunu yerleştirmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; zira kudretin her şeyi kuşatması uluhiyetin gereklerindendir. Bununla birlikte her iki cümlenin de müstakil olarak teyit ifade ettiğine dair bir hissettirme vardır.

{إن في خلق السماوات} جملةٌ مستأنفة سيقت لتقرير ما سبق من اختصاصه تعالى بالسلطان القاهرِ والقُدرة التامةِ صُدِّرت بكلمة التأكيدِ اعتناءً بتحقيق مضمونِها أي في إنشائها على ما هي عليه في ذواتها وصفاتِها من الأمور التي يَحار في فهم أجلاها العقولُ

{إن في خلق السماوات} “Şüphesiz göklerin yaratılışında...” Allah Teâlâ'nın ezici hâkimiyet ve tam kudret ile muttasıf olduğunu teyit etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir; muhtevasının tahkikine önem verildiğinden tekit kelimesiyle başlatılmıştır. Yani en açık olanlarını bile anlamakta akılların hayrete düştüğü o haller üzere, zatları ve sıfatlarıyla onların yaratılışında...

{والارض} على ما هي عليه ذاتاً وصفةً

{والارض} “ve yerin...” Zat ve sıfat bakımından mevcut hali üzere...

{واختلاف الليل والنهار} أي في تعاقُبهما في وجه الأرضِ وكونِ كلَ منهما خِلْفةً للآخر بحسَب طلوعِ الشمسِ وغروبِها التابعين لحركات لسموات وسكونِ الأرضِ أو في تفاوتهما بازدياد كلَ منهما بانتقاص الآخرِ وانتقاصِه بازدياده باختلاف حالِ الشمسِ بالنسبة إلينا قُرباً وبُعداً بحسب الأزمنةِ أو في اختلافهما وتفاوتِهما بحسب الأمكنةِ إما في الطول والقِصَر فإن البلادَ القريبةَ من القُطب الشماليِّ أيامُها الصيفيةُ أطولُ ولياليها الصيفيةُ أقصرُ من أيام البلادِ البعيدةِ منه ولياليها وإما في أنفسها فإن كرية الأرض تقتقض أن يكون بعض الوقات في بعضُ الأماكنِ ليلاً وفي مقابله نهاراً وفي بعضها صباحاً وفي بعضها ظهراً أو عصراً أو غيرَ ذلك والليلُ قيل إنه اسمُ جنسٍ يُفرَّق بين واحدِه وجمعِه بالتاء كتمْر وتمرةٍ والليالي جمعُ جمعٍ والصحيحُ أنه مفردٌ ولا يُحفظ له جمعٌ والليالي جمعُ ليلةٍ وهو جمعٌ غريبٌ كأنهم توهموا أنها ليلاةٌ كما في كَيْكة وكياكي كأنها جمعُ كيكاة والنهارُ اسمٌ لما بين طلوعِ الفجرِ وغروبِ الشمسِ قاله الراغب وقال ابن فارس هو ضياءُ ما بينهما وتقديمُ الليلِ على النهار إما لأنه الأصل فإن غُررَ الشهورِ تظهر في الليالي وإما لتقدمه في الخلفية حسبما ينبئ عنه قوله تعالى وآية لهم الليل نَسْلَخُ مِنْهُ النهار أي نزيلُه منه فيخلُفه

{واختلاف الليل والنهار} “gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde...” Yani yeryüzünde birbirini takip etmelerinde ve göklerin hareketine ve yerin sükûnuna tabi olan güneşin doğuşu ve batışına göre her birinin diğerinin ardılı olmasında yahut mevsimlere göre güneşin bize olan yakınlık ve uzaklık durumunun değişmesiyle birinin uzayıp diğerinin kısalması, diğerinin kısalıp ötekinin uzaması suretiyle aralarındaki farklılıkta yahut mekânlara göre farklılıklarında ve değişimlerinde: Ya uzunluk ve kısalık bakımından -ki kuzey kutbuna yakın beldelerin yaz günleri, oradan uzak olan beldelerin günlerinden daha uzun, yaz geceleri ise daha kısadır- ya da bizzat kendileri bakımından; zira yerin küreselliği, bazı vakitlerde bazı mekânlarda gece iken onun mukabilinde gündüz olmasını, bazılarında sabah iken bazılarında öğle veya ikindi veya başka bir vakit olmasını iktiza eder. “Leyl” (gece) kelimesinin, hurma (temr) ve bir tek hurma (temre) örneğinde olduğu gibi tekili ile çoğulu tâ harfiyle ayırt edilen bir cins ismi olduğu ve “leyâlî” lafzının cem'u'l-cem' (çoğulun çoğulu) olduğu söylenmiştir. Sahih olan ise onun müfred bir kelime olduğu ve çoğulunun bilinmediğidir; “leyâlî” kelimesi “leyle”nin çoğuludur ve bu garip bir çoğuldur; sanki “keyke” ve “keyâkî” kelimelerinde olduğu gibi -sanki keykât'ın çoğuluymuş gibi- “leylât” vehmedilmiştir. “Nehâr” ise fecrin doğuşu ile güneşin batışı arasındaki zamanın ismidir; bunu Râgıb söylemiştir. İbn Fâris ise ikisi arasındaki aydınlıktır demiştir. Gece kelimesinin gündüzden önce zikredilmesi ya onun asıl olmasındandır -çünkü ayların hilalleri geceleri görünür- yahut Allah Teâlâ'nın: “Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz” yani onu ondan çıkarırız da gece onun ardılı olur kavlinin hissettirdiği üzere halefiyette önceliği bulunmasındandır.

{لَايَاتٍ} اسمُ إن دخلته اللامُ لتأخره عن خبرها والتنكير للتفخيم كماً وكيفاً أي لآياتٍ كثيرةً عظيمةٌ لا يُقادر قدرُها دالةٌ على تعاجيب شعونه التي من جملتها ما مر من اختصاص المُلكِ العظيمِ والقدرةُ التامةُ به سبحانه وعدم

{لَايَاتٍ} “elbette ayetler vardır.” İnne'nin ismidir; haberinden sonraya kaldığı için başına lâm harfi dahil olmuştur. Nekre gelişi nicelik ve nitelik yönünden tazim içindir; yani O'nun akıllara durgunluk veren şanlarına -ki yüce mülkün ve tam kudretin Sübhân olan Allah'a mahsus olması bunlardandır- delalet eden, kadrine paha biçilemez pek çok ve pek büyük ayetler vardır. Ve...

١٩١ - آل عمران التعرضِ لما ذُكر في سورةِ البقرةِ من الفُلك والمطرِ وتصريفِ الرياحِ والسحابِ لما أن المقصود ههنا بيانُ استبدادِه تعالى بما ذُكر من المُلك والقدرةِ فاكتُفي بمعظم الشواهدِ الدالةِ على ذلك وأما هناك فقد قُصِد في ضمن بيانِ اختصاصِه تعالى بالألوهية بيانُ اتصافِه تعالى بالرحمة الواسعةِ فنُظمت دلائلُ الفضلِ والرحمةِ في سلك دلائلِ التوحيدِ فإن ما فصل هناك من آيات رحمتِه تعالى كما أنه آيات ألوهيتِه ووحدتِه

191 - Âl-i İmrân ...Bakara Suresi'nde zikredilen gemiler, yağmur, rüzgârların sevk edilmesi ve bulutlara burada değinilmemesi; zira burada maksat Allah Teâlâ'nın mezkûr mülk ve kudretteki mutlak hâkimiyetini beyan etmek olduğundan buna delalet eden en büyük şahitlerle yetinilmiştir. Orada ise Allah Teâlâ'nın uluhiyete mahsus olduğunun beyanı zımnında O'nun geniş rahmetle muttasıf olduğunun beyanı kastedilmiş, böylece lütuf ve rahmet delilleri tevhid delilleri dizisine dahil edilmiştir. Zira orada tafsil edilen şeyler, O'nun uluhiyet ve vahdaniyetinin delilleri olduğu gibi aynı zamanda Allah Teâlâ'nın rahmetinin de ayetleridir.

{لاِوْلِى الالباب} أي لذوي العقول المجلُوَّة الخالصةِ عن شوائب الحسِّ والوهمِ المتجرِّدَين عن العلائق النفسانيةِ المتخلّصين من العوائق الظُلمانيةِ المتأملين في أحوال الحقائقِ وأحكامِ النعوتِ المراقبين في أطوار الملكِ وأسرارِ الملكوتِ المتفكرين في بدائع صنائعِ الملِكِ الخلاق المتدبرين في روائع حُكمِه المودَعةِ في الأنفس والآفاق الناظرين إلى العالم بعين الاعتبارِ والشهودِ المتفحّصين عن حقيقة سرِّ الحقِّ في كل موجود المثابرين على مراقبته وذِكراه غيرَ ملتفتين إلى شئ مما سواه إلا من حيث إنه مرآةٌ لمشاهدة جمالِه وآلةٌ لملاحظة صفاتِ كماله فإن كل كا ظهر في مظاهر الإبداعِ وحضر محاضِرَ التكوينِ والاختراع سبيلٌ سوِيّ إلى عالم التوحيد ودليلٌ قوي على الصانع المجيدِ ناطقٌ بآيات قدرتِه فهل من سامع واعٍ ومخبِرٍ بأنباء علمِه وحكمتِه فهل له من داعٍ يكلم الناسَ على قدر عقولِهم ويرُدّ جوابَهم بحسب مقولِهم يحاور تارة بأوضح عبارةٍ ويلوّح أخرى بألطفِ إشارةٍ مراعياً في الحوار وإبهامهم وتصريحهم وإن من شئ إِلَاّ يُسَبّحُ بِحَمْدَهِ ولكن لاتفقهون تَسْبِيحَهُمْ فتأمل في هذه الشئون والأسرارِ إن في ذلك لعبرة لأولى البصار عن عائشةَ ﵂ أن رسول الله ﷺ قال هل لك يا عائشةُ أن تأذني لي الليلةَ في عبادة ربي فقلت يا رسولَ الله إني لأُحِبُّ قُربَك وأحِبُّ هواك قد أذِنت لك فقام إلى قِربة من ماء في البيت فتوضأ ولم يُكثر من صب الماءِ ثم قام يصلي فقرأ من القرآن وجعل يبكي حتى بلغ الدموعُ حِقْوَيه ثم جلس فحمِد الله تعالى وأثنى عليه وجعل يبكي ثم رفع يديه يبكي حتى رأيت دموعَه قد بلت الأرضَ فأتاه بلالٌ يؤْذِنه بصلاة الغداةِ فرآه يبكي فقالَ له يا رسولَ الله أتبكي وقد غفَر الله لك مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وما تأخر فقال يا بلال أفلا أكونُ عبداً شكورا ثم قال وما لى لا أبكي وقد أنزل الله تعالى على في هذه الليلةِ {إن في خلق السماوات والأرض} الخ ثم قال ويل لمن قرأها ولم يتفكر فيها وروي ويلٌ لمن لاكها بين فكّيه ولم يتأملْها وعَنْ عليَ ﵁ أن النبيِّ ﷺ كان إذا قام من الليل يتسول ثم ينظر إلى السماء ثم يقول {إن في خلق السماوات والأرض}

{لاِوْلِى الالباب} “akıl sahipleri için...” Yani his ve vehim şaibelerinden arınmış, parlatılmış akıl sahipleri için; nefsi alakalardan soyutlanmış, karanlık engellerden kurtulmuş, hakikatlerin hallerini ve sıfatların hükümlerini tefekkür eden, mülkün merhalelerini ve melekûtun sırlarını murakabe eden, Yaratıcı Hükümdar'ın eşsiz sanat eserlerini düşünen, nefislerde ve ufuklarda saklı harika hikmetlerini tedebbür eden, aleme ibret ve şahitlik gözüyle bakan, her mevcuttaki Hakk'ın sırrının hakikatini araştıran, O'nun cemalini müşahede için bir ayna ve kemal sıfatlarını mülahaza için bir vasıta olması ciheti dışında O'ndan gayrı hiçbir şeye iltifat etmeksizin O'nu murakabe ve zikretmeye devam eden kimseler için... Zira yaratılış mazharlarında ortaya çıkan ve var oluş meclislerinde hazır bulunan her şey, tevhid alemine doğru dosdoğru bir yol ve Yüce Sanatkâr'a güçlü bir delildir; O'nun kudret ayetlerini haykırmaktadır, peki bunu işitip belleyen var mıdır? O'nun ilim ve hikmet haberlerini bildirmektedir, peki O'na bir davetçi var mıdır? İnsanlarla akılları nispetinde konuşur, sözlerine göre cevap verir; bazen en açık ifadeyle hitap eder, bazen en latif işaretle ima eder; hitapta onların kapalı ve açık hallerini gözetir. “Hiçbir şey yoktur ki O'nu överek tesbih etmesin; lakin siz onların tesbihini anlamazsınız.” Şu halde bu işleri ve sırları tefekkür et; şüphesiz bunda basiret sahipleri için büyük bir ibret vardır. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Âişe! Bu gece Rabbime ibadet etmem için bana izin verir misin?” buyurdu. Ben de: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben senin yakınlığını severim, senin arzuladığın şeyi de severim; sana izin verdim” dedim. Evdeki su tulumuna kalktı, abdest aldı ve suyu fazla dökmedi. Sonra namaza durup Kur'an okudu ve ağlamaya başladı; öyle ki gözyaşları böğürlerine kadar ulaştı. Sonra oturdu, Allah Teâlâ'ya hamd edip O'nu övdü ve ağlamaya devam etti. Sonra ellerini kaldırıp ağladı; nihayet gözyaşlarının yeri ıslattığını gördüm. Derken Bilâl sabah namazını bildirmek için geldi ve onun ağladığını görünce: “Ey Allah'ın Resûlü! Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamışken ağlıyor musun?” dedi. O da: “Ey Bilâl! Çok şükreden bir kul olmayayım mı?” buyurdu. Sonra şöyle dedi: “Nasıl ağlamayayım ki bu gece Allah Teâlâ bana: {إن في خلق السماوات والأرض} [ayetini] indirdi.” Sonra da: “Yazıklar olsun onu okuyup da üzerinde tefekkür etmeyene!” buyurdu. Bir rivayette de: “Yazıklar olsun onu iki çenesi arasında çiğneyip de üzerinde düşünmeyene!” buyurmuştur. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem geceleyin kalktığında misvaklanır, sonra gökyüzüne bakar, ardından: {إن في خلق السماوات والأرض} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” [ayetini] okurdu.

{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ الله} الموصولُ إما موصولٌ بأولي الألباب مجرورٌ على أنه نعتٌ كاشفٌ له بما في حيز الصلةِ وإما مفصولٌ عنه مرفوعٌ أو منصوبٌ على المدح أو مرفوعٌ على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ وقيل هو مرفوعٌ على الابتداء والخبرُ هو القولُ المقدرُ قبل قولِه تعالى رَبَّنَا وفيه من تفكيك النظم الجليل مالا يخفى وأيا ما ما كان فقد أشير بما في حيز صلته أن

{الَّذِينَ يَذْكُرُونَ الله} “Onlar Allah'ı zikrederler...” İsm-i mevsul ya “ulü'l-elbâb”a vasledilmiş olup sıla cümlesi dahilindekiler vasıtasıyla onu açıklayan bir sıfat olarak mecrurdur; ya da ondan munkatı olup medih üzere merfû veya mensuptur yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfûdur. Bir görüşe göre mübteda olarak merfûdur; haber ise Allah Teâlâ'nın “Rabbenâ” kavlinden önce takdir edilen “kavl” (söz)dür; ancak bunda yüce nazmı parçalama durumu olduğu gizli değildir. Her halükarda sılasının dahilinde olan şeyle işaret edilmiştir ki:

المرادَ بهم الذين لا يغفُلون عنه تعالى في عامة أوقاتِهم لاطمئنان قلوبِهم بذكره واستغراف سرائرِهم في مراقبته لما أيقنوا بأنَّ كلَّ ما سواه فائضٌ منه وعائدٌ إليه فلا يشاهدون حالاً من الأحوال في أنفسهم وإليه أُشير بقولِه ﷿

Onlardan murat, O'nun dışındaki her şeyin O'ndan sudûr ettiğine ve O'na döneceğine kesin olarak inandıkları için, O'nun zikriyle kalplerinin mutmain olması ve O'nun murakabesinde iç alemlerinin tamamen gark olması sebebiyle vakitlerinin çoğunda Allah Teâlâ'dan gafil olmayan kimselerdir. Öyle ki ne kendi nefislerinde herhangi bir hal müşahede ederler -ki Allah azze ve celle'nin şu kavliyle buna işaret edilmiştir:

{قياما وَقُعُوداً وعلى جُنُوبُهُمْ} ولا في الآفاق وإليه أشير بما بعده إلا وهم يعاينون في ذلك شأنا من شئونه تعالى فالمرادُ به ذكرُه تعالى مطلقاً سواءٌ كان ذلك من حيث الذاتُ أو من حيث الصفاتُ والأفعالُ وسواءٌ قارنه الذكرُ اللساني أولا وأما ما يُحكى عن ابن عمرَ وعروةَ بنِ الزبير وجماعة رضى الله عنهم من أنهم خرجوا يوم العيدِ إلى المصلى فجعلوا يذكرون الله تعالى فقال بعضُهم أما قال الله تعالى {الذين يَذْكُرُونَ الله قياما وَقُعُوداً} فقاموا يذكرون الله على أقدامهم فليس مرادُهم به تفسيرَ الآيةِ وتحقيقَ مِصداقِها على التعيين وإنما أرادوا به التبركَ بنوع موافقةٍ لها في ضمن الإيتان بفرد من أفرادِ مدلولِها وأما حملُ الذكرِ على الصلاة في هذه الأحوالِ حسب الاستطاعةِ كما قال ﵇ لعِمرانَ بنِ الحصين صلِّ قائماً فإن لم تستطعْ فعلى جنب تومئ إيماءً فمما لا يساعده سباق لنظم الجليل ولا سياقة ولا قيام والقعودُ جمعُ قائمٍ وقاعدٍ كنيام ورقدو جمع نائم وانتصابُهما على الحالية من ضمير يذكرُون أي يذكرونه قائمين وقاعدين وقولُه تعالى وعلى جُنُوبِهِمْ متعلقٌ بمحذوف معطوفٍ على الحالين أي وكائنين على جنوبهم أي مضطجعين والمرادُ تعميمُ الذكرِ للأوقات كما مر وتخصيصُ الأحوالِ المذكورةِ بالذكر ليس لتخصيص الذكرِ بها بل لأنها الأحوالُ المعهودةُ التي لا يخلو عنها الإنسانُ غالباً

{قياما وَقُعُوداً وعلى جُنُوبُهُمْ} “ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken...”- ne de ufuklarda -ki bundan sonraki kısımda buna işaret edilmiştir- bir hal müşahede ederler; ancak onda Allah Teâlâ'nın şanlarından bir şanı bizzat görürler. Dolayısıyla bundan murat, ister zatı, ister sıfatları ve fiilleri cihetinden olsun ve isterse buna dil ile zikir eşlik etsin veya etmesin, mutlak olarak Allah Teâlâ'yı zikretmektir. İbn Ömer, Urve b. ez-Zübeyr ve bir cemaatten (Allah onlardan razı olsun) rivayet edilen, bayram günü musallaya çıktıkları, Allah Teâlâ'yı zikretmeye başladıkları, içlerinden birinin: “Allah Teâlâ {الذين يَذْكُرُونَ الله قياما وَقُعُوداً} “Onlar ayaktayken, otururken Allah'ı zikrederler” buyurmadı mı?” demesi üzerine ayağa kalkıp Allah'ı ayakları üzerinde zikretmelerine gelince; onların maksadı ayeti tefsir etmek ve bizzat onun somut karşılığını gerçekleştirmek değil, onun medlulünün fertlerinden birini yerine getirmek suretiyle bir nevi ayete muvafakat ederek teberrükte bulunmaktır. Zikri, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın İmrân b. Husayn'a: “Ayakta kıl, güç yetiremezsen oturarak, ona da güç yetiremezsen yan yatarak ima ile kıl” buyurduğu gibi bu hallerde gücü yettiğince kılınan namaza hamletmeye gelince; yüce nazmın öncesi de sonrası da buna elverişli değildir. “Kıyâmen” ve “kuûden”, “nâim”in çoğulu olan “niyâm” ve “rukûd” gibi “kâim” ve “kâid”in çoğuludur. İkisinin nasbı “yezkurûn” fiilindeki zamirden hal olmaları sebebiyledir; yani O'nu ayakta ve oturarak zikrederler. Allah Teâlâ'nın “ve alâ cunûbihim” kavli ise iki hale matuf mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “yanları üzerine yatar vaziyetteyken” demektir. Murad edilen, geçtiği üzere zikri bütün vakitlere teşmil etmektir. Mezkûr hallerin zikirle tahsis edilmesi, zikrin bunlara has kılınması için değil, insanın çoğunlukla kendisinden hali kalamayacağı bilinen haller olmasındandır.

{وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السماوات} عطفٌ على يَذَّكَّرُونَ منتظمٌ معه في حيز الصلةِ فلا محلَّ له من الإعراب وقيل محلُّه النصبُ على أنَّهُ معطوف على الأحوال السابقةِ وليس بظاهر وهو بيانٌ لتفكرهم في أفعاله سبحانه إثرَ بيانِ تفكرِهم في ذاته تعالى على الإطلاق وإشارة إلى نتيجته التي يؤدّي إليها من معرفة أحوالِ المعادِ حسبما نطقتْ به ألسنةُ الرسلِ وآياتُ الكتبِ فكما أنها آياتٌ تشريعيةٌ هاديةٌ للخلق إلى معرفته تعالى ووجوبِ طاعتِه كذلك المخلوقاتُ آياتٌ تكوينيةٌ مرشدةٌ لهم إلى ذلك فالأُولى منبِّهاتٌ لهم على الثانية ودواعٍ إلى الاستشهاد بها كهذه الآيةِ الكريمةِ ونحوِها مما ورد في مواضعَ غيرِ محصورةٍ من التنزيل والثانيةُ مؤيِّداتٌ للأولى وشواهدُ دالةٌ على صحة مضمونِها وحقّيةِ مكنونِها فإن من تأمل في تضاعيف خلقِ العالَمِ على هذا النمطِ البديعِ قضى باتصاف خالقِه تعالى بجميع ما نطقت به الرسلُ والكتبُ من الوجوب الذاتيِّ والوَحدةِ الذاتيةِ والمُلك القاهِرِ والقُدرةِ التامةِ والعلمِ الشاملِ والحِكمةِ البالغةِ وغيرِ ذلك من صفات الكمالِ وحكمَ بأن مَن قدَر على إنشائه بلا مثال يِحتذيه أو قانونٍ ينتحيه فهو على إعادته بالبعث أقدرُ وحكمَ بأن ذلك ليس إلا لحكمة باهرةٍ هي جزاءُ المكلَّفين بحسب استحقاقِهم المنوطِ بأعمالهم أي علومِهم واعتقاداتِهم التابعةِ لأنظارهم فيما نُصب لهم من الحُجج والدلائلِ والأَماراتِ والمَخايلِ وسائرِ أعمالِهم المتفرّعةِ على ذلك فإنَّ العملَ غيرُ مختصَ بعمل الجوارحِ بل متناولٌ للعمل القلبى بل هو أشرفُ أفراده لما أن لكلٍ من القلبِ والقالَب عملا خاصا به ومن قضية كونِ الأولِ أشرفَ من الثَّانِي كونُ عملِه أيضاً أشرفَ من عمله كيف ولا ولا عملَ بدون معرفتِه تعالى التي هي أولُ الواجباتِ على العباد والغايةُ

{وَيَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السماوات} “ve göklerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler...” “Yezkurûn” fiiline matuftur, onunla birlikte sıla cümlesi dahilinde yer aldığından iraptan mahalli yoktur. Geçmiş hallere matuf olarak mahallinin nasb olduğu da söylenmiştir; lakin bu zahir değildir. Bu, mutlak olarak Allah Teâlâ'nın zatı hakkındaki tefekkürlerinin beyanının hemen ardından Sübhân olan Allah'ın fiilleri hakkındaki tefekkürlerinin beyanıdır ve peygamberlerin dilleri ile kitapların ayetlerinin beyan ettiği üzere, bunun ulaştırdığı netice olan ahiret hallerinin bilinmesine bir işarettir. Zira bunlar mahlukatı Allah Teâlâ'yı tanımaya ve O'na itaatin vacip olduğuna ileten teşriî ayetler olduğu gibi, mahlukat da onları buna irşad eden tekvînî ayetlerdir. Birinciler, bu kerim ayette ve Kur'an'ın sayısız yerinde geçen benzerlerinde olduğu gibi, onları ikincilere uyarıcı ve onlarla istidlal etmeye sevk edicidir. İkinciler ise birincileri teyit eden, muhtevalarının sıhhatine ve sakladığı manaların hakikatine delalet eden şahitlerdir. Çünkü bu eşsiz nizam üzere alemin yaratılışının inceliklerini düşünen kimse, onun yaratıcısı olan Allah Teâlâ'nın peygamberlerin ve kitapların bildirdiği zatî vücub, zatî vahdaniyet, mutlak hâkimiyet, tam kudret, kuşatıcı ilim, üstün hikmet ve diğer bütün kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğuna hükmeder; onu örnek alacağı bir misal veya tabi olacağı bir kural olmaksızın ilk baştan yaratmaya kadir olan Zat'ın, onu diriltme yoluyla yeniden yaratmaya haydi haydi kadir olduğuna hükmeder; ve bunun ancak parlak bir hikmet için -ki o da mükelleflerin, kendileri için konulmuş hüccetler, deliller, alametler ve emareler üzerinde düşünmelerine tabi olan ilim ve itikatları yani amelleri ve buna dayalı diğer amelleriyle bağlantılı hak edişlerine göre karşılık görmesidir- olduğuna hükmeder. Zira amel sadece uzuvların ameline mahsus olmayıp kalbî ameli de kapsar; hatta kalbin ve bedenin her birinin kendine has bir ameli olduğundan onun en şerefli ferdidir. Birincinin ikinciden daha şerefli olmasının gereği olarak onun ameli de diğerinin amelinden daha şereflidir. Nasıl olmasın ki, kullar üzerine vaciplerin ilki ve yaratılışın en yüce gayesi olan Allah Teâlâ'yı tanıma (marifetullah) olmaksızın hiçbir amel [sahih] olmaz...

القُصوى من الخلق على ما نطق به ﷿ {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلَاّ لِيَعْبُدُونِ} أي ليعرفونِ كما أَعرَب عنه قولُه ﵊ يقول الله تعالى كُنتُ كنزاً مخفياً فأحببتُ أنْ أُعْرَفَ فخلقتُ الخلقَ لأُعرف وإنما طريقُها النظرُ والتفكرُ فيما ذكر من شئونه تعالى وقَد رُوِيَ عنْهُ ﵇ أنَّهُ قالَ لا تُفضِّلوني على يونسَ بنِ مَتَّى فإنَّهُ كانَ يُرفع لهُ كلَّ يومٍ مثلُ عملِ أهلِ الأرضِ قالُوا وإنَّما كانَ ذلكَ التفكّرَ في أمر الله تعالى ولذلك قال ﵇ لاعبادة مثلُ التفكر وقد عرفت أنه مستتبِعٌ لتحقيق ما جاءت به الشريعةُ الحقةُ وإلا لما فسَّر النبيِّ ﷺ قوله تعالى {وَهُوَ الذى خلق السماوات والأرض فِى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماء لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً} بقوله ﵊ أيُكم أحسنُ عقلاً وأورَعُ عن محارم الله تعالى فإن التورعَ عن محارمه سبحانه موقوفٌ على معرفة الحلال والحرام المنوط بالكتاب والسنة فحينئذ تتصادقُ الآياتُ التكوينيةُ وتتوافق الأدلةُ السمعيةُ والعقليةُ وهو السرُّ في نظم ما حُكي عن المتفكرين من الأمور المستدعِيةِ للإيمان بالشريعة في سلك نتيجةِ تفكُّرِهم كما ستقف عليه وإظهارُ خلقِ السمواتِ والأرضِ مع كفاية الإضمارِ لإبراز كمالِ العنايةِ ببيان حالِهم والإيذانِ بكون تفكرِهم على وجه التحقيقِ والتفصيلِ وعدمِ التعرضِ لإدراج اختلافِ المَلَوْينِ في سلك التفكر مع ذكره فيما سلف إما للإيذان بظهور اندراجِه فيه لما أن ذلك من الأحوال التابعةِ لأحوال السمواتِ والأرضِ كما أشير إليه وإما للإشعار بمسارعتهم إلى الحُكم بالنتيجة بمجرد تفكرِهم في بعض الآياتِ منْ غيرِ حاجةٍ إلى بَعْضٍ آخرَ منها فِى إثبات المطلوب والخلقُ مصدرٌ على حاله أي يتفكرون في إنشائهما وإبداعِهما بما فيهما من عجائبِ المصنوعات وقيل بمعنى المخلوقِ على أن الإضافةَ بمعنى في أي يتفكرون فيما خُلق فيهما أعمُّ من أن يكون بطريق الجزئيةِ منهما أو بطريق الحلولِ فيهما أو على أنها بيانية

...Nitekim Allah azze ve celle: {وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلَاّ لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” yani “beni tanısınlar diye” buyurmuştur; nitekim [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: “Allah Teâlâ buyurur ki: Gizli bir hazine idim, bilinmeyi istedim ve bilinmek için mahlukatı yarattım” hadisi de bunu ifade etmektedir. Marifetin yolu ise ancak Allah Teâlâ'nın zikredilen şanları üzerinde nazar ve tefekkürdür. Ondan aleyhisselâm şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Beni Yûnus b. Mettâ'ya üstün tutmayın; zira her gün onun için yeryüzü ehlinin ameli kadar amel yükseltilirdi.” Dediler ki: Bu, ancak Allah Teâlâ'nın emri üzerinde tefekkürdü. Bu sebeple [Resûlullah] aleyhisselâm: “Tefekkür gibi ibadet yoktur” buyurmuştur. Artık bilmiş oldun ki tefekkür, hak şeriatın getirdiklerinin gerçekleşmesini iktiza eder; öyle olmasaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الذى خلق السماوات والأرض فِى سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الماء لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً} “Hanginizin amelce daha güzel olduğunu denemek için gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur; Arş'ı da su üstündeydi” kavlini, “Hanginizin aklı daha güzel ve Allah Teâlâ'nın haramlarından daha sakınan olduğunu...” sözüyle tefsir etmezdi. Zira Sübhân olan Allah'ın haramlarından sakınmak, Kitap ve Sünnet'e bağlı olan helal ve haramın bilinmesine bağlıdır. İşte o zaman tekvînî ayetler birbirini doğrular, naklî ve aklî deliller birbiriyle uyuşur. İleride muttali olacağın üzere, tefekkür edenlerden hikaye edilen ve şeriata imanı gerektiren hususların, onların tefekkürünün neticesi dizisinde zikredilmesinin sırrı da budur. Zamir yeterli iken “göklerin ve yerin yaratılışı” lafzının açıkça zikredilmesi, onların halinin beyanına gösterilen mükemmel ihtimamı ortaya koymak ve tefekkürlerinin tahkik ve tafsilat üzere olduğunu bildirmek içindir. Gece ve gündüzün ihtilafı daha önce zikredilmişken burada tefekkür dizisine dahil edilmesine değinilmemesi ise, ya işaret edildiği üzere bu durum göklerin ve yerin hallerine tabi olan durumlardan olduğu için onun içine dahil oluşunun açıklığını bildirmek içindir yahut istenen şeyi ispatta başka bir kısmına ihtiyaç duymaksızın ayetlerin bir kısmı üzerinde tefekkür etmeleriyle hemen neticeye hükmetmeye koştuklarını hissettirmek içindir. “Halk” mastarı olduğu gibi mastardır; yani içlerindeki eşsiz sanat harikalarıyla birlikte o ikisinin yaratılışını ve icadını tefekkür ederler. İzafetin “fî” manasında olmasıyla “mahlûk” manasında olduğu da söylenmiştir; yani o ikisinin birer cüzü olması yahut o ikisinde yer alması cihetiyle daha umumi olarak veya izafetin beyaniye olması cihetiyle o ikisinde yaratılan şeyler üzerinde tefekkür ederler.

{رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا باطلا} كلمةُ هذا إشارةٌ إلى السموات والأرضِ متضمّنةٌ لضرب من التعظيم كما في قوله تعالى إن هذا القرآن يِهْدِى لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ والتذكيرُ لما أنهما باعتبار تعلّقِ الخلقِ بهما في معنى المخلوق وباطلا إما صفةٌ لمصدرٍ مؤكدٍ محذوفٍ أو حالٌ من المفعولِ بِه أي ما خلقتَ هذا المخلوقَ البديعَ العظيمَ الشأنِ عبثاً عارياً عن الحكمة خالياً عن المصلحة كما ينبئ عنه أوضاعُ الغافلين عن ذلك المعرِضين عن التفكر فيه بل منتظما لحكم جليلية ومصالحَ عظيمةٍ من جملتها أن يكون مداراً لمعايش العبادِ ومناراً يُرشدهم إلى معرفة أحوالِ المبدأ والمعادِ حسبما أَفْصحت عنه الرسلُ والكتبُ الإلهية كما تحققتَه مفصلاً والجملة بتمامها في حيز النصب بقول مقدر هو على تقدير كونِ الموصول نعتا لأولي الألباب استئنافٌ مبينٌ لنتيجة التفكرِ ومدلول الايات ناشئ مما سبق فإن النفسَ عند سماعِ تخصيصِ الآياتِ المنصوبةِ في خلق العالمِ بأولي الألباب ثم وصفَهم بذكر الله تعالَى والتفكرِ في محال الآياتِ تبقى مترقبةً لما يظهر منهم من آثارها وأحكامِها كأنَّه قيلَ فماذا يكونُ عند تفكرِهم في ذلك وماذا يترتب عليه من النتيجة فقيل يقولون كيت وكيت مما ينبئ عن وقوفهم على سر الخلقِ المؤدِّي إلى معرفة صدقِ الرسلِ وحقية الكُتب الناطقةِ بتفاصيل الأحكامِ الشرعيةِ على التفصيل الذي وقفت عليه هذا وأما جعلُه حالا من المستكنِّ في الفعل كما أطبقَ عليه الجمهورُ فمما لا يساعده النظمِ الكريمِ لما أن مَا في حيزِ الصِّلةِ وما هو قيدٌ له حقُّه أن يكون من مبادى

{رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا باطلا} “Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın” “Hâzâ” kelimesi, Allah Teâlâ'nın “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” kavlinde olduğu gibi bir nevi tazim içeren bir şekilde göklere ve yere işarettir. Müzekker kılınması, yaratmanın onlara taalluku itibarıyla o ikisinin “mahlûk” anlamında olmasındandır. “Bâtılan” ise ya mahzuf bir müekkit mastarın sıfatıdır ya da mef'ûlün bih'ten haldir; yani: “Sen bu eşsiz ve şanı yüce mahlukatı, bundan gafil olan ve onun üzerinde tefekkürden yüz çeviren kimselerin durumlarının hissettirdiği gibi hikmetten yoksun, maslahattan uzak, boş yere yaratmadın; bilakis kulların geçimlerine bir zemin ve tafsilatıyla tahkik ettiğin üzere peygamberlerin ve ilahi kitapların açıkça bildirdiği şekilde onları mebde ve mead hallerini bilmeye irşad eden bir meşale olmak gibi pek yüce hikmetleri ve büyük maslahatları içerecek şekilde yarattın.” Cümlenin tamamı, mevsulün “ulü'l-elbâb” için sıfat olması takdirinde, tefekkürün neticesini ve ayetlerin medlulünü açıklayan, önceki kısımdan neşet etmiş yeni bir başlangıç (istînâf) olan takdiri bir söz (kavl) sebebiyle nasb mahallindedir. Zira nefis, alemin yaratılışına konulan ayetlerin akıl sahiplerine tahsis edildiğini ve ardından onların Allah Teâlâ'yı zikretmekle ve ayetlerin mahalleri üzerinde tefekkürle nitelendiğini işittiğinde, onlardan sadır olacak tesirleri ve hükümleri bekler hale gelir; sanki şöyle denilmiştir: “Onlar bunu tefekkür ettiklerinde ne olur ve bundan ne gibi bir netice doğar?” Buna cevaben: “Şöyle şöyle derler” denilmiştir ki bu da, muttali olduğun tafsilat üzere şer'î hükümlerin teferruatını bildiren kitapların hakkaniyetini ve peygamberlerin sıdkını bilmeye ulaştıran yaratılış sırrına onların vakıf olduklarını haber verir. Durum bu iken, cumhurun ittifak ettiği üzere bunun fiildeki müstetir zamirden hal kılınmasına gelince; yüce nazım buna elverişli değildir. Zira sıla dahilindeki şeyler ve ona kayıt olan unsurlar,...

الحُكمِ الذي أُجريَ على الموصول ودواعي ثبوته له كذكرهم الله ﷿ في عامة أوقاتِهم وتفكرِهم فِى خَلْقِ السموات والأرض فإنهما مما يؤدي إلى اجتلاء تلك الآياتِ والاستدلالِ بها على المطلوب ولا ريب في أن قولَهم ذلك ليس من مبادى الاستدلال المذكورِ بل من نتائجه المترتبةِ عليه فاعتبارُه قيداً لما في حيّز الصلةِ مما لا يليق بشأن التنزيلِ الجليلِ نعم هو حال من ذلك على تقدير كونِ الموصولِ مرفوعاً أو منصوباً على المدح أو مرفوعاً على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف إذ لااشتباه في أن قولَهم ذلك من مبادى مدحِهم ومحاسنُ مناقبهم وفي إبراز هذا القولِ في معرض الحالِ دون الخبرِ إشعارٌ بمقارنته لتفكرهم من غيرِ تلعثمٍ وترددٍ في ذلكَ وقولُه تعالَى

...vakitlerinin tamamında Allah azze ve celle'yi zikretmeleri ve göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür etmeleri gibi mevsul üzerine icra edilen hükmün mebdelerinden ve onun kendisi için sübutunun gerekçelerinden olmalıdır; zira bu ikisi söz konusu ayetlerin keşfedilmesine ve onlarla matluba istidlal edilmesine vesile olan şeylerdir. Şüphe yok ki onların bu sözü mezkûr istidlalin mebdelerinden değil, bilakis ona terettüp eden neticelerindendir. Dolayısıyla bunun sıla dahilindeki şeye bir kayıt sayılması yüce vahyin şanına yakışmaz. Evet, mevsulün medih üzere merfû veya mensup olması yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olması takdirinde bundan hal olur; çünkü onların bu sözünün, kendilerinin övülmesinin mebdelerinden ve güzel menkıbelerinden olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Bu sözün haber olarak değil de hal makamında sunulmasında, bunda hiçbir tereddüt ve duraksama olmaksızın tefekkürlerine eşlik ettiğine dair bir hissettirme vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{سبحانك} أي تنزيهاً لك عما لا يليق بك من الأمور التي من جملتها خلق مالا حكمة فيه اعتراض مؤكدة لمضمون ما قبله وممهد لما بعده من قوله تعالى

{سبحانك} “seni tenzih ederiz!” Yani hikmetsiz şeyleri yaratmak da dahil olmak üzere sana yakışmayan şeylerden seni tenzih ederiz! [Bu ifade], öncesinin muhtevasını pekiştiren ve Allah Teâlâ'nın bundan sonraki şu kavline zemin hazırlayan bir ara cümledir (i'tirâz):

{فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} فإن معرفةَ سرِّ خلقِ العالمِ وما فيه من الحكمةِ البالغةِ والغايةِ الحميدةِ والقيامَ بما تقتضيه من الأعمال الصالحةِ وتنزيهَ الصانعِ تعالى عن العبث من دواعي الاستعاذة مما يَحيق بالمُخلِّين بذلك من وجهين أحدُهما الوقوفُ على تحقق العذابِ فالفاءُ لترتيبِ الدعاءِ عَلَى ما ذُكر والثاني الاستعدادُ لقبول الدعاءِ فالفاءُ لترتيب المدعوِّ أعني الوقايةَ على ذلك كأنه قيل وإذ قد عرَفنا سرَّك وأطعنا أمرَك ونزّهناك عما لا ينبغي فقِنا عذابَ النارِ الذي هو جزاءُ الذين لا يعرِفون ذلك

{فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “bizi ateşin azabından koru!” Zira alemin yaratılış sırrını, ondaki üstün hikmeti ve övgüye layık gayeyi bilmek, bunun gerektirdiği salih amelleri yerine getirmek ve Yaratıcı Teâlâ'yı abes iş yapmaktan tenzih etmek, bunu terk edenlerin başına gelecek şeyden [Allah'a] sığınmanın iki cihetten gerekçesidir: Birincisi azabın kesinliğine vakıf olmaktır; dolayısıyla fâ harfi duanın mezkûr hususlara terettüp etmesi içindir. İkincisi ise duanın kabulüne istidattır; bu durumda fâ harfi talep edilen şeyin yani korunmanın buna terettüp etmesi içindir. Sanki şöyle denilmiştir: “Mademki senin sırrını bildik, emrine itaat ettik ve seni layık olmayan şeylerden tenzih ettik, öyleyse bunu bilmeyenlerin cezası olan ateş azabından bizi koru!”

{رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النار فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} مبالغةٌ في استدعاء الوقايةِ وبيانٌ لسببه وتصديرُ الجملةِ بالنداء للمبالغةِ في التضرعِ والجُؤار وتأكيدُها لإظهار كمالِ اليقينِ بمضمونها والإيذانِ بشدة الخوفِ وإظهارُ النارِ في موضع الإضمارِ لتهويلِ أمرِها وذكرُ الإدخالِ في مورد العذابِ لتعيين كيفيتِه وتبيينِ غاية فظاعتِه قال الواحدي للإخزاء معانٍ متقاربةٌ يقال أخزاه الله أي أبعده وقيل أهانه وقيل أهلكه وقيل فضحه قال ابن الأنباري الخزيُ لغةً الهلاكُ بتلف أو بانقطاع حجةٍ أو بوقوع في بلاء والمعنى فقد أخزيته خِزياً لا غايةَ وراءَه كقولهم من أدرك مرعى الضمان فقد أدرك أي المرعى الذي لا مرى على بعدَه وفيه من الإشعار بفظاعة العذاب الروحاني مالا يخفى وقولُه تعالى

{رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النار فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ} “Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil rüsvay etmişsindir.” Korunma talebinde mübalağa ve onun sebebinin beyanıdır. Cümlenin nida ile başlatılması yalvarma ve yakarışta mübalağa içindir; tekit edilmesi ise muhtevasına olan tam yakîni ortaya koymak ve korkunun şiddetini bildirmek içindir. Zamir makamında ateşin açıkça zikredilmesi onun durumunu dehşetli kılmak içindir; azap makamında “idhal”in (içine sokmanın) zikredilmesi ise keyfiyetini tayin etmek ve fecaatinin son noktasını açıklamak içindir. Vâhidî şöyle der: “İhzâ (rezil etme) lafzının birbirine yakın anlamları vardır: 'Ahzâhullâh' denir; yani Allah onu uzaklaştırdı, zelil kıldı, helak etti yahut rezil rüsvay etti demektir.” İbnü'l-Enbârî de: “Hizy lügatte telef olmakla, delilin tükenmesiyle veya bir belaya uğramakla helak olmaktır” demiştir. Mana şöyledir: “Onu arkasında öte bir sınır bulunmayan bir rezilliğe uğratmışsındır”; nitekim “Daman otlağına ulaşan kimse, ötesinde hiçbir otlağın bulunmadığı nihai otlağa ulaşmıştır” sözü de böyledir. Bunda ruhani azabın fecaatine dair gizli kalmayacak bir hissettirme vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ} تذييلٌ لإظهار نهايةِ فظاعةِ حالِهم ببيان خلودِ عذابِهم بفُقدان من ينصُرهم ويقوم بتخليصهم وغرضُهم تأكيدُ الاستدعاءِ ووضعُ الظالمين موضعَ ضميرِ المُدخَلين لذمهم والإشعارِ بتعليل دخولِهم النارَ بظلمهم ووضعِهم الأشياءَ في غير مواضعِها وجمعُ الأنصارِ بالنظر إلى جمع الظالمين أي ما لظالم من الظالمين نصيرٌ من الأنصار والمرادُ به من ينصُر بالمدافعة والقهر فليس في الآية دِلالةٌ على نفي الشفاعةِ على أن المرادَ بالظالمين هم الكفارُ

{وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” Kendilerine yardım edip onları kurtarmaya kalkışacak birinin bulunmaması sebebiyle azaplarının ebediliğini beyan ederek hallerinin son derece fecaatini ortaya koyan bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir). Maksatları talebi tekit etmektir. Ateşe sokulanların zamiri yerine “zalimler” kelimesinin konulması onları yermek ve şeyleri yerli yerine koymayıp zulmetmeleri sebebiyle ateşe girmelerinin illetini hissettirmek içindir. “Ensâr” kelimesinin çoğul kılınması, zalimlerin çoğul olmasına nazarandır; yani zalimlerden hiçbir zalim için yardımcılardan hiçbir yardımcı yoktur. Bundan murat ise müdafaa ve galebe yoluyla yardım eden kimsedir; dolayısıyla zalimlerden muradın kafirler olduğu kabul edilse bile ayette şefaati nefyetmeye dair bir delalet yoktur.

{رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِياً يُنَادِى للإيمان} حكايةٌ لدعاء آخرَ لهم مبنيٌّ على تأملهم في الدليل السمعيِّ بعد حكايةِ دعائِهم السابقِ البمنى على التفكر في الأدلة العقليةِ وتصديرُ مقدمةِ الدعاءِ بالنداء لإظهار كمالِ الضراعةِ والابتهال

{رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِياً يُنَادِى للإيمان} “Rabbimiz! Şüphesiz biz imana çağıran bir davetçiyi işittik” Aklî deliller üzerinde tefekkür etmeye dayalı önceki dualarının nakledilmesinden sonra, naklî delili düşünmelerine dayalı bir başka dualarının naklidir. Dua mukaddimesinin nida ile başlatılması tam bir yakarış ve yalvarışı ortaya koymak içindir.

١٩٤ - آل عمران والتأكيدُ للإيذان بصدور المقالِ عنهم بوفور الرغبةِ وكمالِ النشاطِ والمرادُ بالنداء الدعاءُ وتعديتُهما بإلى لتضمُّنهما معنى الإنهاء وباللام لاشتمالهما على معنى الاختصاص والمراد بالمنادى الرسول ﷺ وتنوينُه للتفخيم وإيثارُه على الداعي للدلالة على كمال اعتنائِه بشأن الدعوةِ وتبليغِها إلى الداني والقاصي لما فيه من الأيذان برفع الصوت وينادى صفةٌ لمنادياً عند الجمهورِ كما في قولك سمعتُ رجلاً يقول كيت وكيت ولو كان معرفةً لكان حالاً منه كما إذا قلت سمعت زيداً يقول الخ ومفعولٌ ثانٍ لسمعنا عند الفارسي وأتباعِه وهذا أسلوبٌ بديعٌ يُصار إليه للمبالغة في تحقيق السماعِ والإيذانِ بوقوعه بلا واسطةٍ عند صدورِ المسموعِ عن المتكلم وللتوسل إلى تفصيله واستحضارِ صورتِه وقد اختص النظمُ الكريمُ بمزية زائدةٍ على ذلك حيث عبَّر عن المسموع منه بالمنادي ثم وصف بالنداء للإيمان على طريقة قولك سمعت متكلماً يتكلم بالحِكمة لما أنَّ التفسيرَ بعدَ الإبهامِ والتقييدَ بعد الإطلاقِ أوقعُ عند النفسِ وأجدرُ بالقبول وقيل المنادي القرآنُ العظيمُ

194 - Âl-i İmrân Tekit ise sözün kendilerinden büyük bir arzu ve tam bir şevkle sadır olduğunu bildirmek içindir. Nidadan murat davettir; “ilâ” ile geçişli kılınmaları ulaştırma manasını tazammun etmesinden, “lâm” ile kılınmaları ise tahsis manasını içermesindendir. Çağırandan (münâdî) murat Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; nekrelik tenvini tazim içindir. “Dâî” (davetçi) yerine onun tercih edilmesi, ses yükseltmeyi hissettirmesi sebebiyle davet işine ve onu yakına ve uzağa tebliğ etmeye gösterdiği tam ihtimama delalet etmesi içindir. “Yunâdî” cumhura göre “münâdiyen”in sıfatıdır; tıpkı “Filan ve filan şeyi söyleyen bir adam işittim” demen gibi. Eğer marife olsaydı, “Zeyd'i şöyle söylerken işittim” demendeki gibi ondan hal olurdu. Fârisî ve ona tabi olanlara göre ise “semi'nâ” fiilinin ikinci mef'ulüdür. Bu, işitmenin tahkikinde mübalağa yapmak, işitilen şeyin konuşandan sadır olduğunda vasıtasız olarak gerçekleştiğini bildirmek, onu tafsil etmeye ve suretini zihinde canlandırmaya vesile kılmak için başvurulan eşsiz bir üsluptur. Yüce nazım buna ilaveten üstün bir meziyet daha kazanmıştır; zira kendisinden işitilen kimseyi “çağıran” (münâdî) diye ifade etmiş, sonra da “hikmetle konuşan bir konuşmacı işittim” sözündeki usulle “imana çağıran” şeklinde nitelemiştir. Çünkü kapalılıktan sonra açıklama ve mutlaklıktan sonra kayıt altına alma nefiste daha etkili ve kabule daha şayandır. Çağıranın yüce Kur'an olduğu da söylenmiştir.

{أنْ آمِنُوا} أي آمنوا على أن أن تفسيريةٌ أو بأنْ آمِنوا على أنها مصدريةٌ

{أنْ آمِنُوا} “şöyle ki: İman edin...” “En” harfinin tefsîriyye olması takdirinde “İman edin!” [demektir]; masdariyye olması takdirinde ise “İman etmeniz için [çağıran]” demektir.

{بِرَبّكُمْ} بما لكم ومتولى أموركم ومبلغكم ومبلِّغِكم إلى الكمال وفي إطلاق الإيمان ثم قييده تفخيم لشأنه

{بِرَبّكُمْ} “Rabbinize...” [Yani] Sahibinize, işlerinizi üstlenen ve sizi kemale erdiren Zat'a... İmanın önce mutlak bırakılıp sonra kayıtlanmasında onun şanını yüceltme vardır.

{فآمنا} أي فامتثلنا بأمره وأجبنا نداءَه

{فآمنا} “Biz de hemen iman ettik.” Yani onun emrine uyduk ve çağrısına icabet ettik.