Binûn

Âl-i İmrân — 10. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{هَذَا} إشارةٌ إلى ما سلف من قولِه تعالى {قَدْ خَلَتْ} إلى آخره

{هَذَا} “Bu...” Allah Teâlâ'nın {قَدْ خَلَتْ} buyruğundan sonuna kadar geçmiş olan kısma bir işarettir.

{بَيَانٌ لّلنَّاسِ} أي تبيينٌ لهم على أن اللامَ متعلقةٌ بالمصدر أو كائنٌ لهم على أنها متعلقةٌ بمحذوف وقع صفة له وتعريفُ الناس للعهد وهم المكذبون أي هذا إيضاحٌ لؤ عاقبةِ ما هُم عليهِ من التكذيب فإن الأمرَ بالسير والنظرِ وإن كان خاصاً بالمؤمنين لكن العملَ بموجبه غيرُ مختصَ بواحد دون واحدٍ ففيه حملٌ للمكذبين أيضاً على أن ينظُروا في عواقب مَنْ قبلَهم من أهل التكذيبِ ويعتبروا بما يعاينون من آثار دمارِهم وإن لم يكن الكلامُ مَسوقاً لهم

{بَيَانٌ لّلنَّاسِ} “insanlar için bir açıklamadır;” Lâmun masdara taalluk etmesiyle “onlara bir beyan/açıklama” yahut ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesiyle “onlar için var olan [bir beyan]” demektir. “en-Nâs” kelimesinin marife olması ahd içindir ve onlar yalanlayanlardır; yani “üzerinde bulundukları yalanlamanın kötü akıbetinin bir açıklamasıdır.” Zira gezip dolaşma ve ibretle bakma emri her ne kadar müminlere has olsa da gereğince amel etmek birine has olup diğerine olmama şeklinde değildir. Dolayısıyla söz onlara yönelik sevk edilmemiş olsa bile, bunda yalanlayanları da kendilerinden önceki yalanlayıcıların akıbetlerine bakmaya ve helak oluşlarının gözleriyle gördükleri kalıntılarından ibret almaya sevk etme manası vardır.

{وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} أي وزيادةُ بصيرةٍ وموعظةٍ لكم وإنما قيل

{وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir hidayet ve bir öğüttür;” yani sizin için basiret ziyadeliği ve bir öğüttür.

{لّلْمُتَّقِينَ} للإيذان بعلة الحُكمِ فإن مدارَ كونِه هدىً وموعظةً لهم إنما هو تقواهم ويجوز أن يُرادَ بالمتقين الصائرين إلى التقوى والهدى والموعظة على ظاهرهما أي هذا بيانٌ لمآل أمرِ الناسِ وسوءِ مَغبّتِه وهدايةٌ لمن اتقى منهم وزجرٌ لهم عمَّا هُم عليهِ من التكذيب وأن يُراد به ما يُعمهم وغيرَهم من المتقين بالفعل ويُرادَ بالهدى والموعظةِ أيضاً ما يعُم ابتداءَهما والزيادةَ فيهما وإنما قُدّم كونُه بياناً للمكذبين مع أنه غيرُ مَسوق له على كونه هدىً وموعظةً للمتقين مع أنه المقصودُ بالسياق لأن أولَ ما يترتب على مشاهدة آثارِ هلاكِ أسلافِهم ظهورُ حالِ أخلافِهم وأما زيادةُ الهدى أو أصلِه فأمرٌ مترتبٌ عليه وتخصيصُ البيانِ للناس مع شموله للمتقين أيضاً لما أنَّ المرادَ به مجردُ البيانِ العاري عن الهدى والعظةِ والاقتصار عليهما في جانب المتقين مع ترتّبهما على البيان لما أنهما المقصِدُ الأصليُّ ويجوز أن يكون تعريفُ الناسِ للجنس أي هذا بيانٌ للناس كافةً وهدى وموعظةٌ للمتقين منهم خاصة وقيل كلمةُ هَذَا إشارةٌ إلى ما لُخِّص من أمر المتقين والتائبين والمُصِرِّين وقوله تعالى قَدْ خلت الآية اعتراض للبعث على الإيمان وما يُستحَقّ به ما ذُكر من أجر العاملين وأنت خبيرٌ بأن الاعتراضَ لا بد أن يكون مقرِّراً لمضمون ما وقع في خلاله ومعاينةُ آثارِ هلاكِ المكذبين مما لا تعلُّقَ له بحال أحدِ الأصنافِ الثلاثةِ للمؤمنين وإن كان باعثاً على الإيمان زاجراً عن التكذيب وفيل إشارةٌ إلى القرآن ولا يخفى بُعدُه

{لّلْمُتَّقِينَ} “müttakiler için.” denilmesi ise hükmün gerekçesini bildirmek içindir; zira bunun onlar için hidayet ve öğüt olmasının medarı ancak onların takvalarıdır. Müttakiler ile takvaya yönelenlerin kastedilmesi, hidayet ve mev'ızanın da zahir anlamında olması caizdir; yani bu, insanların akıbetinin ve sonlarının kötülüğünün bir beyanı, onlardan sakınanlar için bir hidayet ve üzerinde bulundukları yalanlamadan bir vazgeçirmedir (zecredilmedir). Bununla bizzat müttaki olanlar dahil hem onları hem başkalarını içine alan kimselerin kastedilmesi, hidayet ve mev'ıza ile de hem başlangıçlarını hem de bunlardaki artışı içine alan mananın kastedilmesi de mümkündür. Kendilerine yönelik sevk edilmediği halde yalanlayanlar için bir beyan oluşunun, asıl sevk ediliş gayesi olduğu halde müttakiler için bir hidayet ve mev'ıza oluşunun önüne geçirilmesi; onların geçmişlerinin helak izlerini müşahede etmenin ilk sonucunun onların haleflerinin durumunun ortaya çıkması olmasındandır. Hidayetin ziyadeleşmesi yahut aslı ise buna bağlı bir durumdur. Beyanın müttakileri de kapsamasına rağmen “insanlar”a tahsis edilmesi, onunla hidayet ve öğütten yoksun sırf beyanın kastedilmiş olmasındandır. Beyanın neticesi olmalarına rağmen müttakiler tarafında sadece hidayet ve mev'ıza ile yetinilmesi ise o ikisinin asıl maksat olmasındandır. “en-Nâs”ın marife oluşunun cins için olması da caizdir; yani “Bu bütün insanlar için bir beyan, onlardan özellikle müttaki olanlar için ise bir hidayet ve öğüttür.” Denildi ki: “Hâzâ” (Bu) kelimesi, müttakiler, tövbekârlar ve günahta ısrar edenlerin durumundan özetlenen şeye bir işarettir. Allah Teâlâ'nın {قَدْ خَلَتْ...} ayeti ise imana ve zikredilen amel edenlerin mükâfatına müstahak kılan şeylere sevk etmek üzere bir ara cümledir (itirazdır). Sen de bilirsin ki ara cümlenin, arasında vaki olduğu şeyin içeriğini pekiştirmesi gerekir; oysa yalanlayanların helak kalıntılarını müşahede etmek, imana sevk edici ve yalanlamaktan menedici olsa bile müminlerin üç sınıfından birinin durumuyla ilişkili değildir. Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir ki bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

{وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا} تشجيعٌ للمؤمنين وتقويةٌ لقلوبهم وتسليةٌ عما أصابهم يوم أحُدٍ من القتل والقرحِ وكان قد قُتل يومئذ خمسةٌ من المهاجرين حمزةُ بنِ عبد المطلبِ ومصعب بنُ عميرٍ صاحبُ رايةِ رسول الله ﷺ وعبدُ اللَّه بنُ جحشٍ ابن عمة النبيِّ ﷺ وعثمان بن شماس وسعد مولى عتبه

{وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا} “Gevşemeyin ve üzülmeyin!” Müminleri cesaretlendirme, kalplerini kuvvetlendirme ve Uhud günü uğradıkları ölüm ve yaralanmalardan ötürü onları teselli etmedir. O gün Muhacirlerden beş kişi öldürülmüştü: Hamza b. Abdilmuttalib, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sancaktarı Mus'ab b. Umeyr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in halasının oğlu Abdullah b. Cahş, Osman b. Şemmâs ve Utbe'nin azatlısı Sa'd

١٤٠ - آل عمران

140 - Âl-i İmrân

رضوانُ الله تعالَى عليهم أجمعين ومن الأنصار سبعون رجلا ﵃ أي لا تضعُفوا عن الجهاد بما نالكم من الجراح ولا تحزَنوا على مَنْ قتل منكم

-Allah Teâlâ'nın rızası hepsinin üzerine olsun- ve Ensâr'dan da yetmiş kişi -radıyallâhu anhüm-. Yani “Uğradığınız yaralardan ötürü cihattan gevşemeyin ve sizden öldürülenlere üzülmeyin.”

{وَأَنتُمُ الاْعْلَوْنَ} جملةٌ حاليةٌ من فاعلِ الفعلين أي والحالُ أنكم الأعلَوْن الغالبون دون عدوِّكم فإن مصيرَ أمرِهم إلى الدمار حسبما شاهدتم من أحوال أسلافِهم فهو تصريحٌ بالوعد بالنصر والغلبةِ بعد الإشعار به فيما سبق أو وأنتم المعهودون بغاية علوا الشانِ لما أنكم على الحق وقتالكم لله ﷿ وقَتْلاكم في الجنة وهم على الباطل وقتالُهم للشيطان وقَتْلاهم في النار وقيل وأنتم الأعلَوْن حالاً منهم حيث أصبتم منهم يومَ بدرٍ أكثرَ مما أصابوا منكم اليوم

{وَأَنتُمُ الاْعْلَوْنَ} “Çünkü en üstün olan sizlersiniz;” her iki fiilin fâilinden hâl cümlesidir; yani “düşmanınız değil, galip gelen en üstün olanlar sizler olduğunuz halde [gevşemeyin ve üzülmeyin].” Zira daha önce geçmişlerinin durumlarından müşahede ettiğiniz üzere onların işinin varacağı yer helaktir; dolayısıyla bu, daha önce işaret edildikten sonra zafer ve galibiyet vaadinin açıkça ifadesidir. Yahut “Hak üzere olduğunuz, savaşınız Allah Azze ve Celle için olduğu ve ölüleriniz cennette bulunduğu, onlar ise batıl üzere olup savaşları şeytan için olduğu ve ölüleri cehennemde bulunduğu için şan yüceliğinin zirvesinde olduğu bilinenler sizlersiniz.” Denildi ki: “Onların bugün sizden aldıklarından daha fazlasını Bedir günü siz onlardan aldığınız için hâl bakımından onlardan daha üstün olan sizlersiniz.”

{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} متعلقٌ بالنهي أو بالأعلون وجوابُه محذوفٌ لدَلالة ما تعلق به عليهِ أيْ إنْ كنتُم مؤمنين فلا تهِنوا ولا تحزَنوا فإن الإيمانَ يوجب قوةَ القلب والثقةَ بصنع الله تعالى وعدمَ المبالاة بأعدائه أو إن كنتم مؤمنين فأنتم الأعلَوْن فإن الإيمانَ يقتضي العلوَّ لا محالةَ أو إن كنتم مصدقين بوعد الله تعالى فأنتم الأعلَوْن وأيَاً ما كانَ فالمقصودُ تحقيف المعلقِ بناءً على تحقيقُ المعلَّقِ به كما في قولِ الأجير إنْ كنتُ عمِلتُ لك فأعطني أجري ولذلك قيل معناه إذ كنتم مؤمنين وقيل معناه إنْ بقيتم على الإيمان

{إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız.” [ifadesi] nehiy fiiline yahut “el-a'levn” lafzına taalluk etmektedir. Şartın cevabı, taalluk ettiği şeyin ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur; yani “Eğer inanıyorsanız gevşemeyin ve üzülmeyin; zira iman kalbin kuvvetli olmasını, Allah Teâlâ'nın yapıp yaratmasına güvenmeyi ve O'nun düşmanlarına aldırmamayı gerektirir.” Yahut “Eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz; zira iman muhakkak üstünlüğü iktiza eder.” Yahut “Eğer Allah Teâlâ'nın vaadini tasdik ediyorsanız en üstün olan sizlersiniz.” Her halükarda maksat, işçinin: 'Eğer senin için çalıştıysam ücretimi ver' sözünde olduğu gibi, şart koşulanın tahakkukuna binaen şart kılınan şeyin tahakkukunu sağlamaktır. Bundan dolayı bunun anlamının 'mademki inanıyorsunuz' veya 'eğer iman üzere kalırsanız' olduğu da söylenmiştir.

{إن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ مّثْلُهُ} القرحُ بالفتح والضم لغتان كالضَّعف والضعف وقد قرئ بهما وقيل هو بالفتح والجراح وبالضم ألمها وقرئ بفتحين وقيل القرح والقرح كالطرد والطرد والمعنى إن نالوا منكم يومَ أحُدٍ فقد نِلتم منهم قبله يومَ بدر ثم لم يضعف ذلك قلوبهم ولم يُثَبِّطْهم عن معاودتكم بالقتال فأنتم أحقُّ بأن لا تضعُفوا فإنكم ترجون من الله مالا يرجون وقيل كلا المَسَّيْنِ كان يوم أحُد فإن المسلمين نالوا منهم قبل أن يخالفوا أمرَ رسولِ الله ﷺ قَتلوا منهم نيفاً وعشرين رجلاً منهم صاحبُ لوائِهم وجرحوا عدداً كثيراً وعقَروا عامة خيلِهم بالنبل

{إن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ القوم قَرْحٌ مّثْلُهُ} “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu.” “Karf” (القرح) kelimesi, “za'f” ve “zu'f” (الضَّعف / الضعف) gibi fethalı ve zammeli iki lügattir ve her iki şekilde de okunmuştur. Fetha ile [kark] yara, zamme ile [kurh] ise yaranın acısıdır da denilmiştir. İki fetha ile [kareh / قَرَح] de okunmuştur. “Kark” ve “kareh” kelimelerinin “tard” ve “tared” gibi olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Uhud günü onlar size bir zarar verdilerse, bundan önce Bedir günü siz de onlara zarar vermiştiniz; sonra bu durum onların kalplerini zayıflatmadı ve sizinle tekrar savaşmaktan onları alıkoymadı. O halde zayıflık göstermemeye siz daha layıksınız; zira siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Her iki dokunmanın da Uhud günü olduğu da söylenmiştir; zira Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmeden önce onlara zarar vermişler, sancaktarları da dahil olmak üzere yirmi küsur adamlarını öldürmüşler, pek çok kimseyi yaralamışlar ve atlarının çoğunu oklarla saf dışı bırakmışlardı.

{وَتِلْكَ الايام} إشارةٌ إلى الأيام الجارية فيما بين الأمم الماضية والآتية كافة لا إلى الأيامِ المعهودةِ خاصةً من يوم بدرٍ ويومِ أحدٍ بل هي داخلةٌ فيها دخولاً أولياً والمرادُ بها أوقاتُ الظَفَرِ والغَلَبةِ

{وَتِلْكَ الايام} “Ve işte o günler...” sadece Bedir günü ve Uhud günü gibi bilinen günlere değil -ki bunlar da oraya öncelikli olarak dahildir-, geçmiş ve gelecek bütün ümmetler arasında cereyan eden günlere bir işarettir. Bundan murat ise zafer ve galibiyet vakitleridir.

{نُدَاوِلُهَا بَيْنَ الناس} نُصَرِّفها بينهم نُديلُ لهؤلاء تارةً ولهؤلاء أخرى كقول من قال ... فيوماً علينا ... ويوماً لنا ويوماً نُساءُ ويوماً نُسَرّ ...

{نُدَاوِلُهَا بَيْنَ الناس} “biz onları insanlar arasında döndürüp dururuz.” Onları insanlar arasında evirip çeviririz; bazen şunlara, bazen de bunlara zafer veririz. Nitekim şairin dediği gibi: “... Bir gün aleyhimize, bir gün lehimize; bir gün üzülürüz, bir gün seviniriz ...”

والمداولةُ كالمعاورة يقال داولتُه بينهم فتداولوه أي عاورْتُه فتعاوره واسمُ الإشارةِ مبتدأ والأيامُ إما صفةٌ له أو بدلٌ منه أو عطفُ بيان له فنداولها خبره أو خبر فنداولها حالٌ من الأيام والعاملُ معنى اسمِ الإشارةِ أو خبرٌ بعد خبرٍ وصيغةُ المضارعِ الدالةُ على التجدد والاستمرارِ للإيذان بأن تلك المداولةَ سنةٌ مسلوكةٌ فيما بين الأممِ قاطبةً سابقتِها ولاحقتِها وفيه ضربٌ من التسلية وقوله ﷿

Müdâvele (المداولة), elden ele dolaştırmak (muâvare) gibidir. “Dâveltühû beynehüm fetedâvelûhu” (onu aralarında tedavüle soktum, onlar da elden ele dolaştırdılar) denilir. İşaret ismi mübtedadır; “el-eyyâm” ise ya onun sıfatı ya bedeli yahut atf-ı beyânıdır; bu durumda “nüdâvilühâ” onun haberidir. Yahut [“el-eyyâm”] haberdir, “nüdâvilühâ” ise “el-eyyâm”dan hâldir ve âmil işaret isminin manasıdır yahut haberden sonra haberdir. Yenilenme ve süreklilik bildiren muzari sîgası, bu nöbetleşe döndürmenin önceki ve sonraki bütün ümmetler arasında carî bir sünnet olduğunu bildirmek içindir; bunda bir nevi teselli de vardır. Allah Azze ve Celle'nin:

{وليعلمَ الله الذين آمنوا} إما من باب التمثيلِ أي ليعامِلَكم معاملةَ من يريد أن يَعلمَ المخلِصين الثابتين على الإيمان من غيرهم أو العلمُ فيه مجاز عن التمييز يطريق إطلاقِ اسمِ السببِ عَلى المسبَّب أي ليُميِّزَ الثابتين على الإيمان من غيرهم كما في قوله تعالى ما كان الله ليذر المؤمنين على مَا أَنتُمْ عليهِ حتى يميز

{وليعلمَ الله الذين آمنوا} “tâ ki Allah iman edenleri bilsin/ortaya çıkarsın...” Ya temsil kabilindendir; yani ihlâslı ve imanda sebat eden kimseleri başkalarından bilmek isteyen birinin muamelesiyle size muamele etmesi içindir. Yahut buradaki ilim, sebebin adının müsebbebe verilmesi yoluyla temyizden (ayırt etmekten) mecazdır; yani imanda sebat edenleri başkalarından ayırt etmesi içindir, nitekim Allah Teâlâ'nın: {مَّا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ...}

١٤١ - آل عمران

141 - Âl-i İmrân

الخبيث مِنَ الطيب أو هو على حقيقته معتبَرٌ من حيث تعلُّقُه بالمعلوم من حيث إنه موجود بالفعل إذْ هُو الذي يدورُ عليه فلك الجزاء لا من حيث أنه موجودٌ بالقوة وإطلاقُ الإيمانِ مع أن المرادَ هو الرسوخُ والإخلاصُ فيه للإيذان بأن اسمَ الإيمانِ لا ينطلق على غيره والالتفاتُ إلى الغَيبة بإسناده إلى اسم الذاتِ المستجمِعِ للصفات لتربية المهابةِ والإشعارِ بأن صدورَ كلِّ واحدٍ مما ذكر بصدد التعليلِ من أفعاله تعالى باعتبار منشإٍ معيّنٍ من صفاته تعالى مغايرٌ لمنشإ الآخَر والجملةُ علةٌ لما هو فردٌ من أفراد مُطلقِ المداولةِ التي نطقَ بها قولُه تعالى نُدَاوِلُهَا بَيْنَ الناس من المداولة المعهودةِ الجاريةِ بين لفريقي المؤمنين والكافرين واللامُ متعلقةٌ بما دل عليه المطلقُ من الفعل المقيَّدِ بالوقوع بين الفريقين المذكورين أو بنفس الفعلِ المطلقِ باعتبار وقوعِه بينهما والجملةُ معطوفةٌ على علةٍ أخرى لها معتبرةٍ إما على الخصوص والتعيينِ محذوفة لدَلالة المذكورةِ عليها لكونها من مباديها كأنه قيل نداولها بينكم وبين عدوِّكم ليظهرَ أمرُكم وليَعلَمَ الخ فإن ظهورَ أعمالِهم وخروجَها من القوةِ إلى الفعلِ من مبادى تمييزِهم عن غيرهم ومواجبِ تعلّقِ العلمِ الأزليِّ بها من تلك الحيثيةِ وكذا الحالُ في باب التمثيل فتأملْ وإما على العموم والإبهامِ للتنبيه على أن العللَ غيرُ منحصِرَةٍ فيها عُدِّد من الأمور وأن العبد يسوءه ما يجري عليه من النوائب ولا يشعُر بأن الله تعالى جعل له في ذلك من الألطاف الخفية مالا يخطر بالبال كأنه قيل نداولها بينكم ليكونَ من المصالح كيت وكيت وليَعلَمَ الخ وفيه من تأكيد التسليةِ ومزيدِ التبصرة مالا يخفى وتخصيصُ البيان بعلة هذا الفردِ من مطلقِ المداولةِ دون سائر أفرادِها الجاريةِ فيما بين بقيةِ الأممِ تعييناً أو إبهاماً لعدم تعلقِ الغرضِ العلميِّ ببيانها ولك أن تجعلَ المحذوفَ المبْهَمَ عبارةً عن علل سائرِ أفرادِها للإشارة إجمالاً إلى أن كلَّ فردٍ من أفرادها له علةٌ داعيةٌ إليه كأنه قيل نداولها بين الناس كافةً ليكونَ كيت وكيت من الحِكَم الداعيةِ إلى تلك الأفرادِ وليَعلمَ الخ فاللامُ الأولى متعلقةٌ بالفعل المطلق باعتبار تقييده بتلك اللإفراد والثانية باعتبار تقييده بالفرد المعهودِ وقيل هي متعلقةٌ بمحذوفٍ مؤخَّرٍ تقديرُه وليعلمَ الله الذين آمنوا فَعَل ذلك

{... الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ} “pis olanı temiz olandan ayırıncaya kadar...” buyruğunda olduğu gibidir. Yahut ilim lafzı hakiki anlamındadır ve fiilen var olması bakımından maluma taalluku cihetiyle dikkate alınmıştır; zira ceza ve mükâfatın etrafında döndüğü şey kuvve halinde var olması değil, fiilen var olmasıdır. İmandan muradın onda rüsuh (kökleşme) ve ihlâs olmasına rağmen imanın mutlak olarak zikredilmesi, iman isminin bundan başkasına layık olmadığını bildirmek içindir. Bütün sıfatları kendisinde toplayan Zât ismine isnat edilerek gaibe iltifat yapılması, heybet telkin etmek ve ta'lil sadedinde zikredilen Allah Teâlâ'nın her bir fiilinin, O'nun sıfatlarından belirli ve birbirinden farklı bir kaynağa dayandığını hissettirmek içindir. Bu cümle, Allah Teâlâ'nın {نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ} buyruğunun ifade ettiği mutlak tedavülün fertlerinden biri olan, müminler ve kâfirler iki grubu arasında cereyan eden bilinen tedavülün illetidir (gerekçesidir). [Ayetin başındaki] lâm harfi, mutlak fiilin delalet ettiği ve anılan iki grup arasında vaki olmakla mukayyet olan fiile yahut aralarında vaki olması itibarıyla bizzat mutlak fiile taalluk etmektedir. Bu cümle, onun için muteber olan başka bir illete matuftur; bu illet ya hususi ve muayyen olarak takdir edilir ve onun başlangıçlarından biri olduğu için zikredilenin delaletiyle mahzuftur —sanki “Durumunuz ortaya çıksın ve bilsin diye onu sizinle düşmanınız arasında döndürüp dururuz...” denilmiş gibidir; zira amellerinin ortaya çıkması ve kuvveden fiile çıkması, onların başkalarından ayırt edilmesinin başlangıçlarından ve bu cihetten ezelî ilmin onlara taalluk etmesinin gereklerindendir; temsil babında da durum böyledir, iyice düşün!— yahut illetlerin sayılan bu hususlara münhasır olmadığını, kulun başına gelen felaketlerden üzüldüğünü ancak Allah Teâlâ'nın bunda kendisi için hatıra bile gelmeyecek ne gizli lütuflar kıldığını fark etmediğini tenbih etmek üzere umumi ve müphem olarak takdir edilir; sanki “Şöyle şöyle maslahatlar olsun ve bilsin diye onu aranızda döndürürüz...” denilmiş gibidir. Bunda teselliyi pekiştirme ve basireti artırma adına gizli olmayan faydalar vardır. Muayyen veya müphem olarak diğer ümmetler arasında cereyan eden diğer fertleri değil de mutlak tedavülün bu ferdinin illetinin beyanla tahsis edilmesi, ilmî gayenin onların beyanına taalluk etmemesindendir. İcmalî olarak her bir ferdin kendisini gerektiren bir illeti olduğuna işaret etmek üzere, mahzuf ve müphem olan illeti diğer fertlerin illetleri kılman da mümkündür; sanki “O fertleri gerektiren şöyle şöyle hikmetler olsun ve Allah bilsin diye onu bütün insanlar arasında döndürürüz...” denilmiş gibidir. Bu takdirde birinci lâm o fertlerle mukayyet olması itibarıyla mutlak fiile, ikinci lâm ise bilinen fertle mukayyet olması itibarıyla ona taalluk eder. [Lâmın] müahhar bir mahzufe taalluk ettiği ve takdirinin “Ve Allah iman edenleri bilsin diye bunu yaptı” şeklinde olduğu da söylenmiştir.

{وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاء} جمعُ شهيدٍ أي ويُكرِمَ ناساً منكم بالشهادة وهم شهداءُ أحُدٍ فمِنْ ابتدائيةٌ أو تبعيضيةٌ متعلقةٌ بيتخذ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من شهداءَ أو جمعُ شاهدٍ أي ويتخذ منكم شهوداً معدلين بما ظهر منهم من الثبات على الحق والصبرِ على الشدائد وغيرِ ذلك من شواهد الصدقِ ليشهدوا على الأممِ يومَ القيامةِ فمِنْ بيانيةٌ لأن تلك الشهادةَ وظيفةُ الكلِّ دون المستشهَدين فقط وأيا ما كان ففي لفظ الاتخاذ المنبئ عن الاصطفاء والتقريبِ من تشريفهم وتفخيم شأنهم مالا يخفى وقولُهُ تعالى

{وَيَتَّخِذَ مِنكُمْ شُهَدَاء} “ve sizden şehitler edinsin diye...” [Şühedâ], şehîdin çoğuludur; yani “sizden birtakım insanları şehitlikle onurlandırsın diye [yapar]” demektir ki bunlar Uhud şehitleridir. Buradaki “min” (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyye (başlangıç) veya teb'îziyye (kısmîlik) olup “yettehize” fiiline yahut “şühedâe”den hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Yahut [şühedâ], şâhidin çoğuludur; yani kıyamet gününde ümmetlere şahitlik etmeleri için, hak üzere sebat göstermeleri, zorluklara sabretmeleri ve sıdkın diğer delilleri sebebiyle sizden adil şahitler edinsin diye [yapar]. Bu takdirde “min”, beyâniyyedir; çünkü bu şahitlik sadece şehit düşenlerin değil, herkesin vazifesidir. Her ne olursa olsun, seçmeyi ve yaklaştırmayı haber veren “ittihâz” lafzında, onların şereflendirilmesi ve şanlarının yüceltilmesi adına gizli olmayan bir mana vardır. Allah Teâlâ'nın:

{والله لَا يُحِبُّ الظالمين} اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله ونفيُ المحبةِ كنايةٌ عن البغض وفي إيقاعه على الظالمين تعريضٌ بمحبته تعالى لمقابليهم والمرادُ بهم إما غيرُ الثابتين على الإيمان فالتقريرُ من حيث إن بغضَه تعالى لهم من دواعي إخراجِ المخلِصينَ المصطَفَيْنَ للشهادة من بينهم وإما الكفرةُ الذين أُديل لهم فالتقريرُ من حيث إن ذلك ليس بطريق النُصرةِ لهم فإنها مختصةٌ بأوليائه تعالى بل لِما ذُكر من الفوائدِ العائدةِ إلى المؤمنين وقوله تعالى

{والله لَا يُحِبُّ الظالمين} “Allah zalimleri sevmez.” [ifadesi], kendisinden öncekinin muhtevasını teyit eden bir itiraziyye (ara cümle)dir. Sevginin nefyi (olumsuzlanması) buğzun kinayesidir. Bunun zalimler üzerine vaki kılınmasında, Allah Teâlâ'nın onların mukabili olanları sevdiğine bir tariz (dolaylı ima) vardır. Onlardan (zalimlerden) maksat ya iman üzere sebat göstermeyenlerdir; bu takdirde teyit, Allah Teâlâ'nın onlara buğzetmesinin, şehadet için seçilmiş ihlaslı kimseleri onların arasından çıkarıp ayırmasının gerekçelerinden olması cihetiyledir; ya da kendilerine [geçici] üstünlük verilen kâfirlerdir; bu takdirde de teyit, bunun onlar için bir yardım yoluyla olmayıp -zira yardım sadece Allah Teâlâ'nın dostlarına mahsustur- aksine müminlere dönen zikredilmiş faydalardan ötürü olması cihetiyledir. Allah Teâlâ'nın:

{وليمحص الله الذين آمنوا} أي ليُصَفِّيَهم ويُطهرَهم من

{وليمحص الله الذين آمنوا} “Ve Allah iman edenleri arındırsın...” yani onları saflaştırsın ve şunlardan temizlesin diye:

١٤٢ - آل عمران

142 - Âl-i İmrân

الذنوب عطفٌ على يتخذ وتكريرُ اللامِ لتذكير التعليلِ لوقوع الفصلِ بينهما بالاعتراض وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمار لإبراز مزيد الاعتناءِ بشأن التمحيصِ وهذه الأمورُ الثلاثة عللٌ للمداولة المعهودةِ باعتبار كونِها على المؤمنين قُدِّمت في الذكر لأنها المحتاجةُ إلى البيان ولعل تأخيرَ العلةِ الأخيرةِ عن الاعتراض لئلا يُتوَهَّمَ اندراجُ المذنبين في الظالمين أو ليقترن بقوله ﷿

günahlardan [temizlesin diye]. “Yettehize” üzerine matuftur. Lâm harfinin tekrar edilmesi, aralarına itiraziyye (ara cümle) ile fasıla girmesi sebebiyle talil (gerekçelendirme) manasını hatırlatmak içindir. İsm-i Celil'in zamir makamında açıkça zikredilmesi, temhîs (arındırma) işine daha fazla ihtimam gösterildiğini ortaya koymak içindir. Bu üç husus, müminlerin aleyhine olması itibarıyla bilinen tedavülün (günlerin döndürülmesinin) illetleridir; beyana muhtaç oldukları için zikirde öne alınmışlardır. Son illetin itiraziyyeden sonraya tehir edilmesi ise günahkârların zalimler kapsamına girdiği zannına kapılınmaması veya Cenâb-ı Hakk'ın şu kavline bitişmesi içindir:

{وَيَمْحَقَ الكافرين} فإن التمحيصَ فيه محوُ الآثارِ وإزالةُ الأوضارِ كما أن المَحْقَ عبارة عن النفص والإذهاب قال المفضل وهو أن يذهب الشئ بالكلية حتى لا يرى منه شئ ومنه قولُه تعالى يَمْحَقُ الله الربا أي يستأصله وهذه علة للمداولة باعتبار كونها على الكافرين والمرادُ بهم الذين حاربوا رسولَ الله ﷺ يومَ أحُدٍ وأصرّوا على الكفر وقد محقَهم الله ﷿ جميعاً

{وَيَمْحَقَ الكافرين} “ve kâfirleri mahvetsin diye...” Zira temhîs (ayıklama/arındırma), izleri silmek ve kirleri gidermektir; nitekim mahk (helak/yok etme) de noksanlaştırma ve gidermeden ibarettir. Mufaddal: “O, bir şeyin geriye ondan hiçbir şey görülmeyecek şekilde bütünüyle gitmesidir” demiştir. Allah Teâlâ'nın {يَمْحَقُ الله الربا} “Allah faizi mahveder” yani kökünü kazır kavli de bundandır. Bu da kâfirlerin aleyhine olması itibarıyla tedavülün illetidir. Onlardan maksat Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşan ve küfürde ısrar edenlerdir; nitekim Allah Azze ve Celle onların hepsini mahvetmiştir.

{أَمْ حَسِبْتُمْ} كلامٌ مستأنفٌ سيق لبيان ما هي الغايةُ القصوى من المُداولة والنتيجةِ لما ذُكر من تمييز المخلِصين وتمحيصِهم واتخاذِ الشهداءِ وإظهارِ عزةِ منالِها والخطابُ للذين انهزموا يوم أحُدٍ وأمْ منقطعةٌ وما فيها من كلمةِ بل للإضراب عن التسلية ببيان العلل فيما لقُوا من الشدّة إلى تحقيق أنها من مبادى الفوزِ بالمطلب الأسني والهمزةُ للإنكار والاستبعاد أي بل أحسِبتم

{أَمْ حَسِبْتُمْ} “Yoksa sandınız mı?” [ifadesi], müste'nef (yeni bir başlangıç) söz olup tedavülün (günlerin döndürülmesinin) nihai gayesini, ihlaslıların ayırt edilmesi, arındırılması, şehitler edinilmesi ve bu mertebelere erişmenin zorluğunun gösterilmesi hususundaki neticeyi beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Hitap Uhud günü hezimete uğrayanlaradır. “Em” (أَمْ) munkatıadır ve içindeki “bel” (بَلْ) kelimesi, karşılaştıkları zorluklardaki illetleri beyan ederek teselli etmekten, bunun en yüce maksada ulaşmanın başlangıçlarından olduğunu tahkik etmeye intikal (idrâb) içindir. Hemze ise inkâr ve istib'âd (uzak görme) içindir; yani “Yoksa sandınız mı?” demektir.

{أَن تدخلوا الجنة} وتفوزوا بنعيمها وقوله تعالى

{أَن تدخلوا الجنة} “Cennete gireceğinizi” ve onun nimetlerine kavuşacağınızı [mı sandınız]? Allah Teâlâ'nın:

{وَلَمَّا يَعْلَمِ الله الذين جاهدوا مِنكُمْ} حالٌ من ضمير تدخُلوا مؤكدةٌ للإنكار فإن رجاءَ الأجرِ بغير عملٍ ممن يعلم أنه منوطٌ به مستبعَدٌ عند العقولِ وعدمُ العلم كنايةٌ عن عدم المعلومِ لما بينهما من اللزومِ المبنيِّ على لزوم تحققِ الأولِ لتحقق الثاني ضرورةَ استحالةِ تحقق شئ بدون علمِه تعالى به وإيثارُها على التصريح للمبالغة في تحقيق المعنى المرادِ فإنها إثباتٌ لعدم جهادِهم بالبرهان وللإيذان بأن مدارَ ترتبِ الجزاءِ على الأعمال إنما هو علمُ الله تعالى بها كأنه قيل والحالُ أنه لم يوجَد الذين جاهدوا منكم وإنما وجه النفيُ إلى الموصوفين مع أن المنفيَّ هو الوصفُ فقط وكان يكفي أن يقال ولما يعلمِ الله جهادَكم كنايةً عن معنى ولما تجاهدوا للمبالغةِ في بيانِ انتفاءِ الوصفِ وعدمِ تحققِه أصلاً وفي كلمة لما إيذانٌ بأن الجهادَ متوقَّعٌ منهم فيما يُستقبل إلا أنه غيرُ معتبَرٍ في تأكيد الإنكار وقرئ يعلمَ بفتح الميم على أن أصله يعلَمَن فحُذفت النونُ أو على طريقة إِتباعِ الميمِ لما قبلها في الحركة لإبقاء تفخيمِ اسم الله تعالى ومنكم حالٌ من الذين

{وَلَمَّا يَعْلَمِ الله الذين جاهدوا مِنكُمْ} “halbuki Allah sizden cihad edenleri henüz bilip [ortaya çıkarmamışken]...” [ifadesi], “tedhulû”daki zamirden inkârı teyit eden bir hâldir. Zira mükâfatın amele bağlı olduğunu bilen kimseden amelsiz ecir ümidi, akıllarca uzak görülür. İlmin bulunmayışı, malumun bulunmayışından kinayedir; çünkü ikisi arasındaki lüzum, ikincisinin gerçekleşmesi için birincisinin gerçekleşmesinin lüzumuna dayanır; zira bir şeyin Allah Teâlâ'nın ilmi olmaksızın gerçekleşmesi zorunlu olarak imkânsızdır. Bunun sarih ifadeye tercih edilmesi, kastedilen mananın tahkikinde mübalağa içindir; zira bu, cihad etmediklerini delille ispat etmek ve mükâfatın amellere terettüp etmesinin medarının ancak Allah Teâlâ'nın onları bilmesi olduğunu bildirmek içindir; sanki “sizden cihad edenler bulunmamışken” denilmiş gibidir. Aslında nefyedilen sadece vasıf olduğu halde nefiy mevsûflara yöneltilmiştir -oysa “henüz cihad etmediniz” manasından kinaye olarak “ve Allah henüz cihadınızı bilmemişken” denilmesi de yeterli olabilirdi- bu, vasfın yokluğunu ve aslâ gerçekleşmediğini beyan etmede mübalağa içindir. “Lemmâ” (لَمَّا) kelimesinde ise gelecekte onlardan cihadın beklendiğine dair bir işaret vardır; ancak bu, inkârın teyidinde dikkate alınmaz. [Fiil], mîmin fethasıyla “ya'leme” şeklinde de okunmuştur; aslı “ya'lemen” (يعلَمَن) olup nûn hazfedilmiştir veya Allah ism-i celilinin tefhîmini (kalın okunuşunu) muhafaza etmek için mîmin kendisinden önceki harekeye tâbi kılınması tarzındadır. “Minküm” (مِنكُمْ) ise “ellezîne”den hâldir.

{وَيَعْلَمَ الصابرين} منصوبٌ بإضمار أن على أن الواوَ للجمع كما في قولك لا تأكُلِ السمكَ وتشرَبَ اللبن أي لا يكن منك أكلُ السمك وشربُ اللبن والمعنى أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تدخُلوا الجنة والحالُ أنه لم يتحقق منكم الجهادُ والصبرُ أي الجمعُ بينهما وإيثارُ اسمِ الفاعلِ على الموصول للدِلالة على أن المعتبرَ هو الاستمرارُ على الصبر وللمحافظة على الفواصلِ وقيل مجزومٌ معطوفٌ على المجزوم قبله قد حُرِّك لالتقاء الساكنين بالفتح للخِفة والإتباعِ كما مر ويؤيِّده القراءةُ بالكسر على ما هو الأصلُ في تحريك الساكن وقرئ يعلمُ بالرفع على أنَّ الواوُ للحالِ وصاحبُها الموصولُ والمبتدأُ محذوفٌ أي وهو يعلمُ الصابرين كأنه قيل ولما تجاهدوا وأنتم صابرون

{وَيَعْلَمَ الصابرين} “ve sabredenleri bilip [ortaya çıkarmamışken]...” [ifadesi], vâvın maiyyet (birliktelik/cem) için olması üzere muzmer (gizli) bir “en” ile mensubdur; nitekim senin “Balık yiyip [aynı anda] süt içme” sözünde olduğu gibi ki yani “Senden hem balık yemek hem de süt içmek [birlikte] sadır olmasın” demektir. Mana ise: “Sizden cihad ve sabır -yani ikisinin birlikteliği- tahakkuk etmemişken cennete gireceğinizi mi sandınız?” şeklindedir. İsm-i fâilin ism-i mevsûle tercih edilmesi, muteber olanın sabır üzere devamlılık olduğuna delalet etmek ve fâsılaları (ayet sonu uyumunu) muhafaza etmek içindir. [Fiilin], kendisinden önceki meczuma matuf bir meczum olduğu, iki sakinin (harekesiz harfin) yan yana gelmesi sebebiyle hafiflik ve daha önce geçtiği üzere [harekeye] tâbi olma kabilinden fetha ile harekelendiği de söylenmiştir; sâkini harekelemedeki asıl kurala uygun olarak kesra ile yapılan kıraat da bunu teyit eder. [Fiil], vâvın hâliyye, sahibinin mevsûl ve mübtedanın mahzuf olması üzere ref ile “ya'lemu” şeklinde de okunmuştur; yani “siz sabrediciler olduğunuz halde ve O sabredenleri bilirken” demektir; sanki “siz sabrediciler olduğunuz halde henüz cihad etmemişken” denilmiş gibidir.

{وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الموت} أي تتمنُّون الحربَ فإنها من مبادئ الموتِ أو الموتَ بالشهادة والخطابُ للذين لم يشهدوا بدراً وكانوا يتمنَّوْن أن يشهدوا مع رسول الله ﷺ مشهداً لينالوا ما ناله شهداءُ بدرٍ من الكرامة فألحُّوا على رسُولِ الله ﷺ في الخروج ثم ظهر منهم خلافُ ذلك

{وَلَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الموت} “Andolsun ki siz ölümü temenni ediyordunuz...” yani savaşı temenni ediyordunuz; zira o, ölümün sebeplerindendir; yahut şehadetle ölmeyi [temenni ediyordunuz]. Hitap Bedir'e katılmamış olanlaradır; onlar Bedir şehitlerinin nail olduğu ikrama nail olmak için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşa katılmayı temenni ediyorlardı; bu yüzden [savaşa] çıkması hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ısrar ettiler, sonra da kendilerinden bunun aksine bir tutum zuhur etti.

{مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ} متعلقٌ بتَمنَّون مبينٌ لسبب إقدامِهم على التمنى من قبل أن تشاهدوه وتعرفوا هوله وشدته وقرئ تلاقوه

{مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ} “onunla karşılaşmadan önce...” [ifadesi], “temennevne” fiiline taalluk etmekte olup onu görmeden, dehşetini ve şiddetini bilmeden önce temenniye atılmalarının sebebini beyan etmektedir. “Tülâkûhu” (تلاقوه) şeklinde de okunmuştur.

{فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} أي ما تتمنَّونه من أسباب الموتِ أو الموتَ بمشاهدة أسبابِه وقولُه تعالى

{فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ} “işte onu gördünüz...” yani ölüm sebeplerinden temenni ettiğiniz şeyi veya sebeplerini müşahade etmek suretiyle bizzat ölümü [gördünüz]. Allah Teâlâ'nın:

{وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ} حالٌ من ضميرِ المخاطبينَ وفي إيثار الرؤيةِ على الملاقاة وتقييدِها بالنظر مزيدُ مبالغةٍ في مشاهدتهم له والفاءُ فصيحةٌ كأنه قيل إِن كُنتُمْ صادقين في تمنيكم ذلك فقد رأيتُموه معاينين له حين قُتل بين أيديكم مَنْ قُتل من إخوانكم وأقاربكم وشارفتم أن تُقتلوا فلِمَ فعلتم ما فعلتم وهو توبيخٌ لهم على تمنِّيهم الحربَ وتسبُّبهم لها ثم جُبنِهم وانهزامِهم لا على تمني الشهادةِ بناءً على تضمُّنها لغلَبة الكفارِ لما أن مطلبَ من يتمنّاها نيلُ كرامةِ الشهداءِ من غير أن يخطُر بباله شئ غيرُ ذلك فلا يستحِقُّ العتابَ من تلك الجهة

{وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ} “bakıp duruyorken...” [ifadesi], muhatapların zamirinden hâldir. Karşılaşmak (mülâkât) yerine görmenin (rü'yet) tercih edilmesinde ve bunun da bakmakla (nazar) kayıtlanmasında, onu bizzat müşahede etmelerine dair daha fazla mübalağa vardır. Fâ harfi fasîhadır; sanki “Eğer bu temenninizde sadık idiyseniz, kardeşlerinizden ve akrabalarınızdan öldürülenler gözlerinizin önünde öldürülürken ve siz de neredeyse öldürülecek duruma gelmişken onu bizzat görerek müşahede ettiniz; o halde niçin yaptığınızı yaptınız?” denilmiş gibidir. Bu, savaşı temenni edip ona sebep olduktan sonra korkaklık gösterip hezimete uğramalarından dolayı onlara bir azarlamadır; kâfirlerin galibiyetini tazammun ettiği gerekçesiyle şehadeti temenni etmelerine yönelik değildir; zira şehadeti temenni edenin maksadı, aklına başka hiçbir şey gelmeksizin şehitlerin ikramına nail olmaktır; dolayısıyla bu cihetten azarlamayı hak etmez.

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَاّ رَسُولٌ} مبتدأٌ وخبرٌ ولا عمل لما بالاتفاق لانتقاض نفيِه بإلا وقوله تعالى

{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَاّ رَسُولٌ} “Muhammed ancak bir peygamberdir.” [ifadesi], mübteda ve haberdir. Nefiy manası “illâ” (إِلَاّ) ile bozulduğu için ittifakla “mâ” (مَا) amel etmez. Allah Teâlâ'nın:

{قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرسل} صفة لرسول منبئة عن كونه في شرف الخُلوِّ فإن خلوَّ مشاركيه في منصِب الرسالةِ من شواهد خلوة ﵊ لا محالة كأنه قيل قد خلت من قبله أمثالُه فسيخْلو كما خلَوْا والقصرُ قلبيٌّ فإنهم لمّا انقلبوا على أعقابهم فكأنهم اعتقدوا أنه ﵊ رسولٌ لا كسائر الرسلِ في أنه يخلو كما خلوا ويحب التمسكُ بدينه بعده كما يجب التمسك بدينهم بعدَهم فرُدَّ عليهم بأنه ليس إلا رسولاً كسائر الرسلِ فسيخلو كما خلَوْا ويجب التمسكُ بدينه كما يجب التمسكُ بدينهم وقيل هو قصرُ إفرادٍ فإنهم لما استعظموا عدم بقائه ﵊ لهم نُزِّلوا منزلةَ المستبعِدين لهلاكه كأنهم يعتقدون فيه ﵊ وصفَيْن الرسالة والبعدَ عن الهلاك فرُدَّ عليهم بأنه مقصور على الرسالة لايتجاوزها إلى البعد عن الهلاك فلا بد حينئذٍ من جعل قوله تعالى قَدْ خَلَتْ الخ كلاماً مبتدأً مَسوقاً لتقرير عدمِ براءتِه ﵊ من الهلاك وبيانِ كونِه أُسوةً لمن قبلَهُ من الرُّسلِ ﵈ وأياً ما كان فالكلامُ يخرج على خلاف مقتضى الظاهرِ

{قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرسل} “Ondan önce de nice peygamberler gelip geçmiştir.” kavli, “resûl” kelimesinin sıfatı olup onun da dünyadan ayrılma (hulüv) şerefinde olduğunu bildirmektedir. Zira peygamberlik makamındaki ortaklarının gelip geçmiş olması, onun da aleyhisselâm muhakkak gelip geçeceğinin delillerindendir; sanki “Ondan önce onun benzerleri gelip geçmiştir; onlar nasıl gelip geçtiyse o da öylece gelip geçecektir” denilmiş gibidir. Bu hasr (kasıt), kasr-ı kalbdir; zira onlar ökçeleri üzerine geri döndüklerinde, sanki onun aleyhisselâm diğer peygamberler gibi gelip geçici olmayan ve onlardan sonra dinlerine sarılmak gerektiği gibi onun vefatından sonra da dinine sarılmak gerekmeyen bir peygamber olduğuna inanmış gibi oldular. Bunun üzerine kendilerine, onun diğer peygamberler gibi bir peygamberden başkası olmadığı, onlar nasıl gelip geçtiyse onun da öylece gelip geçeceği ve onların dinine sarılmak gerektiği gibi onun dinine de sarılmanın vacip olduğu bildirilerek reddedildi. Bunun kasr-ı ifrâd olduğu da söylenmiştir; zira onlar onun aleyhisselâm aralarında baki kalmayışını çok büyük bir mesele addettiklerinde, onun helakini/ölümünü uzak gören kimseler konumuna indirildiler; sanki onun aleyhisselâm hakkında hem peygamberlik hem de helakten uzak olma şeklinde iki vasfın bulunduğuna inanıyorlardı. Bunun üzerine onun sadece peygamberlikle mukayyet olduğu, helakten uzak olma derecesine geçemeyeceği bildirilerek reddedildi. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın {قَدْ خَلَتْ} kavlini, onun aleyhisselâm helakten beri olmadığını pekiştirmek ve kendisinden önceki peygamberlerin aleyhimüsselâm izinden gittiğini beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir söz kılmak gerekir. Her ne olursa olsun, söz zâhirin muktezasının hilafına vaki olmuştur.

{أفَإِنْ مَاتَ أوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلى أعْقَابِكُمْ} إنكارٌ لارتدادهم وانقلابِهم عن الدين بخُلوِّه بموتٍ أو قتلٍ بعد علمِهم بخلوِّ الرسلِ قبله وبقاءِ دينِهم متمسَّكاً به وقيل الفاءُ للسببية والهمزةُ لإنكار أن يجعلوا خُلوَّ الرسلِ قبله سبباً لانقلابهم بعد وفاتِه مع كونه سبباً في الحقيقة لثباتهم على الدين وإيرادُ الموتِ بكلمة إن مع علمهم به اْلبتةَ لتنزيل المخاطبين منزلةَ المتردِّدين فيه لما ذُكر من استعظامهم إياه وهكذا الحالُ في سائر المواردِ فإن كلمةَ إنْ في كلام الله تعالى لا تجري على ظاهرها قطُّ ضرورة علمِه تعالى بالوقوع

{أفَإِنْ مَاتَ أوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلى أعْقَابِكُمْ} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” [ifadesi], kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçtiğini ve dinlerine bağlı kalındığını bildikten sonra, onun ölüm veya öldürülme sebebiyle aralarından ayrılmasıyla dinden dönmelerini ve geri adım atmalarını inkârdır. Fâ harfinin sebebiyye, hemzenin ise kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçmiş olmasını -hakikatte dinde sebat etmelerinin bir sebebi iken- onun vefatından sonra gerisin geri dönmelerine bir sebep kılmalarını inkâr için olduğu da söylenmiştir. Ölümün kesin olarak bilindiği halde “in” (إِنْ) şart edatıyla zikredilmesi, muhatapların ölümü çok büyük bir hadise addetmeleri sebebiyle bu hususta tereddüt eden kimseler makamına indirilmiş olmalarındandır. Allah Teâlâ'nın kelamındaki diğer yerlerde de durum böyledir; zira Allah Teâlâ'nın kelamındaki “in” (إِنْ) kelimesi, O'nun vuku bulmayı

أو اللاوقوعِ بل تُحملُ على اعتبار حالِ السامعِ أو أمرٍ آخرَ يناسب المقامَ وتقديمُ تقديرِ الموتِ مع أن تقديرَ القتلِ هو الذي ثار منه الفتنةُ وعظُم فيه المحنةُ لِما أن الموتَ في شرف الوقوعِ فزجرُ الناسِ عن الانقلاب عنده وحملهم على التثبيت هناك أهمُّ ولأن الوصفَ الجامعَ بينه وبين الرسلِ ﵈ هو الخلوُّ بالموت دون القتل روي أنه لما التقى الفئتانِ حمل أبو دجانةَ في نفرٍ من المسلمين على المشركين فقاتل قِتالاً شديداً وقاتل عليُّ بنُ أبي طالبٍ ﵁ قتالاً عظيماً حتى التوى سيفُه وكذا سعدُ بنُ أبي وقاصٍ فقتلوا جماعةً من المشركين وهزموهم فلما نظر الرماةُ إليهم ورأَوْا أنهم قد انهزموا أقبلوا على النَّهْب ولم يلتفتوا إلى نهي أميرهم عبد الله بن جبيرٍ فلم يبقَ منهم عنده إلا ثمانيةُ نفرٍ فلما رآهم خالدُ بنُ الوليدِ قد اشتغلوا بالغنيمة حمل عليهم في مائتين وخمسين فارساً من المشركين من قبل الشعب وقتلوا من بقيَ من الرُماة ودخلوا خلفَ أقفيةِ المسلمين ففرّقوهم وهزموهم وحملوا على أصحاب رسول الله ﷺ وقاتلوهم حتى أصيب هناك نحوُ ثلاثين رجلاً كلٌّ منهم يجثوا بين يديه ويقول وجهي لوجهك وقاء ونفسي لنفسك فداءٌ وعليك سلامُ الله غيرَ مُودَّعٍ ورمى عبدُ اللَّه بنُ قميئةَ الحارثي رسول الله ﷺ بحجر فكسر رَباعيتَه وشجُّ وجهَه الكريمَ فذبّ عنه مصعب بن عمير ﵁ وكان صاحبَ الرايةِ حتى قتله ابنُ قميئة وهو يزعُم أنه قتل النبيَّ ﷺ فقال قتلت محمدا وصارخ قيل إنه إبليسُ ألا أن محمداً قد قُتل فانكفأ الناسُ وجعل الرسولُ ﷺ يدعو إليَّ عبادَ الله قال كعبُ بنُ مالك كنت أولُ من عرف رسول الله ﷺ من المسلمين فناديت بأعلى صوتي يا معشرَ المسلمين هذا رسول الله ﷺ فانحاز إليه ثلاثون من أصحابه وحموه حتى كشفوا عنه المشركين وتفرّق الباقون وقال بعضُهم ليت بن أُبيَ يأخذ لنا أماناً من أبي سفيانَ وقال ناس من المنافقين لو كانَ نبيَّاً لما قُتل ارجِعوا إلى إخوانكم وإلى دينكم فقال أنسُ بنُ النضر وهو عمُّ أنسِ بنِ مالكٍ يا قوم إن كان قُتل محمدٌ فإن ربَّ محمدٍ حيٌّ لا يموت وما تصنعون بالحياة بعد رسولِ الله ﷺ فقاتِلوا على ما قاتل عليه وموتوا كِراماً على ما مات عليه ثم قال اللهم إني أعتذر إليك مما يقول هؤلاءِ وأبرَأُ إليك مما جاء به هؤلاء ثم شدّ بسيفه وقاتل حتى قُتل وتجويزهم لقتله ﵊ مع قوله تعالى {والله يَعْصِمُكَ مِنَ الناس} لما أن كلَّ آيةٍ ليس يسمعها كلُّ أحدٍ ولا كلُّ من يسمعها يستحضِرُها في كل مقام لاسيما في مثل ذلك المقامِ الهائل وقد غفَل عمرُ ﵁ عن هذه الآية الكريمةِ عند وفاته ﵊ وقام في الناس فقال إن رجالاً من المنافقين يزعمون أن رسول الله ﷺ توفي وإن رسولَ الله ما مات ولكنه ذهب إلى ربه كما ذهب موسى بن عمران فغاب عن قومه أربعين ليلةً ثم رجع والله ليرجِعَنَّ رسول الله ﷺ ولأُقطِّعن أيديَ رجالٍ وأرجلَهم يزعمون أن رسول الله ﷺ مات ولم يزل يكرِّرُ ذلك إلى أن قام أبُو بكرٍ ﵁ فحمد الله ﷿ وأثنى عليه ثم قال أيها الناسُ من كان يعبُد محمداً فإن محمداً قد مات ومن كان يعبُد الله فإن الله حى لايموت ثم تلا {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرسل} الآية قال الراوي والله لكأن الناسَ لم يعلموا أن هذه الآيةَ نزلت على رسُولِ الله ﷺ حتى تلاها أبو بكر وقال عمر ﵁ والله ما هو إلا أن سمعتُ أبا بكرٍ ﵁ يتلو فعقرت حتى ماتحملنى رجلاي وعرفتُ أن رسولَ الله ﷺ قد مات

yahut bulmamayı zorunlu olarak bilmesi sebebiyle aslâ zâhirine hamledilmez; bilakis muhatabın hâline yahut makama uygun başka bir hususa hamledilir. Fitnenin alevlenip imtihanın büyüdüğü asıl ihtimal öldürülme ihtimali olduğu halde ölüm ihtimalinin öne alınması, ölümün vuku bulma ihtimalinin kesinliğindendir; bu sebeple ölüm anında insanları geri dönmekten sakındırmak ve onları o noktada sebata sevk etmek daha mühimdir; ayrıca onunla diğer peygamberleri aleyhimüsselâm birleştiren ortak vasıf öldürülme değil ölümle aralarından ayrılmadır. Rivayet edildiğine göre iki topluluk karşılaştığında Ebû Dücâne bir grup Müslümanla birlikte müşriklerin üzerine hücum etti ve şiddetli bir şekilde savaştı. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh kılıcı bükülünceye kadar muazzam bir savaş verdi; Sa'd b. Ebî Vakkâs da öyle yaptı. Müşriklerden bir grubu öldürdüler ve onları hezimete uğrattılar. Okçular onlara bakıp hezimete uğradıklarını görünce ganimete yöneldiler ve komutanları Abdullah b. Cübeyr'in nehyine aldırış etmediler; neticede yanında sadece sekiz kişi kaldı. Hâlid b. Velîd onların ganimetle meşgul olduklarını görünce, müşriklerden iki yüz elli süvari ile geçit tarafından onların üzerine hücum etti; geride kalan okçuları öldürdüler ve Müslümanların arkasından sızıp onları dağıtıp hezimete uğrattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına hücum edip onlarla savaştılar; öyle ki orada yaklaşık otuz kişi vuruldu; her biri onun önüne diz çöküyor ve: “Yüzüm yüzüne kalkan, canım canına feda olsun; Allah'ın selamı üzerine olsun, bu bir veda değildir” diyordu. Abdullah b. Kamîe el-Hârisî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir taş atıp ön dişini kırdı ve mübarek yüzünü yardı. Sancaktar olan Mus'ab b. Umeyr radıyallâhu anh, İbn Kamîe onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürdüğünü zannederek şehit edinceye kadar onu savundu. Bunun üzerine [İbn Kamîe]: “Muhammed'i öldürdüm!” dedi. İblis olduğu söylenen bir münâdî de: “Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!” diye haykırdı. Bunun üzerine insanlar dağıldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: “Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!” diye çağırıyordu. Kâ'b b. Mâlik: “Müslümanlar arasından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan bendim; en yüksek sesimle: 'Ey Müslümanlar topluluğu! İşte bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir!' diye haykırdım” demiştir. Bunun üzerine ashabından otuz kişi onun yanına çekilip müşrikleri ondan uzaklaştırıncaya kadar onu korudular; diğerleri ise dağıldı. Onlardan bazıları: “Keşke İbn Übey bizim için Ebû Süfyân'dan bir eman alsa” dediler. Münafıklardan bazıları da: “Eğer o peygamber olsaydı öldürülmezdi; kardeşlerinize ve dininize dönün” dediler. Bunun üzerine Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. Nadr şöyle dedi: “Ey kavmim! Şayet Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi diridir, ölmez! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra hayatı ne yapacaksınız? O neyin uğrunda savaştıysa siz de onun uğrunda savaşın ve onun öldüğü hâl üzere şereflice ölün!” Sonra: “Allahım! Şunların dediklerinden dolayı Sana özür beyan eder, berikilerin getirdiklerinden de Sana sığınırım!” dedi; ardından kılıcını çekip şehit düşünceye kadar savaştı. Allah Teâlâ'nın: {والله يَعْصِمُكَ مِنَ الناس} “Allah seni insanlardan koruyacaktır” buyruğuna rağmen onun aleyhisselâm öldürülmesini caiz görmeleri, her ayeti herkesin işitmemiş olması ve işiten her kimsenin de -özellikle böylesine dehşetli bir ortamda- her makamda onu hatırında tutamaması sebebiyledir. Nitekim Ömer radıyallâhu anh da onun aleyhisselâm vefatı anında bu yüce ayetten gaflet etmiş ve halkın arasında ayağa kalkıp şöyle demiştir: “Münafıklardan birtakım adamlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiğini iddia ediyorlar. Oysa Resûlullah ölmemiştir; fakat Mûsâ b. İmrân'ın kavminden kırk gece kaybolup sonra geri döndüğü gibi o da Rabbine gitmiştir. Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem muhakkak geri dönecektir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldüğünü iddia eden adamların ellerini ve ayaklarını mutlaka keseceğim!” Ebû Bekir radıyallâhu anh ayağa kalkıncaya kadar bunu tekrarlayıp durdu. [Ebû Bekir] Allah Azze ve Celle'ye hamd ü senâda bulunduktan sonra şöyle dedi: “Ey insanlar! Kim Muhammed'e kulluk ediyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür; kim de Allah'a kulluk ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez!” Sonra {وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَاّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرسل} ayetini sonuna kadar okudu. Râvi dedi ki: “Vallahi sanki insanlar Ebû Bekir okuyuncaya kadar bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indiğini bilmiyor gibiydiler.” Ömer radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: “Vallahi Ebû Bekir'in radıyallâhu anh [bu ayeti] okuduğunu işitir işitmez dehşetten dizlerimin bağı çözüldü, ayaklarım beni taşımaz oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gerçekten vefat ettiğini anladım.”

{وَمَن يَنقَلِبْ على عَقِبَيْهِ} بإدباره عما كان يُقبل عليه رسولُ الله ﷺ من أمر الجهادِ وغيرِه

{وَمَن يَنقَلِبْ على عَقِبَيْهِ} “Kim ökçeleri üzerinde gerisin geri dönerse...” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yöneldiği cihad ve diğer hususlardan yüz çevirerek arkasını dönmek suretiyle;

١٤٥ - آل عمران

145 - Âl-i İmrân

وقيل بارتداده عن الإسلامِ وما ارتد يومئذ أحدٌ من المسلمين إلا ما كان من المنافقين

İslam'dan irtidat etmek suretiyle [dönerse] de denilmiştir; gerçi o gün münafıklardan olanlar müstesna Müslümanlardan hiç kimse dinden dönmemiştir.

{فَلَن يَضُرَّ الله} بما فعل من الانقلاب

{فَلَن يَضُرَّ الله} “bilsin ki Allah'a aslâ zarar veremez...” yaptığı bu geri dönüşle;

{شَيْئاً} أي شيئا من الضرر وإنما يضُرُّ نفسَه بتعريضها للسُخط والعذاب

{شَيْئاً} “hiçbir zarar [veremez].” Yani zarardan hiçbir şey veremez; o ancak kendisini gazaba ve azaba maruz bırakmak suretiyle kendi nefsine zarar verir.

{وَسَيَجْزِى الله الشاكرين} أي الثابتين على دينَ الإسلامِ الذي هو أجلُّ نعمةٍ وأعزُّ معروفٍ سُمّوا بذلك لأن الثباتَ عليه شكرٌ له وعِرفانٌ لحقه وفيه إيماءٌ إلى كُفران المنقلبين ورُوي عن ابن عبَّاسٍ ﵄ أنَّ المراد بهم الطائعون لله تعالى من المهاجرين والأنصار وعَنْ عليَ ﵁ أبو بكر وأصحابه ﵃ وعنْهُ ﵁ أنَّه قال أبو بكر من الشاكرين ومن أحبّاء الله تعالَى وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمار لإبراز مزيدِ الاعتناءِ بشأن جزائِهم

{وَسَيَجْزِى الله الشاكرين} “Ve Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır.” Yani en yüce nimet ve en değerli iyilik olan İslam dini üzere sebat gösterenleri [mükâfatlandıracaktır]. Böyle isimlendirilmeleri, onun üzerinde sebat göstermenin bir şükür ve onun hakkını ikrar etmek olmasındandır. Bunda gerisin geri dönenlerin nankörlüğüne bir işaret vardır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre onlardan maksat Muhacirler ve Ensar'dan Allah Teâlâ'ya itaat edenlerdir. Ali'den radıyallâhu anh ise bunların Ebû Bekir ve onun arkadaşları radıyallâhu anhüm olduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan radıyallâhu anh: “Ebû Bekir şükredenlerden ve Allah Teâlâ'nın sevdiklerindendir” dediği rivayet olunmuştur. İsm-i Celil'in zamir makamında açıkça zikredilmesi, onların mükâfatlandırılması hususuna daha fazla ihtimam gösterildiğini ortaya koymak içindir.

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} كلامٌ مستأنفٌ سيق للتنبيه على خطئهم فيما فعلوا حذراً من قتلهم وبناءً على الإرجاف بقتلِه ﵊ ببيانِ أن موتَ كلِّ نفسٍ منوطٌ بمشيئةِ الله ﷿ لايكاد يقع بدون تعلقها به وإن خاضت موارد الخوف واقتحمت مضايقَ كلِّ هولٍ مخوف وقد أشير بذلك إلى أنها لم تكن متعلقةً بموتهم في الوقت الذي حذِروه فيه ولذلك لم يُقتلوا حينئذ لا لإحجامهم عن مباشرة القتالِ وكلمة كان ناقصةٌ اسمُها أن تموت وخبرُها الظرفُ على انه متعلق بمحذف وقوله تعالى

{وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ} “Hiçbir kimsenin ölmesi mümkün değildir...” [ifadesi], öldürülme korkusuyla ve onun aleyhisselâm öldürüldüğüne dair asılsız şayialara dayanarak yaptıklarındaki hatalarını tenbih etmek üzere, her canın ölümünün Allah Azze ve Celle'nin meşietine bağlı olduğunu; korku yerlerine dalsa ve her türlü korkunç felaketin darlıklarına atılsa bile meşiet taalluk etmeksizin ölümün aslâ vuku bulmayacağını beyan etmek için sevk edilmiş müste'nef bir sözdür. Bununla, korktukları o vakitte ölümün onların ecellerine taalluk etmediğine ve dolayısıyla savaşa bizzat girmekten kaçındıkları için değil, o vakitte ecelleri gelmediği için öldürülmediklerine işaret edilmiştir. “Kâne” (كان) nâkısadır; ismi “en temûte” (أَنْ تَمُوتَ), haberi ise mahzufa müteallık bir zarf olması üzere [önceki] car-mecrûrdur. Allah Teâlâ'nın:

{إِلَاّ بِإِذْنِ الله} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأسباب أي وما كان الموتُ حاصلاً لنفس من النفوس بسببٍ من الأسبابِ إلا بمشيئه تعالى على أن الإذنَ مَجازٌ منها لكونها من لوازمه أو إلا بإذنه لملك الموتِ في قبض روحِها وسَوْقُ الكلامِ مَساقَ التمثيل بتصوير الموتِ بالنسبة إلى النفوس بصورةِ الأفعالِ الاختياريةِ التي لا يتسنى للفاعل إيقاعُها والإقدامُ عليها بدون إذنِه تعالى أو بتنزيل إقدامِها على مباديه أعني القتالَ منزلةَ الإقدام على نفسه للمبالغة في تحقيق المرامِ فإن موتَها حيث استحال وقوعُه عند إقدامِها عليه أو على مباديه وسعْيِها في إيقاعه فلأَنْ يستحيلَ عند عدمِ ذلك أولى وأظهر وفيه من التحريض على القتال مالا يخفى

{إِلَاّ بِإِذْنِ الله} “ancak Allah'ın izniyle [olur].” kavli, sebeplerin en umumisinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani iznin meşietin gereklerinden olması sebebiyle ondan mecaz kılınması üzere hiçbir can için hiçbir sebeple O'nun meşieti olmaksızın ölümün gerçekleşmesi mümkün değildir; yahut ruhunu kabzetmesi için ölüm meleğine O'nun izni olmaksızın [mümkün değildir]. Sözün bir temsil üslubuyla sevk edilmesi, nefislere nispetle ölümün, fâilin Allah Teâlâ'nın izni olmaksızın gerçekleştirmesi ve yapmaya kalkışması kabil olmayan ihtiyarî fiiller suretinde tasvir edilmesiyle yahut maksadın tahkikinde mübalağa için ölümün sebeplerine yani savaşa atılmalarının bizzat ölümün kendisine atılmak konumuna indirilmesiyledir; zira canın bizzat ölüme veya onun sebeplerine atıldığı ve onun gerçekleşmesine gayret ettiği halde ölümünün vuku bulması imkânsız olunca, bunlar bulunmadığında imkânsız olması evleviyetle ve daha açıktır. Bunda savaşa teşvik adına gizli olmayan bir mana vardır.

{كتابا} مصدرٌ مؤكّدٌ لمضمون ما قبله أي كتبه الله كتاباً

{كتابا} “...yazılmış bir yazı olarak.” [ifadesi], kendisinden öncekinin muhtevasını teyit eden bir masdardır; yani “Allah onu kesin bir yazı olarak yazdı” demektir.

{مُّؤَجَّلاً} موقتا بوقت معلوم لا يتقدم ولا يتأخَّرُ ولو ساعةً وقرئ مُوَجّلاً بالواو بدلَ الهمزةِ على قياس التخفيفِ وبعد تحقيق أن مدار الموتِ والحياةِ محضُ مشيئةِ الله ﷿ من غير أن يكون فيه مدخلٌ لأحد أصلاً أشير إلى أن توفيةَ ثمراتِ الأعمالِ دائرةٌ على إرادتهم ليصْرِفوها عن الأغراض الدنية إلى المطالب السنيةِ فقيل

{مُّؤَجَّلاً} “vakti belirlenmiş...” [ifadesi], bir saat bile öne alınmayan ve ertelenmeyen malum bir vakitle vakitlendirilmiş demektir. Tahfif kuralına göre hemze yerine vâv ile “müveccelen” (مُوَجّلاً) şeklinde de okunmuştur. Ölüm ve hayatın medarının, hiç kimsenin bunda hiçbir dahli olmaksızın sırf Allah Azze ve Celle'nin meşieti olduğu tahkik edildikten sonra, amellerin meyvelerinin tastamam verilmesinin, niyetlerini alçak hedeflerden yüce maksatlara çevirmeleri için onların iradelerine bağlı olduğuna işaret edilmiş ve şöyle buyrulmuştur:

{وَمَن يُرِدِ} أي بعمله

{وَمَن يُرِدِ} “Kim isterse...” yani ameliyle;

{ثَوَابَ الدنيا نُؤْتِهِ} بنون العظمةِ على طريق الالتفات

{ثَوَابَ الدنيا نُؤْتِهِ} “dünya mükâfatını, ona veririz...” iltifat yoluyla azamet nûnu ile [“nü'tihî” buyrulmuştur];

{منها} أي من ثوابها ما نشاء أن نؤتيَه إياه كما في قوله ﷿ مَّن كَانَ يُرِيدُ العاجلة عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاء لِمَن نُّرِيدُ وهو تعريضٌ بمن شغلتهم الغنائمُ يومئذ وقد مر تفصيلُه

{منها} “ondan...” yani Cenâb-ı Hakk'ın: {مَّن كَانَ يُرِيدُ العاجلة عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاء لِمَن نُّرِيدُ} “Kim peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını acele veririz” kavlinde olduğu gibi, onun mükâfatından kendisine vermeyi dilediğimiz kadarını [veririz]. Bu, o gün ganimetlerin kendilerini meşgul ettiği kimselere bir tarizdir; tafsilatı daha önce geçmişti.

{وَمَن يُرِدِ} أي بعمله

{وَمَن يُرِدِ} “Kim de isterse...” yani ameliyle;

{ثَوَابَ الاخرة نُؤْتِهِ مِنْهَا} أي من ثوابها ما نشاء من الأضعاف حسبما جريَ به الوعدُ الكريمُ

{ثَوَابَ الاخرة نُؤْتِهِ مِنْهَا} “ahiret sevabını, ona ondan veririz...” yani o kerîm vaadin cereyan ettiği üzere onun sevabından dilediğimiz kat kat fazlasını [veririz].

{وَسَنَجْزِى الشاكرين} نعمةَ الإسلامِ الثابتين عليه الصارفين لما آتاهُم الله تعالى من القُوى والقدر إلى ما خُلقت هي لأجله من طاعة الله تعالى لا يلويهم

{وَسَنَجْزِى الشاكرين} “Ve şükredenleri mükâfatlandıracağız.” İslam nimetine şükreden, onun üzerinde sebat gösteren, Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşettiği güç ve kudreti sırf yaratılış gayesi olan Allah Teâlâ'ya itaate sarf eden ve hiçbir engelleyicinin kendilerini

١٤٦ - آل عمران

146 - Âl-i İmrân

عن ذلك صارفٌ أصلاً والمرادُ بهم إما المجاهدون المعهودون من الشهداءِ وغيرهم وإما جنسُ الشاكرين وهم داخلون فيه دخولا أولياً والجملةُ اعتراضٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله ووعدٌ بالمزيد عليه وفي تصديرها بالسين وإبهامِ الجزاءِ من التأكيد والدَّلالة على فخامة شأنِ الجزاءِ وكونِه بحيث يقصُر عنه البيان مالا يخفى وقرئ الأفعالُ الثلاثةُ بالياء

bundan aslâ alıkoymadığı kimseleri [mükâfatlandıracağız]. Onlardan maksat ya şehitler ve diğerlerinden oluşan bilinen mücahidlerdir ya da öncelikli olarak onların da dahil olduğu şükredenler cinsidir. Cümle, kendisinden öncekinin muhtevasını teyit eden bir itiraziyye ve ona ziyadesiyle vaadde bulunmadır. Cümlenin sîn harfiyle başlamasında ve mükâfatın müphem bırakılmasında, tekit adına ve mükâfatın şanının yüceliğine, beyanın onu anlatmakta kifayetsiz kalacağı bir mertebede olduğuna delalet adına gizli olmayan faydalar vardır. Bu üç fiil yâ ile de okunmuştur.

{وَكَأَيّن} كلامٌ مبتدأٌ ناعٍ عليهم تقصيرَهم وسوءَ صنيعِهم في صدودهم عن سَنن الربانيين المجاهدين في سبيل الله مع الرسلِ الخاليةِ ﵈ وكأين لفظةٌ مركبةٌ من كاف التشبيهِ وأي حدث فيها بعد التركيب معنى التكثيرِ كما حدث في كذا وكذا والنون تنوينٌ أُثبتت في الخط على غير قياسٍ وفيها خمسُ لغاتٍ هي إحداهن والثانيةُ كائِنْ مثلُ كاعن والثالثة كأْيِن مثل كعْيِن والرابعةُ كَيْئِن بياء ساكنة بعدها همزة مكسورة وهي قلبُ ما قبلها والخامسةُ كأْن مثلُ كعن وقد قرئ بكل منها ومحلُّها الرفعُ بالابتداءِ وقولُه تعالى

{وَكَأَيّن} “Nice...” [ifadesi], geçmiş peygamberlerle aleyhimüsselâm birlikte Allah yolunda cihad eden rabbânîlerin (kendini Allah'a adayanların) sünnetinden/yolundan yüz çevirmelerindeki kusurlarını ve çirkin davranışlarını yüzlerine vuran müstakil bir sözdür. “Ve-keeyyin” (وكأين), teşbih kâfı ile “eyy” (أي) kelimesinden mürekkep bir lafızdır; tıpkı “kezâ ve kezâ”da olduğu gibi terkip edildikten sonra onda çokluk manası meydana gelmiştir. Sondaki nûn ise kıyasa aykırı olarak yazıda sabit kılınmış bir tenvindir. Bu kelimede biri bu olmak üzere beş lügat (lehçe/kullanım) vardır: İkincisi “kâ'in” (كائِنْ) tıpkı “kâ'ın” gibi; üçüncüsü “ke'yin” (كأْيِن) tıpkı “ke'yın” gibi; dördüncüsü kendisinden sonra meksûr hemze bulunan sâkin yâ ile “key'in” (كَيْئِن) olup bir öncekinin maklubudur (harf yerleri değişmişidir); beşincisi ise “ke'in” (كأْن) tıpkı “ke'an” gibidir. Bunların her biriyle de okunmuştur. İrab mahalli mübteda olmak üzere ref'tir. Allah Teâlâ'nın:

{مّن نَّبِىٍّ} تمييزٌ لها لأنها مثلُ كم الخبرية وقد جاء تمييزُها منصوباً كما في قوله ... أطرُد اليأسَ بالرجاء فكأين ... أملاحم يسره بعد عسره ...

{مّن نَّبِىٍّ} “peygamber...” kavli, haber bildiren “kem” (كم الخبرية) gibi olduğu için onun temyizidir. Nitekim şairin şu beytinde olduğu gibi temyizi mensub olarak da gelmiştir: ... Ümitle kovarım ye'si; zira nice ... ... zorluğun ardından kolaylık kalkanları gelmiştir ...

وقوله تعالى

Allah Teâlâ'nın:

{قَاتَلَ مَعَهُ رِبّيُّونَ كَثِيرٌ} خبرٌ لها على أن الفعلَ مسندٌ إلى الظاهر والرابطُ هو الضمير المجرورُ في معه وقرئ قُتِل وقُتّل على صيغة المبني للمفعول مخففةً ومشددةً والرِّبِّيُّ منسوبٌ إلى الرب كالرَّباني وكسرُ الراء من تغييرات النسب وقرئ بضمها وبفتحها أيضاً على الأصل وقيل هو منسوبٌ إلى الرَّبة وهي الجماعة أي كثيرٌ من الأنبياء قاتلَ معه لإعلاء كلمةِ الله وإعزاز دينِه علماءُ أتقياءُ أو عابدون أو جماعاتٌ كثيرة فالظرفُ متعلقٌ بقاتل أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعله كما في القراءتين الأخيرتين إذ لا احتمالَ فيهما لتعلقه بالفعل أي قُتلوا أو قُتّلوا كائنين معه في القتال لا في القتل قالَ سعيدُ بنُ جُبيرٍ ما سمعنا بنبي قُتل في القتال وقال الحسنُ البصري وجماعةٌ من العظماء لم يقتَلْ نبي في حرب قطُّ وقيل الفعلُ مسندٌ إلى ضمير النبي والظرف متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً منه والرابطُ هو الضميرُ المجرورُ الراجعُ إليه وهذا واضحٌ على القراءة المشهورة بلا خلاف أي كم من نبي قاتلَ كائناً معه في القتال ربيون كثير وأما على القراءتين الأخيرتين فغيرُ ظاهرٍ لا سيما على قراءة التشديد وقد جوّزه بعضُهم وأيّده بأن مدارَ التوبيخ اتخذالهم للإرجاف بقتلِه ﵇ أي كم من نبي قُتل كائناً معه في القتل أو في القتال ربيون الخ وقوله تعالى

{قَاتَلَ مَعَهُ رِبّيُّونَ كَثِيرٌ} “vardır ki onunla birlikte birçok rabbânî (Allah eri) savaştı...” kavli, fiilin zâhir isme isnat edilmesi ve rabıtın “me'ahû”daki mecrûr zamir olması üzere onun haberidir. Şeddeli ve şeddesiz olarak meçhul sîgasıyla “kutile” ve “kuttile” şeklinde de okunmuştur. “Ribbî” (الرِّبِّيُّ), tıpkı “rabbânî” gibi Rabbe mensuptur; râ harfinin kesrası nisbet değişikliklerindendir; asla uygun olarak damme ve fetha ile de okunmuştur. Cemaat manasındaki “ribbe”ye (الرَّبَّة) mensup olduğu da söylenmiştir; yani “Nice peygamberler vardır ki Allah'ın kelimesini yüceltmek ve dinini aziz kılmak için onunla birlikte takva sahibi âlimler yahut âbidler yahut kalabalık cemaatler savaşmıştır.” Bu takdirde zarf “kâtele” fiiline yahut son iki kıraatte olduğu gibi fâilinden hâl olan mahzufa taalluk eder; zira o iki kıraatte zarfın fiile taalluk etme ihtimali yoktur; yani “öldürülmede değil savaşta onunla birlikte bulunarak öldürüldüler veya katledildiler” demektir. Saîd b. Cübeyr: “Savaşta öldürülen bir peygamber işitmedik” demiştir. Hasen-i Basrî ve büyük âlimlerden bir grup da: “Hiçbir peygamber bir harpte aslâ öldürülmemiştir” demişlerdir. Fiilin peygamberin zamirine müsned olduğu, zarfın ondan hâl olan mahzufe taalluk ettiği ve rabıtın ona dönen mecrûr zamir olduğu da söylenmiştir; bu durum meşhur kıraate göre ihtilafsız olarak gayet açıktır; yani “Nice peygamber vardır ki savaşta kendisiyle birlikte birçok rabbânî bulunduğu halde savaşmıştır” demektir. Son iki kıraate göre ise -özellikle şeddeli kıraatte- bu mana açık değildir. Bununla birlikte bazıları buna cevaz vermiş ve azarlamanın medarının onun aleyhisselâm öldürüldüğü şayiası üzerine gevşeklik göstermeleri olduğunu belirterek bunu teyit etmişlerdir; yani “Nice peygamber vardır ki öldürülmede yahut savaşta kendisiyle birlikte rabbânîler bulunduğu halde öldürülmüştür...” demektir. Allah Teâlâ'nın:

{فَمَا وهنوا} عطف عل قاتل على أن المرادَ به عدمُ الوهنِ المتوقَّعِ من القتال كما في قولك وعظتُه فلم يتعظ وصِحْتُ به فلم ينزجِرْ فإن الإتيانَ بالشيء بعد ورود ما يوجب الإقلاع عنه وإن كان استمراراً عليه بحسَب الظاهر لكنه بحسب الحقيقةِ صنعٌ جديدٌ مصحِّحٌ لدخول الفاءِ المرتبةِ له على ما قبله أي فما فتَروا وما انكسرت هِمتُهم

{فَمَا وهنوا} “yine de gevşemediler...” kavli, “kâtele” üzerine matuftur; bununla savaştan kaynaklanması beklenen gevşekliğin bulunmayışı kastedilmiştir; nitekim senin “Ona vaaz ettim de ibret almadı, ona bağırdım da vazgeçmedi” sözünde olduğu gibi. Zira vazgeçmeyi gerektiren şey geldikten sonra bir şeyi yapmak, zâhiren onun üzerinde devam etmek gibi görünse de hakikatte kendisinden öncekine tertip eden fâ harfinin dâhil olmasını sahih kılan yeni bir davranıştır; yani “Gevşemediler ve azimleri kırılmadı” demektir.

{لِمَا أَصَابَهُمْ} في أثناء القتالِ وهو علةٌ للمنفيّ دون النفيِ نعم يُشعِرُ بعلّته قوله تعالى

{لِمَا أَصَابَهُمْ} “başlarına gelenlerden dolayı...” [ifadesi], savaş esnasında [başlarına gelenlerden dolayı demektir]. Bu, nefyin değil, nefyedilenin (gevşemenin) illetidir. Evet, nefyin illetini ise Allah Teâlâ'nın şu kavli hissettirmektedir:

{فِى سَبِيلِ الله} فإن كونَ ذلك في سبيله ﷿ مما يقوِّي قلوبَهم ويُزيلُ وهنَهم وما موصولةٌ أو موصوفةٌ فإن جُعِل الضميران لجميع الرِّبيِّين فهي عبارةٌ عما عدا القتلِ من الجراح وسائرِ المكارِه المعتريةِ

{فِى سَبِيلِ الله} “Allah yolunda...” Zira bunun Allah Azze ve Celle yolunda olması, onların kalplerini kuvvetlendiren ve gevşekliklerini gideren hususlardandır. “Mâ” (ما) mevsûle veya mevsûfedir. Şayet iki zamir rabbânîlerin tamamına raci kılınırsa bu, öldürülme dışındaki yaralanmalar ve başa gelen diğer bütün sıkıntılardan ibarettir;

١٤٧ - آل عمران

147 - Âl-i İmrân

للكل وإن جعلاً للبعض الباقين بعد ما قُتل الآخرون كما هو الأنسبُ بمقام توبيخِ المنخذِلين بعد ما استُشهد الشهداءُ فهي عبارةٌ عما ذُكر مع ما اعتراهم من قتل إخوانِهم من الخوف والحُزْن وغيرِ ذلك هذا على القراءة المشهورةِ وأما على القراءتين الأخيرتين فإن أُسندَ الفعلُ إلى الرّبيّين فالضميران للباقين منهم حتماً وإن أُسند إلى ضمير النبي كما هو النسب بالتوبيخ على الانخذال بسبب الإرجاف بقتلِه ﵊ فهما للباقين أيضاً إن اعتُبر كونُ الرّبيّين مع النبي في القتل وللجميع إن اعتُبر كونُهم معه في القتال

herkesin başına gelen [sıkıntılardır]. Şayet diğerleri öldürüldükten sonra geride kalan bir kısmına raci kılınırsa -ki şehitler şehit düştükten sonra gevşeklik gösterenleri azarlama makamına en uygun olanı budur- bu takdirde zikredilen hususlarla birlikte kardeşlerinin öldürülmesinden dolayı başlarına gelen korku, hüzün ve benzeri şeylerden ibarettir. Bu, meşhur kıraate göredir. Son iki kıraate göre ise, şayet fiil rabbânîlere isnat edilirse iki zamir kesinlikle onlardan geride kalanlara racidir; şayet onun aleyhisselâm öldürüldüğü şayiası sebebiyle gevşeklik gösterilmesini azarlamaya daha uygun olduğu üzere peygamberin zamirine isnat edilirse, rabbânîlerin peygamberle birlikte öldürülmede beraber oldukları kabul edilirse zamirler yine geride kalanlara racidir; savaşta beraber oldukları kabul edilirse hepsine racidir.

{وَمَا ضَعُفُواْ} عن العدو وقيل عن الجهاد وقيل في الدين

{وَمَا ضَعُفُواْ} “ve zaaf göstermediler...” düşmana karşı; cihaddan yana [zaaf göstermediler] veya dinde [zaaf göstermediler] de denilmiştir.

{وَمَا استكانوا} أي وما خضَعوا للعدو وأصلُه استكنَ من السكون لأن الخاضعَ يسكُن لصاحبه ليفعلَ به ما يريدُه والألفُ من إشباع الفتحةِ أو استكْوَن من الكون لأنه يُطلب أن يكون لمن يُخضَع له وهذا تعريضٌ بما أصابهم من الوهن والانكسارِ عند استيلاءِ الكفرةِ عليهم والإرجاف بقتل النبيِّ ﷺ وبضَعفهم عند ذلك عن مجاهدة المشركين واستكانتِهم لهم حين أرادوا أن يعتضِدوا بابن أُبيّ المنافق في طلب الأمانِ من أبي سفيان

{وَمَا استكانوا} “ve boyun eğmediler.” Yani düşmana boyun eğmediler. Aslı sükûndan gelen “istekene”dir (استكن); zira boyun eğen kimse, karşı tarafın kendisine dilediğini yapması için sükûnet bulup hareketsiz kalır; elif harfi fethanın doyumundan (işbâ) kaynaklanmaktadır. Yahut kevnden (olmaktan) gelen “istekvene”dir (استكْوَن); zira boyun eğilen kimsenin emrinde olmak istenir. Bu, kâfirler kendilerine galebe çaldığında ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiası yayıldığında başlarına gelen gevşeklik ve kırgınlığa, o esnada müşriklerle cihad hususundaki zaaflarına ve Ebû Süfyân'dan eman istemek hususunda münafık İbn Übey'den medet ummak istedikleri vakit onlara boyun eğmelerine bir tarizdir.

{والله يُحِبُّ الصابرين} أي على مقاساة الشدائدِ ومعاناةِ المكاره في سبيل الله فينصرهم ويعظهم قدرَهم والمرادُ بالصابرين إما المعهودون والإظهارُ في موضعِ الإضمارِ للثناء عليهم بحسن الصبرِ والإشعارِ بعلة الحُكم وإما الجنس وهم داخلون فيه دخولا أولياً والجملةُ تذييلٌ لما قبلَها

{والله يُحِبُّ الصابرين} “Allah sabredenleri sever.” Yani Allah yolunda zorluklara göğüs germeye ve sıkıntılara katlanmaya sabredenleri [sever]; binaenaleyh onlara yardım eder ve mertebelerini yüceltir. Sabredenlerden maksat ya bilinen kimselerdir; bu durumda zamir makamında açık ismin zikredilmesi, güzel sabırlarından dolayı onları övmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir; yahut onların öncelikli olarak dahil olduğu sabredenler cinsidir. Cümle, kendisinden öncesi için bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür).

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} كلامٌ مبينٌ لمحاسنهم القوليةِ معطوفٌ على ما قبله من الجُمل المبيِّنةِ لمحاسنهم الفعلية وقولهم بالنصب خبرٌ لكان واسمُها أن وما بعدها في قوله تعالى

{وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ} “Onların sözü başka bir şey olmadı...” [ifadesi], fiilî güzelliklerini beyan eden önceki cümlelere matuf olup kavlî (sözlü) güzelliklerini beyan eden bir sözdür. Nasb ile “kavlehüm”, “kâne”nin haberi; ismi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki “en” ve sonrasıdır:

{إلا أن قَالُواْ} والاستثناءُ مفرَّغٌ من أعم الأشياء ما كانَ قولاً لهم عند أي لقاء للعدو واقتحامِ مضايق الحربِ وإصابةِ ما أصابهم من فنون الشدائد والأهوال شئ من الأشياءِ إِلَاّ أَن قالوا

{إلا أن قَالُواْ} “...şunu söylemelerinden başka:” İstisna, şeylerin en umumisinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani düşmanla herhangi bir karşılaşmada, savaşın dar boğazlarına atılmada ve başlarına türlü türlü zorluklar ve dehşetler geldiğinde onların sözü şunu söylemelerinden başka hiçbir şey olmadı:

{ربَّنَا اغفر لَنَا ذُنُوبَنَا} أي صغائرَنا

{ربَّنَا اغفر لَنَا ذُنُوبَنَا} “Ey Rabbimiz! Bizim günahlarımızı bağışla...” yani küçük günahlarımızı,

{وَإِسْرَافَنَا فِى أَمْرِنَا} أي تجاوزْنا الحدَّ في ركوب الكبائرِ أضافوا الذنوبَ والإسرافَ إلى أنفسهم مع كونهم ربانيين برءاء من التفريط في جنب الله تعالى هضما لها واستقصارا لهممهم وإسناداً لما أصابهم إلى أعمالهم وقدّموا الدعاءَ بمغفرتها على ما هو الأهمُّ بحسب الحال من الدعاء بقولهم

{وَإِسْرَافَنَا فِى أَمْرِنَا} “ve işimizdeki aşırılığımızı [bağışla]...” yani büyük günahları işleyerek haddi aşmamızı. Allah Teâlâ yolunda kusur etmekten berî, rabbânî kimseler olmalarına rağmen, nefislerini tezellül ettirmek, gayretlerini yetersiz görmek ve başlarına gelenleri kendi amellerine bağlamak amacıyla günahları ve aşırılığı kendilerine nispet ettiler. Halin gereğine göre daha önemli olan şu sözleriyle dua etmeden önce günahların bağışlanması için yapılan duayı öne aldılar:

{وَثَبّتْ أَقْدَامَنَا} أي في مواطن الحربِ بالتقوية والتأييدِ من عندك أو ثبتْنا على دينك الحقِّ

{وَثَبّتْ أَقْدَامَنَا} “ve ayaklarımızı sabit kıl...” yani katından bir kuvvet ve destek ile savaş meydanlarında [sabit kıl] veya bizi hak dinin üzere sebatkâr kıl,

{وانصرنا عَلَى القوم الكافرين} تقريباً له إلى حيز القَبول فإن الدعاءَ المقرونَ بالخضوع الصادرَ عن زكاء وطهارةٍ أقربُ إلى الاستجابة والمعنى لم يزالوا مواظبين على هذا الدعاءِ من غير أن يصدُرَ عنهم قولٌ يوهم شائبةَ الجزَعِ والخَوَرِ والتزلزُلِ في مواقف الحربِ ومراصدِ الدين وفيه من التعريض بالمهزمين مالا يخفى وقرأ ابنُ كثير وعاصمٌ في رواية عنهما برفع قَوْلُهُمْ على أنه الاسمُ والخبرُ أنَّ وَمَا في حيزِها أي ما كان قولُهم حينئذ شيئاً من الأشياءِ إلا هذا القول المنبىء عن أحاسن المحاسنِ وهذا كما ترى أقعدُ بحسب المعنى وأوفق بمقتضى المقام لما أن الإخبارَ بكون قولِهم المطلقِ خصوصيةَ قولِهم المحكيِّ عنهم مفصلاً كما تفيده قراءتهما اكثر إفادة للسامع

{وانصرنا عَلَى القوم الكافرين} “ve kâfirler kavmine karşı bize yardım et!” [Bunu öne aldılar ki] kabule daha yakın olsun; zira boyun eğmeyle birlikte yapılan, temizlik ve saflıktan doğan dua, icabete daha yakındır. Manası: Savaş meydanlarında ve dinin muhafaza mevkilerinde gevşeklik, zaaf ve sarsıntı şaibesini düşündürecek bir söz kendilerinden sâdır olmaksızın bu duaya devamlı olarak sarıldılar. Bunda, hezimete uğrayanlara yönelik gizli olmayan bir tariz vardır. İbn Kesîr ve Âsım kendilerinden gelen bir rivayette {قَوْلُهُمْ} kelimesini isim olarak merfû, {أَن} ve onun sahasındakini de haber olarak okumuşlardır; yani onların sözü o vakit, en güzel faziletleri haber veren bu sözden başka bir şey olmadı. Bu [kıraat] gördüğün üzere, mana bakımından daha sağlam ve makamın gereğine daha uygundur; zira onların mutlak sözlerinin kendilerinden mufassal olarak nakledilen sözlerinin hususiyeti olduğunu haber vermek —onların kıraatinin ifade ettiği gibi— dinleyiciye daha fazla fayda sağlar;

من الإخبار بكون خصوصيةِ قولِهم المذكورِ قولَهم لما أنَّ مصبَّ الفائدةِ وموقِعَ البيانِ في الجُملِ الخبرية هو الخبرُ فالأحقُّ بالخبريَّةِ ما هو أكثرُ إفادةً وأظهرُ دِلالةً على الحدث وأوفرُ اشتمالاً على نِسَب خاصةٍ بعيدةٍ من الوقُوع في الخارج وفي ذهن السامعِ ولا يخفى أن ذلك ههنا في أنْ مع ما في حيُّزها أتمَّ وأكملَ وأما ما تفيدُه الإضافةُ من لنسبة المطلقةِ الإجماليةِ فحيث كانتْ سهلةَ الحصولِ خارجاً وذِهناً كان حقُّها أنْ تلاحَظَ ملاحظة جمالية وتُجعلَ عنواناً للموضوع لا مقصوداً بالذات في باب البيانِ وإنما اختار الجمهورُ ما اختاره لقاعدة صناعيةٍ هي أنه إذا اجتمع معرفتان فالأعراف منهما أحق بالاسمية ولاريب في أعرفية أَن قَالُواْ لدلالته على جهة النسبةِ وزمانِ الحدثِ ولأنه يشبه المضمرَ من حيث أنه لايوصف ولا يوصف به وقولَهم مضافٌ إلى مضمر فهو بمنزلة العَلَم فتأمل

Zikredilen sözlerinin hususiyetinin onların sözü olduğunu haber vermekten [daha fazla fayda sağlar]. Çünkü haber cümlelerinde asıl fayda ve beyan mercii haberdir; haber olmaya en lâyık olan ise en çok fayda veren, fiilin vukuuna daha açık delalet eden ve hariçte ve dinleyicinin zihninde gerçekleşmesi uzak olan özel nispetleri daha bol ihtiva edendir. Burada {أنْ} ve onun sahasındakinde bunun daha tam ve mükemmel olduğu gizli değildir. İzafetin ifade ettiği mutlak icmâlî nispete gelince; bu, dışta ve zihinde kolayca hâsıl olduğundan onun hakkı, icmâlî bir mülahaza ile ele alınıp beyan bahsinde bizzat kastedilen [haber] değil de mevdûun unvanı (mübtedâ/isim) kılınmasıydı. Ancak cumhûr, benimsediği görüşü nahiv kaidesi gereği tercih etmiştir; o da iki marife bir araya geldiğinde marifelik derecesi daha kuvvetli olanın isim (mübtedâ) olmaya daha lâyık olmasıdır. Nispetin yönüne ve fiilin zamanına delalet ettiği, ayrıca ne sıfat olduğu ne de kendisiyle sıfatlanıldığı cihetiyle zamire benzediği için {أَن قَالُواْ} ifadesinin daha marife olduğunda şüphe yoktur. {قولَهم} ise zamire muzaftır, dolayısıyla alem (özel isim) mesabesindedir; iyi düşün!

{فاتاهم الله} بسبب دعائِهم ذلك

{فاتاهم الله} “Bunun üzerine Allah da onlara verdi...” bu duaları sebebiyle,

{ثَوَابَ الدنيا} أي النصرَ والغنيمةَ والعزَّ والذكرَ الجميلَ

{ثَوَابَ الدنيا} “dünya mükâfatını...” yani zafer, ganimet, izzet ve güzel bir yâdı,

{وَحُسْنَ ثَوَابِ الاخرة} أي وثواب الاخرة الحسنُ وهو الجنةُ والنعيمُ المخلّدُ وتخصيصُ وصفِ الحسن به للإيذان بفضله ومزيتِه وأنه المعتدُّ به عنده تعالى

{وَحُسْنَ ثَوَابِ الاخرة} “ve ahiret mükâfatının da en güzelini...” yani güzel ahiret mükâfatını; o da cennet ve ebedî nimettir. Güzellik vasfının ona tahsis edilmesi, onun fazilet ve meziyetini ve Allah Teâlâ katında asıl itibar edilenin o olduğunu bildirmek içindir.

{والله يُحِبُّ المحسنين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله فإن محبةَ الله تعالى للعبد عبارةٌ عن رضاه عنه وإرادةِ الخيرِ به فهي مبدأٌ لكل سعادة واللامُ إما للعهد وإنما وُضع المُظهرُ موضِعَ ضميرِ المعهودين للإشعار بأن ما حُكيَ عنهم من الأفعال والأقوالِ من باب الإحسانِ وإما للجنس وهم داخلون فيه دخولاً أولياً وهذا أنسبُ بمقام ترغيبِ المؤمنين في تحصيل ما حكي عنهم من المناقب الجليلة

{والله يُحِبُّ المحسنين} “Allah iyilik yapanları sever.” [ifadesi], kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Çünkü Allah Teâlâ'nın kulunu sevmesi, ondan razı olması ve onun için hayır dilemesi demektir; bu da her saadetin başlangıcıdır. Başındaki elif-lâm ya ahd içindir ve bilinen kimselerin zamiri yerine açık ismin zikredilmesi, onlardan nakledilen fiil ve sözlerin ihsan kabilinden olduğunu hissettirmek içindir; ya da cins içindir ve onlar bu cinse öncelikle dahildirler. Bu da müminleri, haklarında nakledilen bu yüce faziletleri elde etmeye teşvik etme makamına daha uygundur.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} شروعٌ في زجرهم عن متابعة الكفارِ ببيان استتباعِها لخسران الدنيا والآخرة إثرَ ترغيبِهم في الاقتداء بأنصار الأنبياء ﵈ ببيان إفضائه إلى فوزهم بسعادة الدارين وتصديرُ الخطابِ بالنداء والتنبيهِ لإظهار الاعتناءِ بما في حيِّزه ووصفُهم بالإيمان لتذكير حالِهم وتثبيتِهم عليها بإظهار مباينتِها لحال أعدائِهم كما أن وصفَ المنافقين بالكفر في قوله تعالى

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!...” Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) yardımcılarına uymanın iki cihan saadetine ulaştıracağı beyan edilerek buna teşvik edilmesinin ardından, kâfirlere uymanın dünya ve ahiret hüsranına yol açacağı açıklanarak onları bundan men etmeye başlanmaktadır. Hitabın nida ve tenbih ile başlatılması, içeriğindeki meselenin ehemmiyetini göstermek içindir; mümin olarak nitelenmeleri ise durumlarını hatırlatmak ve düşmanlarının halinden farklı olduğunu ortaya koyarak onları bu hal üzere sebatkâr kılmak içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde münafıkların küfürle nitelenmesi de:

{إِن تُطِيعُواْ الذين كَفَرُواْ} لذلك قصداً إلى مزيد التنفيرِ عنهم والتحذيرِ عن طاعتهم قال علي ﵁ نزلت في قول المنافقين للمؤمنين عند الهزيمةِ ارجِعوا إلى إخوانكم وادخُلوا في دينهم فوقوعُ قوله تعالى

{إِن تُطِيعُواْ الذين كَفَرُواْ} “Eğer kâfir olanlara uyarsanız...” bundan dolayıdır; maksat onlardan daha fazla nefret ettirmek ve onlara itaat etmekten sakındırmaktır. Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu ayet, hezimet esnasında münafıkların müminlere: “Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin” demeleri üzerine inmiştir. Binaenaleyh Allah Teâlâ'nın şu kavlinin:

{يَرُدُّوكُمْ على أعقابكم} جواباً للشرط مع كونِه في قوَّةِ أنْ يقالَ إن تُطيعوهم في قولهم ارجِعوا إلى إخوانكم وادخُلوا في دينهم يدخلوكم في دينهم باعتبار كونه تمهيداً لقوله تعالى

{يَرُدُّوكُمْ على أعقابكم} “sizi ökçeleriniz üzerine geri çevirirler...” şartın cevabı olması, “Eğer onların ‘Kardeşlerinize dönün ve onların dinine girin’ sözüne uyarsanız, sizi dinlerine sokarlar” denilmesi mesabesinde olmakla birlikte, Allah Teâlâ'nın şu kavline bir zemin hazırlaması cihetiyledir:

{فَتَنقَلِبُواْ خاسرين} أي للدنيا والآخرة غير فائزين بشئ منهما واقعين في العذاب الخالدِ على أن الارتدادَ على العقب علم في انتكاس الأمرِ ومثَلٌ في الحور بعد الكور وقيل المراد بهم اليهودُ والنصارى حيث كانوا يستغوونهم ويُوقِعون لهم الشُّبَه في الدين ويقولون لو كان نبياً حقاً لما غُلب ولمَا أصابه وأصحابَه ما أصابهم وإنما هو رجلٌ حالُه كحال غيرِه من الناس يوماً عليه ويوماً له وقيل أبو سفيان وأصحابُه والمرادُ بطاعتهم استئمانُهم والاستكانةُ لهم وقيلَ الموصولُ على عمومِهِ والمعنى نهيُ المؤمنين عن طاعتهم في أمرٍ من الأمورِ حتى لا يستجرّوهم إلى الارتداد عن الدين

{فَتَنقَلِبُواْ خاسرين} “böylece hüsrana uğrayanlar olarak dönersiniz.” Yani hiçbirini kazanamayıp ebedî azaba düşerek dünyayı ve ahireti kaybetmiş olursunuz. Bununla birlikte ökçeleri üzerine geri dönmek, işin tersine dönmesinden kinayedir ve ilerlemeden sonra gerilemeye dair bir darb-ı meseldir. Onlardan maksadın Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir; zira onlar müminleri saptırmaya çalışıyor, dine dair şüpheler atıyor ve: “Eğer o gerçekten bir peygamber olsaydı mağlup olmazdı, onun ve ashabının başına bu gelenler gelmezdi; o da sadece diğer insanlar gibi bir kimsedir, bir gün onun lehine, bir gün aleyhine olur” diyorlardı. Maksadın Ebû Süfyân ve ashabı olduğu, onlara itaatten kastın da onlardan eman istemek ve onlara boyun eğmek olduğu söylenmiştir. İsmi mevsûlün umumî olduğu da söylenmiştir; mana, müminlerin onları dinden döndürmeye sürüklememeleri için herhangi bir hususta kâfirlere itaat etmekten men edilmesidir.

فلا حاجةَ على هذه التقاديرِ إلى ما مرَّ من البيان

Bu takdirlere göre, geçen açıklamalara ihtiyaç kalmaz.

{بَلِ الله مولاكم} إضرابٌ عَمَّا يُفهم منْ مضمون الشرطيةِ كأنه قيل فليسوا أنصارَكم حتى تطيعوهم بل الله ناصرُكم لا غيرُه فأطيعوه واستغنوا به عن موالاتهم وقرئ بالنصب كأنه قيل فلا تطيعوهم بل أطيعوا الله ومولاكم نُصب على أنه صفةٌ له

{بَلِ الله مولاكم} “Bilakis mevlanız Allah'tır...” şart cümlesinin içeriğinden anlaşılan manayı reddir (ıdrâb). Sanki şöyle denilmiştir: Kendilerine itaat edeceğiniz yardımcılarınız onlar değildir, bilakis yardımcınız başkası değil sadece Allah'tır; öyleyse O'na itaat edin ve O'nunla yetinerek onlarla dostluktan müstağni olun. [Kelime] nasb ile de okunmuştur; sanki “Onlara itaat etmeyin, bilakis Allah'a itaat edin” denilmiş, “mevlâküm” de O'nun sıfatı olarak mansub kılınmıştır.

{وَهُوَ خَيْرُ الناصرين} فخُصّوه بالطاعة والاستعانة

{وَهُوَ خَيْرُ الناصرين} “ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır.” İtaat ve yardımı yalnızca O'na tahsis edin.

{سَنُلْقِى} بنون العظمةِ على طريقة الالتفاتِ جرياً على سنن الكبرياء لتربية المهابة وقرئ بالياء والسين لتأكيد الإلقاءِ

{سَنُلْقِى} “Biz atacağız...” heybeti artırmak için kibriyâ üslubuna uygun olarak iltifat yoluyla azamet nûnu ile gelmiştir. Yâ ve sîn ile (seyülkî) de okunmuştur; bu, atmayı tekit içindir.

{في قلوب الذين كفروا الرعب} بسكون العين وقرئ بضمها على الصل وهو ما قُذف في قلوبهم من الخوف يوم أحُد حتى تركوا القتالَ ورجعوا من غير سببٍ ولهم القوةُ والغلبة وقيل ذهبوا إلى مكةَ فلما كانوا ببعض الطريقِ قالوا ما صنعنا شيئاً قتلنا منهم ثم نركناهم ونحن قاهرون ارجِعوا فاستأصِلوهم فعند ذلك ألقى الله تعالى في قلوبهم الرُّعْبَ فأمسكوا فلا بد من كون نزولِ الآيةِ في تضاعيف الحربِ أو عَقيب انقضائه وقيل هو ما أُلقيَ في قلوبهم من الرعب يومَ الأحزاب

{في قلوب الذين كفروا الرعب} “kâfir olanların kalplerine korkuyu...” [ifadesindeki er-ru'b kelimesi] ayn harfinin sükûnu ile okunmuştur; aslı üzere zamme ile (er-ruub) de okunmuştur. Bu, Uhud günü kuvvet ve galebe kendilerinde olduğu halde savaşı bırakıp hiçbir sebep yokken geri dönecek derecede kalplerine atılan korkudur. Denildi ki: Mekke'ye doğru gittiler, yolun bir kısmına vardıklarında: “Hiçbir şey yapmadık; onlardan adam öldürdük, sonra biz üstün iken onları bıraktık; geri dönün ve köklerini kazıyın!” dediler. İşte o anda Allah Teâlâ kalplerine korku saldı da vazgeçtiler. Bu durumda ayetin inişinin savaş esnasında veya hemen akabinde olması gerekir. Bunun Ahzâb günü kalplerine salınan korku olduğu da söylenmiştir.

{بِمَا أَشْرَكُواْ بالله} متعلقٌ بنُلقي دون الرعب وما مصدريةٌ أي بسبب إشراكِهم به تعالى فإنه من موجبات خِذْلانِهم ونصرِ المؤمنين عليهم وكلاهما من دواعي الرعب

{بِمَا أَشْرَكُواْ بالله} “Allah'a ortak koşmaları sebebiyle...” [ifadesi], “er-ru'b” kelimesine değil, “senülkî” fiiline mütealliktir. “Mâ” masdariyyedir; yani O Teâlâ'ya ortak koşmaları sebebiyle [korku salacağız]. Çünkü bu durum, onların yüzüstü bırakılmasını ve müminlerin onlara galip gelmesini gerektiren sebeplerden biridir ve her ikisi de korkunun sebeplerindendir.

{مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} أبي إشراكه

{مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} “hakkında hiçbir şey indirmediği...” yani şirk koşulmasına dair,

{سلطانا} أي حجةً سمِّيت به لوضوحها وإنارتها أو لقوّتها أو لحِدّتها ونفوذِها وذكرُ عدمِ تنزيلِها مع استحالة تحققِها في نفسها من قبيل قوله ... وَلَا تَرَى الضبَّ بها ينجر ...

{سلطانا} “bir delil [indirmediği şeyleri].” Yani bir hüccet; açıklığı ve aydınlatıcılığı yahut kuvveti yahut keskinliği ve nüfuzu sebebiyle bu isim verilmiştir. Kendiliğinden gerçekleşmesi imkânsız olan bir şeyin indirilmediğinin zikredilmesi, şairin şu sözü kabilindendir: “...Ve orada kelerin deliğe girdiğini göremezsin...”

أي لاضب ولا انحجار وفيه إيذانٌ بأن المتَّبعَ في الباب هو البرهانُ السماويُّ دون الآراءِ والأهواءِ الباطلة

Yani ne kel vardır ne de deliğe girme. Bunda, bu hususta tâbi olunacak şeyin batıl görüşler ve hevalar değil, semavî bürhan olduğuna bir işaret vardır.

{وَمَأْوَاهُمُ} بيانٌ لأحوالهم في الآخرة إثر بيان أحوالِهم في الدنيا وهي الرعبُ أي ما يأوون إليه في الآخرة

{وَمَأْوَاهُمُ} “Ve onların barınağı...” dünyadaki halleri olan korkunun beyan edilmesinin ardından ahiretteki hallerinin beyanıdır; yani ahirette sığınacakları yer:

{النار} لا ملجأَ لهم غيرَها

{النار} “ateştir.” Onlar için ondan başka bir sığınak yoktur.

{وَبِئْسَ مثوى الظالمين} أي مثواهم وإنما وُضع موضعَه المظهرُ المذكورُ للتغليظ والتعليلِ والإشعارِ بأنهم في إشراكهم ظالمون واضعون للشئ في غير موضعِه والمخصوصُ بالذم محذوفٌ أي بئس مثوى الظالمين النارُ وفي جعلها مثواهم بعد جعلِها مأواهم نوعُ رمزٍ إلى خلودهم فيها فإن المثوى مكانُ الإقامةِ المنبئة عن المُكثْ وأما المأوى فهو المكانُ الذي يأوي إليه الإنسان

{وَبِئْسَ مثوى الظالمين} “Zalimlerin ikametgâhı ne kötüdür!” Yani onların ikametgâhı. Zamir makamında bu açık ismin zikredilmesi; şiddeti vurgulamak, illeti bildirmek ve onların şirk koşmakla zalim olduklarını, bir şeyi layık olmadığı yere koyduklarını hissettirmek içindir. Zemme tahsis edilen (mahzûf) kelime hazfedilmiştir; yani zalimlerin kalacağı yer olan ateş ne kötüdür! Ateşin, barınakları kılındıktan sonra ikametgâhları kılınmasında, orada ebedî kalacaklarına dair bir tür işaret vardır; zira mesvâ (مثوى), kalmayı bildiren ikamet yeridir; me’vâ (مأوى) ise insanın sığındığı yerdir.

{وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} نصب على أنه مفعول ثانٍ لصَدَق صريحاً وقيل بنزعِ الجارِّ أي في وعده نزلت حين قال ناسٌ من المؤمنين عند رجوعِهم إلى المدينة من أين أصابنا وقد وعدنا الله تعالى بالنصر وهو ما وعدهم على لسان نبيه غليه السلامُ من النصر حيث قال للرماة لا تبرجوا مكانكم

{وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ الله وَعْدَهُ} “Andolsun ki Allah size olan vaadini yerine getirdi...” [vadehu lafzı], açıkça “sadaka” fiilinin ikinci mefulü olarak mensubdur; harf-i cerrin hazfiyle (yani vaadinde) olduğu da söylenmiştir. Bu ayet, müminlerden bazıları Medine'ye döndüklerinde: “Allah Teâlâ bize yardım vaad etmişken bu başımıza nereden geldi?” dedikleri vakit inmiştir. Bu vaad, okçulara: “Yerinizi terk etmeyin,”

فلن نزال غالبين ما ثبتُّم مكانَكم وفي رواية أخرى لا تبرَحوا عن هذا المكانِ فإنا لا نزال غالبين ما دمتم في هذا المكان وقد كان كذلك فإن المشركين لما أقبلوا جعل الرماةُ يرشُقونهم والباقون يضرِبونهم بالسيوف حتى انهزموا والمسلمين على آثارهم يقتُلونهم قتلاً ذريعاً وذلكَ قولُه تعالى

“siz yerinizde sebat ettiğiniz müddetçe biz galip gelmeye devam ederiz” dediğinde Peygamberi aleyhisselâm'ın diliyle onlara vaad ettiği yardımdır. Başka bir rivayette: “Bu yerden ayrılmayın; zira siz bu yerde kaldığınız müddetçe biz galip gelmeye devam ederiz” buyurmuştur. Gerçekten de öyle olmuştu; nitekim müşrikler hücuma geçtiğinde okçular onları oka tutmaya, diğerleri de kılıçlarla vurmaya başladılar, nihayet hezimete uğradılar ve Müslümanlar onların peşine düşüp onları kıyasıya öldürdüler. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade eder:

{إِذْ تَحُسُّونَهُمْ} أي تقتُلونهم قتلاً كثيراً فاشياً من حسَّه إذا أبطل حِسَّه وهو ظرفٌ لصدقكم وقوله تعالى

{إِذْ تَحُسُّونَهُمْ} “Hani onları kırıp geçiriyordunuz...” yani onları bolca ve yaygın bir şekilde öldürüyordunuz. Bu, duyusunu yok ettiğinde kullanılan “hassehû” (حسَّه) fiilindendir. Bu ifade “sadakakum” fiilinin zarfıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

{بِإِذْنِهِ} أي بتيسيره وتوفيقِه لتحقيق أنّ قتلَهم بما وعدهم الله تعالى من النصر وقيل هو ما وعدهم بقوله تعالى {إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ} الآية وقد مر تحقيقُ أن ذلك كان يومَ بدر كيف لا والموعودُ بما ذكر إمدادُه ﷿ بإنزال الملائكةِ ﵈ وتقييدُ صدقِ وعدِه تعالى بوقت قتلِهم بإذنه تعالى صريحٌ في أن الموعودَ هو النصرُ المعنويُّ والتيسيرُ لا الإمدادُ بالملائكة وقيل هو ما وعده تعالى بقوله سَنُلْقِى الخ وأنت خبيرٌ بأن إلقاءَ الرعبِ كان عند تركِهم القتالَ ورجوعِهم من غير سبب أو بعد ذلك في الطريق على اختلاف الروايتين وأياً ما كانَ فلا سبيل إلى كونه مُغياً بقوله تعالى

{بِإِذْنِهِ} “O'nun izniyle...” yani onları öldürmenizin Allah Teâlâ'nın vaad ettiği yardım ile gerçekleştiğini teyit etmek için O'nun kolaylaştırması ve tevfikiyle [kırıp geçiriyordunuz]. Bunun, Allah Teâlâ'nın: {إِن تَصْبِرُواْ وَتَتَّقُواْ} “Eğer sabreder ve sakınırsanız...” ayetiyle vaad ettiği şey olduğu da söylenmiştir. Ancak bunun Bedir günü olduğu daha önce tahkik edilmişti; nasıl olmasın ki, zikredilen şeyle vaad edilen yardım, Azîz ve Celîl olan Allah'ın melekleri (aleyhimüsselâm) indirerek imdat etmesidir. Allah Teâlâ'nın vaadini yerine getirmesinin, O'nun izniyle onları öldürmeleri vaktiyle kayıtlanması ise, vaad edilenin meleklerle imdat değil, manevî yardım ve kolaylaştırma olduğuna sarihtir. Vaad edilenin, Allah Teâlâ'nın “senülkî...” kavliyle vaad ettiği şey olduğu da söylenmiştir. Bilirsin ki korku salınması, iki rivayetten birine göre savaşı bırakıp sebepsiz yere döndükleri vakit yahut daha sonra yolda vaki olmuştur. Hangisi olursa olsun, onun Allah Teâlâ'nın şu kavliyle gayelenmesine (sona erdirilmesine) imkân yoktur:

{حتى إِذَا فَشِلْتُمْ} أي جبُنتم وضعُف رأيُكم أو مِلتم إلى الغنيمة فإن الحرصَ من ضعف القلب

{حتى إِذَا فَشِلْتُمْ} “Nihayet zaaf gösterdiniz...” yani korkaklık ettiniz ve görüşünüz zayıfladı yahut ganimete meylettiniz; zira hırs kalbin zayıflığındandır,

{وتنازعتم فِى الامر} فقال بعضُ الرماةِ حين انهزم المشركون وولَّوْا هاربين والمسلمون على أعقابهم قتلاً وضرباً فما موقفنا ههنا بعد هذا وقال أميرُهم عبد الله بن جبير ﵁ لا نخالف أمرَ الرسولِ ﷺ فثبت مكانه في نفر دون العشرةِ من أصحابه ونفَرَ الباقون للنهب وذلك قوله تعالى

{وتنازعتم فِى الامر} “ve o hususta çekiştiniz...” Müşrikler hezimete uğrayıp kaçarak arkalarını döndüklerinde ve Müslümanlar öldürerek ve vurarak onların peşine düştüklerinde okçulardan bazıları: “Bundan sonra burada durmamızın ne anlamı var?” dediler. Komutanları Abdullah b. Cübeyr radıyallâhu anh ise: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmeyiz” dedi ve ashabından on kişiden az bir toplulukla yerinde sebat etti; diğerleri ise ganimete koştular. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu anlatmaktadır:

{وَعَصَيْتُمْ مّن بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَّا تُحِبُّونَ} أي من الظفر والغنيمةِ وانهزامِ العدوِّ فلما رأى المشركون ذلك حَملوا عليهم من قبل الشِّعْبِ وقتلوا أميرَ الرماةِ ومن معه من أصحابه حسبما فُصِّل في تفسيرِ قولِه تعالى {أفَإِنْ مَاتَ أوْ قُتِلَ انقلبتم على أعقابكم} وجوابُ إذا محذوفٌ وهو منعكم نصره وقيل هو امتحنكم ويرده جعل الابتداء غايةً للصَّرْف المترتِّبِ على منع النصرِ وقيل هو انقسمتم إلى قسمين كما ينبئ عنه قوله تعالى

{وَعَصَيْتُمْ مّن بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَّا تُحِبُّونَ} “ve sevdiğiniz şeyi size gösterdikten sonra isyan ettiniz.” Yani zafer, ganimet ve düşmanın hezimetini [gösterdikten sonra]. Müşrikler bunu görünce dağ geçidi tarafından üzerlerine hücum ettiler ve Allah Teâlâ'nın: {أفَإِنْ مَاتَ أوْ قُتِلَ انقلبتم على أعقابكم} “Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere okçuların komutanını ve beraberindeki arkadaşlarını şehit ettiler. “İzâ”nın cevabı mahzûftur; o da “O'nun yardımını sizden engellemesidir”. “Sizi imtihan etmesidir” de denilmiştir; ancak bu görüş, başlangıcın (imtihanın), yardımın men edilmesine terettüp eden geri çevrilmenin gayesi kılınması sebebiyle reddedilir. “İki kısma ayrıldınız” olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli buna işaret etmektedir:

{مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا} وهم الذين تركوا المركزَ وأقبلوا على النهب

{مِنكُم مَّن يُرِيدُ الدُّنْيَا} “İçinizden kimi dünyayı istiyordu...” Onlar mevziyi terk edip ganimete yönelenlerdir.

{وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الاخرة} وهم الذين ثبتوا مكانَهم حتى نالوا شرفَ الشهادة هذا على تقديرِ كونِ إذا شرطيةً وحتى ابتدائيةً داخلةً على الجملةِ الشرطيةِ وقيل إِذَا اسمٌ كما في قولهم إذا يقوم زيد يقوم عمرو وحتى حرفُ جرٍ بمعنى إلى متعلقة بقوله تعالى صَدَقَكُمُ باعتبار تضمُّنِه لمعنى النصرِ كأنه قيل لقد نصركم الله إلى وقت فشلِكم وتنازُعِكم الخ وعلى هذا فقولُه تعالى

{وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ الاخرة} “kimi de ahireti istiyordu.” Onlar da şehadet şerefine erene kadar yerlerinde sebat edenlerdir. Bu, “izâ”nın şartiyye ve “hattâ”nın şart cümlesinin başına gelen ibtidâiyye olması takdirine göredir. “İzâ yekûmu Zeydün yekûmu Amr” sözünde olduğu gibi “izâ”nın isim olduğu, “hattâ”nın ise “ilâ” manasında harf-i cer olup yardım manasını tazammun etmesi cihetiyle Allah Teâlâ'nın “sadakakum” kavline müteallik olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: “Allah, zaaf göstermenize ve çekişmenize kadar size yardım etti...” Bu takdire göre Allah Teâlâ'nın şu kavli: