Binûn

Âl-i İmrân — 11. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} عطف على ذلك وعلى الأول عطف على الجواب المحذوف كما أشير إليه والجملتان الظرفيتان اعتراض بين المتعاطفين أي كفكم عَنْهُمْ حتى حالت الحالُ ودالت الدولةُ وفيه من اللطف بالمسلمين مالا يخفى

{ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ} “Sonra sizi onlardan geri çevirdi...” buna matuftur; birinci takdire göre ise işaret edildiği üzere mahzûf cevaba matuftur. Bu iki zarf cümlesi, matuf ile matufun aleyh arasında bir itiraziyye (ara cümle)dir; yani hal değişene ve talih dönene kadar sizi onlardan men etti. Bunda Müslümanlar için gizli olmayan büyük bir lütuf vardır.

{لِيَبْتَلِيَكُمْ} أي يعاملَكم معاملةَ من يمتحنكم بالمصائب ليَظهرَ ثباتُكم على الإيمان عندها

{لِيَبْتَلِيَكُمْ} “sizi imtihan etmek için...” yani bu esnada iman üzerindeki sebatınız ortaya çıksın diye musibetlerle sizi sınayan birinin muamelesi gibi size muamele etmek için,

{وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} تفضّلاً ولِمَا علم من ندمكم على المخالفة

{وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ} “ve andolsun ki sizi bağışladı.” Bir lütuf olarak ve muhalefetten dolayı duyduğunuz pişmanlığı bildiği için [bağışladı].

{والله ذُو فَضْلٍ عَلَى المؤمنين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله ومؤْذِنٌ بأن ذلك العفوَ بطريق التفضّلِ والإحسانِ لا بطريق الوجوبِ عليه أي شأنُه أن يتفضلَ عليهم بالعفو أو هو متفضلٌ عليهم في جميع الأحوالِ أديل لهم أو أُديل عليهم إذ الابتلاءُ أيضاً رحمةٌ والتنكيرُ للتفخيم والمرادُ بالمؤمنين إما المخاطبون والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ للتشريفِ والإشعارِ بعلة الحُكم وإما الجنسُ وهم داخلونَ في الحكم دخولاً أولياً

{والله ذُو فَضْلٍ عَلَى المؤمنين} “Allah müminlere karşı lütuf sahibidir.” [ifadesi], kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren ve bu affın O'na bir vücûbiyet yoluyla değil, lütuf ve ihsan yoluyla olduğunu bildiren bir fezlekedir. Yani O'nun şânı onları affetmekle lütufta bulunmaktır yahut lehlerine veya aleyhlerine zafer verilmiş olsun, her halükârda onlara lütufkârdır; zira imtihan da bir rahmettir. Tenvin tazim içindir. Müminlerden maksat ya muhataplardır ve zamir makamında açık ismin zikredilmesi taltif etmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; ya da cinstir ve onlar bu hükme öncelikle dahildirler.

{إِذْ تُصْعِدُونَ} متعلق بصَرَفكم أو بقوله تعالى لِيَبْتَلِيَكُمْ أو بمقدّر كما ذكروا والإصعادُ الذهابُ والإبعادُ في الأرض وقرىء تصعدون من الثلاثى أي في الجبل وقرئ تَصَعَّدون من التفعل بطرح إحدى التاءين وقرئ يصعدون بالالتفات إلى الغيبة

{إِذْ تُصْعِدُونَ} “Hani siz uzaklaşıp kaçıyordunuz...” [ifadesi], “sarafeküm” fiiline yahut Allah Teâlâ'nın “liyebtaliyeküm” kavline veya zikrettikleri üzere mukadder bir fiile mütealliktir. İshâd (الإصعاد); arazide gitmek ve uzaklaşmaktır. Sülâsîden “tas'adûne” (تصعدون) şeklinde de okunmuştur; yani dağa tırmanıyordunuz. Tefe‘‘ul babından iki tâ'dan birinin atılmasıyla “tassa‘‘adûne” (تَصَعَّدون) şeklinde ve gâibe iltifat ile “yus'idûne” (يصعدون) şeklinde de okunmuştur.

{وَلَا تَلْوُونَ على أحَدٍ} أي لا تلتفتون إلى ماوراءكم ولا يقف واحدٌ منكم لواحد وقرئ تلْوُنَ بواو واحدة بقلب الواوِ المضمومةِ همزةً وحذفِها تخفيفا وقرئ يلوون كيصعدون

{وَلَا تَلْوُونَ على أحَدٍ} “ve hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz...” yani ardınıza bakmıyor, hiçbiriniz bir başkası için durup beklemiyordu. Zammeli vâv'ın hemzeye kalbedilip tahfif için hazfedilmesiyle tek vâv ile “telvûne” (تلْوُنَ) şeklinde ve “yus'idûne” gibi “yelvûne” şeklinde de okunmuştur.

{والرسول يَدْعُوكُمْ} كان ﵊ يدعوهم إليَّ عبادَ الله إليَّ عبادَ الله أنا رسولُ الله من يكُرُّ فله الجنةُ وإيرادُه ﵇ بعنوان الرسالة للإبذان بأن دعوتَه ﵇ كانت بطريق الرسالةِ من جهته سبحانه إشباعاً في توبيخ المنهزمين

{والرسول يَدْعُوكُمْ} “Peygamber ise sizi çağırıyordu...” O aleyhisselâm onları: “Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları! Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın Resûlüyüm, kim tekrar hücum ederse ona cennet vardır!” diye çağırıyordu. Hezimete uğrayanları azarlamayı daha da pekiştirmek amacıyla, onun çağrısının Sübhânehu ve Teâlâ tarafından bir elçilik yoluyla olduğunu bildirmek için kendisinden “er-Resûl” unvanıyla bahsedilmiştir.

{فِى أُخْرَاكُمْ} في ساقتكم وجماعتِكم الأخرى

{فِى أُخْرَاكُمْ} “arkanızdan [çağırıyordu].” Yani artçılarınız ve geride kalan cemaatiniz arasından.

{فأثابكم} عطفٌ على صرفَكم اى فجازا كم الله تعالى بما صنعتم

{فأثابكم} “Bunun üzerine size verdi...” [ifadesi], “sarafeküm” fiiline matuftur; yani Allah Teâlâ yaptıklarınıza karşılık size ceza verdi:

{غَمّاً} موصولاً

{غَمّاً} “bir keder...” [birbirine] eklenmiş,

{بِغَمّ} من الاغتمام يالقتل والجرْحِ وظَفَرِ المشركين والإرجافِ بقتل الرسول ﷺ وفوْتِ الغنيمة فالتنكيرُ للتكثير أو غماً بمقابلة غمَ أذقتموه رسول الله ﷺ بعِصيانكم له

{بِغَمّ} “keder üstüne...” Öldürülme, yaralanma, müşriklerin galip gelmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası ve ganimetin kaçırılması sebebiyle duyulan kederden [bir keder]. Nekre oluşu çokluk içindir. Yahut ona isyan etmekle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tattırdığınız kedere karşılık bir keder [verdi].

{لّكَيْلَا تَحْزَنُواْ على مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أصابكم} أي لتتمرَّنوا على الصبر في الشدائد فلا تحزَنوا على نفعٍ فاتَ أو ضُرَ آتٍ وقيل لا زائدة والمعنى لتتأسفوا على مَا فَاتَكُمْ من الظفَر والغنيمةِ وعلى ماأصابكم من الجراح والهزيمةِ عقوبةً لكم وقيل الضميرُ في أثابكم للرسول ﷺ أي واساكم في الاغتمام فاغتمّ بما نزل عليكم كما اغتممتم بما نزل عليه ولم يُثرِّبْكم على عِصيانكم تسليةً لكم وتنفيساً عنكم لئلا تحزنزا على مَا فَاتَكُمْ من النصر وما أصابكم من الجراح وغيرِ ذلك

{لّكَيْلَا تَحْزَنُواْ على مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أصابكم} “Elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye.” Yani zorluklara karşı sabretmeye alışasınız da elden kaçan bir faydaya veya gelen bir zarara üzülmeyesiniz diye. “Lâ” edatının zâid olduğu, mananın da bir ceza olarak elinizden kaçan zafere ve ganimete, başınıza gelen yara ve hezimete esef edesiniz diye olduğu da söylenmiştir. “Esâbeküm”deki zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu da söylenmiştir; yani keder hususunda size teselli verdi, onun başına gelenlere sizin kederlendiğiniz gibi o da sizin başınıza gelenlere kederlendi ve elinizden kaçan zafere ve başınıza gelen yaralanma vb. şeylere üzülmeyesiniz diye size teselli vermek ve içinizi ferahlatmak amacıyla isyanınızdan dolayı sizi kınamadı.

{والله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} أي عالم بأعمالكم وبما قصدتم بها

{والله خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Yani amellerinizi ve onlarla neyi kastettiğinizi hakkıyla bilendir.

{ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُمْ} عطفٌ على قوله تعالى فأثابكم والخطابُ للمؤمنين حقاً

{ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيْكُمْ} “Sonra üzerinize indirdi...” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın “fe-esâbeküm” kavline matuftur. Hitap ise hakiki müminleredir.

{مّن بَعْدِ الغم} أي الغمِّ المذكور والتصريحُ بتأخُّر الإنزالِ عنه مع دَلالة ثُمَّ عليه وعلى تراخيه عنه لزيادة البيانِ وتذكيرِ عِظَم النعمةِ كما في قوله تعالى ثُمَّ تَابُواْ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُواْ الآية

{مّن بَعْدِ الغم} “o kederin ardından...” Yani zikredilen kederin ardından. “Sümme” (ثُمَّ) edatının indirmenin kederden sonra ve belirli bir süre geçtikten sonra olduğuna delalet etmesiyle birlikte, indirmenin ondan sonralığını açıkça belirtmek; Allah Teâlâ'nın “Sonra bunun ardından tevbe edip ıslah oldular...” mealindeki ayetinde olduğu gibi, beyanı pekiştirmek ve nimetin büyüklüğünü hatırlatmak içindir.

{أمنة} أي أمناً نُصب على المفعولية وقوله تعالى

{أمنة} “bir güven...” Yani bir emniyet [indirdi]. Meful olarak mansubdur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{نُّعَاساً} بدلٌ منها أو عطفُ بيانٍ وقيل مفعولٌ له أو هو المفعول وأمنةً حالٌ منه متقدمةٌ عليه أو مفعولٌ له أو حالٌ من المخاطَبين على تقديرِ مضافٍ أي ذوى أمنةٍ أو على أنَّه جمعُ آمن كبارّ وبرَرَة وقرئ بسكون الميم كأنها مرّةٌ من الأمنِ وتقديمُ الظرفين على المفعول الصريح لما مر

{نُّعَاساً} “bir uyuklama.” [ifadesi], ondan bedel veya atf-ı beyandır. Mefulün leh olduğu da söylenmiştir; yahut asıl meful odur ve “emeneten” kelimesi onun önüne geçmiş bir haldir, ya da mefulün lehtir; yahut bir muzaf takdiriyle hitap edilenlerin halidir; yani “güven sahipleri olarak” veya “bârr”ın çoğulunun “berara” gelmesi gibi “âmin”in çoğulu olarak [haldir]. Mim harfinin sükûnu ile “emneten” şeklinde, sanki emniyetten bir defalık bir durum gibi de okunmuştur. İki zarfın açık mefulün önüne geçirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere,

غيرَ مرةٍ من الاعتناء بشأن المقدمِ والتشويقِ إلى المؤخر وتخصيصُ الخوفِ من بين فنونِ الغمِّ بالإزالة لأنه المهمُّ عندهم حينئذ لما أن المشركين لما انصرفوا كانوا يتوّعدون المسلمين بالرجوع فلم يأمنوا اكرتهم وكانوا تحت الحَجَفِ متأهّبين للقتال فأنزل الله تعالى عليهم الأمنةَ فأخذهم النعاسُ قال ابن عباس ﵄ أمنَّهم يومئذ بنعاس تغشّاهم بعد خوفٍ وإنما ينعَسُ من أمِنَ والخائفُ لا ينام وقال الزبير ﵁ كنتُ مع النبيِّ ﷺ حين اشتد الخوفُ فأنزل الله علينا النومَ والله لأسمع قولَ مُعتبِ بنِ قشير والنعاسُ يغشاني ما أسمعه إلا كالحُلُم يقول لو كان لنا من ألمر شيء ما قلنا إنى ههنا وقال أبو طلحة رضى الله عنه رفعتُ رأسي يومَ أحُدٍ فجعلتُ لا أرى أحداً من القوم إلا وهو يَميدُ تحت حَجَفَتِه من النعاس قال وكنتُ ممن أُلقِيَ عليه النعاسُ يومئذ فكان السيفُ يسقُط من يدي فآخذُه ثم يسقُط السَّوْطُ من يدي فآخُذه وفيه دلالة على أن من المؤمنين من لم يُلْقَ عليه النعاسُ كما ينبئ عنه قولُه ﷿

öne geçirilene ehemmiyet vermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. Keder çeşitleri arasından korkunun giderilmesinin özellikle tahsis edilmesi, o sırada onlar nezdinde en mühim şeyin bu olmasındandır. Zira müşrikler dönüp gittiklerinde Müslümanları geri gelmekle tehdit ediyorlardı; Müslümanlar ise onların tekrar hücum etmesinden emin değillerdi ve kalkanlarının altında savaşa hazır halde bekliyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ onların üzerine bir güven indirdi de kendilerini uyuklama bastı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “O gün, korkunun ardından kendilerini bürüyen bir uyuklama ile onları güvende kıldı. Zira ancak güvende olan kimse uyuklar, korkan kimse ise uyumaz.” Zübeyr radıyallâhu anh da şöyle demiştir: “Korku şiddetlendiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Allah üzerimize uykuyu indirdi. Vallahi Muattib b. Kuşeyr'in sözünü uyuklama beni bürüdüğü halde işitiyordum; onu ancak bir rüya gibi duyuyordum, 'Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik' diyordu.” Ebû Talha radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: “Uhud günü başımı kaldırdım, topluluktan kimi gördüysem hepsi uyuklamaktan kalkanının altında sallanıyordu. Ben de o gün üzerine uyuklama verilenlerdendim; kılıç elimden düşüyor, onu alıyordum, sonra kırbaç elimden düşüyor, onu alıyordum.” Bu durum, müminlerden bazılarının üzerine uyuklama verilmediğine delalet etmektedir; nitekim Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli de bunu haber vermektedir:

{يغشى طَائِفَةً مّنْكُمْ} قال ابن عباس هم المهاجرون وعامةُ الأنصار ولا يقدَح ذلك في عموم الإنزالِ للكل والجملةُ في محل النصب على أنها صفة لنعاسا وقرئ بالتاء على أنها صفة لأمَنةً وفيه أن الصفةَ حقُّها أن تتقدم على البدل وعطفِ البيان وأن لا يُفصل بينها وبين الموصوفِ بالمفعول له وأن المعهودَ أن يحدُث عن البدل دون المُبدلِ منه

{يغشى طَائِفَةً مّنْكُمْ} “İçinizden bir zümreyi bürüyen...” İbn Abbâs [bunların] Muhacirler ve Ensar'ın geneli olduğunu söylemiştir. Bu durum, indirmenin genele yönelik olmasına halel getirmez. Cümle, “nuâsen” kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. “Emeneten” kelimesinin sıfatı olarak tâ ile “tağşâ” şeklinde de okunmuştur. Ancak bu kıraatte, sıfatın bedel ve atf-ı beyandan önce gelmesinin gerekmesi, sıfat ile mevsuf arasının mefulün leh ile ayrılmaması gerektiği ve bilinenin mübdelün minhten değil bedelden haber verilmesi olduğu şeklinde [itirazlar] vardır.

{وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} أي أوقعتهم في الهموم والأحزانِ أو ما بهم إلا همُّ أنفسِهم وقصدُ خلاصِها من قولهم همّني الشئ أي كان من هِمّتي وقصدي والقصرُ مستفادٌ بمعونة المقامِ وَطَائِفَةٌ مبتدأٌ وما بعدها إما خبرُها وإنما جاز ذلك مع كونها نكرةً لاعتمادها على واو الحال كما في قوله ... سرينا ونجمٌ قد أضاء فمذ بدا ... محياكِ أخفى ضوءه كلَّ شارقِ ...

{وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ} “Bir zümre de kendi canlarının derdine düşmüştü.” Yani onları gamlara ve hüzünlere düşürmüştü; yahut “Bir şey beni ilgilendirdi / endişelendirdi” sözünden hareketle, onların tek gayesi ve kastı kendi nefislerini kurtarmaktı. Hasr anlamı makamın yardımıyla anlaşılmaktadır. “Ve tâifetün” kelimesi mübtedadır; ondan sonrası ise ya onun haberidir. Nekre olmasına rağmen [mübteda olması], şu beyitte olduğu gibi hal vavına dayanmasından dolayı caiz olmuştur: ... Gece yürüdük, bir yıldız parlamıştı; senin yüzün doğunca, doğan her şeyin ışığını gizledi ...

أو لوقوعها في موضع التفصيل كما في قوله ... إذَا ما بكى من خلفها انصرفت له بشِقَ ... وشقٌ عنْدنا لم يُحَوَّلِ ...

Yahut şu beyitte olduğu gibi tafsilat makamında yer almasındandır: ... Arkasından ağlayınca, bir tarafıyla ona yöneldi; yanımızdaki diğer tarafı ise çevrilmedi ...

وإما صفتُها والخبرُ محذوفٌ أي ومعكم طائفة أو وهناك وقيل تقديره ومنكم طائفةٌ وفيه أنه يقتضي دخولَ المنافقين في الخطاب بإنزال الأمنة وأيا ما ما كان فالجملةُ إما حاليةٌ مبيِّنةٌ لفظاعة الهولِ مؤكِّدةٌ لعِظَم النعمةِ في الخلاص عنْهُ كما في قولِه تعالى {أو لم يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمنا وَيُتَخَطَّفُ الناسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} وإما مستأنفةٌ مَسوقةٌ لبيان حال المنافقين وقوله ﷿

Ya da [sonrası] onun sıfatıdır ve haber mahzuftur; yani “ve sizinle beraber bir zümre [vardı]” veya “orada [bir zümre vardı]” demektir. Takdirinin “ve sizden bir zümre [vardı]” şeklinde olduğu da söylenmiştir; ancak bunda, güvenin indirilmesi hitabına münafıkların da dahil olmasını gerektirmesi yönüyle bir sakınca vardır. Her halükarda cümle; ya Allah Teâlâ'nın {أو لم يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً آمنا وَيُتَخَطَّفُ الناسُ مِنْ حَوْلِهِمْ} “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken biz orayı güvenli bir harem kıldık?” kavlinde olduğu gibi, dehşetin vahametini beyan eden ve ondan kurtulmaktaki nimetin büyüklüğünü pekiştiren bir hal cümlesidir; ya da münafıkların durumunu açıklamak için getirilmiş istinaf cümlesidir. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli:

{يَظُنُّونَ بالله} حال من ضمير أهمتْهم أو من طائفةٌ لتخصصها بالصفةِ أو صفةٌ أُخرى لها أو خبر بعد خبر أو استئنافٌ مبينٌ لما قبله وقوله تعالى

{يَظُنُّونَ بالله} “Allah hakkında besliyorlardı...” [ifadesi], “ehemmet-hüm”deki zamirden haldir; yahut sıfatla tahsis edildiği için “tâifetün”den haldir; veya onun için başka bir sıfattır, ya da haberden sonra haberdir; yahut da öncesini açıklayan bir istinaftır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{غَيْرَ الحق} في حُكم المصدرِ أي يظنون به تعالى غيرَ الظنِّ الحقِّ الذي يجب أن يُظنَّ به سبحانه وقوله تعالى

{غَيْرَ الحق} “gerçek dışı [zanlar]...” masdar hükmündedir; yani Allah Teâlâ hakkında, Sübhânehu'ya beslenmesi gereken hak zannın dışındaki zanda bulunuyorlar demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{ظَنَّ الجاهلية} بدلٌ منه وهو الظنُّ المختصُّ بالملة الجاهليةِ والإضافة كما في حاتم الجودِ ورجلِ صِدْقٍ وقولُه تعالى

{ظَنَّ الجاهلية} “Cahiliye zannı...” ondan bedeldir. Bu ise Cahiliye milletine has olan zandır. İzâfet ise “Hâtimü'l-cûd” (cömertlik Hâtim'i) ve “raculü sıdkın” (doğruluk adamı) ifadelerindeki gibidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{يَقُولُونَ} بدلٌ من يظنون لما ان مسئلتهم كانت صادرةً عن الظن أي يقولون لرسولِ الله ﷺ على صورة الاسترشاد

{يَقُولُونَ} “diyorlardı.” [ifadesi], soruları bir zandan neşet ettiği için “yezunnûne” fiilinden bedeldir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru yolu arayan biri kılığında şöyle diyorlardı:

{هَل لَّنَا مِنَ الامر} أي من أمرالله تعالى ووعدِه من النصر والظفَرِ

{هَل لَّنَا مِنَ الامر} “Bu işten bizim için var mı?...” Yani Allah Teâlâ'nın yardım ve zafer vaadinden ve emrinden,

{مِن شَىْء} أي من نصيب قط أو هل لنا من التدبير من شئ وقوله تعالى

{مِن شَىْء} “herhangi bir pay?” Yani hiçbir pay [var mı]? Yahut tedbirde bizim bir yetkimiz var mı? Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{قل إن الامر كُلَّهُ للَّهِ} أي الغلبةَ بالآخرة لله تعالى ولأوليائه فإن حزبَ الله هم الغالبون أو إن التدبيرَ كلَّه لله فإنه تعالى قد دبر الأمرَ كما جرى في سابق قضائِه فلا مردَّ له وقرئ كلُّه بالرفع على الابتداءِ وقولُه تعالَى

{قل إن الامر كُلَّهُ للَّهِ} “De ki: Bütün iş Allah'ındır.” Yani sonuçtaki galibiyet Allah Teâlâ'ya ve O'nun dostlarına aittir; zira Allah'ın taraftarları mutlaka galip gelecek olanlardır. Yahut bütün tedbir Allah'a aittir; çünkü O Teâlâ, ezelî takdirinde cereyan ettiği üzere işi planlamıştır, artık onu geri çevirecek yoktur. “Küllühû” kelimesi mübteda olarak merfû da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{يُخْفُونَ فِى أَنْفُسِهِم} أي يُضمرون فيها أو يقولون فيما بينهم بطريق الخُفية

{يُخْفُونَ فِى أَنْفُسِهِم} “İçlerinde gizliyorlar...” Yani içlerinde saklıyorlar yahut kendi aralarında gizlice söylüyorlar:

{مَّا لَا يُبْدُونَ لَكَ} استئنافٌ أو حالٌ من ضميرِ يقولون وقوله تعالى إن الأمرالخ اعتراضٌ بين الحال وصاحبِها

{مَّا لَا يُبْدُونَ لَكَ} “sana açıklamadıkları şeyi.” İstinaftır veya “yekûlûne”deki zamirden haldir. Allah Teâlâ'nın “İnne'l-emra...” kavli ise hal ile zü'l-hal arasında bir itiraziyedir (ara cümledir).

١٥٥ - آل عمران

Âl-i İmrân - 155

أي يقولون ما يقولون مُظْهِرين أنهم مسترشِدون طالبون للنصر مُبْطنين الإنكارَ والتكذيبَ وقوله تعالى

Yani söylediklerini, doğruyu arayan ve zafer isteyen kimseler gibi görünerek söylüyorlar; içlerinde ise inkârı ve yalanlamayı saklıyorlar. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{يَقُولُونَ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ مما قبله كأنه قيل أي شئ يخفون فقيل يحدثون أنفسَهم أو يقول بعضُهم لبعض فيما بينهم خُفيةً

{يَقُولُونَ} “Diyorlar ki...” [ifadesi], öncesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istinaftır; sanki “Neyi gizliyorlar?” denilmiş, buna karşılık “İçlerinden geçiriyorlar veya gizlice kendi aralarında birbirlerine söylüyorlar” denilmiştir:

{لَوْ كان لنا من الأمر شَىْء} كما وعد محمد ﵊ من أن الغلبةَ لله تعالى ولأوليائه وإن الأمرَ كلَّه لله أو لو كان لنا من التدبير والراى شئ

{لَوْ كان لنا من الأمر شَىْء} “Bu işten bizim için bir pay olsaydı...” Muhammed aleyhisselâm'ın galibiyetin Allah Teâlâ'ya ve O'nun dostlarına ait olduğunu ve bütün işin Allah'ın elinde bulunduğunu vaat ettiği gibi; yahut tedbir ve görüş hususunda bizim bir yetkimiz olsaydı,

{ما قتلنا ها هنا} أي ما غُلبنا أو ما قُتل مَنْ قُتل منا في هذه المعركةِ على أن النفيَ راجعٌ إلى نفس القتلِ لا إلى وقوعه فيها فقط ولما برحنا من منازلنا كما رآه ابنُ أُبي ويؤيده تعيينُ مكانِ القتلِ وكذا قوله تعالى

{ما قتلنا ها هنا} “burada öldürülmezdik.” Yani yenilmezdik yahut bizden öldürülenler bu savaş meydanında öldürülmezdi; nitekim nefyin, sadece orada gerçekleşmesine değil bizzat öldürülmenin kendisine raci olması ve İbn Übeyy'in görüşünde olduğu gibi evlerimizden ayrılmazdık manasında olması da bunu gösterir; öldürülme mekanının tayin edilmesi de bunu teyit etmektedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:

{قُل لَّوْ كُنتُمْ فِى بُيُوتِكُمْ} أي لو لم تخرُجوا إلى أُحُد وقعدتم بالمدينة كما يقولون

{قُل لَّوْ كُنتُمْ فِى بُيُوتِكُمْ} “De ki: Evlerinizde de olsaydınız...” Yani onların dediği gibi Uhud'a çıkmayıp Medine'de otursaydınız bile,

{لَبَرَزَ الذين كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتل} أي في اللوحِ المحفوظِ بسبب من الأسباب الداعيةِ إلى البروز

{لَبَرَزَ الذين كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتل} “üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar mutlaka çıkıp giderlerdi...” Yani Levh-i Mahfuz'da [yazılmış olanlar], dışarı çıkmayı gerektiren sebeplerden bir sebeple,

{إلى مَضَاجِعِهِمْ} إلى مصارعهم التي قدَّر الله تعالى قتلَهم فيها وقُتلوا هنالك البتةَ ولم تنفَعِ العزيمةُ على الإقامة بالمدينة قطعاً فإن قضاءَ الله تعالى لا يُرَدّ وحكمُه لا يُعقَّب وفيه مبالغةٌ في رد مقالتِهم الباطلةِ حيث لم يُقتَصرْ على تحقيق نفسِ القتلِ كما في قوله ﷿ أَيْنَمَا تَكُونُواْ يُدْرِككُّمُ الموت بل عُيِّن مكانُه أيضاً ولا ريب في تعيُّن زمانِه أيضاً لقوله تعالى {فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} رُوي أنَّ ملكَ الموتِ حضر مجلس سليمان ﵊ فنظر إلى رجل من أهل المجلسِ نَظرةً هائلة فلما قام قال الرجلُ من هذا فقال سليمانُ ﵇ ملكُ الموتِ قال أرسِلْني مع الريح إلى عالم آخَرَ فإني رأيتُ منه مرأىً هائلاً فأمرها ﵇ فألقتْه في قُطر سحيقٍ من أقطار العالم فما لبث أن عاد ملكُ الموتِ إلى سليمانَ ﵇ فقال كنت أُمِرْتُ بقبض روحِ ذلك الرجلِ في هذه الساعةِ في أرض كذا فلما وجدتُه في مجلسك قلت متى يصِلُ هذا إليها وقد أرسلتَه بالريح إلى ذلك المكانِ فوجدتُه هناك فقُضي أمرُ الله ﷿ في زمانه ومكانِه من غير إخلال بشئ من ذلك وقرئ كتب على البناءِ للفاعلِ ونَصبِ القتل وقرئ كتب عليهم القتال وقرئ لبُرِّز بالتشديد على البناء للمعفول

{إلى مَضَاجِعِهِمْ} “yatacakları yerlere [can verecekleri noktalara].” Allah Teâlâ'nın öldürüleceklerini takdir ettiği vurulup düşecekleri yerlere [giderlerdi] ve kesinlikle orada öldürülürlerdi; Medine'de kalma kararı da asla fayda vermezdi. Zira Allah Teâlâ'nın kazası geri çevrilmez ve O'nun hükmünü bozacak kimse yoktur. Bunda, onların bâtıl sözlerini reddetme hususunda mübalağa vardır; zira Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın “Nerede olursanız olun ölüm sizi yakalar” kavlinde olduğu gibi sadece öldürülmenin bizzat gerçekleştiğini teyit etmekle yetinilmemiş, bilakis onun yeri de tayin edilmiştir. Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا جَاء أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “Ecelleri geldiğinde ne bir an geri bırakılabilirler ne de öne alınabilirler” kavlinden dolayı onun zamanının da tayin edilmiş olduğunda şüphe yoktur. Rivayet edildiğine göre Ölüm Meleği, Süleyman aleyhisselâm'ın meclisinde hazır bulundu ve meclistekilerden bir adama dehşetli bir nazarla baktı. [Melek] kalkıp gidince adam: “Bu kimdir?” dedi. Süleyman aleyhisselâm: “Ölüm Meleğidir” buyurdu. Adam: “Beni rüzgar ile başka bir âleme gönder; zira ondan dehşet verici bir manzara gördüm” dedi. [Süleyman] aleyhisselâm rüzgara emretti, o da adamı âlemin uzak bir diyarına attı. Çok geçmeden Ölüm Meleği, Süleyman aleyhisselâm'a döndü ve şöyle dedi: “Ben şu saatte filanca yerde o adamın ruhunu kabzetmekle emrolunmuştum. Onu senin meclisinde görünce, 'Bu adam oraya ne zaman varacak, [nasıl olur]?' demiştim. Meğer sen onu rüzgar ile o mekana göndermişsin; onu orada buldum [ve ruhunu kabzettim].” Böylece Azîz ve Celîl olan Allah'ın emri, hiçbir şeyde aksama olmaksızın kendi zamanında ve kendi mekanında yerine getirilmiş oldu. [Ayet], mâlûm sîgasıyla “ketebe” ve “el-katle” kelimesinin nasbı ile de okunmuştur; ayrıca “kütibe aleyhimü'l-kıtâlü” şeklinde de okunmuştur; meçhûl olarak şedde ile “lebürrize” şeklinde de okunmuştur.

{وَلِيَبْتَلِىَ الله مَا فِى صُدُورِكُمْ} أي ليعاملَكم معاملةَ مَنْ يبتلي ما في صدوركم من الإخلاص والنفاقِ ويُظهرَ ما فيها من السرائر وهو علةٌ لفعل مقدرٍ قبلها معطوفةٌ على علل لها أخرى مطويةٍ للإيذان بكثرتها كأنه قيل فعلَ ما فعل لمصالحَ جمةٍ وليبتليَ الخ وجعلُها عللا لبرز يا باه الذوقُ السليمُ فإن مقتضى المقامِ بيانُ حكمةِ ما وقع يومئذ من الشدة والهولِ لا بيانُ حِكمةِ البروزِ المفروضِ أو لفعلٍ مقدرٍ بعدها أي وللابتلاء المذكورِ فعلَ ما فعل لا لعدم العنايةِ بأمر المؤمنين ونحو ذلك وتقديرُ الفعل مقدماً خالٍ عن هذه المزية

{وَلِيَبْتَلِىَ الله مَا فِى صُدُورِكُمْ} “Ve Allah göğüslerinizdekini sınamak... için [bunu yaptı].” Yani göğüslerinizdeki ihlası ve nifakı sınayan bir kimsenin muamelesi gibi size muamele etmesi ve içlerindeki sırları açığa çıkarması için. Bu, öncesinde takdir edilen bir fiilin illetidir ve çokluğunu bildirmek amacıyla gizlenmiş diğer illetlerine matuftur; sanki “Pek çok maslahat için ve şunun için sınasın diye ne yaptıysa yaptı...” denilmiştir. Bunu “beraze” fiilinin illetleri kılmayı ise selim zevk reddeder; zira makamın gereği, farz kılınan dışarı çıkışın hikmetini değil, o gün meydana gelen şiddet ve dehşetin hikmetini açıklamaktır. Yahut sonrasındaki takdir edilen bir fiilin illetidir; yani müminlerin durumuna ehemmiyet verilmediğinden vs. ötürü değil, söz konusu imtihan için ne yaptıysa yaptı demektir; fakat fiili önde takdir etmek bu meziyetten uzaktır.

{وَلِيُمَحّصَ مَا فِى قُلُوبِكُمْ} من مخفيات الأمورِ ويكشِفَها أو يُخلِّصَها من الوساوس

{وَلِيُمَحّصَ مَا فِى قُلُوبِكُمْ} “ve kalplerinizdekini arındırmak için.” Gizli işlerden [olanları] arındırmak ve açığa çıkarmak yahut vesveselerden temizlemek için.

{والله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} أي السرائر والضمائرِ الخفيةِ التي لا تكاد تفارقُ الصدورَ بل تلازمها وتصاحبها والجمة إما اعتراضٌ للتنبيه على أن الله تعالى غنيٌ إن الابتلاء وإنما يُبرِز صورةَ الابتلاءِ لتمرين المؤمنين وإظهارِ حالِ المنافقين أو حالٌ من متعلَّق الفعلين أي فَعل ما فَعل للابتلاء والتمحيصِ والحال أنه تعالى غنى غنهما مُحيطٌ بخفيات الأمورِ وفيه وعد ووعيد

{والله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} “Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani göğüslerden neredeyse hiç ayrılmayan, bilakis onlara lüzum ve refakat eden gizli sırları ve iç alemi [hakkıyla bilendir]. Cümle; ya Allah Teâlâ'nın sınamaya ihtiyacı olmadığına, imtihan suretini ancak müminleri alıştırmak ve münafıkların durumunu açığa çıkarmak için sergilediğine dikkat çeken bir itiraziyedir; ya da iki fiilin müteallakından bir haldir; yani Allah Teâlâ o ikisinden müstağni ve gizli işleri kuşatıcı olduğu halde, imtihan ve arındırma için ne yaptıysa yapmıştır demektir. Bunda bir vaad ve vaid (müjde ve tehdit) vardır.

{إِنَّ الذين تَوَلَّوْاْ مِنكُمْ يَوْمَ التقى الجمعان}

{إِنَّ الذين تَوَلَّوْاْ مِنكُمْ يَوْمَ التقى الجمعان} “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirip kaçanlar var ya...”

وهم الذين انهزموا يومَ أحُدٍ حسبما مرت حكايتُهم

Onlar, anlatımları geçtiği üzere Uhud günü hezimete uğrayıp kaçanlardır.

{إِنَّمَا استزلهم الشيطان} أي إنما كان سببَ انهزامِهم أن الشيطانَ طلب منهم الزللَ

{إِنَّمَا استزلهم الشيطان} “Şeytan onları ancak kaydırmak istemiştir...” Yani hezimetlerinin sebebi ancak, şeytanın onlardan ayak sürçmesi istemesi olmuştur;

{بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ} من الذنوب والمعاصي التي هي مخالفةُ أمرِ النبيِّ ﷺ وتركُ المركزِ والحِرصُ على الغنيمة أو الحياةِ فحُرِموا التأييدَ وقوةَ القلب وقيل استزلالُ الشيطانِ تولِّيهم وذلك بذنوب تقدمت لهم فإن المعاصيَ يجُرّ بعضُها إلى بعض كالطاعة وقيل استزلّهم بذنوب سبَقتْ منهم وكرِهوا القتلَ قبل إخلاصِ التوبةِ والخروجِ من المظلِمة

{بِبَعْضِ مَا كَسَبُواْ} “kazandıkları [yaptıkları] şeylerin bir kısmı yüzünden.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmek, mevzii terk etmek, ganimete veya hayata hırs göstermek gibi günah ve isyanlardan ötürü; böylece yardımdan ve kalp kuvvetinden mahrum bırakıldılar. Şeytanın onları kaydırmasının, onların yüz çevirip kaçmaları olduğu ve bunun da daha önce işlemiş oldukları günahlar sebebiyle gerçekleştiği de söylenmiştir; zira taat gibi isyanlar da birbirini çeker. Şeytanın onları geçmiş günahları sebebiyle kaydırdığı ve onların da tam bir tövbe etmeden ve kul hakkından kurtulmadan önce öldürülmeyi kerih gördükleri de söylenmiştir.

{وَلَقَدْ عَفَا الله عَنْهُمْ} لتوبتهم واعتذارِهم

{وَلَقَدْ عَفَا الله عَنْهُمْ} “Andolsun ki Allah onları affetti.” Tövbeleri ve özür dilemeleri sebebiyle.

{أَنَّ الله غَفُورٌ} للذنوب

{أَنَّ الله غَفُورٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır...” Günahları [çok bağışlayandır],

{حَلِيمٌ} لا يعاجل بعقوبة المذنبِ ليتوب والجملةُ تعليلٌ لما قبلها على سبيل التحقيق وفي إظهار الجلالةِ تربيةٌ للمهابة وتأكيدٌ للتعليل

{حَلِيمٌ} “hilim sahibidir.” Tövbe etsin diye günahkarın cezasını aceleyle vermez. Cümle, tahkik yoluyla öncesinin gerekçesidir. Celal isminin (Allah) açıkça zikredilmesinde mehabet kazandırma ve ta'lili pekiştirme vardır.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَكُونُواْ كالذين كَفَرُواْ} وهم المنافقون القائلون لو كان لنا من الأمر شئ ما قتلنا ههنا وإنما ذُكر في صدر الصلةِ كفرُهم تصريحاً بمباينة حالِهم لحال المؤمنين وتنفيراً عن مماثلتهم آثِرَ ذي أثيرٍ وقولُه تعالى

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَكُونُواْ كالذين كَفَرُواْ} “Ey iman edenler! İnkâr edenler gibi olmayın.” Onlar: “Bizim bu işte bir payımız olsaydı burada öldürülmezdik” diyen münafıklardır. Sıla cümlesinin başında onların küfrünün zikredilmesi, durumlarının müminlerin durumundan tamamen ayrı olduğunu açıkça belirtmek ve en baştan onlara benzemekten nefret ettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{وَقَالُواْ لإخوانهم} تعيينٌ لوجه الشبهِ والمماثلةِ التي نُهوا عنها أي قالوا لأجلهم وفي حقهم ومعنى أُخوّتِهم اتفاقُهم نسباً أو مذهباً

{وَقَالُواْ لإخوانهم} “ve kardeşleri için diyenler...” [ifadesi], nehyedildikleri benzerlik ve müşabehetin yönünü tayin etmektedir; yani onlar sebebiyle ve onlar hakkında söylediler. Onların kardeş olmalarının manası ise nesep veya mezhepte birleşmeleridir.

{إِذَا ضَرَبُواْ فِى الارض} أي سافروا فيها وأبعدوا للتجارة أو غيرِها وإيثارُ إذا المفيدةِ لمعنى الاستقبالِ على إذا المفيدة المعنى لحكاية الحالِ الماضيةِ إذِ المرادُ بها الزمانُ المستمرُّ المنتظمُ للحال الذي عليه يدورُ أمرُ استحضارِ الصورة قال الزجاج إذا ههنا تنوبُ عما مضى من الزمان وما يُستقبل يعني أنها لمجرد الوقتِ أو يُقصد بها الاستمرارُ وظرفيتُها لقولهم إنما هي باعتبار ما وقع فيها بل التحقيقُ أنها ظرفٌ له لا لقولهم كأنه قيل قالوا لأجل ما أصاب إخوانَهم حين ضربوا الخ

{إِذَا ضَرَبُواْ فِى الارض} “yeryüzünde sefere çıktıkları...” Yani yeryüzünde ticaret veya başka bir amaçla yolculuk yapıp uzaklaştıkları [zaman]. Geçmiş halin hikayesi anlamını veren “iz” (إِذْ) yerine gelecek anlamı ifade eden “izâ” (إِذَا) edatının tercih edilmesi; zira bununla kastedilen, tasvirin zihinde canlandırılmasının etrafında döndüğü hal durumunu içeren sürekli zamandır. Zeccâc şöyle demiştir: “'İzâ' burada geçmiş zamanın ve gelecek zamanın yerine geçer”; yani o sadece vakit içindir yahut onunla süreklilik kastedilmektedir. Onun “kâlû” fiili için zarf olması ise ancak onda vuku bulan şey itibariyledir; bilakis tahkike göre o, “kâlû” fiilinin değil onun zarfıdır; sanki “Kardeşleri sefere çıktıklarında başlarına gelenler sebebiyle şöyle dediler...” denilmiştir.

{أَوْ كَانُواْ} أي إخوانُهم

{أَوْ كَانُواْ} “yahut oldukları [zaman]...” Yani kardeşleri,

{غزى} جمعُ غازٍ كعُفّىً جمعُ عافٍ قال ... ومُغْبّرةِ الآفاقِ خاشعةِ الصُّوى ... لها قلب عفى الحياض أجون ...

{غزى} “gaziler...” “Gâzî” (غازٍ) kelimesinin çoğuludur; nitekim “âfî”nin çoğulu “uffâ” (عُفّىً) gelir. Şair şöyle demiştir: ... Ufukları tozlu, işaret taşları silik [çöller]; havuzları silinmiş, suyu acı bir kalbe sahiptir ...

وقرئ بتخفيف الزاي على حذف التاء من غُزاة وإفرادُ كونِهم غُزاةً بالذِّكرِ مع اندراجِه تحتَ الضربِ في الأرض لأنه المقصودُ بيانُه في المقام وذكرُ الضربِ في الأرض توطئةٌ له وتقديمُه لكثرة وقوعِه على أنه قد يوجد بدون الضربِ في الأرض إذ المرادُ به السفرُ البعيدُ وإنما لم يقل أو غَزَوْاً للإيذان باستمرار اتصافِهم بعنوان كونِهم غزاةً أو بانقضاء ذلك أي كانوا غزاة فيما مضى وقولُه تعالى

Zey harfinin tahfifi ile “ğuzât” kelimesinden tâ'nın hazfedilmesiyle [“ğuzen” şeklinde] de okunmuştur. Yeryüzünde sefere çıkmanın kapsamına girdiği halde onların gazi oluşlarının ayrıca zikredilmesi, bu makamda açıklanması asıl kastedilen şey olmasındandır; sefere çıkmanın zikredilmesi ise buna bir mukaddimedir ve çokça vuku bulduğu için öne alınmıştır; zira sefere çıkma olmadan da [gazilik] bulunabilir, çünkü sefere çıkmaktan maksat uzak yolculuktur. “Ev ğazev” denilmeyişi ise, gazi vasfıyla sürekli nitelenmelerini veya bunun sona erdiğini bildirmek içindir; yani geçmişte gazi idiler. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا} أي مقيمين

{لَّوْ كَانُواْ عِنْدَنَا} “bizim yanımızda kalsalardı...” Yani mukim olsalardı,

{مَا مَاتُواْ وَمَا قتلوا} مفعول لقالوا ودليل على أن هناك مضمَراً قد حُذف ثقةً به أي إذا ضربوا في الأرض فماتوا أو كانوا غزّاً فقُتلوا وليس المقصودُ بالنهي عدمَ مماثلتِهم في النطق بهذا القولِ بل في الاعتقاد بمضمونه والحُكمِ بموجبه كما أنه المنكرُ على قائليه ألا يُرى إلى قوله ﷿

{مَا مَاتُواْ وَمَا قتلوا} “ne ölürlerdi ne de öldürülürlerdi.” [ifadesi], “kâlû” fiilinin mefulüdür ve ona güvenilerek hazfedilmiş gizli bir ifadenin bulunduğuna delildir; yani “Yeryüzünde sefere çıktıklarında ölüp gitseler yahut gazi olup öldürülseler [şöyle derlerdı]...” demektir. Yasaklamadan maksat, bu sözü telaffuz etmede onlara benzememek değil; bilakis onun ihtiva ettiği manaya inanmak ve gereğince hüküm vermektir; nitekim söyleyenlere karşı kınanan şey de budur. Baksana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavline:

{لِيَجْعَلَ الله ذلك حَسْرَةً فِى قُلُوبِهِمْ} فإنه الذي جُعل حسرةً فيها قطعاً وإليه أشير كما نقل عن الزجاج أنه إشارةٌ إلى ظنهم أنهم لو لم يحضُروا القتالَ لم يُقتلوا وتعلّقُه بقالوا ليس باعتبار نطقِهم بذلك القولِ بل باعتبار ما فيه من الحكم والاعتقاد واللام

{لِيَجْعَلَ الله ذلك حَسْرَةً فِى قُلُوبِهِمْ} “Allah bunu kalplerinde bir hasret kılsın diye.” Zira kalplerinde hasret kılınan şey kesinlikle budur. Zeccâc'dan nakledildiği üzere, savaşa katılmasalardı öldürülmeyecekleri yönündeki zanlarına işaret edildiği belirtilmiştir. Bunun “kâlû” fiiliyle alakası ise bu sözü telaffuz etmeleri itibariyle değil, onda bulunan hüküm ve itikat itibariyledir. Lâm harfi ise,

لامُ العاقبة كما في قولِه تعالى لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً أي قالوا ذلك واعتقدوه ليكون حسرةً في قلوبهم والمرادُ بالتعليل المذكورِ بيانُ عدمِ ترتُّبِ فائدةٍ ما على ذلك أصلاً وقيل هو تعليلٌ للنهي بمعنى لا تكونوا مثلَهم في النطق بذلك القولِ واعتقادِه ليجعلَه الله تعالى حسرةً في قلوبهم خاصة ويصونَ منها قلوبَكم فذلك كما مر إشارةٌ إلى ما دل عليه قولُهم من الاعتقاد ويجوز أن يكون إشارةً إلى ما دل عليه النهي أي لا تكونوا مثلَهم ليجعل الله انتفاءَ كونِكم مثلَهم حسرةً في قلوبهم فإن مضادّتَكم لهم في القول والاعتقادِ مما يغُمُّهم ويَغيظهم

Allah Teâlâ'nın “Kendilerine bir düşman ve bir hüzün olsun diye...” mealindeki ayetinde olduğu gibi akıbet lâmıdır; yani bunu kalplerinde bir hasret olsun diye söylediler ve buna inandılar demektir. Zikredilen gerekçelendirmeden maksat, buna kesinlikle hiçbir faydanın terettüp etmediğini beyandır. Bunun nehyin gerekçesi olduğu da söylenmiştir; yani Allah Teâlâ bunu sadece onların kalplerinde bir hasret kılsın ve sizin kalplerinizi bundan korusun diye o sözü telaffuz etme ve ona inanma hususunda onlar gibi olmayın demektir. “Zâlike” (ذلك) ifadesi, geçtiği üzere, sözlerinin delalet ettiği itikada işarettir. Nehyin delalet ettiği şeye işaret olması da caizdir; yani sizin onlar gibi olmayışınızı Allah onların kalplerinde bir hasret kılsın diye onlar gibi olmayın demektir; zira söz ve itikatta onlara muhalefet etmeniz onları üzen ve öfkelendiren şeylerdendir.

{والله يحيي ويميت} رد لقولهم الباطل إثرَ بيانِ غائلتِه أي هُو المؤثِّرُ في الحياة والممات وحده من غير أن يكون للإقامة أو للسفر مدخلٌ في ذلك فإنه تعالى قد يُحيي المسافرَ والغازيَ مع اقتحامهما لموارد الحتوفِ ويُميتُ المقيمَ والقاعدَ مع حيازتهما لأسباب السلامة

{والله يحيي ويميت} “Allah hem diriltir hem öldürür.” Tehlikesi beyan edildikten hemen sonra onların bâtıl sözlerini reddetmektir; yani mukim olmanın veya yolculuğa çıkmanın bunda hiçbir tesiri olmaksızın, hayat ve ölümde yegane tesir sahibi O'dur. Çünkü O Teâlâ, ölüm tehlikelerinin içine atılmalarına rağmen yolcuyu ve gaziyi yaşatabilir; selamet sebeplerine sahip olmalarına rağmen mukim olanı ve oturanı da öldürebilir.

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} تهديدٌ للمؤمنين على أن يماثلوهم وقرئ بالياء على أنه وعيدٌ للذين كفروا وما يَعْمَلُونَ عامٌ متناولٌ لقولهم المذكورِ ولِمُنشئه الذي هو اعتقادُهم ولما ترتب على ذلك من الأعمال ولذلك تعرَّض لعنوان البَصَر لا لعنوان السمعِ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمارِ لتربية المهابةِ وإلقاءِ الرَّوْعةِ والمبالغةِ في التهديد والتشديدِ في الوعيد

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Müminlere onlara benzememeleri hususunda bir tehdittir. Kâfirler için bir tehdit olarak yâ ile “ya'melûne” şeklinde de okunmuştur. “Ta'melûne” [ifadesi]; zikredilen sözlerini, onun menşei olan inançlarını ve buna terettüp eden amelleri kapsayan genel bir ifadedir. Bundan dolayı işitme (sem') değil görme (basar) unvanı kullanılmıştır. Zamir makamında Celal isminin (Allah) açıkça zikredilmesi, mehabet telkin etmek, korku salmak, tehditte mübalağa yapmak ve uyarıyı şiddetlendirmek içindir.

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِى سَبِيلِ الله أَوْ مُتُّمْ} شروعٌ في تحقيق أن ما يحذرون ترتُّبَه على الغزو والسفر من القتل والموتِ في سبيلِ الله تعالى ليسَ ممَّا ينبغِي أنْ يُحذر بل مما يجب أن يتنافس المتنافسون إثرَ إبطالِ ترتُّبِه عليهما واللامُ هي الموطئةُ للقسم وما في قوله تعالى

{وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِى سَبِيلِ الله أَوْ مُتُّمْ} “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz...” Gazveye ve sefere bağlanmasından sakındıkları Allah Teâlâ yolunda öldürülme ve ölümün bunlara bağlanmasının iptal edilmesinin hemen ardından, bunun sakınılacak bir şey olmayıp bilakis yarışanların uğrunda yarışması gereken bir şey olduğunu açıklamaya giriştir. Lâm harfi yemine hazırlık (müvattıetü'l-kasem) içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki mâ ise:

{لَمَغْفِرَةٌ مّنَ الله وَرَحْمَةٌ} لامُ الابتداء والتنوينُ في الموضعين للتقليل ومِنْ متعلقةٌ بمحذوف وقع صفةً للمبتدأ وقد حُذفت صفةُ رحمةٌ لدِلالة المذكورِ عليها والجملةُ جوابٌ للقسم سادٌّ مسدَّ جوابِ الشرطِ والمعنى إنْ السفرَ والغزوَ ليس مما يجلُب الموتَ ويقدّم الأجلَ أصلاً ولئن وقع ذلك بأمر الله تعالى لنفحةٌ يسيرةٌ من مغفرة ورحمةً كائنتين من الله تعالى بمقابلة ذلك

{لَمَغْفِرَةٌ مّنَ الله وَرَحْمَةٌ} “...elbette Allah’tan bir bağışlanma ve rahmet...” [ifadesindeki] lâm ibtida içindir; iki yerdeki tenvin ise azlık (taklîl) bildirir. “Min” (مِنْ) edatı, mübtedaya sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. “Rahmetün” kelimesinin sıfatı ise zikredilenin ona delalet etmesinden dolayı hazfedilmiştir. Cümle, şartın cevabı yerine geçen kasemin cevabıdır. Manası şudur: Sefer ve gazve, kesinlikle ölümü getiren veya eceli öne alan şeyler değildir. Şayet bu [ölüm], Allah Teâlâ'nın emriyle vuku bulursa, bunun karşılığında Allah Teâlâ tarafından gelecek azıcık bir mağfiret ve rahmet esintisi dahi...

{خَيْرٌ مّمَّا يَجْمَعُونَ} أي الكفرةُ من منافعِ الدنيا وطيّباتها مدةَ أعمارِهم وعن ابن عباس ﵄ خيرٌ من طِلاع الأرضِ ذهبة حمراء وقرئ بالتاء أي مما تجمعونه أنتم لو لم تموتوا والاقتصارُ على بيان خيريتِهما من ذلك بلا تعرّضٍ للإخبار بحصولهما لهم للإيذان بعدم الحاجة إليه بناء على استحالة التخييبِ منه تعالى بعد الإطماعِ وقد قيل لا بد من حذفٍ آخَرَ أي لمغفرةٌ لكم من الله الخ وحينئذ يكون أيضاً إخراجُ المقدَّرِ مُخرَجَ الصفةِ دون الخبر لنحو ما ذُكر من ادعاء الظهورِ والغِنى عن الإخبار به وتغييرُ الترتيب الواقعِ في قولهم ما ماتوا وما قتلوا المبنيِّ على كثرة الوقوعِ وقِلّته للمبالغة في الترغيب في الجهاد ببيان زيادةِ مزيةِ القتلِ في سبيل الله وإنافتِه في استجلاب المغفرةِ والرحمةِ وفيه دَلالةٌ واضحةٌ على ما مر من أن المقصودَ بالنهي إنما هو عدمُ مماثلتِهم في الاعتقاد بمضمون القولِ المذكورِ والعملِ بموجبه لا في النطق به وإضلالِ الناسِ به

{خَيْرٌ مّمَّا يَجْمَعُونَ} “...onların topladıkları şeylerden daha hayırlıdır.” Yani kâfirlerin ömürleri boyunca topladıkları dünya menfaatlerinden ve güzelliklerinden daha hayırlıdır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan “yeryüzü dolusu kızıl altından daha hayırlıdır” şeklinde rivayet edilmiştir. Tâ ile “yecme'ûn” yerine “tecme'ûn” (تجمعون) şeklinde de okunmuştur; yani eğer ölmeseydiniz sizin toplayacak olduğunuz şeylerden daha hayırlıdır. Onların bu ikisine nail olacaklarını bildirmeye değinmeksizin, sadece bu ikisinin [dünyalıklardan] daha hayırlı olduğunu beyanla yetinilmesi; O Teâlâ'dan, ümitlendirdikten sonra mahrum bırakmanın imkânsızlığına binaen buna ihtiyaç bulunmadığını bildirmek içindir. Bir diğer hazfin daha zorunlu olduğu, yani “elbette Allah'tan sizin için bir mağfiret...” takdirinde olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde de mukadder olanın haber değil de sıfat kılınması; yukarıda zikredildiği üzere, bunun apaçık olduğu ve haber verilmesine ihtiyaç duyulmadığı iddiasına dayanır. Onların “ölmediler ve öldürülmediler” sözlerinde çok vuku bulma ve az vuku bulma esasına göre yer alan sıralamanın değiştirilmesi; Allah yolunda öldürülmenin üstün meziyetini ve mağfiret ile rahmeti celbetmedeki üstünlüğünü beyan ederek cihada teşvikte mübalağa yapmak içindir. Bunda, daha önce geçtiği üzere, nehiyden maksadın söz konusu sözün lafzını söylemek ve onunla insanları saptırmak değil; zikredilen sözün muhtevasına inanma ve gereğiyle amel etme hususunda onlara benzememek olduğuna açık bir delalet vardır.

{وَلَئِنْ مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} أي على أيِّ وجهٍ اتفق هلاكُكم حسب تعلُّقِ الإرادة الإلهية وقرئ مِتّم بكسر الميمِ من مات

{وَلَئِنْ مُّتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ} “Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de...” Yani ilahî iradenin teallukuna göre helakiniz hangi şekilde gerçekleşirse gerçekleşsin. “Mâte” fiilinden mîm'in kesresiyle “mittüm” (مِتُّمْ) şeklinde de okunmuştur.

يمات

öldürür

{لإِلَى الله} أي إلى المعبود بالحق العظيمِ الشأنِ الواسعِ الرحمةِ الجزيلِ الإحسانِ

{لإِلَى الله} “...kesinlikle Allah'ın huzuruna...” Yani şanı yüce, rahmeti geniş ve ihsanı bol olan hak mabuda,

{تُحْشَرُونَ} لا إلى غيره فيوفيكم أجوركم ويجزل لكم عطاءَكم والكلام في لامَي الجملة كما مر في أختها

{تُحْشَرُونَ} “...toplanacaksınız.” Başkasına değil; O da ecirlerinizi tastamam verir ve size ihsanını bol kılar. Cümledeki iki lâm harfi hakkındaki açıklama ise benzerinde geçtiği gibidir.

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله لِنتَ لَهُمْ} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى رسول الله ﷺ والفاءُ لترتيب مضمونِ الكلامِ على ما ينبئ عنه السياقُ من استحقاقهم اللأئمة والتعنيفِ بموجب الجِبلَّةِ البشرية أو من سَعة ساحةِ مغفرتِه تعالى ورحمتِه والباءُ متعلِّقة بلنتَ قُدِّمت عليه للقصر وما مزيدةٌ للتوكيد أو نكرة ورحمة بدلٌ منها مُبينٌ لإبهامها والتنوينُ للتفخيمِ ومِنْ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقع صفةً لرحمةٍ أي فبرحمةٍ عظيمة لهم كائنةٍ من الله تعالى وهي ربطُه على جأشه وتخصيصُه بمكارم الأخلاقِ كنتَ ليِّنَ الجانبِ لهم وعامَلْتَهم بالرفق والتلطّفِ بهم حيث اغتمَمْتَ لهم بعد ما كان منهم ما كان من مخالفة أمرِك وإسلامِك للعدو

{فَبِمَا رَحْمَةٍ مّنَ الله لِنتَ لَهُمْ} “Allah'tan bir rahmet sayesindedir ki onlara yumuşak davrandın.” Hitabın yönünü değiştirme (telvînü'l-hitâb) ve onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltmedir. Fâ harfi; sözün içeriğini, beşerî fıtrat gereği onların kınanmayı ve azarlanmayı hak ettiklerini bildiren siyak üzerine veya O Teâlâ'nın mağfiret ve rahmet sahasının genişliğine bağlamak (tertip) içindir. Bâ harfi “linte” fiiline müteallıktır, hasr bildirmesi için öne geçirilmiştir. Mâ harfi tekit için zâiddir veya nekre bir kelimedir; “rahmetin” kelimesi ise onun kapalılığını açıklayan bedelidir. Tenvin tazim içindir; “min” harfi de “rahmetin” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Yani: Allah Teâlâ'dan onlara yönelik büyük bir rahmet sebebiyle ki bu da O'nun senin kalbini pekiştirmesi ve seni üstün ahlakla donatmasıdır; sen onlara yumuşak davrandın, emrine muhalefet etmeleri ve seni düşmana teslim etmeleri şeklinde onlardan sadır olan şeylerden sonra onlar için kederlendiğin halde kendilerine lütuf ve nezaketle muamele ettin.

{وَلَوْ} لم تكن كذلك بل

{وَلَوْ} “Eğer...” öyle olmasaydın, bilakis:

{كُنْتَ فَظّاً} جافياً في المعاشرة قولاً وفعلاً وقال الراغبُ الفَظُّ هو الكَرِيهُ الخلُقِ وقال الواحديُّ هو الغليظُ الجانبِ السئ الخلُق

{كُنْتَ فَظّاً} “kaba...” söz ve fiilde muaşereti sert [biri olsaydın]. Râgıb şöyle demiştir: “Fazz; ahlakı çirkin ve kaba kimsedir.” Vâhidî ise şöyle demiştir: “O; kaba mizaçlı ve kötü ahlaklı kimsedir.”

{غَلِيظَ القلب} قاسِيَه وقال الكلبي فظَّاً في القول غليظَ القلبِ في الفعل

{غَلِيظَ القلب} “katı kalpli [olsaydın]...” kalbi katı [biri olsaydın]. Kelbî şöyle demiştir: “Sözde kaba, fiilde katı kalpli [olsaydın].”

{لَانْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ} لَتفرَّقوا من عندك ولم يسكُنوا إليك وتردَّوْا في مهاوي الردى والفاء في قولِه ﷿

{لَانْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ} “...şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi.” Yanından ayrılıp giderler, sana ısınamazlar ve helak uçurumlarına yuvarlanırlardı. Allah Azze ve Celle'nin şu kavlindeki fâ harfi ise:

{فاعف عَنْهُمْ} لترتيب العفوِ أو الأمرِ به على ما قبله أي إذا كان الأمر كما ذكر فاعفُ عنهم فيما يتعلق بحقوقك كما عفا الله عنهم

{فاعف عَنْهُمْ} “Artık onları affet...” affı veya affetme emrini öncesine bağlamak içindir. Yani durum zikredildiği gibi olunca, Allah onları affettiği gibi sen de kendi haklarına taalluk eden hususlarda onları affet.

{واستغفر لَهُمُ} الله فيما يتعلق بحقوقه تعالى إتماماً للشفقة عليهم وإكمالاً للبِرّ بهم

{واستغفر لَهُمُ} “ve onlar için mağfiret dile...” Onlara olan şefkati tastamam kılmak ve onlara iyiliği kemale erdirmek için O Teâlâ'nın haklarına taalluk eden hususlarda onlar için Allah'tan mağfiret dile.

{وَشَاوِرْهُمْ فِى الامر} أي في أمر الحربِ إذ هو المعهودُ أو فيه وفي أمثاله مما تجري فيه المشاورةُ عادةً استظهاراً بآرائهم وتطييباً لقلوبهم وتمهيداً لسُنّة المشاورةِ للأمة وقرئ وشاورهم في بعض الأمر

{وَشَاوِرْهُمْ فِى الامر} “İş konusunda onlarla istişare et.” Yani savaş hususunda; zira bilinen budur. Yahut fikirlerinden yararlanmak, kalplerini hoşnut etmek ve ümmet için istişare sünnetini tesis etmek amacıyla savaşta ve adeten istişare yürütülen benzeri konularda [onlarla istişare et]. “Onlarla işin bir kısmında istişare et” şeklinde de okunmuştur.

{فَإِذَا عَزَمْتَ} أي عَقيبَ المشاورة على شئ واطمأنتْ به نفسُك

{فَإِذَا عَزَمْتَ} “Bir kere de azmettin mi...” Yani bir konuda istişarenin ardından kesin karar verip için buna kanaat getirdiğinde;

{فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} في إمضاء أمرِك على ما هو أرشد لك وأصلح فإنه عِلمَه مختصٌّ به ﷾ وقرئ فإذا عزمتُ على صيغة التكلمِ أي عزمتُ لك على شئ وأرشدتُك إليه فتوكلْ عليَّ ولا تشاوِرْ بعد ذلك أحداً والالتفاتُ لتربية المهابةِ وتعليلِ التوكلِ أو الأمرِ به فإن عنوانَ الألوهيةِ الجامعة لجميع صفات الكمال مستدعٍ للتوكل عليه تعالى أو الأمرِ به

{فَتَوَكَّلْ عَلَى الله} “artık Allah'a tevekkül et.” Senin için en doğru ve en maslahatlı olan hususta işini yürütmek üzere [Allah'a tevekkül et]; zira bunu bilmek yalnızca O Azze ve Celle'ye mahsustur. “Fe-izâ azemtü” (فَإِذَا عَزَمْتُ) şeklinde mütekellim sığasıyla da okunmuştur; yani “Senin için bir şeye azmedip seni ona yönlendirdiğim zaman artık bana tevekkül et ve bundan sonra hiç kimseyle istişare etme” demektir. İltifat; mehabet telkin etmek, tevekkülü veya tevekkül emrini gerekçelendirmek içindir. Çünkü bütün kemal sıfatlarını kendisinde toplayan ulûhiyyet unvanı, O Teâlâ'ya tevekkül etmeyi veya bunu emretmeyi gerektirir.

{إِنَّ الله يُحِبُّ المتوكلين} عليه تعالى فينصُرهم ويُرشِدهم إلى ما فيه خير لهم وصلاح والجملةُ تعليلٌ للتوكل عليه تعالى وقولُه تعالى

{إِنَّ الله يُحِبُّ المتوكلين} “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.” Kendisine tevekkül edenleri sever, onlara yardım eder ve onları kendileri için hayır ve maslahat olan şeye iletir. Cümle, O Teâlâ'ya tevekkül etmenin illetidir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{إِن يَنصُرْكُمُ الله فَلَا غَالِبَ لَكُمْ} جملةٌ مستأنفةٌ سيقت بطريق تلوين الخطاب تشريفاً للمؤمنين لإيجاب توكّلِهم عليه تعالى وحثَّهم على اللَّجَأ إليه وتحذيرِهم عما يُفضي إلى خِذلانه أي إن ينصُركم كما نصركم يومَ بدرٍ فلا أحدَ يغلِبُكم على طريق نفي الجنسِ المنتظِم لنفي جميعِ أفرادِ الغالبِ ذاتاً وصفةً ولو قيل فلا يغلبُكم أحدٌ لدل على نفي الصفة فقط ثم المفهومُ من ظاهر النظم

{إِن يَنصُرْكُمُ الله فَلَا غَالِبَ لَكُمْ} “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur.” Müminleri şereflendirmek, O Teâlâ'ya tevekkül etmelerini vacip kılmak, O'na sığınmaya teşvik etmek ve O'nun yardımsız bırakmasına yol açacak şeylerden sakındırmak amacıyla hitap üslubu değiştirilerek (telvînü'l-hitâb) sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Yani: Bedir gününde size yardım ettiği gibi eğer yardım ederse, zat ve sıfat olarak galip gelenlerin bütün fertlerini nefyetmeyi içeren cins nefy yoluyla [bilin ki] hiç kimse size galip gelemez. Eğer “Size kimse galip gelemez” (felâ yeğlibüküm ehadün) denilseydi, yalnızca sıfatın nefyine delalet ederdi. Sonra nazmın zahirinden anlaşılan:

١٦١ - آل عمران

161 - Âl-i İmrân

الكريمِ وإن كان نفيَ مغلوبيّتِهم من غيرِ تعرضٍ لنفْي المساواةِ أيضاً وهو الذي يقتضيه المقامُ لكن المفهومَ منه فهماً قطعياً هو نفيُ المساواةِ وإثباتُ الغالبيةِ للمخاطبين فإذا قلتَ لا أكرمُ من فلان أولا أفضلُ منه فالمفهومُ منه حتماً أنه أكرمُ من كل كريم وأفضل من كل فاضلٍ وهذا أمرٌ مطردٌ في جميع اللغات ولا اختصاصَ له بالنفي لصريح بل هو مطردٌ فيما ورد على طريق الاستفهامِ الإنكاريِّ كما في قوله تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً في مواقعَ كثيرةٍ من التنزيل ومما هو نصٌ قاطعٌ فيما ذكرنا ما وقع في سورةِ هودٍ حيث قيل بعده في حقهم لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الأخرة هُمُ الأخسرون فإن كونَهم أخسرَ من كل خاسرٍ يستدعي قطعاً كونَهم أظلمَ منْ كلِّ ظالمٍ

kerim [nazmın zahirinden anlaşılan], eşitliğin nefyine de değinilmeksizin onların mağlup olmalarının nefyidir; makamın gerektirdiği de budur. Ancak bundan kesin olarak anlaşılan mana, eşitliğin nefyi ve muhataplar için galipliğin ispatıdır. Nitekim “Falancadan daha cömerti yoktur” veya “Ondan daha faziletlisi yoktur” dediğinde bundan kesinlikle anlaşılan, onun her cömertten daha cömert ve her faziletliden daha faziletli olduğudur. Bu, bütün dillerde geçerli olan bir kuraldır ve sadece sarih nefye has değildir; bilakis Tenzil'in pek çok yerinde geçen Allah Teâlâ'nın {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” kavlinde olduğu gibi istifham-ı inkârî yoluyla gelen ifadelerde de geçerlidir. Zikrettiğimiz hususta kesin bir delil teşkil eden durumlardan biri de Hûd Suresi'nde onlar hakkında bundan sonra {لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِى الأخرة هُمُ الأخسرون} “Şüphe yok ki onlar ahirette en çok hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyrulmuş olmasıdır. Zira onların her hüsrana uğrayandan daha çok hüsranda olmaları, kesinlikle her zalimden daha zalim olmalarını gerektirir.

{وَإِن يَخْذُلْكُمْ} كما فعل يوم أحد وقرئ يُخذِلْكم من أخذله إذا جعله مخذولاً

{وَإِن يَخْذُلْكُمْ} “Eğer sizi yardımsız bırakırsa...” Uhud gününde yaptığı gibi. Onu yardımsız bıraktığı zaman kullanılan “ahzelehu” fiilinden “yuhzilküm” (يُخْذِلْكم) şeklinde de okunmuştur.

{فَمَن ذَا الذى يَنصُرُكُم} استفهامٌ إنكاريٌّ مفيدٌ لانتفاء الناصرِ ذاتاً وصفةً بطريق المبالغة

{فَمَن ذَا الذى يَنصُرُكُم} “...Ondan sonra size yardım edecek kimdir?” Mübalağa yoluyla zat ve sıfat olarak yardımcının yokluğunu ifade eden istifham-ı inkârîdir.

{مِن بَعْدِهِ} أي من بعد خِذلانه تعالى أو من بعدِ الله تعالى على معنى إذا جاوزتموه

{مِن بَعْدِهِ} “...Ondan sonra...” Yani O Teâlâ'nın yardımsız bırakmasından sonra yahut “O'nu aştığınız takdirde” manasında Allah Teâlâ'dan sonra.

{وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} تقديمُ الجار والمجرور على الفعل لإفادة قصرِه عليه تعالى والفاءُ لترتيبه أو ترتيبِ الأمرِ به على ما مر من غلبة المخاطَبين على تقدير نُصرتِه تعالى لهم ومغلوبيّتِهم على تقدير خِذلانِه تعالى إياهم فإن العِلمَ بذلك مما يقتضي قصرَ التوكلِ عليه تعالى لا محالة والمرادُ بالمؤمنين إما الجنسُ والمخاطبون داخلون فيه دخولا أوليا وإما هم خاصةً بطريق الالتفاتِ وأيا ما كان ففيه تشريفٌ لهم بعنوان الإيمانِ اشتراكاً أو استقلالاً وتعليلٌ لتحتم التوكلِ عليه تعالى فإن وصفَ الإيمانِ مما يوجبه قطعاً

{وَعَلَى الله فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.” Car ve mecrurun fiilden önce getirilmesi, hasr ifade etmek içindir. Fâ harfi ise bunu veya bu emri, daha önce geçen muhatapların Allah'ın yardım etmesi takdirinde galip gelmeleri ve onları yardımsız bırakması takdirinde mağlup olmaları esasına bağlamak içindir. Zira bunu bilmek, tevekkülün kesinlikle sadece O Teâlâ'ya has kılınmasını gerektirir. Müminlerden maksat ya cins isimdir ki muhataplar buna öncelikle dâhildir; ya da iltifat yoluyla bizzat kendileridir. Hangisi olursa olsun, bunda ortaklaşa veya müstakil olarak iman unvanıyla onları şereflendirme ve O Teâlâ'ya tevekkülün gerekliliğini illetlendirme vardır; zira iman vasfı bunu kesin olarak iktiza eder.

{وَمَا كَانَ لِنَبِىّ} أي وما صح لنبي من الأنبياء ولا استقام له

{وَمَا كَانَ لِنَبِىّ} “Hiçbir peygambere yakışmaz...” Yani peygamberlerden hiçbir peygamber için bu sahih ve doğru olmaz;

{أَنْ يَغُلَّ} أي يخونَ في المغنم فإن النبوةَ تنافيه منافاةً بيِّنة يقال غَلَّ شيئاً من المغنم يغُل غلولاً وأَغل إغلالاً إذا أخذه خُفْيةً والمرادُ إما تنزيهُ ساحةِ رسولِ الله ﷺ عما ظن به الرماةُ يومَ أحُدٍ حين تركوا المركزَ وأفاضوا في الغنيمة وقالوا نخشى أن يقولَ رسول الله ﷺ من أخذ شيئاً فهو له ولا يقسِمَ الغنائمَ كما لم يقسمْها يوم بدرٍ فقال لهم النبيُّ ﷺ ألم أعهَدْ إليكم أن لا تترُكوا المركزَ حتى يأتيَكم أمري فقالوا تركنا بقيةَ إخوانِنا وقوفاً فقال ﵇ بل ظننتم أنا نغُلّ ولا نقسِمُ بينكم وإما المبالغةُ في النهي لرسول الله ﷺ على ما رُوي أنه بعث طلائِعَ فغنِم النبيُّ ﷺ بعدهم غنائِمَ فقسمها بين الحاضر ولم يترك للطلائع شيئاً فنزلت والمعنى ما كان لنبي أن يعطيَ قوماً من العسكر ويمنَعَ آخَرين بل عليه أن يقسِمَ بين الكلِّ بالسوية وعُبّر عن حِرمان بعضِ الغزاةِ بالغُلول تغليظاً وأما ما قيل من أن المراد تنزيهُه ﵇ عما تفوَّه به بعضُ المنافقين إذ رُوي أن قَطيفةً حمراءَ فقدت يوم بدر فقال بعضُ المنافقين لعل رسول الله ﷺ أخذها فبعيد جدا وقرئ على البناءِ للمفعولِ والمعنى ما كان له أن يوجَدَ غالاًّ أو يُنسَبَ إلى الغُلول

{أَنْ يَغُلَّ} “...ganimete hıyanet etmek.” Yani ganimette hainlik etmesi [yakışmaz]. Zira peygamberlik buna açıkça manidir. Bir kimse ganimetten gizlice bir şey aldığında “Ğalle şey'en mine'l-mağnemi yağullu gulûlen ve eğalle iğlâlen” denir. Bundan maksat ya Uhud günü mevzilerini terk edip ganimete yönelen ve “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ‘Kim bir şey aldıysa o onundur’ deyip Bedir gününde paylaştırmadığı gibi ganimetleri paylaştırmayacağından korkuyoruz” diyen okçuların hakkında zanda bulundukları şeyden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamını tenzih etmektir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: “Size, emrim gelinceye kadar mevziinizi terk etmemenizi tembih etmemiş miydim?” buyurmuş; onlar da “Geriye kalan kardeşlerimizin beklediğini gördük” demişlerdi. Bunun üzerine [Resûl-i Ekrem] aleyhisselâm: “Bilakis siz bizim hıyanet edeceğimizi ve aranızda paylaştırmayacağımızı zannettiniz” buyurmuştur. Yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan nehiydir ki; rivayete göre o, öncü birlikler göndermiş, onların ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ganimetler elde edip bunları hazır bulunanlar arasında paylaştırmış, öncü birliklere hiçbir şey bırakmamıştı; bunun üzerine ayet indi. Manası: Bir peygamberin ordudan bir topluluğa verip diğerlerini mahrum bırakması olacak şey değildir; aksine hepsinin arasında eşit olarak taksim etmesi gerekir. Gazilerden bir kısmının mahrum bırakılması, olayın vahametini vurgulamak için “gulûl” (hıyanet) şeklinde ifade edilmiştir. Maksadın, bazı münafıkların sarf ettiği sözlerden [Peygamber] aleyhisselâm'ı tenzih etmek olduğu yönündeki görüşe gelince -zira Bedir günü kırmızı bir kadife örtünün kaybolduğu, münafıklardan bazılarının ‘Belki de onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır’ dedikleri rivayet edilmiştir- bu oldukça uzaktır. Meçhul sığasıyla da okunmuştur; manası, onun hain bulunması veya hıyanetle itham edilmesi yakışmaz demektir.

{وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ القيامة} يأتِ بالذي غله بعينه يحمِلُه على عنُقه كما ورد في الحديث الشريف وروي أنه ﵇ قال ألالا أعْرِفَنَّ أحدَكُم يأتي ببعير له رُغاءٌ وببقرةٍ لها خوار وبشارة لها ثُغاءٌ فينادي يا محمد يا محمد فأقول لا أملِك لَكَ مِنَ الله شيئاً فقد بلّغتُك أو يأت

{وَمَن يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ القيامة} “Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir.” Hadis-i şerifte geldiği üzere hıyanet ettiği şeyi bizzat kendisi boynunda taşıyarak gelir. Rivayet edildiğine göre [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Sakın sizden birinizi kıyamet günü boynunda böğüren bir deveyle, böğüren bir sığırla veya meleyen bir koyunla ‘Ey Muhammed! Ey Muhammed!’ diye feryat ederken bulmayayım; zira ben ‘Senin için Allah’a karşı hiçbir şeye mâlik değilim, ben sana tebliğ etmiştim’ derim.” Yahut da gelir:

بما احتمل من إثمه ووبالِه

yüklendiği günahı ve vebaliyle [gelir].

{ثُمَّ توفَّى كُلَّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} أي تعطى وافياً جزاءَ ما كسبت خيراً أو شراً كثيراً أو يسيراً ووضعُ المكسوبِ موضعَ جزائِه تحقيقاً للعدْل ببيان ما بينهما من تمام التناسُبِ كمّاً وكيفاً كأنهما شيءٌ واحد وفي إسناد التَوْفيةِ إلى كل كاسبٍ وتعليقِها بكل مكسوبٍ مع أن المقصودَ بيانُ حالِ الغالِّ عند إتيانِه بما غله يوم القيامة من الدلالة على فخامة شأنِ اليومِ وهولِ مطلَعِه والمبالغةِ في بيان فظاعة حال الغال مالا يخفى فإنه حيث وُفيّ كلُّ كاسبٍ جزاءَ ما كسبه ولم يُنْقَصْ منه شيءٌ وإن كان جُرْمُه في غاية القِلّة والحقارةِ فلأَنْ لا يُنقَصَ من جزاء الغالِّ شيءٌ وجُرمُه من أعظم الجرائم وأظهر وأجلى

{ثُمَّ توفَّى كُلَّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} “Sonra herkese kazandığı tastamam verilir...” Yani hayır veya şer, çok veya az ne kazandıysa onun karşılığı eksiksiz verilir. Adaleti pekiştirmek amacıyla, aralarındaki nicelik ve nitelik bakımından tam uyum beyan edilerek kazanılan şey bizzat karşılığı yerine konmuştur; sanki ikisi tek bir şey gibidir. Asıl maksat hıyanet edenin kıyamet gününde hıyanet ettiği şeyle geldiğindeki durumunu beyan etmek iken, tastamam verilmenin her kazanana isnat edilmesi ve kazanılan her şeye bağlanmasında; o günün şanının büyüklüğüne, manzarasının dehşetine ve hıyanet edenin durumunun çirkinliğini açıklamada mübalağaya gizli kalmayacak bir delalet vardır. Zira suçu son derece az ve önemsiz olsa bile her kazanana kazandığının karşılığı tastamam verilip ondan hiçbir şey eksiltilmediğine göre; suçu en büyük cürümlerden, en belirgin ve en açık olan hıyanet edenin cezasından hiçbir şeyin eksiltilmeyeceği evleviyetle anlaşılır.

{وَهُمْ} أي كلُّ الناس المدلول عليهم بكلِّ نفسٍ

{وَهُمْ} “...ve onlara...” Yani “küllü nefsin” (her nefis) ifadesinin delalet ettiği bütün insanlara,

{لَا يُظْلَمُونَ} بزيادة عقابٍ أو بنقص ثواب

{لَا يُظْلَمُونَ} “haksızlık edilmez.” Azabın artırılmasıyla veya sevabın eksiltilmesiyle [haksızlık edilmez].

{أَفَمَنِ اتبع رضوان الله} أي سعى في تحصيله وانتحى نحوَه حيثما كان بفعل الطاعاتِ وتركِ المنكرات كالنبي ومن يسير بسيرته

{أَفَمَنِ اتبع رضوان الله} “Allah'ın rızasına uyan kimse...” Yani Peygamber ve onun yolundan gidenler gibi, taatleri işleyip münkerleri terk ederek nerede olursa olsun O'nun rızasını elde etmeye çalışan ve ona yönelen kimse;

{كَمَن بَاء} أي رجع

{كَمَن بَاء} “dönen kimse gibi midir?” yani dönen kimse gibi [midir?]

{بِسَخْطٍ} عظِيمٌ لا يقادَرُ قَدرُه كائن

{بِسَخْطٍ} “bir gazapla...” ölçüsü takdir edilemeyecek kadar büyük [bir gazapla],

{من الله} تعالى بسبب معاصيه كالغالِّ ومن يَدين بدينه والمرادُ تأكيدُ نفي الغلولِ عن النبي ﵊ وتقريرُه بتحقيق المباينةِ الكليةِ بينه وبين الغالِّ حيث وصف كل منهما ما وُصف به الآخَرُ فقوبل رضوانُه تعالى بسَخَطه والاتِّباعُ بالبَوْء والجمع بين الهمزةِ والفاءِ لتوجيه الإنكارِ إلى ترتب توهُّمِ المماثلةِ بينهما والحُكمِ بها على ما ذُكر من حال الغالِّ كأنه قيل أبعدَ ظهورِ حالِهِ يكونُ مَنْ ترقّى إلى أعلى عِلِّيين كمَنْ ترَدَّى إلى أسفلِ سافلين وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمارِ لإدخال الرَّوْعةِ وتربيةِ المهابةِ

{من الله} “Allah'tan [bir gazapla]...” Günahları sebebiyle hıyanet eden ve onun dinini benimseyen kimse gibi Allah Teâlâ'dan [bir gazapla dönen kimse gibi midir?] Maksat, Peygamber aleyhisselâm'dan ganimete hıyaneti nefyetmeyi tekit etmek ve onunla hıyanet eden arasındaki tam zıtlığı ortaya koyarak bunu pekiştirmektir; nitekim her ikisi de diğerinin vasfının zıddıyla nitelenmiş, O Teâlâ'nın rızası O'nun gazabıyla, tâbi olmak ise [gazapla] dönmekle karşılanmıştır. İstifham hemzesi ile fâ harfinin bir arada getirilmesi; hıyanet edenin zikredilen durumuna rağmen aralarındaki benzerlik vehminin ve bu yöndeki hükmün terettüp etmesini inkâr etmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Durumu açığa çıktıktan sonra, en yüce makamlara (İlliyyîn) yükselen kimse, en aşağı derekelere (Esfel-i Sâfilîn) yuvarlanan kimse gibi olur mu hiç? Zamir makamında Celal isminin (Allah) açıkça zikredilmesi, korku salmak ve mehabet telkin etmek içindir.

{وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} إما كلامٌ مستأنَفٌ مَسوقٌ لبيانِ مآلِ أمْرِ مَنْ باء بسَخَطه تعالى وإما معطوفٌ على قوله تعالى باء بسخط عطفَ الصِلةِ الاسميةِ على الفعلية وأياً ما كانَ فلا محل له من الإعراب

{وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ} “ve barınağı cehennem olan [kimse gibi midir]?” Bu ya O Teâlâ'nın gazabıyla dönen kimsenin akıbetini beyan etmek için sevk edilmiş müstakil bir cümledir; ya da isim cümlesi olan sılanın fiil cümlesine atfedilmesi suretiyle Allah Teâlâ'nın “bâe bi-sağatin” (باء بسخط) kavline matuftur. Her iki durumda da iraptan mahalli yoktur.

{وَبِئْسَ المصير} اعتراضٌ تذييليٌّ والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي وبئس المصيرُ جهنمُ والفرقُ بينه وبين المرجع أن الأولَ يُعتبر فيه الرجوعُ على خلاف الحالةِ الأولى بخلاف الثاني

{وَبِئْسَ المصير} “O ne kötü bir varış yeridir!” Tezyîlî bir itiraz cümlesidir. Zemmedilen mahsustur (mahzûftur); yani “cehennem ne kötü bir varış yeridir.” Masîr ile merci arasındaki fark şudur: Birincisinde ilk durumun aksine bir dönüş dikkate alınırken, ikincisinde bu şart değildir.

{هُمْ} راجعٌ إلى الموصولَين باعتبار المعنى

{هُمْ} “Onlar...” Mana itibarıyla iki ism-i mevsule râcidir.