{درجات عِندَ الله} أي طبقاتٌ متفاوتةٌ في علمه تعالى وحُكمِه شُبِّهوا في تفاوت الأحوالِ وتبايُنِها بالدرجات مبالغةً وإيذاناً بأن بينهم تفاوتاً ذاتياً كالدرجات أو ذوو درجاتٍ
{درجات عِندَ الله} “...Allah katında derece derecedirler.” Yani O Teâlâ'nın ilminde ve hükmünde farklı mertebelerdedirler. Durumlarının farklılığı ve zıtlığı, mübalağa amacıyla ve aralarında dereceler gibi zatî bir farklılık bulunduğunu yahut derece sahipleri olduklarını bildirmek için derecelere benzetilmiştir.
{والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} من الأعمال ودرجاتِها فيجازيهم بحسبها
{والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.” Amellerini ve derecelerini hakkıyla görendir; dolayısıyla onlara bunun karşılığını verir.
{لَقَدْ مَنَّ الله} جوابُ قسمٍ محذوفٍ أيْ والله لقد من أي أنعم
{لَقَدْ مَنَّ الله} “Andolsun ki Allah büyük bir lütufta bulunmuştur...” Mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani “Vallahi andolsun ki Allah lütufta bulunmuş”, yani nimet vermiştir:
{عَلَى المؤمنين} أي من قومه ﵇
{عَلَى المؤمنين} “...müminlere...” Yani [Peygamber] aleyhisselâm'ın kavminden olan [müminlere],
{إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مّنْ أَنفُسِهِمْ} أي من نسبَهم أو من جنسهم عربياً مثلَهم ليفقهوا كلامه بسهولة ويكونوا واقفين على حاله في الصدق والأمانةِ مفتخرين به وفي ذلك شرف لهم عظيم قال الله تعالَى وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَّكَ وَلِقَوْمِكَ وقرئ من أنفسهم أي أشرفهم فإنه عليه السلام
{إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مّنْ أَنفُسِهِمْ} “...kendi içlerinden onlara bir elçi göndermekle.” Sözünü kolayca anlasınlar, onun doğruluk ve güvenilirlikteki durumunu yakından bilsinler ve onunla iftihar etsinler diye kendi neseplerinden veya kendi cinslerinden, kendileri gibi Arap olan [bir elçi göndermekle lütufta bulunmuştur]. Bunda onlar için büyük bir şeref vardır. Nitekim Allah Teâlâ: {وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَّكَ وَلِقَوْمِكَ} “Şüphesiz o [Kur'an], senin için de kavmin için de bir şereftir” buyurmuştur. “Min enfesihim” (مِنْ أَنْفَسِهِمْ - fethalı fâ ile) şeklinde de okunmuştur; yani onların en şereflisinden demektir. Çünkü o aleyhisselâm:
١٦٥ - آل عمران
165 - Âl-i İmrân
كان من أشرف قبائلِ العرب وبطونها وقرئ لَمِنْ منِّ الله على المؤمنين إذ بعث الخ على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ أي منُّه إذ بعث الخ أو على أن إذ في محلِ الرفعِ على الابتداء بمعنى لَمِنْ منِّ الله على المؤمنين من وقتُ بعثِه وتخصيصُهم بالامتنان مع عموم نعمةِ البعثةِ للأسود والأحمرِ لما مرّ من مزيد انتفاعِهم بها وقوله تعالى مّنْ أَنفُسِهِمْ متعلقٌ بمحذوف وقع صفة لرسولاً أي كائناً من أنفسهم وقوله تعالى
Arapların en şerefli kabile ve kollarındandı. “Lemin minnetillâhi ale'l-mü'minîne iz bease...” şeklinde mahzuf bir mübtedanın haberi olarak; yani “O'nun lütfu, gönderdiği zamandır...” takdirinde yahut “iz” edatının ibtida makamında ref mahallinde olmasıyla “Allah'ın müminlere lütfu, onu gönderdiği vakittendir” manasında da okunmuştur. Peygamber olarak gönderilme nimetinin siyahı ve beyazıyla herkese şamil olmasına rağmen minnetin müminlere tahsis edilmesi, daha önce geçtiği üzere onların bundan daha fazla istifade etmelerinden dolayıdır. Allah Teâlâ'nın “min enfusihim” (مّنْ أَنفُسِهِمْ) kavli, “resûlen” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “kendi içlerinden olan bir elçi” demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{يَتْلُو عَلَيْهِمْ آياته} صفةٌ أخرى أي يتلو عليهم القرآن بعدما كانوا أهلَ جاهليةٍ لم يطرُق أسماعَهم شيءٌ من الوحي
{يَتْلُو عَلَيْهِمْ آياته} “onlara O'nun ayetlerini okuyan...” diğer bir sıfattır. Yani daha önce kulaklarına hiçbir vahiy ulaşmamış bir cahiliye ehli iken onlara Kur'an'ı okuyan [bir elçi].
{وَيُزَكّيهِمْ} عطفٌ على يتلو أي يطهرهم من دنس الطبائعِ وسوءِ العقائدِ وأوضارِ الأوزار
{وَيُزَكّيهِمْ} “ve onları arındıran...” “Yetlû” fiiline matuftur. Yani onları tabiatların kirinden, kötü inançlardan ve günahların pasından temizleyen [bir elçi].
{وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة} أي القرآنَ والسنةَ وهو صفةٌ أُخْرَى لرسولاً مترتبةٌ في الوجودِ عَلَى التِّلاوةِ وإنَّما وَسَّطَ بينَهُما التزكيةَ التي هي عبارةٌ عن تكميل النفس بحسب القوةِ العمليةِ وتهذيبِها المتفرِّعِ عَلَى تكميلِهَا بحسبِ القوةِ النظريةِ الحاصلِ بالتعليمِ المترتبِ على التلاوة للإيذانِ بأنَّ كلَّ واحدٍ من الأمورِ المترتبةِ نعمةٌ جليلةٌ على حيالِهَا مستوجبةٌ للشكرِ فَلَو رُوعِي ترتيبَ الوجودِ كما في قوله تعالى رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ يتلو عَلَيْهِمْ آياتك وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة وَيُزَكّيهِمْ لتبادر إلى الفهم عدُّ الجميعِ نعمةً واحدةً وهو السرُّ في التعبير عن القرآن بالآياتِ تارة وبالكتاب والحكمة أخرى رمزاً إلى أنَّه باعتبارِ كلِّ عنوانٍ نعمةٌ عَلى حدة ولا يقدحُ في ذلك شمولُ الحكمةِ لِمَا في مطاوي الأحاديثِ الكريمةِ من الشرائع كما سلف في سورة البقرة
{وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة} “onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten...” Yani Kur'an'ı ve sünneti [öğreten bir elçi]. Bu da “resûlen” kelimesinin varlık düzeninde tilavetten sonra gelen bir diğer sıfatıdır. Amelî güç bakımından nefsin olgunlaştırılması ve tilavete terettüp eden talim ile elde edilen nazarî güç bakımından nefsin olgunlaştırılmasına dayanan nefis terbiyesinden ibaret olan tezkiyenin bu ikisi arasına yerleştirilmesi; terettüp eden bu hususların her birinin başlı başına şükrü gerektiren yüce bir nimet olduğunu bildirmek içindir. Eğer Allah Teâlâ'nın {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ يتلو عَلَيْهِمْ آياتك وَيُعَلّمُهُمُ الكتاب والحكمة وَيُزَكّيهِمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine senin ayetlerini okuyan, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğreten ve onları arındıran bir elçi gönder” kavlinde olduğu gibi varlık sırası gözetilseydi, zihne bunların hepsinin tek bir nimet sayıldığı intibaı gelirdi. Kur'an'ın bir yerde ayetler, başka bir yerde Kitap ve hikmet olarak ifade edilmesinin sırrı da budur; bu da her bir unvan itibarıyla onun müstakil bir nimet olduğuna işarettir. Hikmetin, Bakara Suresi'nde geçtiği üzere, hadis-i şeriflerin ihtiva ettiği şeriatları da kapsaması buna engel teşkil etmez.
{وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ} أي من قبلِ بعثتِه ﵇ وتزكيته وتعليمِه
{وَإِن كَانُواْ مِن قَبْلِ} “Daha önce [onlar]... idiler” yani onun (aleyhisselâm) gönderilmesinden, arındırmasından ve öğretmesinden önce,
{لَفِى ضلال مُّبِينٍ} أي بيِّن لا ريبَ في كونه ضلالاً وإنْ هي المخففةُ من المثقلة وضميرُ الشأنِ محذوفٌ واللامُ فارقةٌ بينها وبين النَّافيةِ والظرفُ الأولُ لغوٌ متعلقٌ بكان والثاني خبرُها وهي مع خبرها خبرٌ لأن المخففة التي حُذف اسمُها أعني ضميرَ الشأن وقيل هي نافيةٌ واللامُ بمعنى إلا أي وما كانوا من قبل إِلَاّ فِى ضلال مُّبِينٍ وأيا ما كان فالجملةُ إِمَّا حالٌ منَ الضميرِ المنصوب في يعلمهم أو مستأنفةٌ وعلى التقديرين فهي مبيِّنة لكمال النعمةِ وتمامِها
{لَفِى ضلال مُّبِينٍ} “apaçık bir sapıklık içinde...” yani sapıklık olduğunda şüphe bulunmayan açık [bir dalalet içinde idiler]. “İn” (إِنْ), şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe); zamîru'ş-şa'n mahzuftur; lam harfi ise onunla nâfiye (olumsuzluk eki) arasını ayıran [fârika]dır. Birinci zarf “kâne” fiiline taalluk eden lağvdır; ikincisi ise onun haberidir. “Kâne” fiili haberiyle birlikte, ismi yani zamîru'ş-şa'nı hazfedilmiş olan muhaffefe “in”in haberidir. Bir rivayete göre ise olumsuzluk bildirir (nâfiye), lam da “illâ” manasındadır; yani “Daha önce apaçık bir sapıklıktan başka bir halde değildiler” demektir. Hangisi olursa olsun cümle, ya “yuallimuhum” fiilindeki mansub zamirden hâldir yahut müste'nefedir; her iki takdirde de nimetin kemalini ve tamamını beyan etmektedir.
{أَوَ لَمَّا أصابتكم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أنى هذا} كلامٌ مبتدأ مَسوقٌ لإبطال بعضِ ما صدرَ عنهُم من الظنون الفاسدةِ والأقاويلِ الباطلةِ الناشئةِ منها إثرَ إبطالِ بعضٍ آخرَ منها والهمزةُ للتقريع والتقريرِ والواو عاطفةٌ لمدخولها على محذوف قبلها ولما ظرف لقلتم مضافٌ إلى ما بعده وقد أَصَبْتُمْ في محلِ الرفعِ على أنه صفةٌ لمصيبة والمرادُ بها ما أصابهم يومَ أحدٍ من قتل سبعين منهم وبمِثْليها ما أصاب المشركين يومَ بدرٍ من قتلِ سبعين منهم وأسر سبعين وأنى هذا مقولُ قلتم وتوسيطُ الظرفِ وما يتعلق به بينه وبين الهمزةِ مع أنه المقصودَ إنكارُه والمعطوفُ بالواو حقيقةً لتأكيد النكيرِ وتشديد التقريعِ فإن فعلَ القبيحِ في غيره وقتِه أقبحُ والإنكارَ على فاعله أدخلُ والمعنى أحين أصابكم من المشركين نصفُ ما قد أصابهم منكم قبل ذلك جزِعتم وقلتم من أين أصابنا هذا وقد تقدم الوعدُ بالنصر على توجيه الإنكارِ والتقريعِ إلى صدور ذلك القولِ عنهم في
{أَوَ لَمَّا أصابتكم مُّصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مّثْلَيْهَا قُلْتُمْ أنى هذا} “İki katını [onların başına] getirdiğiniz bir musibet size isabet edince: 'Bu nereden geldi?' mi dediniz?” Bunlardan kaynaklanan bazı fasit zanları ve batıl sözleri iptal ettikten hemen sonra, onlardan sadır olan diğer bazılarını da iptal etmek üzere getirilmiş yeni bir kelamdır. Baştaki hemze kınama ve ikrar (itiraf ettirme) içindir. Vav harfi ise dahil olduğu kısmı kendisinden önceki mahzuf bir ifadeye atfetmektedir. “Lümmâ” (لَمَّا) edatı, “kulte” fiilinin zarfı olup sonrasına muzaftır. {قَدْ أَصَبْتُمْ} ifadesi, “musibet” kelimesine sıfat olarak ref mahallindedir. Musibetten kasıt, Uhud günü onlardan yetmiş kişinin öldürülmesiyle başlarına gelen durumdur. “Misleyn” (iki katı) ile kastedilen ise Bedir günü müşriklerin başına gelen yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir edilmesidir. {أنى هذا} sözü ise “kulltum” fiilinin mekulüdür (söylenen sözdür). İnkâr edilmesi asıl kastedilen ve hakikatte vav ile matuf olan fiil ile hemze arasına zarfın ve ona taalluk eden şeylerin sokulması; inkârı pekiştirmek ve kınamayı şiddetlendirmek içindir. Zira çirkin fiilin kendi vakti dışındaki zamanda işlenmesi daha çirkindir ve failini inkâr etmek daha yerindedir. Mana şudur: Müşriklerden, daha önce sizin onlara isabet ettirdiğinizin yarısı kadar bir şey size isabet ettiği vakit mi feryat edip 'Daha önce zafer vadedilmişken bu bize nereden isabet etti?' dediniz? Bu, inkâr ve kınamanın özellikle o vakitte
ذلك الوقتِ خاصة بناءً على عدم كونِه مَظِنةً له داعياً إليه بل على كونه داعياً إلى عدمه فإن كونَ مصيبةِ عدوِّهم ضعفَ مصيبتِهم مما يُهوِّن الخطْبَ ويورث السَّلْوةَ أو أفعلتم ما فعلتم ولما أصابتكم غائلته أنى هذا على توجيه الإنكارِ إلى استبعادهم الحادثةَ مع مباشرتهم لسببها وتذكيرُ اسمِ الإشارةِ في أنى هذا مع كونه إشارةً إلى المصيبة ليس لكونها عبارةً عن القتل ونحوِه بل لما أن إشارتَهم ليست إلا إلى ما شاهدوه في المعركة من حيث هو هو من غيرِ أنْ يخطُر ببالِهم تسميتُه باسمٍ ما فضلاً عن تسميته باسم المصيبةِ وإنما هي عند الحكاية وقوله ﷿
onlardan böyle bir sözün sadır olmasına yöneltilmesine dayanmaktadır. Çünkü o vakit, bu söze bir zemin ve onu sevk eden bir sebep değil, bilakis söylenmemesini gerektiren bir durumdur; zira düşmanın musibetinin kendi musibetlerinin iki katı olması, hadiseyi hafifleten ve teselli veren hususlardandır. Yahut [mana şöyledir]: Siz yapacağınızı yaptınız da felaketi size isabet edince mi 'Bu nereden geldi?' dediniz? Bu da, inkârın, sebebini bizzat işledikleri halde hadiseyi uzak görmelerine yöneltilmesine dayanır. {أنى هذا} ifadesindeki işaret isminin, musibete işaret etmesine rağmen müzekker getirilmesi; onun öldürülme ve benzeri kelimelerle ifade edilmesinden değil, işaretlerinin bizzat savaşta müşahede ettikleri hadiseye, onun herhangi bir isimle ve bilhassa musibet ismiyle adlandırılması akıllarına gelmeksizin sadece o hadisenin bizzat kendisine olmasındandır; adlandırma ise ancak nakil esnasında olmuştur. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:
{قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} أمرٌ لرسول الله ﷺ بأن يُجيب عن سؤالهم الفاسد إثر تحقيق فساد بالإنكار والتقريع ويبكتهم أن ما نالهم إنما نالهم من جهتهم بتركهم المركزَ وحِرصِهم على الغنيمة وقيل باختيارهم الخروجَ من المدينة ويأباه أن الوعدَ بالنصر كان بعد ذلك كما ذكر عند قوله تعالى وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ الآية وأن عملَ النبيِّ ﷺ بموجبه قد رَفَع الخطرَ عنه وخفف جنايتَهم فيه على أن اختيارَ الخروجِ والإصرارَ عليه كان ممن أكرمهم الله تعالى بالشهادة يومئذ وأين هم من التفوّه بمثل هذه الكلمة وقيل بأخذهم الفداءَ يوم بدر قبل أن يُؤذَن لهم والأولُ هو الأظهرُ الأقوى وإنما يعضُده توسيطُ خطابِ الرسول ﷺ بين الخِطابين المتوجهَيْن إلى المؤمنين وتفويضُ التبكيتِ إليه ﵇ فإن توبيخَ الفاعل على الفعل إذا كان ممن نهاه عنه كان أشدَّ تأثيراً
{قُلْ هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} “De ki: 'O, kendi tarafınızdandır.'” İnkâr ve kınama yoluyla fasitliği ortaya konduktan hemen sonra, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların fasit sorularına cevap vermesi ve başlarına gelen şeyin; mevziyi terk etmeleri ve ganimet hırsları sebebiyle bizzat kendi taraflarından geldiğini bildirerek onları susturması (tebkît) için bir emirdir. Medine'den çıkmayı tercih etmelerinden dolayı olduğu da söylenmiştir; fakat zafer vaadinin Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} ayetinde zikredildiği üzere bundan sonra gelmiş olması ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu tercihe göre amel etmesinin tehlikeyi ortadan kaldırıp bu konudaki günahlarını hafifletmiş olması bu görüşü reddeder. Kaldı ki çıkmayı tercih edip bunda ısrar edenler, o gün Allah Teâlâ'nın kendilerini şehadetle şereflendirdiği kimselerdir; nerede kaldı ki onlar böyle bir söz söylesinler! Bedir günü kendilerine izin verilmeden önce fidye almaları sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş en açık ve en kuvvetli olanıdır. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitabın müminlere yönelen iki hitap arasına yerleştirilmesi ve susturmanın ona (aleyhisselâm) havale edilmesi de bunu destekler. Zira faili fiilinden dolayı azarlamak, o fiili kendisine yasaklayan kimseden geldiğinde çok daha tesirli olur.
{إِنَّ الله على كُلّ شىء قَدِيرٌ} ومن جملته النصرُ عند الطاعةِ والخِذلانُ عند المخالفةِ وحيث خرجتم عن الطاعة أصابكم منه تعالى ما أصابكم والجملةُ تذييلٌ والجُملة تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلَها داخلٌ تحت الأمرِ
{إِنَّ الله على كُلّ شىء قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” İtaat anında zafer vermek ve muhalefet anında yardımsız bırakmak da buna dahildir. Siz itaatten çıktığınız vakit O Teâlâ'dan başınıza gelenler geldi. Bu cümle, kendisinden önceki ifadenin manasını pekiştiren ve emir kapsamına giren bir tezyildir (tamamlayıcı cümledir).
{وَمَا أصابكم} رجوعٌ إلى خطاب المؤمنين إثرَ خطابِه ﵇ بسر يقتضيه وإرشادٌ لهم إلى طريق الحق فيما سألوا عنه وبيانٌ لبعض ما فيه من الحكم والمصالحِ ودفعٌ لما عسى أن يُتوهمَ من قولِه تعالى هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ من استقلالهم في وقوع الحادثةِ والعدولُ عن الإضمار إلى ما ذكر للتهويل وزيادةِ التقريرِ ببيان وقتِه بقوله تعالى
{وَمَا أصابكم} “Başınıza gelen...” gerektirdiği bir sır sebebiyle ona (aleyhisselâm) olan hitaptan sonra tekrar müminlere hitaba dönüştür; sordukları şey hususunda onları hak yola irşattır, onda bulunan bazı hikmet ve maslahatların beyanıdır ve Allah Teâlâ'nın {هُوَ مِنْ عِندِ أَنْفُسِكُمْ} kavlinden hadisenin meydana gelmesinde onların müstakil olduklarına dair zannedilebilecek vehmi defetmektir. Zamir yerine açık isme dönülmesi korkuyu artırmak ve Allah Teâlâ'nın şu kavliyle vaktini beyan ederek teyidi ziyadeleştirmek içindir:
{يَوْمَ التقى الجمعان} أي جمعُكم وجمعُ المشركين
{يَوْمَ التقى الجمعان} “İki topluluğun karşılaştığı gün...” yani sizin topluluğunuz ile müşriklerin topluluğu.
{فَبِإِذْنِ الله} أي فهو كائن بقضائه وتخليتِه الكفارَ سُمّيَ ذلك إذناً لكونها من لوازمه
{فَبِإِذْنِ الله} “...işte [o], Allah'ın izniyledir.” Yani O'nun kaza ve kaderiyle ve kâfirleri serbest bırakmasıyla vaki olmuştur. Onun gereklerinden olması sebebiyle buna izin denilmiştir.
{وَلِيَعْلَمَ المؤمنين} عطفٌ على قوله تعالى فَبِإِذْنِ الله عطفَ المسبَّب على السَّببِ والمرادُ بالعلم التمييزُ والإظهارُ فيما بين الناسِ
{وَلِيَعْلَمَ المؤمنين} “Ve müminleri bilmesi (ortaya çıkarması) içindir.” Allah Teâlâ'nın {فَبِإِذْنِ الله} kavline, müsebbebin sebebe atfedilmesi kabilinden bir atıftır. İlimden kasıt, insanlar arasında ayırt etmek ve açığa çıkarmaktır.
{وَلِيَعْلَمَ الذين نَافَقُواْ} عطف على ما قبله من مثله وإعادةُ الفعل لتشريف المؤمنين وتنزيهِهم عن الانتظام في قرن المنافقين وللإيذان باختلاف حالِ العلم بحسب التعلقِ بالفريقين فإنه متعلقٌ بالمؤمنين على نهج تعلقِه السابقِ وبالمنافقين على وجه جديدٍ وهو السرُّ في إيراد الأولِين بصيغة اسمِ الفاعلِ المنبئةِ عن الاستمرار والآخِرين بموصول صِلتُه فعلٌ دالٌ على الحدث والمعنى وما
{وَلِيَعْلَمَ الذين نَافَقُواْ} “Ve münafıklık edenleri de bilmesi (ortaya çıkarması) içindir.” Benzeri olan önceki ifadeye atıftır. Fiilin tekrar edilmesi, müminleri şereflendirmek, onları münafıklarla aynı kefeye girmekten tenzih etmek ve iki gruba taalluku bakımından ilmin hâlinin farklılığını bildirmek içindir; zira ilim müminlere önceki taalluk tarzı üzere taalluk ederken münafıklara yeni bir vecihle taalluk etmektedir. Birincilerin süreklilik bildiren ism-i fâil sigasıyla, sonrakilerin ise hudûsa (yeniden meydana gelmeye) delalet eden fiil sılasına sahip ismi mevsulle zikredilmesinin sırrı da budur. Mana şudur: O gün
أصابكم يومئذ فهو كائن لتمييز الثابتين على الإيمان والذين أظهروا النفاقَ
başınıza gelen şey, iman üzere sebat edenler ile nifakı açığa vuranları ayırt etmek için vaki olmuştur.
{وَقِيلَ لَهُمْ} عطفٌ على نافقوا داخلٌ معه في حيزِ الصلةِ أو كلامٌ مبتدأ قال ابن عباس ﵄ هم عبد الله بن أُبي وأصحابُه حيث انصرفوا يوم أحُدٍ عن رسول الله ﷺ فقال لهم عبدُ اللَّه بنُ عمرو بنِ حرامٍ أذكركم الله أن لاتخذلوا نبيَّكم وقومَكم ودعاهم إلى القتال وذلك قوله تعالى
{وَقِيلَ لَهُمْ} “Onlara denildiği zaman...” “Nâfekû” fiiline matuf olup onunla birlikte sıla dairesine dahildir yahut müstakil bir kelamdır. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Onlar, Uhud günü Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri dönüp ayrıldıklarında Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarıdır. Bunun üzerine Abdullah b. Amr b. Harâm onlara: 'Peygamberinizi ve kavminizi yardımsız bırakmamanız hususunda size Allah'ı hatırlatırım' dedi ve onları savaşmaya çağırdı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله أَوِ ادفعوا} قال السدي ادفعوا عنا العدوَّ بتكثير سوادِنا إن لم تقاتلوا معنا وقيل أو ادفعوا عن أهلكم وبلدِكم وحريمِكم إن لم تقاتلوا في سبيلِ الله تعالى وتركُ العطفِ بين تعالَوْا وقاتِلوا لما أن المقصودَ بهما واحد وهو الثاني وذِكْرُ الأولِ توطئةٌ له وترغيبٌ فيه لما فيهِ منَ الدَلالة على التظاهر والتعاون
{تَعَالَوْاْ قَاتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله أَوِ ادفعوا} “Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın.” Süddî şöyle demiştir: 'Bizimle birlikte savaşmıyorsanız kalabalığımızı artırarak düşmanı bizden savın.' Şöyle de denilmiştir: 'Eğer Allah Teâlâ yolunda savaşmıyorsanız ailenizi, beldenizi ve mahreminizi savunun.' 'Teâlev' ile 'kâtilû' arasında atfın terk edilmesi, ikisinden kastedilenin bir yani ikincisi olması sebebiyledir; birincinin zikredilmesi ise dayanışma ve yardımlaşmaya delalet ettiğinden ona bir hazırlık ve teşviktir.
{قَالُواْ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال ينسحبُ عليه الكلام كأنه قيل فماذا صنعوا حين خُيِّروا بين الخَصْلتين المذكورتين فقيل قالوا
{قَالُواْ} “Dediler ki...” sözün akışının gerektirdiği bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki 'Zikredilen iki seçenek arasında muhayyer bırakıldıklarında ne yaptılar?' denilmiş, [buna karşılık] 'Dediler ki...' buyrulmuştur.
{لَوْ نَعْلَمُ قِتَالاً لاتبعناكم} أي لو نُحسِن قتالاً ونقدِر عليه وإنما قالوه دغَلاً واستهزاءً وإنما عبّر عن نفي القدرة على القتال بنفي العِلم به لما أن القدرةَ على الأفعال الاختياريةِ مستلزِمةٌ للعلم بها أو لو نعلم ما يصِحُّ أن يسمَّى قِتالاً لاتبعناكم ولكن ما أنتم بصدده ليس بقتال أصلاً وإنما هو إلقاءُ النفسِ إلى التهلُكة وفي جعلهم التالي مجردَ الاتباعِ دون القتالِ الذي هو المقصودُ بالدعوة دليلٌ على كمال تثبيطهم عن القتال حيث لا ترضى نفوسُهم بجعله تالياً لمقدَّم مستحيلِ الوقوعِ
{لَوْ نَعْلَمُ قِتَالاً لاتبعناكم} “Eğer savaşmayı bilseydik mutlaka size uyardık.” Yani eğer savaşmayı iyi bilseydik ve buna güç yetirebilseydik [uyardık]. Bunu sadece hile ve alay olsun diye söylediler. Savaşa güç yetiremeyişi savaş bilgisini nefyetmekle ifade etmeleri; ihtiyarî fiillere güç yetirmenin onları bilmeyi gerektirmesindendir. Yahut [şöyle demektir]: Eğer savaş denilmeye layık bir şey bilseydik elbette size uyardık; fakat sizin giriştiğiniz şey asla bir savaş değildir, o ancak kendini tehlikeye atmaktır. Davetin asıl maksadı olan savaş yerine sadece uymayı (ittibaı) şartın cevabı (tâlî) kılmaları; vukuu imkânsız bir mukaddemin cevabı kılmaya nefisleri razı olmayacak derecede onları savaştan büsbütün vazgeçirmeye çalıştıklarına delildir.
{هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ للإيمان} الضميرُ مبتدأٌ وأقربُ خبرُه واللامُ في للكفر وللإيمان متعلقة به وكذا يومئذٍ ومنهم وعدمُ جوازِ تعلقِ حرفين متّحدين لفظاً ومعنى بعامل واحدٍ بلا عطفٍ أو بدليةٍ إنَّما هو فيما عدا أفعلِ التفضيلِ من العوامل لاتحاد حيثيةِ عملِها وأما أفعلُ التفضيلُ فحيث دل على أصل الفعلِ وزيادتِه جرى مَجرى عاملين كأنه قيل قربهم للكفر زائدة على قربهم للإيمان وقيل تعلقُ الجارَّيْن به لشَبَهِهما بالظرفين أي هم للكفر يوم إذْ قالوا ما قالوا أقربُ منهم للإيمان فإنهم كانوا قبل ذلك يتظاهرون بالإيمان وما ظهرت منهم أَمارةٌ مُؤذِنةٌ بكفرهم فلما انخذلوا عن عسكر المسلمين وقالوا ما قالوا تباعدوا بذلك عن الإيمان المظنونُ بهم واقتربوا من الكفر وقيل هم لأهل الكفرِ أقربُ نُصرةً منهم لأهل الإيمانِ لأن تقليلَ سوادِ المسلمين بالانخذال تقويةٌ للمشركين وقوله تعالى
{هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ للإيمان} “Onlar o gün, imandan ziyade küfre yakındırlar.” Zamir mübteda, “akrabu” onun haberidir. “Li'l-küfri” ve “li'l-îmâni”deki lam harfleri ona taalluk eder; keza “yevmeizin” ve “minhum” da böyledir. Lafız ve mana bakımından bir olan iki harfin atıf veya bedel olmaksızın tek bir âmile taalluk etmesinin caiz olmaması, amel etme cihetlerinin birliği sebebiyle ism-i tafdil dışındaki âmillerdedir. İsm-i tafdile gelince; o fiilin aslına ve fazlalığına delalet ettiği için iki âmil menzilesinde olmuştur; sanki 'Onların küfre yakınlığı, imana yakınlıklarından fazladır' denilmiştir. İki cer harfinin ona taalluk etmesinin iki zarfa benzemeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Yani onlar o sözü söyledikleri gün, imandan ziyade küfre yakındırlar. Zira onlar daha önce iman gösterisinde bulunuyorlardı ve kendilerinden küfürlerine delalet eden bir alamet zahir olmamıştı. Müslümanların ordusunu terk edip o sözü söylediklerinde, kendilerinden zannedilen imandan uzaklaşıp küfre yaklaştılar. Şöyle de denilmiştir: Onlar yardım bakımından iman ehlinden ziyade küfür ehline yakındırlar; zira ordudan ayrılarak Müslümanların sayısını azaltmak, müşrikleri güçlendirmektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
يَقُولُونَ بأفواههم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ جملةٌ مستأنفةٌ مقرِّرةٌ لمضمون ما قبلها وذِكرُ الأفواهِ والقلوبِ تصويرٌ لنفاقهم وتوضيحٌ لمخالفة ظاهرِهم لباطنهم وما عبارةٌ عن القول والمرادُ به إما نفسُ الكلامِ الظاهر في اللسان وتارة وفي القلب أخرى فالمثبَتُ والمنفيُّ متحدان ذاتاً وإن اختلفا مظهراً وإما القولُ الملفوظُ فقط فالمنفيُّ حينئذٍ منشؤُه الذي لا ينفك عنه القولُ أصلاً وإنَّما عبَّر عنه به إبانةً لما بينهما من شدة الاتصالِ أي يتفوّهون بقول لا وجودَ له أو لِمَنشَئه في قلوبهم أصلاً من الأباطيلِ التي من جملتها ما حكي عنهم آنفاً فإنهم أظهروا فيه أمرين ليس في قلوبهم شئ منهما أحدُهما عدمُ العلمِ بالقتال والآخَرُ الاتباعُ على تقدير العِلمِ به وقد كذَبوا فيهما كذِباً بيّناً حيث كانوا عالمين به غيرَ ناوين للاتّباع بل كانوا مُصِرِّين مع ذلك على الانخذال عازمين على الارتداد وقوله ﷿
يَقُولُونَ بأفواههم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ “Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar” kendisinden öncekinin içeriğini teyit eden müste'nefe bir cümledir. Ağızların ve kalplerin zikredilmesi, nifaklarını tasvir etmek ve zahirlerinin batınlarına muhalefetini açıklamak içindir. “Mâ” sözden ibarettir; bundan murat ya bizzat dilde ve bazen de kalpte zahir olan kelamdır; bu durumda ispat edilen ile nefyedilen zat bakımından birdir, sadece tezahürleri farklıdır. Yahut sadece telaffuz edilen sözdür; bu durumda nefyedilen şey, sözün kendisinden asla ayrılmadığı menşeidir (kaynağıdır). Aralarındaki şiddetli irtibatı göstermek için ondan bu şekilde ifade edilmiştir; yani ağızlarıyla kalplerinde asla varlığı veya menşei bulunmayan batıl sözler sarf etmektedirler. Az önce kendilerinden nakledilen söz de bu batıllardandır; zira onlar onda kalplerinde hiçbir şekilde bulunmayan iki şeyi açığa vurmuşlardır: Biri savaşı bilmemek, diğeri ise bilindiği takdirde tabi olmaktır. İkisinde de apaçık yalan söylemişlerdir; çünkü onlar savaşı biliyorlardı, tabi olmaya niyetleri de yoktu, bilakis bununla beraber orduyu yüzüstü bırakmakta ısrarcıydılar ve dinden dönmeye azmetmişlerdi. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:
{والله أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} زيادةُ تحقيقٍ لكفرهم ونفاقِهم ببيان اشتغالِ قلوبِهم بما يخالف أقوالَهم من فُنون الشرِّ والفسادِ إثرَ بيانِ خُلوِّها عما يوافقها وصيغةُ التفضيلِ لِما أنَّ بعضَ ما يكتُمونه من أحكام النفاقِ وذمِّ المؤمنين وتخطئةِ آرائِهم والشماتةِ بهم وغيرِ ذلك يعلمه المؤمنون على وجه الإجمال وأن تفاصيلَ ذلك
{والله أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ} “Gizlemekte oldukları şeyi Allah çok daha iyi bilir.” Kalplerinin sözlerine uyan şeylerden boş olduğunun beyan edilmesinin ardından, sözlerine muhalif olan şer ve fesat çeşitleriyle meşgul olduğunun açıklanması suretiyle onların küfür ve nifaklarının daha da teyit edilmesidir. Tafdil sigasının kullanılması şunun içindir: Nifak hükümleri, müminlerin kınanması, onların görüşlerinin hatalı bulunması, onlara sevinilmesi ve benzeri gizledikleri şeylerin bir kısmını müminler icmâlî olarak bilirler; fakat bunların ayrıntıları
وكيفياتِه مختصةٌ بالعلم الإلهي
ve keyfiyetleri ise sadece İlahî ilme mahsustur.
{الَّذِينَ قَالُواْ} مرفوعٌ على أنه بدلٌ من واو يكتُمون أو خبرٌ لمبتدأٍ محذوفٍ وقيل مبتدأ خبرُه قل فادرؤا بحذف العائدِ تقديرُه قُلْ لَهُمْ الخ أو منصوبٌ على الذمِّ أو على أنه نعتٌ للذين نافقوا أو بدلٌ منه وقيل مجرورٌ على أنه بدلٌ من ضمير أفواهم أو قلوبِهم كما في قولِه ... على جودِه لَضَنَّ بالماء حاتمُ ...
{الَّذِينَ قَالُواْ} “Onlar ki dediler...” “Yektumûn” fiilindeki vav zamirinden bedel olarak merfudur yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. Mübteda olup haberinin âidin (dönen zamirin) hazfiyle “kul fedraû” olduğu ve takdirinin “Onlara de ki...” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zem üzere mansub veya “münafıklık edenler” ifadesine sıfat veya ondan bedel olduğu da söylenmiştir. Şairin: “...cömertliğine rağmen Hâtim suyu esirgerdi...” beytinde olduğu gibi “efvâhihim” veya “kulûbihim” zamirinden bedel olarak mecrur olduğu da söylenmiştir.
والمرادُ بهم عبدُ اللَّهِ بنُ أبي وأصحابُه
Onlardan murat, Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarıdır.
{لإخوانهم} أي لأجلهم وهم من قُتل يومَ أحدٍ من جنسهم أو من أقاربهم فيندرج فيهم بعضُ الشهداءِ
{لإخوانهم} “Kardeşleri hakkında...” yani onların sebebiyle [dediler]; onlar da Uhud günü kendi soylarından yahut akrabalarından öldürülen kimselerdir, dolayısıyla şehitlerin bir kısmı bu kapsama girer.
{وَقَعَدُواْ} حالٌ من ضمير قالوا بتقدير قد أي قالوا وقد قعدوا عن القتال بالانخذال
{وَقَعَدُواْ} “Kendileri oturdukları halde...” “Kad” takdiriyle “kâlû” fiilinin zamirinden hâldir; yani savaştan geri kalarak bizzat oturmuş oldukları halde dediler:
{لَوْ أَطَاعُونَا} أي فيما أمرناهم به ووافقونا في ذلك
{لَوْ أَطَاعُونَا} “Eğer bize uysalardı...” yani kendilerine emrettiğimiz hususta ve bu konuda bize uysalardı,
{مَا قُتِلُوا} كما لم نُقتلْ وفيه إيذانٌ بأنهم أمروهم بالانخذال حين انخذلوا وأغْوَوْهم كما غَوَوْا وحملُ القعودِ على ما استصوبه ابنُ أُبيّ عند المشاورةِ من الإقامة بالمدينة ابتداءً وجعلُ الإطاعةِ عبارةً عن قبول رأيِه والعملِ به يرُده كونُ الجملةِ حاليةً فإنها لتعيين ما فيه العصيانُ والمخالفةُ مع أن ابنَ أبيَ ليس من القاعدين فيها بذلك المعنى على أن تخصيصَ عدمِ الطاعةِ بإخوانهم ينادي باختصاص الأمرِ أيضاً بهم فيستحيل أن يُحمَلَ على ما خوطب به النبيُّ ﷺ عند المشاورة
{مَا قُتِلُوا} “öldürülmezlerdi.” Nitekim biz öldürülmedik. Bunda, kendileri geri kaldıklarında onlara da geri kalmayı emrettiklerine ve kendileri saptıkları gibi onları da saptırdıklarına dair bir bildirim vardır. Oturmayı (kuûdu), İbn Übeyy'in istişare esnasında başlangıçta Medine'de kalmayı uygun görmesine hamletmek ve itaati de onun görüşünü kabul edip onunla amel etmekten ibaret kılmak; cümlenin hâl cümlesi olması sebebiyle reddedilir. Zira bu cümle, isyan ve muhalefetin nede olduğunu tayin etmek içindir; oysa İbn Übeyy bu manada orada oturanlardan değildir. Kaldı ki itaatsizliğin kardeşlerine tahsis edilmesi, emrin de onlara mahsus olduğunu ilan eder; dolayısıyla bunun istişare esnasında Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap edilen şeye hamledilmesi imkânsızdır.
{قُلْ} تبكيتاً لهم وإظهار لكذبهم
{قُلْ} “De ki...” onları susturmak ve yalanlarını ortaya çıkarmak için [şöyle de]:
{فادرؤوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ} جوابٌ لشرط قد حُذف تعويلاً على ما بعدَهُ منْ قولِه تعالى
{فادرؤوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ} “Öyleyse ölümü kendinizden savın...” Allah Teâlâ'nın şu kavlinden sonrasına dayanılarak hazfedilmiş bir şartın cevabıdır:
{إِن كُنتُمْ صادقين} كما أنه شرطٌ حُذف جوابُه لدِلالة الجوابِ المذكورِ عليهِ أيْ إنْ كنتُم صادقين فيما ينبئ عنه قولُكم من أنكم قادرون على دفع القتلِ عمن كُتب عليه فادفعوا عن أنفسكم الموتَ الذي كُتب عليكم مُعلَّقاً بسبب خاصَ موقتاً بوقت معيّنٍ بدفع سببِه فإن أسبابَ الموتِ في إمكان المدافعةِ بالحيل وامتناعِها سواءٌ وأنفسُكم أعزُّ عليكم من إخوانكم وأمرُها أهمُّ لديكم من أمرهم والمعنى أن عدمَ قتلِكم كان بسبب أنه لم يكن مكتوباً عليكم لا بسبب أنكم دفعتموه بالقُعود ودمع كتابته عليكم فإن ذلك مما لا سبيل إليه بل قد يكون القتالُ سبباً للنجاة والقعود مؤدياً إلى الموت رُوي أنه مات يوم قالوا ما قالوا سبعون منافقاً وقيل أريد إِن كُنتُمْ صادقين في مضمون الشرطية والمعنى أنهم لو أطاعوكم وقعدوا لقُتلوا قاعدين كما قُتلوا مقاتِلين فقوله تعالى فَادْرَءوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ حينئذ استهزاءٌ بهم أي إن كنتم رجالاً دفّاعين لأسباب الموت فادرءوا جميعَ أسبابِه حتى لا تموتوا كما درأتم في زعمكم هذا السببَ الخاصَّ
{إِن كُنتُمْ صادقين} “...eğer doğru sözlü iseniz.” Tıpkı zikredilen cevabın ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart olduğu gibi. Yani: Eğer sözünüzün ima ettiği, hakkında takdir edilmiş kimseden öldürülmeyi savmaya kadir olduğunuz iddiasında doğru sözlü iseniz, o halde sebebini defetmek suretiyle muayyen bir vakitte ve özel bir sebebe bağlı olarak üzerinize yazılmış olan ölümü kendinizden savın! Zira ölümün sebepleri hilelerle defedilip edilememe imkânı bakımından eşittir; kendi canlarınız ise size kardeşlerinizden daha azizdir ve onların durumu sizin nez洒落inizde onlarınkinden daha mühimdir. Mana şudur: Sizin öldürülmeyişiniz, oturmak suretiyle onu defettiğinizden ve üzerinize yazılmasını savdığınızdan değil, üzerinize yazılmamış olmasındandır; zira buna hiçbir yol yoktur. Hatta bazen savaşmak kurtuluşa sebep, oturup geri kalmak ise ölüme götüren şey olabilir. Rivayet edildiğine göre onların bu sözü söyledikleri gün yetmiş münafık ölmüştür. Şartın içeriğinde doğru sözlü iseniz manasının kastedildiği de söylenmiştir; buna göre mana: 'Eğer size uyup otursalardı, tıpkı savaşarak öldürüldükleri gibi oturarak da öldürülürlerdi' şeklindedir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın {فَادْرَءوا عَنْ أَنفُسِكُمُ الْمَوْتَ} kavli onlarla bir alaydır; yani 'Eğer siz ölüm sebeplerini savabilen adamlarsanız, tıpkı zannınızca bu özel sebebi savdığınız gibi ölmemek için onun bütün sebeplerini de savın bakalım!' demektir.
{وَلَا تَحْسَبَنَّ الذين قُتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله أمواتا} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ أن القتلَ الذي يَحذَرونه ويُحذّرون الناسَ منه ليس مما يُحذر بل هو من أجل المطالبِ التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ إثرَ بيانِ أن الحذرَ لا يجدى ولا يغني وقرئ ولا تحسِبن بكسر السين والمرادُ بهم شهداءُ أحدٍ وكانوا سبعين رجلاً أربعةٌ من المهاجرين حمزةُ بنُ عبد المطالب ومُصعبُ بنُ عميرٍ وعثمانُ بنُ شهابٍ وعبدُ اللَّه بنُ جحشٍ وباقيهم من الأنصار رضوانُ الله تعالَى عليهم أجمعين والخطابُ لرسول الله ﷺ أو لكل أحد ممن له حظٌّ من الخطاب وقرئ بالياء على
{وَلَا تَحْسَبَنَّ الذين قُتِلُواْ فِى سَبِيلِ الله أمواتا} “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma!” Sakınmanın hiçbir fayda vermeyeceği ve kifayet etmeyeceğinin beyan edilmesinden sonra, sakındıkları ve insanları sakındırdıkları öldürülmenin aslında sakınılacak bir şey olmadığını, bilakis yarışanların uğrunda yarıştığı en yüce gayelerden olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş müste'nefe bir kelamdır. Sin harfinin kesresiyle “lâ tahsibenne” şeklinde de okunmuştur. Onlardan murat Uhud şehitleridir; onlar yetmiş kişi idiler; dördü Muhacirlerden: Hamza b. Abdilmuttalib, Mus'ab b. Umeyr, Osman b. Şemmâs ve Abdullah b. Cahş, geri kalanları ise Ensar'dandır (Allah Teâlâ hepsinden razı olsun). Hitap Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) veya hitaba ehil olan herkese yöneliktir. Ya harfi ile [yehsebennellezîne şeklinde] de okunmuştur ki buna göre
١٧٠ - آل عمران
Âl-i İmrân 170
الإسناد إلى ضميرِه ﵇ أو ضمير مَنْ يحسَب وقيل إلى الذين قُتلوا والمفعولُ الأولُ محذوفٌ لأنه في الأصل مبتدأٌ جائز الحذف عندالقرينة والتقديرُ ولا يحسَبنّهم الذين قُتلوا أمواتاً أي لا يحسبن الذين قُتلوا أنفسَهم أمواتاً على أن المرادَ من توجيه النهي إليهم تنبيهُ السامعين على أنهم أحِقاءُ بأن يَسْلُوا بذلك ويَبْشُروا بالحياة الأبديةِ والكرامةِ السنية والنعيمِ المقيمِ لكن لا في جميعِ أوقاتِهم بل عند ابتداءِ القتلِ إذ بعد تبيُّن حالِهم لهم لا يبقى لاعتبار تسليتِهم وتبشيرِهم فائدة ولا لتنبيه السامعين وتذكيرهم وجه وقرئ قتلوا بالتشديد لكثرة المقتولين
onun (aleyhisselâm) zamirine veya zanneden kimsenin zamirine yahut öldürülen kimselere isnat edilir. Birinci mef'ûl mahzuftur; çünkü o asılda karine bulunduğunda hazfi caiz olan bir mübtedadır; takdiri ise: “Öldürülenler onları ölü zannetmesin” yani “Öldürülenler kendilerini ölü zannetmesin” şeklindedir. Nehyin onlara yöneltilmesinden murat, dinleyenleri onların bununla teselli bulmaya, ebedî hayat, yüce ikram ve kalıcı nimetle müjdelenmeye layık olduklarına dikkat çekmektir; fakat bütün vakitlerinde değil, öldürülmenin başlangıcında böyledir; zira durumları kendilerine açıklığa kavuştuktan sonra onları teselli etmenin ve müjdelemenin bir faydası kalmayacağı gibi dinleyenleri uyarıp hatırlatmanın da bir yönü kalmaz. Öldürülenlerin çokluğu sebebiyle “kuttilû” şeklinde şeddeli de okunmuştur.
{بَلْ أَحْيَاء} أي بل هم احياء وقرئ منصوباً أي بلِ احسَبْهم أحياءً على أن الحُسبانَ بمعنى اليقينِ كما في قوله ... حسِبتُ التقي والمجدَ خيرَ تجارة ... رَباحاً إذا ما المرءُ أصبح ثاقلاً ...
{بَلْ أَحْيَاء} “Bilakis [onlar] diridirler...” yani bilakis onlar diridirler. Şairin: “Kişi ağırlaşıp [kabre] girince takvayı ve şerefi en hayırlı kazanç bildim...” beytinde olduğu gibi zannetmenin yakîn (kesin bilgi) manasında olması üzere “bilakis onları diri zannet / bil” takdiriyle mansub olarak da okunmuştur.
أو على أنه واردٌ على طريق المشاكلةِ
Yahut müşâkele (söz uyumu) yoluyla vârit olmuştur.
{عِندَ رَبّهِمْ} في محلِ الرفعِ على أنه خبرٌ ثانٍ للمبتدأ المقدرِ أو صفةٌ لأحياءٌ أو في محلِّ النَّصبِ على أنه حال من الضمير في أحياءٌ وقيل هو ظرفٌ لأحياء أو للفعل بعده والمرادُ بالعندية التقربُ والزلفى وفي التعرض لعنوان الربوبية المنبئة عن التَّربيةِ والتبليغِ إلى الكمال مع الإضافةِ إلى ضميرِهم مزيدُ تكرمةٍ لهم
{عِندَ رَبّهِمْ} “Rableri katında...” takdirî mübtedanın ikinci haberi veya “ahyâun” kelimesine sıfat olarak ref mahallindedir yahut “ahyâun” içindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. “Ahyâun” kelimesinin veya sonrasındaki fiilin zarfı olduğu da söylenmiştir. Katında (ındiyet) olmaktan murat yakınlık ve mertebedir. Terbiye etmeyi ve kemale erdirmeyi bildiren rubûbiyet unvanının onların zamirine izafe edilerek zikredilmesi, kendilerine yönelik fazladan bir ikramdır.
{يُرْزَقُونَ} أي من الجنة وفيه تأكيدٌ لكونهم أحياءً وتحقيقٌ لمعنى حياتِهم قال الإمام الواحدي الأصحُ في حياة الشهداءِ ما رُوي عنِ النبيِّ ﷺ من أنَّ أرواحَهم في أجوافٍ طيورٍ خُضْرٍ وأنهم يُرزقون ويأكْلون ويتنعمون ورُوي عنه ﵇ أنه قال لما أصيب إخوانُكم بأحُدٍ جعل الله أرواحَهم في أجواف طيور خضر تدور في أنهار الجنة وروي ترِدُ أنهارَ الجنةِ وتأكُل من ثمارها وتسرَح من الجنة حيث شاءت وتأوي إلى قناديلَ من ذهب معلقةٍ في ظل العرشِ وفيه دَلالةٌ على أن روحَ الإنسانِ جسمٌ لطيفٌ لا يفنى بخراب البَدَن ولا يتوقف عليه إدراكُه وتألُّمه والتذاذُه ومن قال بتجريد النفوسِ البشريةِ يقول المرادُ أن نفوسَ الشهداءِ تتمثل طيوراً خُضْراً أو تتعلق بها فتلتذّ بما ذكر وقيل المرادُ أنها تتعلق بالأفلاك والكواكبِ فتلتذ بذلك وتكتسب زيادةَ كمال
{يُرْزَقُونَ} “rızıklanmaktadırlar.” Yani cennetten [rızıklanırlar]. Bunda onların diri olduklarına bir teyit ve hayatlarının manasını bir tahkik vardır. İmam Vâhidî şöyle demiştir: Şehitlerin hayatı hakkında en sahih olan, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen şu husustur: Onların ruhları yeşil kuşların karınlarındadır; onlar rızıklanır, yerler ve nimetlenirler. Ondan (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Uhud'da kardeşleriniz vurulunca Allah onların ruhlarını yeşil kuşların karınlarına koydu; cennet nehirlerinde dolaşırlar” diğer rivayette “cennet nehirlerine uğrarlar, meyvelerinden yerler, cennette diledikleri gibi gezerler ve Arş'ın gölgesinde asılı altın kandillere sığınırlar.” Bunda insanın ruhunun, bedenin harap olmasıyla yok olmayan ve idraki, elem duyması ve lezzet alması bedene bağlı bulunmayan latif bir cisim olduğuna delalet vardır. İnsan nefislerinin mücerred (soyut) olduğunu söyleyen kimse ise şöyle der: Murad edilen, şehitlerin nefislerinin yeşil kuşlar şeklinde tecessüm etmesi yahut onlara taalluk ederek zikredilen şeylerden lezzet almasıdır. Muradın, onların feleklere ve yıldızlara taalluk edip bundan lezzet almaları ve kemal ziyadeliği kazanmaları olduğu da söylenmiştir.
{فرحين بما آتاهم الله من فَضْلِهِ} وهو شرفُ الشهادةِ والفوزُ بالحياة الأبديةِ والزُلفى من الله ﷿ والتمتُّع بالنعيم المخلِّد عاجلاً
{فرحين بما آتاهم الله من فَضْلِهِ} “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerle sevinç içindedirler.” Bu da şehadet şerefi, ebedî hayatı kazanmak, Allah Azze ve Celle'ye yakın olmak ve peşinen ebedî nimetlerden faydalanmaktır.
{وَيَسْتَبْشِرُونَ} يُسِرّون بالبشارة
{وَيَسْتَبْشِرُونَ} “Ve müjdeyle sevinirler...” müjde sebebiyle sürur duyarlar,
{بالذين لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم} أي بإخوانهم الذين لم يُقتلوا بعدُ في سبيل الله فيلحقوا بهم
{بالذين لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم} “arkalarından kendilerine henüz katılmayanlara...” yani henüz Allah yolunda öldürülmeyip kendilerine katılmamış olan kardeşlerine sevinirler,
{مّنْ خَلْفِهِمْ} متعلقٌ بيلحقوا والمعنى أنهم بقُوا بعدهم وهم قد تقدموهم أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعل يلحقوا أيْ لمْ يلحقُوا بهمْ حالَ كونِهم متخلِّفين عنهم باقين في الدنيا
{مّنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarından [kalanlara]...” “Yelhakû” fiiline müteallıktır; mana şudur: Onlar kendilerinden sonra kalmışlardır, şehitler ise onları geçmişlerdir; yahut “yelhakû” fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; yani onlardan geri kalmış ve dünyada kalmaya devam etmiş oldukları halde kendilerine katılmamış olanlara [sevinirler].
{أَلَاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} بدلٌ من الذين بدلَ اشتمالٍ مبينٍ لكون استبشارِهم بحال إخوانِهم لا بذواتهم وإنْ هي المخففةُ من أنّ واسمُها ضميرُ الشأنِ المحذوفِ وخبرُها الجملةُ المنفية أي ويستبشرون بما تبين لهم من حسن حالِ إخوانِهم الذين تركوهم وهو أنهم عند قتلِهم يفوزون بحياة أبديةٍ لا يكدرها خوف وقوعُ محذور ولا حزنٌ فوات مطلوبٍ أو لَا خوفٌ عَلَيْهِمْ في الدنيا من القتل فإنه عينُ الحياةِ التي يجب أن يرغب فيها فضلا
{أَلَاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” “Ellezîne” lafzından iştimal bedelidir ve müjdelerinin kardeşlerinin bizzat zatlarına değil, durumlarına yönelik olduğunu beyan eder. “En” (أَنْ) edatı, şeddeli “enne”den muhaffefedir; ismi mahzuf zamîru'ş-şa'ndır; haberi ise menfî cümledir. Yani geride bıraktıkları kardeşlerinin güzel durumunun kendilerine açıklığa kavuşması sebebiyle müjdelenirler; o da şudur: Onlar öldürüldüklerinde korkulan bir şeyin vuku bulması korkusunun bulandırmadığı ve arzulanan bir şeyin kaçırılması hüznünün olmadığı ebedî bir hayata nail olurlar. Yahut dünyada onlar için öldürülmekten dolayı bir korku yoktur; zira o, korkulup sakınılmasından öte,
عن أن تُخافَ وتحذَر أي لا يعتريهم ما يوجب ذلك لا أنه يعتريهم ذلك لكنهم لا يخافون ولا يحزنون والمرادُ بيانُ دوامِ انتفاءِ الخوفِ والحزنِ لا بيانُ انتفاءِ دوامِهما كما يُوهمه كونُ الخبرِ في الجملة الثانية مضارعا فإن النفيَ وإن دخل على نفس المضارع يُفيد الدوام والاستمرار بحسب المقام
bizzat rağbet edilmesi gereken hayatın ta kendisidir. Yani bunu gerektiren bir durum onlara arız olmaz; yoksa bu durum onlara arız olur da onlar korkmaz ve hüzünlenmezler demek değildir. Murad edilen, ikinci cümledeki haberin muzari olması sebebiyle zannedilebileceği gibi korku ve hüznün devamının yokluğu değil, korku ve hüznün devamlı olarak yokluğunu beyandır; zira olumsuzluk edatı bizzat muzari fiile dahil olsa bile makama göre devamlılık ve süreklilik ifade eder.
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ} كُرِّر لبيان أن الاستبشارَ المذكورَ ليس بمجرد عدمِ الخوفِ والحزنِ بل به وبما يقارِنُه من نعمةٍ عظيمةٍ لا يقادَرُ قَدْرُها وهي ثوابُ أعمالِهم وقد جُوِّز أن يكون الأولُ متعلقاً بحال إخوانِهم وهذا بحال أنفسِهم بياناً لبعض ما أُجمل في قولِه تعالَى فَرِحِينَ بما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ
{يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ} “Onlar bir nimeti müjdelerler...” Zikredilen müjdelenmenin sadece korku ve hüznün yokluğundan ibaret olmadığını, bilakis hem bununla hem de buna eşlik eden ve kıymetine paha biçilemeyen muazzam bir nimetle yani amellerinin sevabıyla olduğunu beyan etmek için tekrar edilmiştir. Birincinin kardeşlerinin durumuna, bunun ise Allah Teâlâ'nın {فَرِحِينَ بما آتاهم الله مِن فَضْلِهِ} kavlinde mücmel bırakılan bazı şeylerin beyanı olarak bizzat kendi durumlarına taalluk ettiği de caiz görülmüştür.
{مِنَ الله} متعلقٌ بمحذوف وقع صفة لنعمة مؤكدةٌ لما أفاده التنكيرُ من الفخامةِ الذاتيةِ بالفخامةِ الإضافيةِ أي كائنةٍ منه تعالى
{مِنَ الله} “Allah'tan [gelen]...” “Ni'metin” kelimesine sıfat olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; bu da nekireliğin ifade ettiği zâtî azameti izafî azametle teyit eder; yani O Teâlâ'dan olan [bir nimet].
{وَفَضَّلَ} أي زيادةٍ عظيمةٍ كما في قوله تعالى لّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الحسنى وَزِيَادَةٌ
{وَفَضَّلَ} “ve bir lütfu...” yani Allah Teâlâ'nın {لّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الحسنى وَزِيَادَةٌ} “İyilik edenlere en güzeli ve daha fazlası vardır” kavlinde olduğu gibi muazzam bir fazlalığı [müjdelerler].
{وَأَنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المؤمنين} بفتح أن عطفٌ على فضلٍ منتظمٌ معه في سلك المستبشَرِ به والمرادُ بالمؤمنين إما الشهداءُ والتعبيرُ عنهم بالمؤمنين للإيذان بسمو رُتبة الإيمانِ وكونِه مناطاً لما نالوه من السعادة وإما كافةُ أهلِ الإيمانِ من الشهداء وغيرِهم ذُكرت توفيةُ أجورِهم على إيمانهم وعُدَّت من جملة ما يستبشَرُ به الشهداء بحكم الأخُوَة في الدين وقرئ بكسرها على أنه استئنافٌ معترضٌ دالٌّ على أن ذلك أجرٌ لهم على إيمانهم مُشعِرٌ بأن من لا إيمانَ له أعمالُه محبطة لا أجر لها وفيه من الحث على الجهاد والترغيبِ في الشهادة والبعثِ على ازدياد الطاعةِ وبشرى المؤمنين بالفلاح ما لا يخفى
{وَأَنَّ الله لَا يُضِيعُ أَجْرَ المؤمنين} “ve şüphesiz Allah'ın müminlerin mükâfatını zayi etmeyeceğini [müjdelerler].” “Enne”nin fethasıyla “fadlin” kelimesine matuftur ve onunla birlikte müjdelenen şeyler dizisine dahil olur. Müminlerden kasıt ya şehitlerdir; onlardan müminler olarak bahsedilmesi imanın mertebesinin yüceliğini ve kavuştukları saadetin dayanağı olduğunu bildirmek içindir; yahut şehitler ve diğerleri dahil bütün iman ehlidir ki imanları karşılığında ecirlerinin tam olarak verileceği zikredilmiş ve dindeki kardeşlik hükmü gereğince şehitlerin müjdelendiği şeyler arasında sayılmıştır. Kesre ile [İnnallâhe şeklinde] okunmuştur ki bu durumda bunun imanlarına karşılık kendilerine bir ecir olduğuna delalet eden ve imanı olmayanın amellerinin boşa çıkıp hiçbir ecri bulunmayacağını hissettiren itirazî bir istînâftır. Bunda cihada teşvik, şehadete rağbet ettirme, itaati artırmaya sevk etme ve müminleri kurtuluşla müjdeleme hususunda gizli kalmayacak derecede [büyük faydalar] vardır.
{الَّذِينَ استجابوا لِلَّهِ والرسول مِن بَعْدِ مَا أصابهم القرح} صفةٌ مادحةٌ للمؤمنين لا مخصِّصة أو نُصب على المدحِ أو رفع على الابتداءِ والخبرُ قولُه تعالى
{الَّذِينَ استجابوا لِلَّهِ والرسول مِن بَعْدِ مَا أصابهم القرح} “Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'a ve Peygamber'e icabet edenler...” Müminler için tahsis edici olmayan övücü bir sıfattır yahut medih üzere mansubdur veya mübteda olarak merfudur; haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
{لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ واتقوا أَجْرٌ عَظِيمٌ} بجملته ومن للبيان والمقصودُ من الجمع بين الوصفين المدحُ والتعليلُ لا التقييدُ لأن المستجيبين كلَّهم محسنون ومتقون رُوي أنَّ أبا سفيانَ وأصحابَه لما انصرفوا من أحُد فبلغوا الرّوحاءَ ندِموا وهموا بالرجوع فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فأراد أن يرهبهم من نفسه وأصحابِه قوةً فندَب أصحابَه للخروج في طلب أبي سفيان وقال لا يخرُجنَّ معنا إلا من حضر يومَنا بالأمس فخرج ﷺ مع جماعة حتى بلغوا حمراءَ الأسدِ وهي من المدينة على ثمانية أميالٍ وكان بأصحابه القرْحُ فتحاملوا على أنفسهم حتى لا يفوتَهم الأجرُ وألقى الله تعالى الرعبَ في قلوب المشركين فذهبوا فنزلت
{لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ واتقوا أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Onlardan iyilik eden ve sakınanlar için büyük bir mükâfat vardır.” Cümlesiyle [haberdir]. [Ayetin başındaki] "min" beyan içindir. İki vasfın birlikte zikredilmesinden maksat medih ve ta'lîldir (gerekçelendirme), takyîd (sınırlama) değildir; zira icabet edenlerin tamamı muhsin ve müttakî kimselerdir. Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân ve arkadaşları Uhud'dan ayrılıp Ravhâ'ya vardıklarında pişman oldular ve geri dönmeye yeltendiler. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca, onlara karşı kendisinin ve ashabının güçlü olduğunu göstererek gözlerini korkutmak istedi ve ashabını Ebû Süfyân'ı takip etmek üzere çıkmaya teşvik etti. Şöyle buyurdu: "Dün bizimle birlikte hazır bulunanlardan başkası bizimle çıkmasın." Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem bir grup ile çıktı ve nihayet Medine'ye sekiz mil uzaklıktaki Hamrâülesed'e vardılar. Ashabında yaralar vardı; fakat ecri kaçırmamak için nefislerinin meşakkatine katlandılar. Allah Teâlâ da müşriklerin kalplerine korku saldı ve çekip gittiler; bunun üzerine [bu ayet] indi.
{الذين قَالَ لَهُمُ الناس} يعني الركب الذين
{الذين قَالَ لَهُمُ الناس} “Onlar ki insanlar kendilerine... dedi” Yani şu kervan ki:
١٧٤ - آل عمران
174 - Âl-i İmrân
استقبلوهم من عبد قيسٍ أو نُعيم بنِ مسعودٍ الأشجعي وإطلاقُ الناس عليه لما أنه من جنسهم وكلامُه كلامُهم يقال فلانٌ يركبُ الخيلَ ويلبَس الثياب وماله سوى فرسٍ فردٍ وغيرُ ثوبٍ واحد أو لأنه انضم إليه ناسٌ من المدينة وأذاعوا كلامَه
Abdülkays kabilesinden karşılaştıkları kimseler yahut Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî'dir. Tek bir kişiye "en-nâs" (insanlar) denilmesi, onun onların cinsinden olması ve sözünün onların sözü olması sebebiyledir; nitekim sadece tek bir atı ve bir tek elbisesi olan kimse için "Falan kimse atlara biner, elbiseler giyer" denilir. Yahut Medine'den birtakım insanların ona katılıp sözünü yaymaları sebebiyledir.
{إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} رُوي أنَّ أبا سفيانَ نادى عند انصرافِه من أحُد يا محمدُ موعدُنا موسمُ بدرٍ القابلُ إن شئت فقال ﵇ إنَّ شاء الله تعالى فلما كان القابلُ خرج أبو سفيان في أهل مكةَ حتى نزل مرَّ الظهرانِ فألقى الله تعالى في قلبه الرعبَ وبدا له أن يرجِع فمر به ركبٌ من بني عبدِ قيسٍ يُريدون المدينةَ للمِيرَة فشرَط لهم حِملَ بعيرٍ من زبيب إن ثبّطوا المسلمين وقيل لقيَ نُعيمُ بنَ مسعودٍ وقد قدِم معتمِراً فسأله ذلك والتزم له عشراً من الإبل وضمِنها منه سهيلُ بنُ عمرو فخرج نُعيمٌ ووجد المسلمين يتجهزون للخروج فقال لهم أتَوْكم في دياركم فلم يُفلت منكم أحدٌ إلا شريدٌ أفترَوْن أن تخرُجوا وقد جمعوا لكم ففِرُّوا فقال ﵇ والذي نفسي بيده لأخرُجَنَّ ولو لم يخرُجْ معي أحدٌ فخرج في سبعين راكباً كلُّهم يقولون حسبُنا الله ونعم الوكيل قيل هي الكلمة التى قالها إبراهيمَ ﵊ حين ألقي في النار
{إِنَّ الناس قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فاخشوهم} “'İnsanlar sizin için [ordu] topladılar, öyleyse onlardan korkun!'” Rivayet edildiğine göre Ebû Süfyân Uhud'dan ayrılırken şöyle seslendi: "Ey Muhammed! Gelecek yılki Bedir mevsimi buluşma vaktimiz olsun, dilersen." Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "İnşâallâh" dedi. Ertesi yıl olunca Ebû Süfyân Mekkelilerle birlikte yola çıktı ve Merrüzzahrân'a indi. Allah Teâlâ onun kalbine korku saldı ve geri dönme fikri belirdi. O sırada erzak almak için Medine'ye gitmek isteyen Abdülkays oğullarından bir kervan yanına uğradı; eğer Müslümanları [savaştan] vazgeçirirlerse kendilerine bir deve yükü kuru üzüm vaat etti. Bir rivayete göre ise umre yapmak üzere gelen Nuaym b. Mes'ûd ile karşılaştı, ondan bunu istedi ve kendisine on deve taahhüt etti; Süheyl b. Amr da bunu üstlendi. Nuaym yola çıkıp Müslümanları sefere hazırlanırken buldu ve onlara: "Yurdunuza kadar geldiler de içinizden kaçabilenler dışında kimse kurtulamadı. Şimdi onlar sizin için [ordu] toplamışken karşılarına çıkmayı mı düşünüyorsunuz? Kaçın!" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, yanımda kimse çıkmasa bile ben tek başıma çıkarım!" buyurdu. Ardından hepsi "Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl" diyen yetmiş süvariyle birlikte sefere çıktı. Denildi ki: Bu, İbrâhîm aleyhisselâm'ın ateşe atıldığı vakit söylediği sözdür.
{فَزَادَهُمْ إيمانا} الضميرُ المستكنّ للمقول أو لمصدرِ قال أو لفاعله إن أُريد به نُعيمٌ وحدَه والمعنى أنهم لم يلتفتوا إلى ذلك بل ثبَت به يقينُهم بالله تعالى وازداد اطمئنانُهم وأظهروا حميةَ الإسلامِ وأخلصوا النيةَ عنده وهو دليلٌ على أن الإيمانَ يتفاوت زيادةً ونقصاناً فإن ازديادَ اليقينِ بالإلْفِ وكثرةِ التأملِ وتناصُرِ الحجج مما لا ريبَ فيه ويعضُده قولُ ابنِ عمرَ ﵄ قلنا يا رسولَ الله الإيمانُ يزيدُ وينقص قال نعم يزيد حتى يُدخِلَ صاحبَه الجنةَ وينقُص حتى يدخِلَ صاحبَه النار
{فَزَادَهُمْ إيمانا} “[Bu söz] onların imanını artırdı.” [Fiildeki] müstetir zamir söylenen söze veya “kâle” fiilinin masdarına yahut eğer sadece Nuaym kastediliyorsa onun fâiline aittir. Mana şudur: Onlar buna aldırış etmediler, bilakis bununla Allah Teâlâ'ya olan yakinleri perçinlendi, itminanları arttı, İslam gayretini izhar ettiler ve bu esnada niyetlerini halis kıldılar. Bu da imanın artıp eksilme bakımından farklılık gösterdiğine delildir; zira alışkanlık, çokça tefekkür ve hüccetlerin birbirini desteklemesiyle yakinin artması şüphe götürmez bir gerçektir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın şu rivayeti de bunu destekler: "Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! İman artar ve eksilir mi?' dedik. O da: 'Evet, sahibini cennete girdirinceye kadar artar ve sahibini cehenneme girdirinceye kadar eksilir' buyurdu."
{وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} أي محسبنا الله وكافيا من أحسبه إذا كفاه والدليلُ على أنه بمعنى المُحسب أنه لا يستفيد بالإضافة تعريفاً في قولك هذا رجلٌ حسبُك
{وَقَالُواْ حَسْبُنَا الله} “ve dediler ki: 'Allah bize yeter.'” Yani Allah bize kâfidir ve yetendir. Bir kimseye yettiğinde kullanılan "ahsebehû" fiilinden gelir. "Muhsib" (yetici) manasında olduğunun delili, "Bu, sana yetecek bir adamdır" sözünde izafetle marifelik kazanmamasıdır.
{وَنِعْمَ الوكيل} أي نعم الموكولُ إليه والمخصوصُ بالمدح محذوفٌ أي الله عزَّ وجلَّ
{وَنِعْمَ الوكيل} “O ne güzel vekildir!” Yani işin kendisine havale edildiği ne güzel kimsedir! Medhedilen mahsustur, mahzuftur; yani [O], Allah Azze ve Celle'dir.
{فانقلبوا} عطفٌ على مقدَّرٍ ينسحبُ عليه الكلام أي فخرجوا إليهم ووافَوا الموعِد روي أنه ﵊ وافى بجيشه بدراً وأقام بها ثمانيَ ليالٍ وكانت معهم تجاراتٌ فباعوها وأصابوا خيراً كثيراً والباء في قوله تعالى
{فانقلبوا} “Bunun üzerine döndüler...” Sözün akışının gösterdiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani "Onlara doğru çıktılar ve buluşma yerine vardılar." Rivayet edildiğine göre [Resûlullah] aleyhisselâm ordusuyla Bedir'e vardı ve orada sekiz gece kaldı. Yanlarında ticaret malları vardı, onları sattılar ve çokça hayır elde ettiler. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki "be" harfi:
{بِنِعْمةٍ} متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الضمير في فانقلبوا والتنوينُ للتفخيم أي فرَجَعوا من مقصِدهم ملتبسين بنعمة عظيمةٍ لا يقادَر قدرُها وقوله ﷿
{بِنِعْمةٍ} “bir nimetle...” “Fenkalebû”daki zamirden hal olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; tenvin ise tazim içindir. Yani yöneldikleri hedeften, kıymetine paha biçilemeyen muazzam bir nimete bürünmüş olarak döndüler. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:
{من الله} متعلق بمحذوف وقع صفة لنعمة مؤكدة لفخامتها الذاتيةِ التي يفيدها التنكيرُ بالفخامةِ الإضافيةِ أي كائنةٍ من الله تعالى وهي العافيةُ والثباتُ على الإيمان والزيادةُ فيه وحذَرُ العدوِّ منهم
{من الله} “Allah'tan [gelen]...” “Ni'metin” kelimesine sıfat olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır; bu da nekireliğin ifade ettiği zâtî azameti izafî azametle teyit eder; yani Allah Teâlâ'dan olan [bir nimet]. Bu da afiyet, iman üzere sebat, imanda artış ve düşmanın onlardan çekinmesidir.
{وَفَضْلٍ} أي ربحٍ في التجارة وتنكيره أيضاً للتفخيم
{وَفَضْلٍ} “ve bir lütufla...” Yani ticaretteki kâr [ile döndüler]. Bunun nekireliği de yine tazim içindir.
{لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} حالٌ أخرى من الضمير في فانقلبوا أومن المستكنِّ في الحال كأنه قيل منعّمين حالَ كونِهم سالمين عن السوء والحالُ إذا كان مضارعاً منفياً بلم وفيه ضميرُ ذي الحالِ جاز فيه دخولُ الواوِ كما في قوله تعالى أَوْ قَالَ أُوْحِى إِلَىَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شئ وعدمُه كما في هذه الآية الكريمةِ وفي قولِه تعالى وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً
{لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوء} “kendilerine hiçbir kötülük dokunmaksızın.” “Fenkalebû”daki zamirden yahut haldeki müstetir zamirden ikinci bir haldir. Sanki şöyle denilmiştir: "Kötülükten salim oldukları halde nimetlendirilmiş olarak [döndüler]." Hâl, "lem" ile menfi kılınmış bir muzari fiil olup içinde zü'l-hâlin zamiri bulunduğunda, Allah Teâlâ'nın {أَوْ قَالَ أُوْحِى إِلَىَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شئ} “veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde 'Bana vahyolundu' diyen...” kavlinde olduğu gibi başına "vav" girmesi de, bu kerim ayette ve Allah Teâlâ'nın {وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً} “Allah inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra eremediler” kavlinde olduğu gibi girmemesi de caizdir.
{واتبعوا} في كل ما أتَوا من قول وفعل
{واتبعوا} “ve uydular” söyledikleri ve yaptıkları her şeyde
{رضوان الله} الذي هو مناطُ الفوزِ بخير الدارين
{رضوان الله} “Allah'ın rızasına” ki bu, iki cihanın hayrına nail olmanın dayanağıdır.
{والله ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} حيث تفضَّل عليهم
{والله ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ} “Allah büyük bir lütuf sahibidir.” Çünkü onlara lütufta bulunmuştur:
بالتثبيت وزيادةِ الإيمانِ والتوفيقِ للمبادرة إلى الجهاد والتصلبِ في الدين وإظهارِ الجراءةِ على العدو وحفِظَهم عن كل ما يسوءهم مع إصابة النفعِ الجليلِ وفيه تحسيرٌ لمن تخلّف عنهم وإظهارٌ لخطأ رأيِهم حيث حرَموا أنفسَهم ما فاز به هؤلاء وروى أنهم قالوا هل يكون هذا غزواً فأعطاهم الله تعالى ثوابَ الغزوِ ورضي عنهم
Sebat vermekle, imanı artırmakla, cihada koşmaya, dinde metanete, düşmana karşı cesaret göstermeye muvaffak kılmakla ve büyük bir menfaat elde etmenin yanı sıra onları kendilerini üzecek her şeyden korumakla [lütufta bulunmuştur]. Bunda, geride kalanları hasrete düşürme ve görüşlerinin yanlışlığını ortaya koyma vardır; zira onlar, berikilerin kazandığı şeylerden kendilerini mahrum etmişlerdir. Rivayet edildiğine göre onlar: "Bu bir gazve sayılır mı?" demişler; Allah Teâlâ da onlara gazve sevabı vermiş ve onlardan razı olmuştur.
{إِنَّمَا ذلكم} إشارةٌ إلى المثبَّط أو إلى مَنْ حمله على التثبيط والخطابُ للمؤمنين وهو مبتدأُ وقولُه تعالى
{إِنَّمَا ذلكم} “İşte o...” [İnsanları cihaddan] vazgeçirmeye çalışana yahut onu vazgeçirmeye sevk eden kimseye bir işarettir. Hitap müminleredir ve bu bir mübtedadır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{الشيطان} إما خبرُه وقوله تعالى
{الشيطان} “şeytandır” ya onun haberidir ve Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{يُخَوّفُ أَوْلِيَاءهُ} جملةٌ مستأنفةٌ مبيِّنة لشيطنته أو حالٌ كما في قوله تعالى فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً الخ وإما صفتُه والجملةُ خبرُه ويجوز أن تكون الإشارةُ إلى قوله على تقديرِ مضافٍ أي إنما ذلكم قولُ الشيطانِ أي إبليسَ والمستكنُّ في يخوف إما المقدار وإما الشيطان بحذف الراجعِ إلى المقدر أي يخوِّف به والمرادُ بأوليائه إما أبو سفيان وأصحابُه فالمفعولُ الأولُ محذوفٌ أي يخوفكم أولياءَه كما هو قراءةُ ابنِ عباس وابنِ مسعودٍ ويؤيِّده قولُه تعالى
{يُخَوّفُ أَوْلِيَاءهُ} “ancak kendi dostlarını korkutur.” onun şeytanlığını açıklayan müstakil bir cümle yahut Allah Teâlâ'nın {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً} “İşte şunlar onların bomboş kalmış evleridir...” kavlinde olduğu gibi haldir; yahut onun sıfatıdır ve cümle de haberidir. Muzafın takdiriyle işaretin onun sözüne yönelik olması da caizdir; yani "Bu ancak şeytanın -yani İblis'in- sözüdür." "Yuhavvifü" fiilindeki müstetir zamir ya mukadder kelimeye ya da mukaddere dönen zamirin hazfiyle şeytana aittir; yani "onunla korkutur." Dostlarından kasıt ya Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır; bu takdirde birinci meful mahzuftur, yani "Sizi dostlarıyla korkutur"; nitekim İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'un kıraati de böyledir ve Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu destekler:
{فَلَا تَخَافُوهُمْ} أي أولياءَه
{فَلَا تَخَافُوهُمْ} “Onlardan korkmayın” yani onun dostlarından.
{وَخَافُونِ} في مخالفة أمري وإما القاعدون فالمفعولُ الثاني محذوفٌ أي يخوفهم الخروجَ مع رسول الله ﷺ والضميرُ البارزُ في فَلَا تَخَافُوهُمْ للناس الثاني أي فلا تخافوهم فتقعُدوا عن لاقتال وتجنبوا وخافوني فجاهدوا مع رسولي وسارعوا إلى ما يأمُركم به والخطابُ لفريقَي الخارجين والقاعدين والفاءُ لترتيب النهي أو الانتهاء على ماقبلها فغن كونَ المَخوفِ شيطاناً مما يوجب عدمَ الخوفِ والنهي عنه
{وَخَافُونِ} “ve benden korkun” emrime muhalefet hususunda. Yahut [kastedilenler] geride kalanlardır; bu durumda ikinci meful mahzuftur, yani "Onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte sefere çıkmakla korkutur." {فَلَا تَخَافُوهُمْ} kavlindeki bariz zamir ikinci "en-nâs" kelimesine aittir; yani "Onlardan korkup da savaştan geri durup kaçınmayın; benden korkun da Resûlümle birlikte cihad edin ve size emrettiği şeye koşun." Hitap hem sefere çıkanlara hem de geride kalan iki zümreyedir. "Fâ" harfi nehyin yahut nehiyden vazgeçmenin öncesine terettüp etmesi içindir; zira korkutulan şeyin şeytan olması korkmamayı ve ondan nehyedilmeyi gerektiren bir durumdur.
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} فإنَّ الإيمانَ يقتضي إيثارَ خوفِ الله تعالى على خوف غيرِه ويستدعي الأمنَ من شر الشيطانِ وأوليائِه
{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer mümin iseniz.” Zira iman, Allah Teâlâ korkusunu başkasının korkusuna tercih etmeyi gerektirir; şeytanın ve dostlarının şerrinden de emin olmayı iktiza eder.
{وَلَا يَحْزُنكَ} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى رسول الله ﷺ لتشريفه بتخصيصه بالتسلية والإيذانِ بأصالته في تدبير أمورِ الدين والاهتمام بشئونه
{وَلَا يَحْزُنكَ} “Seni üzmesin...” Hitabın üslubunu değiştirmek (telvîn-i hitap) ve teselli ile bizzat taltif edilerek şereflendirilmesi, din işlerini sevk ve idare etmede ve onun meselelerine ihtimam göstermede asıl olduğunu bildirmek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesidir.
{الذين يسارعون فى الكفر} أي يقعون فيه سريعاً لغاية حرصِهم عليه وشدةِ رَغبتِهم فيه وإيثارُ كلمةِ فِى على ما وقع في قولِه تعالى وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ الآية للإشعار باستقرارهم في الكفر ودوام ملابستهم له في مبدأ المسارعة ومنتهاها كما في قوله تعالى أُوْلَئِكَ يسارعون فِى الخيرات فإن ذلك مؤذِنٌ بملابستهم للخيرات وتقلّبِهم في فنونها في طرفي المسارعةِ وتضاعيفِها وأما إيثار كلمة إلى في قوله تعالى وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ الخ فلأن المغفرةَ والجنةَ منتهى المسارعةِ وغايتُها والمرادُ بالموصول المنافقون من المتخلفين وطائفةٌ من اليهود حسبما عُيِّن في قوله تعالى {يا أيها الرسول لَا يَحْزُنكَ الذين يُسَارِعُونَ فِى الكفر مِنَ الذين قالوا آمنا بأفواههم وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الذين هِادُواْ} وقيل قوم ارتدوا عن الإسلام والتعبيرُ عنهم بذلك للإشارة بما في حيِّزِ الصلة إلى مَظِنة وجودِ المنهيِّ عنه واعترائِه لرسول الله ﷺ أي لا يَحْزُنوك بمسارعتهم في الكفر ومبادرتِهم إلى تمشية أحكامِه ومُظاهرتِهم لأهله وتوجيهُ النهي إلى جهتهم مع ان المقصود نهيهِ ﵊ عن التأثر منهم للمبالغة في ذلك لما أن
{الذين يسارعون فى الكفر} “Küfürde yarışanlar...” Yani ona olan aşırı hırsları ve şiddetli arzuları sebebiyle süratle küfre düşenler. Allah Teâlâ'nın {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ} “Mağfirete koşun...” ayetinde geçen ifadenin aksine "fî" (içinde) kelimesinin tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın {أُوْلَئِكَ يسارعون فِى الخيرات} “İşte onlar hayırlarda yarışırlar” kavlinde olduğu gibi, yarışın başında da sonunda da küfürde karar kılmış olduklarını ve onunla sürekli iç içe bulunduklarını hissettirmek içindir. Zira bu, onların hayırlarla iç içe olduklarını, yarışın her iki ucunda ve aralarında onun çeşitleri içinde dönüp dolaştıklarını bildirir. Allah Teâlâ'nın {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve cennete koşun...” kavlinde "ilâ" kelimesinin tercih edilmesine gelince; çünkü mağfiret ve cennet, koşmanın varış noktası ve nihai gayesidir. Sıla ile kastedilenler, savaştan geri kalan münafıklar ve Allah Teâlâ'nın {يا أيها الرسول لَا يَحْزُنكَ الذين يُسَارِعُونَ فِى الكفر مِنَ الذين قالوا آمنا بأفواههم وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الذين هِادُواْ} “Ey Resûl! Ağızlarıyla 'İnandık' deyip kalpleri inanmamış olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin” kavlinde bizzat tayin edilen Yahudi topluluğudur. İslam'dan irtidat eden bir kavim olduğu da söylenmiştir. Onların bu şekilde ifade edilmesi, nehyedilen şeyin varlık zannına ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arız olmasına sıla cümlesindeki ifadeyle işaret etmek içindir; yani küfürde yarışmalarıyla, onun hükümlerini yürürlüğe koymaya koşuşmalarıyla ve ehline arka çıkmalarıyla seni üzmesinler. Asıl maksat [Resûlullah] aleyhisselâm'ın onlardan etkilenmesini nehyetmek olduğu halde nehyin onların tarafına yöneltilmesi bu hususta mübalağa içindir; zira:
١٧٧ - آل عمران النهيَ عن التأثير نهيٌ عن التأثر بأصله ونفيٌ له بالمرة وقد يُوجِّه النهيُ إلى اللازم والمرادُ هو النهيُ عن الملزوم كما في قولك لا أُرَينّك ههنا وقرأ لا يُحزِنْك من أحزَن المنقولِ من حزِن بكسرِ الزَّاي والمعنى واحدٌ وقيل معنى حزَنه جعل فيه حُزْناً كما في دهَنه أي جعل فيه دُهْناً ومعنى أحزنه جعله حزيناً وقيل معنى حزَنه أحدث له الحزَن ومعنى أحزنه عرَّضه للحُزْن
177 - Âl-i İmrân Tesir etmekten nehyetmek, aslında etkilenmekten de nehyetmektir ve onu kökünden nefyetmektir. Bazen nehiy lâzıma (sonuca) yöneltilir fakat kastedilen melzûmdan (sebepten) nehyetmektir; nitekim senin "Seni burada görmeyeyim" demen gibidir. "Lâ yuhzinke" şeklinde, zâ harfinin kesresiyle "hazine" fiilinden türetilen "ahzene"den de okunmuştur; mana birdir. "Hazenehû"nun manasının, "dehanehû" yani ona yağ sürdü denildiği gibi "onda hüzün meydana getirdi", "ahzenehû"nun manasının ise "onu mahzun etti" olduğu da söylenmiştir. Yine "hazenehû"nun manasının "ona hüzün ihdas etti", "ahzenehû"nun manasının ise "onu hüzne maruz bıraktı" olduğu söylenmiştir.
{إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ الله} تعليلٌ للنهي وتكميلٌ للتسلية بتحقيق نفيِ ضررِهم أبداً أي لن يضروا بذلك أولياءَ الله البتةَ وتعليقُ نفي الضررِ به تعالى لتشريفهم والإيذانِ بأن مُضارَّتَهم بمنزلة مضارَّتِه سبحانه وفيه مزيدُ مبالغةٍ في التسلية وقوله تعالى
{إِنَّهُمْ لَن يَضُرُّواْ الله} “Şüphesiz onlar Allah'a asla zarar veremezler...” Nehyin gerekçesi (ta'lîl) ve onların asla bir zarar veremeyeceklerini kesinleştirmek suretiyle tesellinin tamamlanmasıdır. Yani bununla Allah'ın dostlarına katiyen hiçbir zarar veremezler. Zararın nefyinin O Teâlâ'ya bağlanması, [müminleri] şereflendirmek ve onlara zarar vermenin bizzat O Subhânehu'ya zarar verme mesabesinde olduğunu bildirmek içindir; bunda tesellide daha fazla mübalağa vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{شَيْئاً} في حيز النصبِ على المصدرية أي شيئاً من الضرر والتنكيرُ لتأكيد ما فيه من القلة والحقارةِ وقيل على نزعِ الجارِّ أي بشئ ما أصلاً وقيل المعنى لن يَنقصُوا بذلك من مُلكه تعالى وسلطانِه شيئاً كما روى أبو ذر عن رسول الله ﷺ أنه قال يقول الله تعالى لو أنَّ أولَكم وآخركم وجنكم وإنسكم كانوا على أتقى قلب رجُلٍ منكم ما زادَ ذلكَ في مُلكي شيئاً ولو أنَّ أولَكم وآخرَكم وجنكم وإنسكم كانوا على أفجر قلب رجلٍ منكم ما نَقَصَ ذلكَ من مُلكي شيئاً والأولُ هو الأنسبُ بمقام التسليةَ والتعليل
{شَيْئاً} “hiçbir şekilde.” Masdar olmak üzere nasb mahallindedir; yani zarardan hiçbir şey [veremezler]. Nekirelik, onda bulunan azlık ve önemsizliği teyit etmek içindir. Harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) olduğu, yani "asla hiçbir şeyle [zarar veremezler]" manasında olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre de mana şudur: Onlar bununla O Teâlâ'nın mülkünden ve saltanatından hiçbir şey eksiltemezler. Nitekim Ebû Zer'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Eğer sizin ilkiniz ve sonunuz, cinleriniz ve insanlarınız, aranızdan en muttakî bir adamın kalbi üzere olsalar, bu benim mülkümde hiçbir şey artırmaz. Ve eğer sizin ilkiniz ve sonunuz, cinleriniz ve insanlarınız, aranızdan en fâcir bir adamın kalbi üzere olsalar, bu benim mülkümden hiçbir şey eksiltmez." Birinci mana ise teselli ve ta'lîl makamına en uygun olanıdır.
{يُرِيدُ الله ألا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظّاً فِى الاخرة} استئنافٌ مبينٌ لسرّ ابتلائهم بما هُم فيه من الانهماك في الكفر وفي ذكر الإرادةِ من الإيذان بكمال خلوصِ الداعي إلى حرمانهم وتعذيبِهم حيث تعلّقت بهما إرادة أرحم الراحمين مالا يخفى وصيغةُ الاستقبالِ للدِلالة على دوام الإرادةِ واستمرارِها أي يريد الله بذلك أن لا يجعل لهم في الاخرة حظأ من الثواب ولذلك تركهم في طغيانهم يعمهون إلى أن يهلِكوا على الكفر
{يُرِيدُ الله ألا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظّاً فِى الاخرة} “Allah, ahirette onlar için hiçbir pay kılmamak istiyor.” İçinde bulundukları küfre dalmışlık imtihanının sırrını açıklayan müstakil bir cümledir (istînâf). İradenin zikredilmesinde, Erhamürrâhimîn'in iradesi onların mahrumiyetine ve azap edilmelerine taalluk ettiğinde, onları mahrum etme ve azaplandırma saikinin tam bir ihlas üzere olduğunu bildirmek vardır ki bu gizli kalmaz. Muzari sîgası iradenin devam ve sürekliliğine delalet etmek içindir; yani Allah bununla ahirette onlar için sevaptan hiçbir nasip kılmamayı murat etmektedir. Bundan dolayı onları küfür üzere helak oluncaya kadar taşkınlıkları içinde bocalayıp durmaya terk etmiştir.
{وَلَهُمْ} مع ذلك الحِرمانِ الكى
{وَلَهُمْ} “Ve onlar için vardır” bu küllî mahrumiyetle birlikte
{عَذَابٌ عظِيمٌ} لا يقادَرُ قَدرُه قيل ما دلت المسارعة في الشئ على عِظَم شأنِه وجلالةِ قدرِه عند المسارِعِ وُصف عذابُه بالعِظَم رعايةً للمناسبة وتنبيهاً على حقارة ما سارعوا فيه وخساستِه في نفسه والجملةُ إما مبتدَأةٌ مبيِّنةٌ لحظهم من العقاب إثر بيان أن لاشئ لهم من الثواب وإما حالٌ من الضمير في لهم أي يريد الله حِرمانَهم من الثواب مُعدّاً لهم عذابٌ عظيم
{عَذَابٌ عظِيمٌ} “büyük bir azap.” Kıymetine paha biçilemez. Denildi ki: Bir şeyde yarışmak, yarışanın nezdinde o şeyin şanının büyüklüğüne ve kadrinin yüceliğine delalet ettiği için, münasebeti gözetmek ve içine koştukları şeyin bizzat kendisinin değersizliğine ve adiliğine dikkat çekmek üzere azapları "büyüklükle" tavsif edilmiştir. Cümle ya sevaptan hiçbir nasiplerinin bulunmadığının beyanının ardından cezadan alacakları nasibi açıklayan bir mübtedadır; yahut "lehum"daki zamirden haldir; yani "Allah, kendileri için büyük bir azap hazırlanmış olarak onları sevaptan mahrum bırakmayı murat eder."
{إِنَّ الذين اشتروا الكفر بالإيمان} أي أخذوه بدلاً منه رعبة فيما أخذوه وإعراضاً عما تركوه وقد مرَّ تحقيقُ القولِ في هذه الاستعارةِ في تفسير قولِه ﷿ {أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى} مستوفى
{إِنَّ الذين اشتروا الكفر بالإيمان} “Şüphesiz imana karşılık küfrü satın alanlar...” Yani aldıkları şeye rağbet edip terk ettiklerinden yüz çevirerek onu imanın yerine bedel olarak aldılar. Bu istiareye dair sözün etraflıca tahkiki Allah Azze ve Celle'nin {أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” kavlinin tefsirinde eksiksiz olarak geçmişti.
{لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} تفسيرُه كما مر غيرَ أن فيه تعريضاً ظاهراً باقتصار الضررِ عليهم كأنه قيل وإنما يضُرون أنفسَهم فإن جُعل الموصولُ عبارةً عن المسارعين المعهودين بأن يُرادَ باشتراء الكفرِ بالإيمان إيثارُه عليه إما بأخذه بدلاً من الإيمان الحاصلِ بالفعل كما هو حالُ المرتدين أو بالقوة القريبةِ منه الحاصلةِ بمشاهدة دلائلِه في التوراة كما هو شأنُ اليهودِ ومنافقيهم فالتكريرُ لتقرير الحُكم وتأكيدِه ببيان علتِه بتغيير عنوانِ الموضوعِ فإن ما ذكر في حيز الصلة من الاشتراء المذكورِ صريحٌ في لُحوق ضررِه بأنفسِهم وعدم تعدّيه إلى غيرهم أصلاً كيف لا وهو عَلَمٌ في الخسران الكليِّ والحِرمانِ الأبدي دالٌّ على كمال سخافةِ عقولِهم وركاكةِ آرائِهم فكيف يتأتى منهم ما يتوقفُ على قوة الحزمِ ورزانةِ الرأيِ ورصانةِ التدبيرِ من مُضارّة حزبِ الله تعالى وهي أعزُّ من الأبلقِ الفردِ وأمنعُ من عُقاب الجوِّ وإن أجرى الموصول على
{لَن يَضُرُّواْ الله شَيْئاً} “Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler.” Tefsiri geçtiği gibidir; ancak bunda zararın yalnızca kendileriyle sınırlı kaldığına dair açık bir tariz vardır; sanki "Onlar ancak kendilerine zarar verirler" denilmiştir. Şayet mevsul, imana karşılık küfrü satın almaktan maksadın onu imana tercih etmek olması suretiyle bilinen yarışanlardan ibaret kılınırsa -bu da ya mürtedlerin durumunda olduğu gibi bilfiil hâsıl olan imanın yerine bedel olarak alınmasıyla ya da Yahudiler ve onların münafıklarının durumunda olduğu gibi Tevrat'taki delillerini müşahede etmekle hâsıl olan ona yakın bir kuvvetle bedel olarak alınmasıyla olur- o takdirde tekrar, hükmü takrir etmek ve konunun unvanını değiştirerek illetini beyan etmek suretiyle onu teyit etmek içindir. Zira sıla dahilinde zikredilen satın alma eylemi, zararın onların bizzat kendilerine ulaşacağı ve asla başkalarına sirayet etmeyeceği hususunda açıktır. Nasıl olmasın ki! O, mutlak bir hüsranın ve ebedî mahrumiyetin alametidir; akıllarının tam bir hafifliğine ve görüşlerinin çürüklüğüne delalet eder. Hal böyleyken Allah Teâlâ'nın hizbine zarar vermek gibi kuvvetli bir azme, oturaklı bir re'ye ve sağlam bir tedbire dayanan bir iş kendilerinden nasıl sadır olabilir? Oysa bu, beyaz ayaklı tek attan daha nadir, göğün kartalından daha erişilmezdir. Eğer mevsul:
١٧٨ - آل عمران عمومه بأن يراد بالاشتراء المذكورِ القدرُ المشتركُ الشاملُ للمعنيين المذكورين ولأخذ الكفرِ بدلاً مما نُزل منزلةَ نفسِ الإيمانِ من الاستعداد القريبِ له الحاصلِ بمشاهدة الوحيِ الناطقِ وملاحظةِ الدلائلِ المنصوبةِ في الآفاق والأنفسِ كما هو دأبُ جميعِ الكفرةِ فالجملةُ مقرِّرةٌ لمضمون ما قبلها تقريرَ القواعدِ الكليةِ لما اندرج تحتها من جزئيات الأحكامِ هذا وقد جوِّز كونُ الموصولِ الأولِ عاماً للكفار والثاني خاصاً بالمعهودين وأنت خبيرٌ بأنه مع خلوّه عن النكَتِ المذكورةِ مما لا يليق بفخامة شأنِ التنزيلِ لما أن صدورَ المسارعةِ في الكفر بالمعنى المذكورِ وكونَها مظِنةً لإيراث الحَزَنِ لرسول الله ﷺ كما يفهم من النهي عنه إنما يتصور ممن عُلم اتصافُه بها وأما من لا يُعرف حالُه من الكفرة الكائنين في الأماكن البعيدةِ فإسنادُ المسارعةِ المذكورةِ إليهم باعتبار كونِها من مبادى حزنه ﵇ ومما لا وجه له وقوله تعالى
178 - Âl-i İmrân umumiyeti üzere hamledilirse; yani zikredilen satın almadan, zikredilen iki manayı ve bütün kâfirlerin âdeti olduğu üzere konuşan vahyi müşahede etmek ve afakta ve nefislerde dikili delilleri mülahaza etmekle hâsıl olan imana yakın istidat gibi bizzat imanın yerine konulan şeyin yerine küfrü bedel olarak almayı da içine alan ortak müşterek mana kastedilirse, bu takdirde cümle kendisinden öncekilerin muhtevasını, küllî kuralların altındaki cüz'î hükümleri pekiştirdiği gibi pekiştirir. Bununla birlikte birinci mevsulün bütün kâfirlere şamil bir umum, ikincisinin ise bilinen kimselere mahsus bir husus olması da caiz görülmüştür. Sen de takdir edersin ki bu görüş, zikredilen latif nüktelerden yoksun olmakla birlikte Tenzîl'in yüce şanına da yakışmaz; zira zikredilen manadaki küfürde yarışmanın sadır olması ve nehyedilmesinden anlaşıldığı üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hüzün verme ihtimali taşıması, ancak bu vasıfla nitelendiği bilinen kimselerden tasavvur edilebilir. Uzak diyarlarda bulunan ve durumu bilinmeyen kâfirlere gelince; zikredilen yarışmanın, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın hüznünün başlangıç sebeplerinden olması hasebiyle onlara isnat edilmesinin hiçbir tutar yanı yoktur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} جملةٌ مبتدأة مبينةٌ لكمال فظاعةِ عذابِهم بذكر غايةِ إيلامِه بعد ذكرِ نهايةِ عِظَمِه قيل لما جرت العادةُ باغتباط المشتري بما اشتراه وسرورِه بتحصيله عند كونِ الصفقةِ رابحةً وبتألمه عند كونِها خاسرةً وُصف عذابُهم بالإيلام مراعاةً لذلك
{وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Büyüklüğünün son noktası zikredildikten sonra acı vericiliğinin son noktası zikredilerek azaplarının tam bir vahametini beyan eden müstakil bir cümledir (mübteda). Denildi ki: Âdet üzere alıcı, alışveriş kazançlı olduğunda satın aldığı şeyle sevinip onu elde etmekten ötürü ferah duyduğu, zararlı olduğunda ise acı çektiği için, bu duruma riayet edilerek onların azabı "acı vericilikle" tavsif edilmiştir.
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لاِنفُسِهِمْ} عطفٌ على قوله تعالى وَلَا يَحْزُنكَ الذين الآية والفعلُ مسندٌ إلى الموصول وأن بما في حيزها سادةٌ مسدَّ مفعوليه عند سيبويهِ لتمام المقصودِ بها وهو تعلقُ الفعلِ القلبيِّ بالنسبة بين المبتدأ والخبرِ أو مسدَّ أحدِهما والآخرُ محذوفٌ عند الأخفش وما مصدريةٌ أو موصولةٌ حذف عائدها ووصلُها في الكتابة لاتّباع الإمام أي لايحسبن الكافرون إن إملاءنا لهم أو أن ما نمليه لهم خيرلأنفسهم أولا يحسبن الكافرون خيريةَ إملائِنا لهم أو خيريةَ ما نُمليه لهم ثابتةٌ أو واقعةٌ ومآلُه نهيُهم عن السرور بظاهر إملائِه تعالى لهم بناءً على حُسبان خيريّتِه لهم وتحسيرِهم ببيان أنه شرٌّ بحتٌ وضررٌ محضٌ كما أن مآلَ المعطوفِ عليه نهيُ الرسولِ ﷺ عن الحزن بظاهر حالِ الكفرةِ بناءً على توهم الضررِ من قِبَلهم وتسليتِه ﵇ ببيان عجزِهم عن ذلك بالكلية والمرادُ بالموصول إما جنسُ الكفرةِ فيندرج تحت حكمِه الكليِّ أحكامُ المعهودين اندراجاً أولياً وإما المعهود دون خاصة فإيثار الإظهار على الإضمار لرعاية المقارنةِ الدائمة بين الصلةِ وبين الإملاءِ الذي هو عبارةٌ عن إمهالهم وتخليتِهم وشأنَهم دهراً طويلاً فإن المقارنَ له دائماً إنما هو الكفرُ المستمرُّ لا المسارعةُ المذكورةُ ولا الاشتراءُ المذكورُ فإنهما من الأحوال المتجددةِ المنْقضيةِ في تضاعيف الكفرِ المستمر وقرئ لا تحسبن بالتاء والخطابُ لرسول الله ﷺ وهو الأنسبُ بمقام التسليةِ أو لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ الحُسبانُ قصداً إلى إشاعة فظاعةِ حالِهم والموصولُ مفعول وإنما نُمْلِى لَهُمْ إما بدلٌ منه وحيث كان التعويلُ على البدل وهو سادٌّ مسدَّ المفعولين كما في قوله تعالى أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ اقتُصر على مفعولٍ واحدٍ كما في قولك جعلتُ المتاعَ بعضَه فوق بعضٍ وإما مفعولٌ ثانٍ بتقدير مضافٍ إما فيه أي لاتحسبن
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لاِنفُسِهِمْ} “O inkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar.” Allah Teâlâ'nın {وَلَا يَحْزُنكَ الذين} “[Küfürde yarışanlar] seni üzmesin...” kavline matuftur. Fiil mevsule isnat edilmiştir; Sîbeveyh'e göre "enne" ve sılada yer alanlar, kalbî fiilin mübteda ile haber arasındaki nisbete taalluku olan maksat tamam olduğu için iki mefulün yerine geçmiştir; Ahfeş'e göre ise mefullerden birinin yerine geçmiştir, diğeri ise mahzuftur. "Mâ" masdariyyedir yahut aid zamiri hazfedilmiş mevsûledir ve yazıda İmam mushafına tabi olarak bitişik yazılmıştır. Yani kâfirler bizim onlara mühlet vermemizi veya kendilerine mühlet verdiğimiz şeyin kendileri için hayır olduğunu sanmasınlar; yahut kâfirler onlara mühlet vermemizin hayırlılığının veya kendilerine mühlet verdiğimiz şeyin hayırlılığının sabit veya vaki olduğunu sanmasınlar. Bunun neticesi, O Teâlâ'nın kendilerine mühlet vermesinin zahirine hayır olduğu zannıyla sevinmelerinden nehyedilmeleri ve bunun sırf şer ve katıksız bir zarar olduğunun beyanıyla hasrete düşürülmeleridir. Nitekim matufun aleyhin neticesi de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâfirlerin zahirî durumundan ötürü onların tarafından bir zarar gelir vehmiyle mahzun olmaktan nehyedilmesi ve onların bundan bütünüyle aciz olduklarının beyanıyla [Resûlullah] aleyhisselâm'ın teselli edilmesidir. Mevsulden kasıt ya kâfirlerin cinsidir; böylece bilinen kimselerin hükümleri onun küllî hükmü altına öncelikle dahil olur; yahut özellikle bilinen kimselerdir. Zamir yerine zahir ismin tercih edilmesi, sıla ile mühlet verme arasındaki daimi birlikteliği gözetmek içindir; mühlet vermek ise onları uzun bir süre kendi hallerine bırakıp terk etmektir. Zira onunla daima beraber olan şey süregelen küfürdür; zikredilen yarışma yahut satın alma değildir. Çünkü bu ikisi, süregelen küfrün aralarında yenilenip sona eren durumlardandır. "Tâ" ile "lâ tahsebenne" şeklinde de okunmuştur; bu durumda hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir ki bu teselli makamına en uygun olanıdır; yahut durumlarının vahametini yaymak kastıyla zannetmesi mümkün olan herkesedir. Mevsul mefuldür; {أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ} ise ya ondan bedeldir ve itimat bedele olduğu için -ki Allah Teâlâ'nın {أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ} “Yoksa sen onların çoğunun işittiğini mi sanıyorsun?” kavlinde olduğu gibi iki mefulün yerine geçer- senin "Eşyayı bir kısmını diğerinin üzerine koydum" sözünde olduğu gibi tek bir mefulle yetinilmiştir; yahut ya içinde muzaf takdiriyle ikinci bir mefuldür; yani "Kâfirleri, mühlet vermenin kendileri için hayırlı olduğunu zanneden kimseler sanma"...
١٧٩ - آل عمران الذين كفروا أصحابَ أن الإملاءِ خيرٌ لأنفسهم أو في المفعول الأولِ أي لاتحسبن حالَ الذين كفروا أن الإملاء خيرٌ لأنفسهم ومعنى التفضيلِ باعتبارِ زعمِهم
179 - Âl-i İmrân "inkâr edenleri, mühlet vermenin kendileri için hayırlı olduğunu zanneden kimseler [sanma]" yahut birinci mefulde muzaf takdiriyle; yani "inkâr edenlerin durumunu, mühlet vermenin kendileri için hayırlı olduğu şeklinde sanma." Tafdil (üstünlük) manası ise onların zannı itibariyledir.
{إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إِثْمَاً} استئنافٌ مبينٌ لحكمةِ الإملاءِ وما كافة واللامُ لامُ الإرادة وعند المعتزلةِ لامُ العاقبة وقرئ بفتح الهمزة ههنا على إيقاع الفعلِ عليه وكسرُها فيما سبق على أنه اعتراضٌ بين ٨ الفعل ومعمولِه مفيدٌ لمزيد الاعتناءِ بإبطال الحسبانِ وردِّه على معنى لايحسبن الكافرون أن إملاءنا لهم لازدياد الإثمِ حسبما هو شأنُهم بل إنما هو لتلافي ما فَرَط منهم بالتوبة والدخولِ في الإيمان
{إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إِثْمَاً} “Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz.” Mühlet vermenin hikmetini açıklayan müstakil bir cümledir (istînâf). "Mâ" kâffedir; "lâm" ise irade lâmıdır, Mutezile'ye göre ise âkıbet lâmıdır. Fiilin onun üzerine vaki kılınması sebebiyle burada hemzenin fethasıyla [ennemâ], zannı iptal edip reddetmeye daha fazla ihtimam göstermeyi ifade eden, fiil ile mamulü arasına giren bir itiraz cümlesi olarak da öncekinde [innemâ şeklinde] hemzenin kesresiyle okunmuştur. Bu da şu manayadır: "Kâfirler bizim onlara mühlet vermemizi -kendi durumlarının gerektirdiği üzere- günahlarının artması için sanmasınlar; bilakis bu, ancak tevbe edip imana girmek suretiyle kusurlarını telafi etmeleri içindir."
{وَلَهُمْ} فى الأخرة
{وَلَهُمْ} “Ve onlar için vardır” ahirette
{عَذَابٌ مُّهِينٌ} لمّا تضمّنَ الإملاءُ التمتيعَ بطيبات الدنيا وزينتِها وذلك مما يستدعي التعزّزَ والتجبّر وُصف عذابُهم بالإهانة ليكون جزاؤهم جزاءً وفاقاً والجملةُ إما مبتدأةٌ مبينة لحالهم إِثرَ بيانِ حالِهم في الدُّنيا وإما حالٌ من الواو ليزيدادوا إثماً مُعداً لهم عذابٌ مهين وهذا متعيِّن على القراءة الأخيرة
{عَذَابٌ مُّهِينٌ} “alçaltıcı bir azap.” Mühlet vermek dünya nimetlerinden ve süslerinden faydalanmayı içerdiğinden ve bu da büyüklük taslamayı ve zorbalığı davet ettiğinden, cezaları [amellerine] tam uygun bir karşılık olsun diye azapları "alçaltıcılıkla" tavsif edilmiştir. Cümle ya dünyadaki durumlarının beyanının ardından onların [ahiretteki] durumlarını açıklayan bir mübtedadır; yahut "vav"dan haldir: "Kendileri için alçaltıcı bir azap hazırlanmış olduğu halde günahları artsın diye." Bu da son kıraate göre belirlenmiş olur.
{ما كان الله ليذر المؤمنين على مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لوعده المؤمنين ووعيده المنافقين بالعقوبة الدنيويةِ التي هي الفضيحةُ والخِزْيُ إثرَ بيانِ عقوبتِهم الأخرويةِ والمرادُ بالمؤمنين المخلصون وأما الخطابُ فقد قيل إنه لجمهور المصدِّقين من أهل الإخلاصِ وأهلِ النفاقِ ففيه التفاتٌ في ضمن التلوينِ والمرادُ بما هم عليه اختلاطُ بعضِهم بعضاً واستواؤهم في إجراء أحكامِ الإسلامِ عليهم إذ هو القدرُ المشترك بين الفريقين وقيل إنه للكفار والمنافقين وهو قولُ ابنِ عباسٍ والضحاكِ ومقاتلٍ والكلبيِّ وأكثرِ المفسرين ففيه تلوين فقط ولعل المنافقين عطفٌ تفسيريٌ للكفار وإلا فلا شركةَ بين المؤمنين والمنافقين في أمرٍ من الأمورِ والمرادُ بما هم عليه ما مر من القدر المشتركِ فإنه كما يجوز نسبتُه إلى الفريقين معاً يجوز نسبتُه إلى كل منهما لا الكفرُ والنفاقُ كما قيل فإن المؤمنين ما كانوا مشاركين لهم في ذلك حتى لا يُتركوا عليه وقيل إنه للمؤمنين خاصة وهو قولُ أكثرِ أهلِ المعاني ففيه تلوينٌ والتفاتٌ كما مر والتعرضُ لإيمانهم قبل الخطابِ للإشعار بعلة الحُكم والمرادُ بما هم عليه ما مر غيره مرةٍ والأولُ هو الأقربُ وإليه جنَح المحقِّقون من أهل التفسير لكونه صريحاً في كون المرادِ بما هم عليهِ ما ذُكر من القدر المشتركِ بين الفريقين من حيث هو مشترَكٌ بينهما بخلاف القولين الأخيرين فإنهما بمعزل من ذلك كيف لا والمفهومُ مما عليه المنافقين هو الكفرُ والنفاقُ ومما عليه المؤمنون هو الإيمانُ والإخلاصُ لا القدرُ المشتركُ بينهما ولئن فُهم ذلك فإنما يفهم من حيث الانتسابُ إلى أحدهما لا من حيث الانتسابُ إليهما معاً وعليه يدور أمرُ الاختلاطِ المُحوِجِ إلى الإفراز واللام في ليذر إما متعلقة بالخبر المقدر لكان كما هو رأي البصرية وانتصابُ الفعل بعدها بأن المقدرة أي ما كان الله مريداً أو متصدياً لأن يذَرَ المؤمنين الخ ففي توجيه النفي إلى إرادة الفعل تأكيدٌ ومبالغةٌ ليست في توجيهه إلى نفسه
{ما كان الله ليذر المؤمنين على مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ} “Allah müminleri üzerinde bulunduğunuz şu durumda bırakacak değildir...” Müminlerin ahiret azabının beyanının ardından, müminlere dünyevi vaadi ve münafıklara rezil ve rüsvay olma şeklindeki dünyevi cezayı tehdit olarak sevk edilmiş müstakil bir kelamdır (istînâf). Müminlerden kasıt ihlas sahipleridir. Hitaba gelince; ihlas ehli ve nifak ehlinden oluşan tasdik edenler topluluğuna olduğu söylenmiştir; dolayısıyla bunda telvîn dahilinde iltifat vardır. Üzerinde bulundukları durumdan kasıt, bazılarının diğerleriyle karışması ve her iki fırka arasında müşterek olan şey bu olduğu için İslam ahkâmının kendilerine tatbik edilmesinde eşit olmalarıdır. Kâfirlere ve münafıklara yönelik olduğu da söylenmiştir ki bu İbn Abbâs, Dahhâk, Mukâtil, Kelbî ve müfessirlerin çoğunun kavlidir; dolayısıyla bunda sadece telvîn vardır. Belki de münafıklar kâfirlerin tefsirî atfıdır; aksi takdirde müminler ile münafıklar arasında hiçbir hususta ortaklık yoktur. Üzerinde bulundukları durumdan kasıt, geçen müşterek paydır; zira onun her iki fırkaya birlikte nispet edilmesi caiz olduğu gibi, her birine ayrı ayrı nispet edilmesi de caizdir; denildiği gibi küfür ve nifak değildir. Zira müminler onda bırakılmayacak derecede onlarla buna ortak değillerdi. Sadece müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir ki bu da meânî âlimlerinin çoğunun kavlidir; dolayısıyla bunda geçtiği üzere telvîn ve iltifat vardır. Hitaptan önce imanlarının zikredilmesi, hükmün illetini hissettirmek içindir. Üzerinde bulundukları durumdan kasıt ise defalarca geçen şeydir. Birinci görüş en uygun olanıdır ve tefsir ehlinden muhakkikler de ona meyletmişlerdir; çünkü o, üzerinde bulundukları durumdan kastın, her iki fırka arasında müşterek olması hasebiyle zikredilen müşterek pay olduğu hususunda açıktır. Son iki görüş ise bundan uzaktır; nasıl olmasın ki, münafıkların üzerinde bulunduğu durumdan anlaşılan küfür ve nifaktır; müminlerin üzerinde bulunduğu durumdan anlaşılan ise aralarındaki müşterek pay değil, iman ve ihlastır. Şayet bu anlaşılsa bile, ikisine birden nispet edilmesi hasebiyle değil, sadece birine nispet edilmesi hasebiyle anlaşılır. Ayırmayı gerektiren karışma meselesi de bunun etrafında döner. "Liyazera"daki lâm, Basra ekolünün görüşü olduğu üzere ya "kâne"nin mukadder haberine müteallıktır ve fiilin ondan sonra nasb olması mukadder "en" iledir; yani "Allah müminleri bırakmayı murat etmiş veya buna yönelmiş değildir..." Dolayısıyla nefyin fiilin iradesine yöneltilmesinde, bizzat kendisine yöneltilmesinde bulunmayan bir tekit ve mübalağa vardır.
وإما مزيدةٌ للتأكيد ناصبةٌ للفعل بنفسها كما هو رأيُ الكوفية ولا يقدحُ في ذلك زيادتُها كما لا يقدح زيادةُ حروفِ الجر في عملها وقوله ﷿
Yahut Kûfe ekolünün görüşü olduğu üzere tekit için zâiddir ve bizzat kendisi fiili nasbedendir. Zâid harf-i cerlerin amel etmesine zâid oluşları halel getirmediği gibi, bunun zâid oluşu da [nasbetmesine] halel getirmez. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:
{حتى يميز الخبيث من الطيب} غايةٌ لما يفيده النفيُ المذكورُ كأنَّه قيلَ ما يتركهم الله تعالى على ذلك الاختلاطِ بل يقدِّر الأمورَ ويرتب الأسبابَ حتى يعزِلَ المنافقَ من المؤمن وفي التعبير عنهما بما ورد به النظمُ الكريمُ تسجيلٌ على كلَ منهما بما يليق به وإشعارٌ بعلة الحُكمِ وإفرادُ الخبيث والطيب مع تعدد ما أريد بكل منهما وتكثره لا سيما بعد ذكرِ ما أريد بأحدهما أعني المؤمنين بصيغة الجمعِ للإيذان بأن مدارَ إفرازِ أحدِ الفريقين من الآخر هو اتصافُهما بوصفهما لا خصوصيةُ ذاتِهما وتعددُ آحادِهما كما في مثلِ قولِه تعالى {ذلك أدنى أَلَاّ تَعُولُواْ} ونضيره قولُه تعالى {تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ} حيث قصد الدَلالةَ على الاتصاف بالوصف من غير تعرضٍ لكون الموصوفِ من العقلاء أو غيرِهم وتعليقُ المَيْزِ بالخبيث المعبَّرِ به عن المنافق مع أن المتبادرَ مما سبق من عدم تركِ المؤمنين على الاختلاطِ تعليقه بهم وإفرازُهم عن المنافقين لما أن المَيْزَ الواقع بين الفريقين إنما بالتصرف في المنافقين وتغييرِهم من حال إلى حال مغايرةٍ للأولى مع بقاء المؤمنين على ما كانُوا عليهِ من أصل الإيمانِ وإن ظهر مزيدُ إخلاصِهم لا بالتصرف فيهم وتغييرِهم من حال إلى حال أخرى مع بقاء المنافقين على ما هم عليه من الاستتار ولأن فيه مزيدَ تأكيدٍ للوعيد كما أشير إليه في قولَه تعالى {والله يَعْلَمُ المفسد مِنَ المصلح} وإنما لم يُنسَبْ عدمُ التركِ إليهم لما أنه مشعر بالأعتناء بشأنِ من نُسب إليه فإن المتبادرَ منه عدمُ الترك على حالة غيرِ ملائمةٍ كما يشهد به الذوقُ السليم وقرئ حتى يمسز من التمييز وقوله تعالى
{حتى يميز الخبيث من الطيب} “nihayet pisi temizden ayıracaktır.” Zikredilen nefyin ifade ettiği şeyin gayesidir; sanki şöyle denilmiştir: "Allah Teâlâ onları bu karışıklık üzere terk etmez; bilakis münafığı müminden ayırıncaya kadar işleri takdir eder ve sebepleri sıralar." İkisinin yüce nazımda gelen lafızla ifade edilmesinde, her biri hakkında layık olduğu şekilde bir tescil ve hükmün illetine bir işaret vardır. Her ikisiyle kastedilenlerin çok ve çeşitli olmasına -bilhassa birisiyle kastedilen müminlerin çoğul sîgasıyla zikredilmesinden sonra- rağmen "habîs" (pis) ve "tayyib" (temiz) kelimelerinin tekil getirilmesi, iki fırkadan birinin diğerinden ayrılmasının dayanağının onların zâtlarının hususiyeti ve fertlerinin çokluğu değil, bizzat vasıflarıyla vasıflanmaları olduğunu bildirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın {ذلك أدنى أَلَاّ تَعُولُواْ} “Bu, adaletten sapmamanız için en uygun olanıdır” kavlinde böyledir. Bunun bir benzeri de Allah Teâlâ'nın {تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ} “Her emzikli kadın emzirdiğinden vazgeçer” kavlidir; zira burada mevsufun akıl sahibi olup olmadığına değinilmeksizin vasıfla nitelenmeye delalet kastedilmiştir. Müminlerin karışıklık üzere bırakılmamasından ilk akla gelen şey ayırt etmenin onlara bağlanması ve münafıklardan ayrılmaları iken, ayırt etme fiilinin münafığı ifade eden "habîs" kelimesine bağlanması şundandır: Çünkü iki fırka arasında vuku bulan ayırt etme işi, ancak müminlerin asıl imanları üzere kalmalarıyla -her ne kadar ihlaslarının ziyadeliği ortaya çıksa da- birlikte münafıklara tasarruf edilip onların ilk halden farklı bir hale dönüştürülmesiyle olur; yoksa münafıklar gizlendikleri hal üzere kalırken müminlere tasarruf edilip onların bir halden başka bir hale dönüştürülmesiyle olmaz. Bir de bunda Allah Teâlâ'nın {والله يَعْلَمُ المفسد مِنَ المصلح} “Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir” kavlinde işaret edildiği üzere tehdidin daha fazla teyit edilmesi vardır. Terk etmeme işinin onlara nispet edilmemesi ise, kendisine nispet edilen kimsenin şanına ihtimam hissettirdiği içindir; zira selim zevkin de şahitlik ettiği üzere bundan ilk akla gelen, uygun olmayan bir durum üzere terk etmemektir. Temyizden "hattâ yumeyyize" şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli: