{لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ} مكرُهم وحيلتُهم التي دبّروها لأجلكم وقرئ لا يضِرْكم بكسر الضاد وجزم الراء على جواب الشرط من ضارَه يضيرُه بمعنى ضرّه يضُرّه وضمةُ الراءِ في القراءة المشهورة للإتباع كضمة مَدّ
{لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ} “onların hilesi size hiçbir zarar vermez;” sizin için kurdukları tuzak ve hileleri [zarar vermez]. [Bu ifade], şartın cevabı olarak “dârahû yedîruhû” (ضاره يضيره) fiilinden —ki “darrahû yedurruhû” (ضره يضره) manasındadır— dâd (ض) harfinin kesresi ve râ (ر) harfinin cezmiyle “lâ yedırküm” (لا يضِرْكم) şeklinde de okunmuştur. Meşhur kıraatte râ harfinin ötresi ise, “medde” (مَدّ) lafzındaki ötre gibi ittibâ‘ (uyum) içindir.
{شَيْئاً} نُصب على المصدرية أي لايضركم شيئاً من الضرر بفضل الله وحفظِه الموعودِ للصابرين والمتقين ولأن المُجِدَّ في الأمر المتدرِّبَ بالاتقاء والصبرِ يكون جريئاً على الخصم
{شَيْئاً} “hiçbir şekilde.” Masdar olmak üzere mansuptur; yani Allah'ın lütfuyla ve sabredenler ile sakınanlara vadettiği muhafazası sayesinde size hiçbir zarar veremez. Zira işinde ciddiyet gösteren, takvâ ve sabırla yetişmiş kimse hasmına karşı cesur olur.
{إِنَّ الله بِمَا يَعْمَلُونَ} في عداوتكم من الكيد
{إِنَّ الله بِمَا يَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını;” size düşmanlık hususunda yaptıkları hileleri
{مُحِيطٌ} علماً فيعاقبهم على ذلك وقرئ بالتاء الفوقائية أي بما تعملون من الصبر والتقوى فيجازيكم بما أنتم أهلُه
{مُحِيطٌ} “[ilmiyle] kuşatandır;” dolayısıyla bundan ötürü onları cezalandıracaktır. Üstten iki noktalı te ile [ta‘melûn/تعملون şeklinde] de okunmuştur; yani sizin sabır ve takvâdan yana yaptıklarınızı [kuşatandır], böylece sizi lâyık olduğunuz mükâfatla ödüllendirecektir.
{وَإِذْ غَدَوْتَ} كلامٌ مستأنفٌ سيق للاستشهاد بما فيه من استتباع عدمِ الصبرِ والتقوى للضرر على أن وجودَهما مستتبِعٌ لما وُعِد من النجاة من مضرَّة كيدِ الأعداءِ وإذْ نُصبَ على المفعوليةِ بمضمرِ خوطبَ به النبيُّ ﷺ خاصة مع عموم الخطابِ فيما قبله وما بعده له وللمؤمنين لاختصاص مضمونِ الكلامِ به ﵇ أي واذكر لهم وقت غُدُوِّك ليتذكروا ما وقع فيه من الأحوال الناشئةِ عن عدم الصبر فيعلمون أنهم إن لزِموا الصبرَ والتقوى لا يضرُهم كيدُ الكفرةِ وتوجيهُ الأمرِ بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه من الحوادث مع أنها المقصودةُ بالذات للمبالغة في إيجاب ذكرها واستحضارِ الحادثةِ بتفاصيلها كما سلف بيانُه في تفسيرِ قولِه تعالى {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة} الخ والمرادُ به خروجُه ﵇ إلى أُحد وكان ذلك من منزل عائشةَ ﵂ وهو المرادُ بقوله تعالى
{وَإِذْ غَدَوْتَ} “Hani sen sabah erkenden ayrılmıştın...” Sabır ve takvânın bulunmayışının zarara yol açtığı gerçeğini şahit getirerek, bunların varlığının düşman hilesinin zararından kurtuluş vaadini beraberinde getireceğini ortaya koymak üzere sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır. İz (إذْ) lafzı, sözün muhtevasının Peygamber aleyhisselâm'a mahsus olması sebebiyle —öncesinde ve sonrasında hitap genel olarak hem kendisine hem de müminlere yönelikken— yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden gizli bir fiille mef'ûl olarak mansup kılınmıştır. Yani: “Onlara sabah erkenden çıktığın vakti hatırlat ki sabırsızlıktan kaynaklanan o hâlleri hatırlasınlar ve böylece sabır ve takvâya sarıldıkları takdirde kâfirlerin hilesinin kendilerine zarar vermeyeceğini bilsinler.” Asıl kastedilen olayların kendisi olduğu hâlde hatırlama emrinin olayların vuku bulduğu zamana yöneltilmesi, Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ للملائكة} “Hani Rabbin meleklere demişti ki...” ayetinin tefsirinde daha önce açıklandığı üzere, onları hatırlamanın ve hadiseyi bütün ayrıntılarıyla zihinde canlandırmanın gerekliliğinde mübalağa içindir. Bundan maksat, [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın Uhud'a çıkışıdır. Bu da Âişe radıyallâhu anhâ'nın evinden idi; Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla kastedilen de budur:
{مِنْ أَهْلِكَ} أي من عند أهلِك
{مِنْ أَهْلِكَ} “ailenin yanından;” yani ehlinin yanından.
{تبوئ المؤمنين} أي تنزلهم أو تهيئ وتسوى لهم
{تبوئ المؤمنين} “müminleri yerleştiriyordun;” yani onları konaklatıyor yahut onlar için hazırlayıp düzenliyordun
{مقاعد} ويؤيد قراءة من قرأ تبوئ للمؤمنين والجملة حال من فاعل غدوتَ لكنْ لَا على أنَّها حالٌ مقدرةٌ أي ناوياً وقاصداً للتبْوِئة كما قيل
{مقاعد} “mevzilere...” [Bu ifadeyi], “tübevvi'ü li'l-mü'minîne” (تبوئ للمؤمنين) şeklinde okuyanın kıraati de teyit etmektedir. Cümle, “ğadevte” (غدوت) fiilinin fâilinden hâldir; ancak denildiği gibi mukadder bir hâl olarak “mevzilendirmeye niyet ederek ve yönelerek” manasında değil,
١٢٢ - آل عمران
122 - Âl-i İmrân
بل على أن المقصودَ تذكيرُ الزمانِ الممتدِّ المتسعِ لابتداء الخروجِ والتبْوِئة وما يترتب عليها إذْ هو المُذكِّرُ للقصة وإنما عُبّر عنه بالغدو الذي هو الخروجُ غُدوةً مع كون خروجِه ﵇ بعد صلاةِ الجمعةِ كما ستعرفه إذْ حينئذٍ وقعت التبوئةُ التي هي العُمدةُ في الباب إذِ المقصودُ بتذكير الوقت تذكير مخالفتهم لأمرالنبي ﷺ وتزايُلِهم عن أحيازهم المعيَّنةِ لهم عند التبوئة وعدمِ صبرِهم وبهذا يتبين خللُ رأي من احتج به على جواز أداءِ صلاةِ الجمعة قبل الزوال واللام في قوله تعالى
bilakis çıkışın başlangıcını, mevzilendirmeyi ve buna bağlı gelişen durumları kapsayacak kadar geniş ve uzayan zamanı hatırlatmaktır; zira kıssayı hatırlatan odur. [Hz. Peygamber] aleyhisselâm'ın çıkışı —ileride bileceğin üzere— cuma namazından sonra olduğu hâlde, sabahleyin çıkmak manasına gelen gudüvv (غدو) lafzıyla ifade edilmesi; bu meselenin esası olan mevzilendirmenin o vakitte gerçekleşmiş olmasındandır. Çünkü vakti hatırlatmaktan maksat; onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet etmelerini, mevzilendirme esnasında kendilerine tayin edilen yerlerden ayrılmalarını ve sabırsızlıklarını hatırlatmaktır. Bununla, cuma namazının zevalden önce kılınmasının caiz olduğuna bu ayeti delil getiren kimsenin görüşündeki sakatlık da ortaya çıkmış olur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki lâm (ل) harfi:
{لِلْقِتَالِ} إما متعلقةٌ بتبوِّيء أي لأجل القتالِ وإما بمحذوف وقع صفة لمقاعدَ أي كائنةً ومقاعدُ القتالِ أماكنُه ومواقِفُه فإن استعمالَ المقعدِ والمقامِ بمعنى المكانِ اتساعاً شائعٌ ذائعٌ كما في قوله تعالى {فِى مَقْعَدِ صِدْقٍ} وقوله تعالى {قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ} روي أن المشركين نزلوا بأُحد يومَ الأربَعاءِ فاستشار رسول الله ﷺ أصحابَه ودعا عبدُ اللَّه بن أبي بن سلول ولم يكن دعاه قبل ذلك فاستشاره فقال عبدُ اللَّه وأكثرُ الأنصار يا رسولَ الله أقِم بالمدينة ولا تخرُجْ إليهم فوالله ما خرجنا منها إلى عدو قط إلا أصاب منا ولا دخلها علينا إلا أصبْنا منه فكيف وأنت فينا فدَعْهم فإن أقاموا أقاموا بشرِّ مَحبِس وإن دخلوا قاتلهم الرجالُ في وجوههم ورماهم النساءُ والصبيانُ بالحجارة وإن رجعوا رجعوا خائبين وقال بعضُهم يارسول الله اخرُجْ بنا إلى هؤلاء الأكلُبِ لا يرَوْن أنا قد جبُنّا عنهم فقال ﷺ إني قد رأيت في منامي بقراً مُذَبَّحةً حولي فأوّلتُها خيراً ورأيت في ذُباب سيفي ثُلَماً فأولتُه هزيمةً ورأيتُ كأني أدخلتُ يدي في درعٍ حصينةٍ فأولتُها المدينة فإن رأيتم أن تُقيموا بالمدينة فتدعوهم فقال رجال من المسلمين قد فاتتهم بدرٌ وأكرمهم الله تعالى بالشهادة يومئذ اخرُجْ بنا إلى أعدائنا وقال النعمانُ بنُ مالكٍ الأنصارى ﵁ يا رسولَ الله لاتحرمنى الجنةَ فوالذي بعثك بالحق لأدخُلَنَّ الجنة ثم قال بقوليْ أُشْهِدُ أَن لَاّ إلَه إِلَاّ الله وأني لا أفِرُّ من الزحف فلم يزالوا به ﵇ حتى دخل فلبِس لأمته فلما رأَوْه كذلك ندِموا وقالوا بئسما صنعنا نشير على رسول الله والوحيُ يأتيه وقالوا اصنع يارسول الله ما رأيت فقال ما ينبغي لنبيَ أن يلبس لأمته فيضعَها حتى يقاتل فخرج يومَ الجمعة بعد صلاةِ الجمعةِ وأصبح بالشِّعب من أحُد يوم السبْتِ للنصف من شوالٍ لسنةِ ثلاثٍ من الهجرة فمشى على رجليه فجعل يصُفُّ أصحابَه للقتال فكأنما يقوّم بهم القِدْحَ إن رأى صدراً خارجاً قال تأخَّرْ وكان نزولُه في عُدوة الوادي وجعل ظهرَه وعسكرَه إلى أحُد وأمَّر عبدَ اللَّه بنَ جُبيرٍ على الرماة وقال لهم انضَحُوا عنا بالنبل لا يأتونا من ورائنا ولا تبرَحوا من مكانكم فلن نزال غالبين ما ثبتم مكانَكم
{لِلْقِتَالِ} “savaş için...” Ya “tübevvi'ü” (تبوئ) fiiline taalluk etmektedir; yani savaş için [yerleştiriyordun]. Yahut “makā‘id” (مقاعد) kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani savaş için olan mevzilere. Savaş mevzileri, onun mekânları ve durulacak yerleridir. Nitekim mak‘ad (مقعد) ve makām (مقام) kelimelerinin genişleme (ittisâ‘) yoluyla mekân anlamında kullanılması pek yaygın ve meşhurdur; Allah Teâlâ'nın: {فِى مَقْعَدِ صِدْقٍ} “Doğruluk makamında” ve {قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ} “Sen makamından/yerinden kalkmadan önce” ayetlerinde olduğu gibi. Rivayet edildiğine göre müşrikler çarşamba günü Uhud'a indiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla istişare etti ve daha önce hiç çağırmadığı hâlde Abdullah b. Übey b. Selûl'ü de çağırıp ona danıştı. Abdullah ve Ensar'ın çoğu: “Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma! Vallahi biz buradan bir düşmana karşı ne zaman çıktıysak mutlaka bize bir zarar dokundu; onlar üzerimize ne zaman geldiyse mutlaka biz onlara galebe çaldık. Sen aramızdayken bu nasıl olmasın! Onları bırak; eğer kalırlarsa en kötü hapiste kalmış olurlar. Şayet girerlerse erkekler yüzlerine karşı onlarla savaşır, kadınlar ve çocuklar da üzerlerine taş atar; dönerlerse de eli boş dönerler” dediler. Bazıları ise: “Ey Allah'ın Resûlü! Bizi bu köpeklere karşı çıkar ki bizden korkup sindiğimizi sanmasınlar!” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben rüyamda etrafımda boğazlanmış sığırlar gördüm ve bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik gördüm, bunu bir hezimet olarak yorumladım. Elimin sağlam bir zırhın içine girdiğini gördüm, bunu da Medine olarak yorumladım. Eğer Medine'de kalıp onları kendi hâline bırakmayı uygun görürseniz [öyle yapalım].” Bunun üzerine Bedir'e katılamamış ve o gün Allah Teâlâ'nın kendilerine şehadeti ikram edeceği bazı Müslüman erkekler: “Bizi düşmanlarımıza karşı çıkar!” dediler. Nu‘mân b. Mâlik el-Ensârî radıyallâhu anh da: “Ey Allah'ın Resûlü! Beni cennetten mahrum etme! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki ben cennete mutlaka gireceğim!” dedi. Sonra bunun sebebini: “Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmem ve savaştan kaçmayacak olmam sebebiyle” diye açıkladı. [Peygamber] aleyhisselâm'a ısrar etmeye devam ettiler; nihayet o içeri girip zırhını kuşandı. Onu bu hâlde görünce pişman oldular ve: “Ne kötü yaptık; vahiy gelip dururken Resûlullah'a akıl vermeye kalktık!” dediler ve: “Ey Allah'ın Resûlü, nasıl uygun görürsen öyle yap!” dediler. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz” buyurdu. Cuma günü cuma namazından sonra çıktı ve hicretin üçüncü yılı Şevval ayının ortasında cumartesi günü Uhud vadisine vardı. Yaya olarak yürüdü ve ashabını savaş için saf saf dizmeye başladı; sanki onlarla bir ok çubuğunu düzeltir gibiydi, öne çıkmış bir göğüs görse “Geri dur!” derdi. Vadinin kenarına indi; arkasını ve karargâhını Uhud'a verdi. Abdullah b. Cübeyr'i okçuların başına komutan tayin etti ve onlara şöyle buyurdu: “Ok atarak düşmanı bizden savuşturun; arkamızdan gelmesinler. Sakın yerinizden ayrılmayın! Siz yerinizde sebat ettiğiniz müddetçe biz galip gelmeye devam ederiz.”
{والله سَمِيعٌ} لأقوالكم
{والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir;” sözlerinizi,
{عَلِيمٌ} بضمائركم والجملةُ اعتراضٌ للإيذان بأنه قد صدر عنهم هناك من الأقوال والأفعال مالا ينبغي صدورُه عنهم
{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir;” iç dünyanızı ve niyetlerinizi. Bu cümle, orada onlardan söylenmemesi ve yapılmaması gereken birtakım söz ve fiillerin sâdır olduğuna dikkat çekmek üzere bir itirâziyyedir.
{إِذْ هَمَّتْ} بدلٌ من إذ غدوت مبينٌ لما هو المقصودُ بالتذكير أو ظرفٌ لسميعٌ عليمٌ على معنى أنه تعالى جامعٌ بين سماعِ الأقوالِ والعلمِ بالضمائر في ذلك الوقتِ إذ لا وجهَ لتقييد كونِه تعالى سميعاً عليماً بذلك الوقت قال الفراءُ معنى قولِك ضربتُ وأكرمتُ زيداً أن زيداً منصوبٌ بهما تسلّطا عليه معاً
{إِذْ هَمَّتْ} “Hani o zaman kalkışmıştı...” “İz ğadevte” (إذ غدوت) ifadesinden bedel olup hatırlatılması asıl kastedilen hususu açıklayıcıdır; yahut “semî‘un ‘alîm” (سميع عليم) sıfatlarının zarfıdır, şu manada ki: Allah Teâlâ o vakitte sözleri işitmekle iç dünyaları bilmeyi bir arada toplamıştır; zira O Yüce Zat'ın hakkıyla işiten ve bilen oluşunun o vakitle sınırlandırılmasının bir veçhi yoktur. Ferrâ şöyle demiştir: “'Darabtü ve ekremtü Zeyden' (Zeyd'i dövdüm ve ona ikram ettim) sözünün manası, Zeyd'in her iki fiilin birlikte ona taalluk etmesi sebebiyle mansup olmasıdır.”
{طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا} متعلقٌ بهمَّتْ والباءُ محذوفةٌ أي بأن تفشَلا أي تجبُنا وتضعُفا وهما حيانِ من
{طَّائِفَتَانِ مِنكُمْ أَن تَفْشَلَا} “Sizden iki grup korkup geri çekilmeye / yılgınlık göstermeye...” “Hemmet” (همّت) fiiline taalluk etmektedir ve bâ (بـ) harf-i cerri mahzuftur; yani korkaklık ve zafiyet göstermeye [kalkışmıştı]. Bu ikisi, [şunlardan] iki kabiledir:
الأنصار بنو سلمةَ من الخزرج وبنو حارثةَ من الأوس وهما الجناحانِ من عسكر رسول الله ﷺ وكانوا ألفَ رجل وقيل تسعَمائةٍ وخمسين وَعَدهم رسولُ الله ﷺ الفتحَ إن صبَروا فلما قاربوا عسكرَ الكفرةِ وكانوا ثلاثةَ آلافٍ انخذل عبدُ اللَّه بنُ أبيَ بثلث الناسِ فقال يا قومُ علامَ نَقتُل أنفسَنا وأولادَنا فتبِعَهم عمروُ بنُ حزم الأنصاري فقال أنشُدكم الله في نبيكم وأنفسِكم فقال عبدُ اللَّه لو نعلم قتالاً لاتّبعناكم فهمّ الحيانِ باتِّباع عبدِ اللَّه فعصمَهم الله تعالى فمضَوْا مع رسول الله ﷺ وعن ابن عباس ﵄ أضمَروا أن يرجِعوا فعزم الله لهم على الرشد فثبَتوا والظاهرُ أنها ما كانت إلا همَّةً وحديثَ نفس قلما تخلو النفسُ عنه عند الشدائدِ
Ensar'dan Hazrec'in kollarından Selimeoğulları ile Evs'in kollarından Hâriseoğullarıdır. Bu ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusunun iki kanadıydı. [Müslümanlar] bin kişi idiler; dokuz yüz elli kişi oldukları da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabrettikleri takdirde onlara zafer vadetmişti. Üç bin kişi olan kâfirlerin ordusuna yaklaştıklarında, Abdullah b. Übey insanların üçte biriyle geri çekilip yüzüstü bıraktı ve: “Ey kavmim! Kendimizi ve evlatlarımızı ne diye öldürtelim?” dedi. Bunun üzerine Amr b. Hazm el-Ensârî onların peşinden giderek: “Peygamberiniz ve kendiniz hakkında size Allah'ı hatırlatırım!” dedi. Abdullah ise: “Savaş olacağını bilseydik elbette sizin peşinizden gelirdik” cevabını verdi. İşte bu iki kabile de Abdullah'a uymaya niyetlendi; fakat Allah Teâlâ onları korudu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yollarına devam ettiler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar geri dönmeyi içlerinden geçirmişlerdi; ancak Allah onlar için doğru yolda sebatı murat etti de böylece yerlerinde kaldılar. Zahir olan odur ki bu, zorluk anlarında nefsin pek nadir kurtulabildiği bir temayül ve iç fısıltıdan (hadîs-i nefs) ibaretti.
{والله وَلِيُّهُمَا} أي عاصِمُهما عن اتباع تلكِ الخَطرةِ والجملةُ اعتراضٌ ويجوز أن تكون حالاً من فاعل همَّتْ أو من ضميرِه في تفشلا مفيدةٌ لاستبعاد فشلِهما أو همِّهما بهِ مع كونِهِما في ولاية الله تعالى وقرئ والله وليُّهم كما في قوله تعالى {وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا}
{والله وَلِيُّهُمَا} “Hâlbuki Allah onların yardımcısı ve koruyucusuydu;” yani o vesveseye uymaktan onları koruyandı. Cümle bir itirâziyyedir. “Hemmet” (همت) fiilinin fâilinden yahut “tefşelâ” (تفشلا) fiilindeki zamirinden hâl olması da caizdir ki Allah Teâlâ'nın velâyeti altında bulunmalarına rağmen yılgınlık göstermelerini veya buna niyetlenmelerini yadırgamayı (istib‘âd) ifade eder. Allah Teâlâ'nın: {وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ المؤمنين اقتتلوا} “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” ayetinde olduğu gibi “Vallâhu veliyyühüm” (والله وليهم) şeklinde de okunmuştur.
{وَعَلَى الله} وحده دون ما عداه مطلقاً استقلالاً أو اشتراكاً
{وَعَلَى الله} “Ve yalnız Allah'a;” müstakil olarak veya ortak kılınarak O'ndan başka hiçbir varlığa değil, yalnızca O'na
{فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} في جميع أمورِهم فإنه حسبُهم وإظهارُ الاسمِ الجليلِ للتبرك والتعليل فإن الألوهية من موجبات التوكلِ عليه تعالى واللامُ في المؤمنين للجنس فيدخلُ فيه الطائفتان دخولاً أولياً وفيه إشعارٌ بأن وصفَ الإيمان من دواعي التوكلِ وموجباتِه
{فَلْيَتَوَكَّلِ المؤمنون} “dayanıp güvensin müminler;” bütün işlerinde [yalnız O'na güvensinler], zira O kendilerine yeter. İsm-i Celîl'in açıkça zikredilmesi (izhâr), teberrük ve illet bildirmek içindir; zira ulûhiyyet, Allah Teâlâ'ya tevekkül etmenin gereklerindendir. “El-Mü'minûn” (المؤمنون) lafzındaki lâm (ال) cins içindir; dolayısıyla o iki grup bu kapsama öncelikli olarak dâhildir. Bunda, iman vasfının tevekkülün gerekçelerinden ve icaplarından olduğuna dair bir işaret vardır.
{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ الله بِبَدْرٍ} جملةٌ مستأنفةٌ سيقت لإيجاب الصبرِ والتقوى بتذكير ما ترتب عليهما من النصر إثرَ تذكيرِ ما ترتب على عدمهما من الضرر وقيل لإيجاب التوكلِ على الله تعالى بتذكير ما يوجبه وبدرٌ اسمُ ماءٍ بين مكةَ والمدينة كان لرجل اسمُه بدرُ بنُ كِلْدةَ فسُمِّيَ باسمِه وقيل سمِّي به لصفائه كالبدر واستدارتِه وقيل هو اسمُ الموضِعِ أو الوادي وكانت وقعةُ بدرٍ في السابعَ عشرَ من شهرِ رمضانَ سنةَ اثنتين من الهجرة
{وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ الله بِبَدْرٍ} “Andolsun ki Allah size Bedir'de yardım etmişti;” sabır ve takvânın yokluğuna terettüp eden zararın hatırlatılmasının ardından, bu iki haslete terettüp eden zaferin hatırlatılmasıyla sabır ve takvânın gerekliliğini ortaya koymak üzere sevk edilmiş müste'nef bir cümledir. Bir görüşe göre ise tevekkülü gerektiren şeyi hatırlatarak Allah Teâlâ'ya tevekkül etmenin gerekliliğini bildirmek içindir. Bedir, Mekke ile Medine arasında bulunan bir suyun adıdır; Bedr b. Kilde adında bir adama ait olduğundan onun ismiyle anılmıştır. Dolunay (bedr) gibi berraklığı ve yuvarlaklığı sebebiyle bu ismi aldığı da söylenmiştir. Buranın bizzat o mevkiin yahut vadinin adı olduğu da nakledilmiştir. Bedir Gazvesi, hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedisinde vuku bulmuştur.
{وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ} حالٌ من مفعول نصركم وأذلةٌ جمعُ ذليلٍ وإنما جُمع جَمْعُ قِلةً للإيذان باتصافهم حينئذ بوصفي القِلة والذِلة إذ كانوا ثلثَمائةٍ وبضعةَ عشرَ وكان ضعفُ حالِهم في الغاية خرجوا على النواضح يتعقب النفرُ منهم على البعير الواحدِ ولم يكن في العسكر إلا فرسٌ واحدٌ وقيل فرَسانِ للمقداد ومرْثَد وتسعون بعيراً وستُّ أدرعٍ وثمانيةُ سيوفٍ وكان العدو زهاءَ ألفٍ ومعهم مائةُ فرسٍ وشكة وشوْكة
{وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ} “siz zayıf/çaresiz durumda iken.” “Nasaraküm” (نصركم) fiilinin mef'ûlünden hâldir. Ezille (أذلة), zelîl (ذليل) kelimesinin çoğuludur; o esnada onların hem azlık hem de zayıflık vasfıyla nitelendiklerini bildirmek için özellikle cem-i kıllet kalıbında getirilmiştir. Zira onlar üç yüz on küsur kişiydiler ve durumlarının zayıflığı had safhadaydı. Su taşıyan develerle çıkmışlardı, birkaç kişi tek bir deveye sırayla biniyordu. Orduda yalnızca tek bir at —yahut bir görüşe göre Mikdâd ve Mersed'e ait iki at—, doksan deve, altı zırh ve sekiz kılıç vardı. Düşman ise yaklaşık bin kişiydi; yanlarında yüz at, tam teçhizat ve büyük bir güç vardı.
{فاتقوا الله} اقتصر على الأمر بالتقوى مع كونه مشفوعاً بالصبر فيما سبقَ وما لحِق للإشعار بأصالته وكونِ الصبرِ من مباديه اللازمةِ له ولذلك قُدم عليه في الذكر وفي ترتيب الأمرِ بالتقوى على الإخبار بالنصر إيذانٌ بأن نصرَهم المذكورَ كان بسبب تقواهم أي إذا كان الأمر كذلك فاتقوا الله كما اتقيتم يومئذ
{فاتقوا الله} “Artık Allah'tan korkup sakının;” önceki ve sonraki kısımlarda sabırla birlikte zikredilmiş olmasına rağmen burada yalnız takvâ emriyle yetinilmesi, onun asıl olduğuna ve sabrın onun zorunlu başlangıç/öncüllerinden sayıldığına dikkat çekmek içindir; bu sebeple zikirde sabırdan önce getirilmiştir. Takvâ emrinin zafer haberinin akabinde tertip edilmesinde ise onların mezkûr zaferinin kendi takvâları sebebiyle olduğuna bir işaret vardır. Yani: Durum böyle olunca, o gün takvâ gösterdiğiniz gibi [yine] Allah'tan sakının!
{لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} أي راجين أن تشكُروا ما يُنعِم به عليكم بتقواكم من النصرة كما شكرتم فيما قبلُ أو لعلكم يُنعم الله عليكم بالنصر كما فعل ذلك من قبل فوُضِع الشكرُ موضِعَ سببِه الذي هو الإنعامُ
{لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “tâ ki şükredesiniz.” Yani takvânız sebebiyle size lütfedeceği zafere, daha önce şükrettiğiniz gibi şükretmeyi umarak [sakının]. Yahut daha önce yaptığı gibi Allah'ın size zafer lütfetmesi umulsun diye [böyle buyrulmuştur]; böylece şükür, sebebi olan in'âmın (nimet vermenin) yerine konulmuştur.
{إِذْ تَقُولُ} تلوينٌ للخطاب بتخصيصه رسول الله ﷺ لتشريفه والإيذانِ بأن وقوعَ النصرِ كان ببشارته ﵇ وإذ ظرفٌ لنصَرَكم قدِّم عليه الأمر
{إِذْ تَقُولُ} “Hani sen diyordun;” hitabın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmesi suretiyle yapılan bir üslup değişikliğidir (telvînü'l-hitâb); bu, hem onu onurlandırmak hem de zaferin gerçekleşmesinin onun aleyhisselâm müjdesiyle olduğunu bildirmek içindir. “İz” (إذ) kelimesi, “nasaraküm” (نصركم) fiilinin zarfıdır; takvâ emri ise
١٢٥ - آل عمران
Âl-i İmrân 125
بالتقوى لإظهار كمالِ العنايةِ به والمرادُ به الوقتُ الممتدُ الذي وقع فيه ما ذكر بعده وما طُويَ ذكرُه تعويلا على شهادة الحالِ مما يتعلق به وجودُ النصرِ وصيغةُ المضارعِ لحكايةِ الحالِ الماضيةِ لاستحضار صورتِها أي نصركم وقت قولك
ona gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak için [bu zarfın] önüne geçirilmiştir. Bundan maksat, zaferin varlığıyla ilişkili olup sonrasında zikredilen ve hâlin şahitliğine güvenilerek zikri dürülüp geçen şeylerin içinde vuku bulduğu geniş zamandır. Muzâri kipi ise geçmiş hâli hikâye etmek ve o sûreti zihinde canlandırmak içindir. Yani: Senin söylediğin vakitte size yardım etmişti...
{لِلْمُؤْمِنِينَ} حين أظهروا العجزَ عن المقاتلة قال الشعبي بلغ المؤمنين أن كُرْزَ بنَ جابرٍ الحنفي يريد أن يُمِدَّ المشركين فشق ذلك على المؤمنين فنزل حينئذ ثم حكى ههنا
{لِلْمُؤْمِنِينَ} “müminlere;” savaştan âciz kaldıklarını gösterdikleri sırada. Şa'bî şöyle demiştir: Müminlere, Kürz b. Câbir el-Hanefî'nin müşriklere yardım getirmek istediği haberi ulaştı. Bu durum müminlere çok ağır geldi. İşte o vakit indi ve daha sonra burada hikâye edildi.
{أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ ربكم بثلاثة آلافٍ} الكفايةُ سدُّ الخَلّةِ والقيامُ بالأمر والإمدادُ في الأصل إعطاءُ الشئ حالاً بعد حال قال المفضّل ما كان منه بطريق التقويةِ والإعانةِ يقال فيه أمَدَّه يُمِدُّه إمداداً وما كان بطريق الزيادة يقال فيه مَدَّه يمُدّه مداً ومنه والبحر يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ وقيل المَدّ في الشر كما في قوله تعالى {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} وقولِه {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ العذاب مَدّاً} والإمدادُ في الخير كما في قوله تعالى {وأمددناكم بأموال وَبَنِينَ} والتعرض لعنوان الربوبية ههنا وفيما سيأتي مع الإضافة إلى ضمير المخاطبين لإظهار العنايةِ بهم والإشعارِ بعلةِ الإمداد والمعنى إنكارُ عدمِ كفايةِ الإمدادِ بذلك المقدار ونفيُه وكلمة لَنْ للإشعار بأنهم كانوا حينئذ كالآيسين من النصر لضعفهم وقلّتِهم وقوةِ العدوّ وكثرتهم
{أَلَنْ يَكْفِيكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ ربكم بثلاثة آلافٍ} “‘Rabbinizin üç bin [melekle] size yardım etmesi yetmez mi?’” Kifâyet; ihtiyacı gidermek ve işi üstlenip yerine getirmektir. İmdâd ise aslen bir şeyi peyderpey/aşama aşama vermektir. Mufaddal şöyle demiştir: Güçlendirme ve yardım yoluyla olana “emeddehû yümidduhû imdâden” (أَمَدَّهُ يُمِدُّهُ إِمْدَاداً), artırma ve fazlalaştırma yoluyla olana ise “meddehû yemudduhû medden” (مَدَّهُ يَمُدُّهُ مَدّاً) denir; “deniz arkasından yedi deniz daha katılıp ona eklense” ifadesinde olduğu gibi. Bir görüşe göre “medd” şerde kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} “...ve onları azgınlıkları içinde bocalar bir hâlde bırakır/uzatır” ve {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ العذاب مَدّاً} “...ve azabını uzattıkça uzatırız” buyruklarında böyledir. “İmdâd” ise hayırda kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وأمددناكم بأموال وَبَنِينَ} “...size mallarla ve oğullarla yardım ettik” buyruğunda böyledir. Burada ve bundan sonra gelecek kısımda muhatap zamirine muzâf kılınarak rubûbiyyet unvanına yer verilmesi, onlara gösterilen ihtimamı ortaya koymak ve yardımın (imdâdın) illetini hissettirmek içindir. Mana ise, bu miktardaki yardımın yetersiz görülmesini inkâr etmek ve bunu nefyetmektir. “Len” (لَنْ) edatı ise, zayıflıkları ve azlıkları, düşmanın da kuvveti ve çokluğu sebebiyle o anda zaferden adeta ümit kesmiş gibi olduklarını hissettirmek içindir.
{مِنَ الملائكة} بيانٌ أو صفة لآلافٍ أو لما أُضيف إليه أي كائنين من الملائكة
{مِنَ الملائكة} “meleklerden;” “âlâf” (binler) kelimesinin veya ona muzâf olanın beyânı yahut sıfatıdır; yani “meleklerden olan [üç bin]” demektir.
{مُنزَلِينَ} صفةٌ لثلاثةِ آلافٍ وقيل حال من الملائكة وقرئ منزلين بالتشديد للتكثير أو للتدريج قيل امدهم الله تعالى أولا بألف ثم صاروا ثلاثة آلافٍ ثم خمسةِ آلافٍ وقرئ مبنياً للفاعل من الصيغتين أي مُنزِلين النصرَ
{مُنزَلِينَ} “indirilmiş;” “selâseti âlâf” (üç bin) ifadesinin sıfatıdır. “El-Melâike” lafzından hâl olduğu da söylenmiştir. Çokluk veya tedrîcilik (aşama aşama indirme) bildirmek üzere şeddeli olarak “münezzilîn” (مُنَزَّلِينَ) şeklinde de okunmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın onlara önce bin melekle yardım ettiği, sonra bunların üç bine, ardından beş bine ulaştığı söylenmiştir. Her iki kalıptan da fâil sigasıyla mâlûm olarak [münzilîn/münezzilîn] okunmuştur ki “zaferi indirenler” demektir.
{بلى} إيجابٌ لما بعدَ لَنْ وتحقيقٌ له أي بلى يكفيكم ذلك ثم وعد لهم الزيادةَ بشرط الصبرِ والتقوى حثاً لهم عليهما وتقويةً لقلوبهم فقال
{بلى} “Evet;” “len”den sonraki kısmın olumlanması (îcâb) ve tahkik edilmesidir; yani “Evet, bu size yeter!” demektir. Sonra onları teşvik etmek ve kalplerini güçlendirmek maksadıyla sabır ve takvâ şartına bağlı olarak bir fazlalık vaadinde bulunup şöyle buyurdu:
{إِن تَصْبِرُواْ} على لقاء العدو ومناهضتِهم
{إِن تَصْبِرُواْ} “eğer sabrederseniz;” düşmanla karşılaşmaya ve onlara direnmeye [sabrederseniz]
{وَتَتَّقُواْ} معصيةَ الله ومخالفةَ نبيِّه ﵊
{وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız;” Allah'a isyan etmekten ve Peygamberi'ne aleyhisselâm muhalefet etmekten [sakınırsanız]
{ويأتوكم} أي المشركين
{ويأتوكم} “ve onlar size gelirlerse;” yani müşrikler [gelirse]
{مّن فَوْرِهِمْ هذا} أي من ساعتهم هذه وهو في الأصل مصدرُ فارَت القِدرُ أي اشتد غَلَيانُها ثم استُعير للسرعة ثم أُطلق على كل حالةٍ لا ريث فيها أصلاً ووصفُه بهذا لتأكيد السرعةِ بزيادة تعيينِه وتقريبِه ونظمُ إتيانِهم بسرعة في سلك شرطَي الإمداد المستتبِعَيْن له وجوداً وعدماً أعني الصبرَ والتقوى مع تحقق الإمدادِ لا محالةَ سواءٌ أسرعوا أو أبطئوا لتحقيق سرعة الإمداد لا لتحقيق أصلِه أو لبيانِ تحقّقِه على أي حال فُرِضَ على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه بتعليقه بأبعدِ التقاديرِ ليُعلم تحقُّقُه على سائرها بالطريق الأوْلى فإن هجومَ الأعداءِ وإتيانَهم بسرعة من مظانّ عدمِ لُحوق المددِ عادةً فعُلِّق به تحققُ الإمدادِ إيذاناً بأنه حيث تحقَّقَ مع ما ينافيه عادةً فلأَنْ يتحقَّقَ بدونه أولى وأحرى كما إذا أردتَ وصفَ درعٍ بغاية الحَصانة تقول إن لبستَها وبارزتَ بها الأعداءَ فضربوك بأيدٍ شدادٍ وسيوفٍ حِدادٍ لم تتأثرْ منها قطعاً
{مّن فَوْرِهِمْ هذا} “hemen şu anlarında/ansızın;” yani şu saatlerinde. “Fevr” aslen “fâreti'l-kıdru” (tencere kaynadı, kaynaması şiddetlendi) ifadesinin masdarıdır. Sonra sürat için istiare edilmiş, ardından da içinde hiçbir gecikme bulunmayan her durum için mutlak olarak kullanılmıştır. Bunun “hâzâ” (bu) ile nitelenmesi, daha açık bir şekilde tayin ve takrip edilerek süratin pekiştirilmesi içindir. Onların süratle gelmelerinin, —düşmanlar ister acele etsin ister geciksin her hâlükârda yardım kesin olarak gerçekleşecekken— varlık ve yoklukta yardımı peşinden getiren iki şarta, yani sabır ve takvâya dâhil edilmesi; yardımın aslından ziyade yardımın süratini teyit etmek yahut en uzak ihtimale bağlanarak farz edilen her durumda onun tahakkuk edeceğini en beliğ ve en tekitli şekilde beyan etmek içindir ki, diğer durumlarda öncelikle gerçekleşeceği bilinsin. Zira düşmanların âni hücumu ve süratle gelmesi, âdete göre yardımın yetişemeyeceğinin zannedildiği durumlardandır; dolayısıyla yardımın gerçekleşmesi buna bağlanmıştır ki, âdete göre kendisiyle çelişen bir durumda bile gerçekleştiğine göre, böyle bir durum olmaksızın evleviyetle gerçekleşeceği bildirilmiş olsun. Tıpkı son derece sağlam bir zırhı nitelemek istediğinde: “Eğer onu giyer ve onunla düşmanlarla vuruşursan, onlar da sana kuvvetli ellerle ve keskin kılıçlarla vururlarsa, kesinlikle bundan zarar görmezsin” demen gibidir.
{يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مُسَوّمِينَ} من التسويم الذي هو إظهارُ سيما الشيءِ أي مُعْلِمين أنفسَهم أو خيلَهم فقد رُوي أنهم كانوا بعمائمَ بيضٍ إلا جبريلَ ﵇ فإنَّه كان بعمامة صفراءَ على مثال الزبير بنِ العوام وروى
{يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مُسَوّمِينَ} “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder.” Bir şeyin alâmetini açığa çıkarmak demek olan “tesvîm” kökündendir; yani kendilerini yahut atlarını alâmetlendirmiş/işaretlemiş olanlar demektir. Nitekim Cibrîl aleyhisselâm müstesna onların beyaz sarıklı oldukları, Cibrîl'in ise Zübeyr b. Avvâm sûretinde sarı bir sarık taktığı rivayet edilmiştir. Şöyle de rivayet edilmiştir:
١٢٦ - آل عمران
Âl-i İmrân 126
أنهم كانوا على خيل باق قال عروةُ بنُ الزبير كانت الملائكةُ على خيل بُلْق عليهم عمائمُ بيضٌ قد أرسلوها بين أكتافِهم وقال هشامُ بنُ عروة عمائمُ صُفْرٌ وقال قتادة والضحاك وكانوا قد أَعْلموا بالعِهْن في نواصي الخيلِ وأذنابِها رُوي أن النبيِّ ﷺ قال لأصحابه تسوَّموا فإن الملائكة قد تسومت وقرئ مسوَّمين على البناء للمفعول ومعناه مُعْلِمين من جهته سبحانه وقيل مرسَلين من التسويم بمعنى الإسامة
Onlar alaca atlar üzerindeydiler. Urve b. Zübeyr şöyle demiştir: “Melekler, omuzları arasına saldıkları beyaz sarıkları bulunan alaca atlar üzerindeydiler.” Hişâm b. Urve ise “sarı sarıklar” demiştir. Katâde ve Dahhâk ise: “Atların alınlarına ve kuyruklarına yün alâmetler koymuşlardı” demişlerdir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: “Alâmet takının; zira melekler alâmet takınmıştır” buyurmuştur. Meçhul sîgasıyla “müsevvemîn” (مُسَوَّمِينَ) şeklinde de okunmuştur ki manası “Allah Teâlâ tarafından alâmetlendirilmiş” demektir. Bir görüşe göre ise otlatmaya/salıvermeye bırakmak manasındaki “isâme”den gelen tesvîm ile “gönderilmiş/salınmış” demektir.
{وَمَا جَعَلَهُ الله} كلامٌ مبتدأٌ غيرُ داخلٍ في حيز القول مَسوقٌ من جنابه تعالى لبيان أن الأسبابَ الظاهرةَ بمعزل من التأثير وأن حقيقةَ النصرِ مختص به ﷿ ليثق به المؤمنون ولا يقنَطوا منه عند فُقدان أسبابِه وأماراتِه معطوفٌ على فعل مقدرٍ ينسحبُ عليه الكلامُ ويستدعيه النظامُ فإن الإخبارَ بوقوع النصرِ على الإطلاق وتذكيرَ وقتِه وحكايةَ الوعدِ بوقوعه على وجه مخصوصٍ هو الإمدادُ بالملائكة مرةً بعد أخرى وتعيينُ وقتِه فيما مضى يقضي بوقوعه حينئذ قضاءً قطعياً لكن لم يصرَّحْ به تعويلاً على تعاضُد الدلائلِ وتآخُذ الأماراتِ والمخايل وإيذاناً بكمال الغِنى عنه بل إحترازا عن شائبة التكريرِ أو عن إيهام احتمالِ الخُلفِ في الوعد المحتومِ كأنه قيل عَقيبَ قولِه تعالى {يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مُسَوّمِينَ} فأمدَّكم بهم {وما جعله الله} الخ والجَعلُ متعدَ إلى واحد وهو الضميرُ العائد إلى مصدر ذلك الفعلِ المقدر وأما عَوْدُه إلى المصدر المذكورِ أعني قولَه تعالى أَن يُمِدَّكُمْ أو إلى المصدر المدلولِ عليه بقوله تعالى يُمْدِدْكُمْ كما قيل فغيرُ حقيقٍ بجزالة التنزيلِ لأن الهيئةَ البسيطةَ متقدمةٌ على المركبة فبيانُ العلةِ الغائبةِ لوجود الإمداد كما هو المرادُ بالنظم الكريم حقُّه أن يكون بعد بيانِ وجودِه في نفسه ولا ريب في أن المصدر بن المذكورين غيرُ معتبَرَيْنِ من حيث الوجودُ والوقوعُ كمصدر الفعلِ المقدرِ حتى يتصدى لبيان أحكامِ وجودِهما بل الأولُ معتبرٌ من حيث الكفايةُ والثاني من حيث الوعدُ على أن الأولَ هو الإمدادُ بثلاثة آلافٍ والواقع هو الإمدادُ بخمسة آلافٍ وقوله تعالى
{وَمَا جَعَلَهُ الله} “Allah bunu yapmadı...” Sözün (kavl) kapsamına dâhil olmayan müstakil bir kelamdır; müminlerin O'na güvenmeleri, sebepleri ve alâmetleri bulunmadığında zaferden ümit kesmemeleri için zâhirî sebeplerin tesir etmekten uzak olduğunu ve gerçek zaferin yalnızca Allah Azze ve Celle'ye ait bulunduğunu beyan etmek üzere Cenâb-ı Hak tarafından sevk edilmiştir. Bu ifade, sözün akışının gerektirdiği ve cümlenin intizamının çağrıştırdığı takdirî bir fiile matuftur. Zira zaferin mutlak olarak vuku bulduğunun bildirilmesi, vaktinin hatırlatılması ve bunun melekle peyderpey yardım edilmesi gibi özel bir tarzda gerçekleşeceğine dair vaadin hikâye edilip geçmişteki vaktinin tayin olunması, zaferin o esnada kesin olarak vuku bulduğunu hükme bağlar. Fakat delillerin birbirini desteklemesine, emare ve alâmetlerin birbirini tutmasına güvenilerek, ayrıca buna hiç ihtiyaç bulunmadığını bildirmek, hatta tekrar şaibesinden yahut kesin vaatte bir hilaf ihtimali vehminden sakınmak amacıyla bu durum açıkça zikredilmemiştir. Sanki Allah Teâlâ'nın: {يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مُسَوّمِينَ} “Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder” buyruğunun hemen ardından: “Böylece onlarla size yardım etti; {وما جعله الله} ‘Allah da bunu yapmadı...’” denilmiş gibidir. Burada “ce'ale” (جَعَلَ) fiili tek bir mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir); o da takdir edilen bu fiilin masdarına dönen zamirdir. Zamirin, zikredilen masdara yani Allah Teâlâ'nın “en yümiddeküm” (أَن يُمِدَّكُمْ) buyruğuna yahut ileri sürüldüğü gibi “yümdidküm” (يُمْدِدْكُمْ) kavl-i şerîfinin delâlet ettiği masdara raci kılınması ise Kur'an'ın fesahat ve cezaletine uygun düşmez. Çünkü basit heyet mürekkep olandan öncedir; dolayısıyla Kur'an nazmının kastettiği gibi imdâdın varlığına ait gaye illetinin beyanı, onun bizzat varlığının beyanından sonra gelmelidir. Hiç şüphe yok ki zikredilen iki masdar, varlık ve vuku bakımından takdir edilen fiilin masdarı gibi muteber değildir ki varlıklarının hükümleri beyan edilmeye yönelinsin. Bilakis birincisi kifâyet bakımından, ikincisi ise vaad bakımından muteberdir. Kaldı ki birincisi üç bin melekle yardım edilmesidir, oysa fiilen gerçekleşen beş bin melekle yardımdır. Allah Teâlâ'nın:
{إِلَاّ بشرى لَكُمْ} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم العللِ وتلوينُ الخطابِ لتشريف المؤمنين وللإيذان بأنهم المحتاجون إلى البِشارة وتسكينِ القلوب بتوفيق الأسبابِ الظاهرةِ وان رسول الله ﷺ غني عنه بماله من التأييد الروحاني أي وما جعل إمدادَكم بإنزال الملائكةِ عِياناً لشيءٍ من الأشياءِ إلا للبشرى لكم بأنكم تُنْصَرون
{إِلَاّ بشرى لَكُمْ} “yalnızca size bir müjde olsun... diye;” en genel illetlerden yapılmış müferrağ bir istisnadır. Hitabın bu şekilde yöneltilmesi (telvînü'l-hitâb), müminleri onurlandırmak ve zâhirî sebeplerin uygun kılınmasıyla müjdeye ve kalplerin teskin edilmesine muhtaç olanların bizzat kendileri olduğunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise sahip olduğu rûhânî teyit sebebiyle buna ihtiyacı bulunmadığını bildirmek içindir. Yani: Meleklerin gözle görülür şekilde indirilmesi suretiyle size yardım edilmesini, zafer kazanacağınıza dair size bir müjde olmaktan başka hiçbir gaye için yapmadı.
{وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} أي بالإمداد وتسكُنَ إليه كما كانت السكينةُ لبني إسرائيلَ كذلك فكلاهما عِلةٌ غائيةٌ للجعل وقد نُصب الأولُ لاجتماع شرائطِه من اتحاد الفاعلِ والزمانِ وكونِه مصدراً مَسوقاً للتعليل وبقيَ الثاني على حاله لفُقدانها وقيل للإشارة أيضاً إلى أصالته في العلِّية وأهميتِه في نفسه كما في قوله تعالى {والخيل والبغال والحمير لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً} وفي قصر الإمدادِ عليهما إشعارٌ بأن الملائكةَ ﵈ لم يباشروا يومئذ القتالَ وإنما كان إمدادُهم بتقويةِ قلوبِ المباشرين بتكثير السَّواد ونحوِه كما هو رأيُ بعض السلف ﵁ وقيلَ الجعلُ متعدٍ إلى
{وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ} “ve kalpleriniz bununla yatışsın [diye yaptı].” Yani yardım (imdâd) sebebiyle [kalpleriniz yatışsın] ve tıpkı İsrâiloğulları için sekînenin öyle olması gibi ona güvenip sükûnet bulsun. Dolayısıyla her ikisi de kılmanın (ce'lin) gaye illetidir. Birincisi, fâil ve zaman birliği ile illet bildirmek üzere sevk edilmiş bir masdar olma gibi şartlarını taşıdığı için [mef'ûlün leh olarak] mansub kılınmış; ikincisi ise bu şartlar bulunmadığı için [lâm-ı ta'lîl ile] kendi hâlinde kalmıştır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: {والخيل والبغال والحمير لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً} “Atları, katırları ve eşekleri binesiniz diye ve bir zinet olarak...” ayetinde olduğu gibi, illet olma vasfındaki asıllığına ve bizzat kendi önemine işaret etmek için de böyle yapıldığı söylenmiştir. Yardımın yalnızca bu iki sebebe hasredilmesinde, meleklerin aleyhimüsselâm o gün bizzat savaşa fiilen girişmediklerine, onların yardımının savaşa bilfiil katılanların kalplerini güçlendirmek, karaltıyı/sayıyı çoğaltmak ve benzeri yollarla olduğuna dair bir işaret vardır; nitekim Selef'ten bazılarının radıyallâhu anhüm görüşü de böyledir. Bir görüşe göre ise “ce'ale” fiili iki mef'ûle müteaddîdir ve
اثنين وقوله ﷿ إِلَاّ بشرى لَكُمْ استثناءٌ من أعمِّ المفاعيلِ أي وما جعله الله تعالى شيئاً من الأشياء إلا بشارةً لكم فاللام في قوله تعالى وَلِتَطْمَئِنَّ متعلقةٌ بمحذوف تقديرُه ولتطمئن قلوبُكم به فُعِل ذلك
Allah Azze ve Celle'nin {إِلَاّ بشرى لَكُمْ} “ancak size bir müjde...” kavli en genel mef'ûllerden yapılmış bir istisnadır; yani “Allah Teâlâ onu, size bir müjde olmaktan başka hiçbir şey kılmadı” demektir. Bu durumda Allah Teâlâ'nın {وَلِتَطْمَئِنَّ} kavlindeki lâm harfi, takdiri “kalpleriniz bununla yatışsın diye bu yapıldı” şeklinde olan mahzuf bir fiile taalluk eder.
{وَمَا النصر} أي حقيقةُ النصرِ على الإطلاق فيندرِجُ في حكمة النصرُ المعهودُ اندراجاً أولياً
{وَمَا النصر} “Zafer/yardım... değildir;” yani mutlak olarak zaferin hakikati [yalnız Allah'tandır]; dolayısıyla bilinen mezkûr zafer de bu hükmün kapsamına öncelikle dâhil olur.
{إِلَاّ مِنْ عِندِ الله} أي إلا كائنٌ من عنده تعالى من غيرِ أنْ يكون فيه شِرْكةٌ من جهة الأسبابِ والعَدد وإنما هي مظاهرُ له بطريق جَرَيانِ سنتِه تعالى أو وما النصرُ المعهودُ إلا من عنده تعالى لا من عند الملائكةِ فإنهم بمعزلٍ من التأثير وإنما قصارى أمرِهم ما ذُكر من البِشارة وتقويةِ القلوب
{إِلَاّ مِنْ عِندِ الله} “ancak Allah katındandır;” yani sebepler ve sayı cihetinden hiçbir ortaklık olmaksızın sırf Allah Teâlâ'nın katından var olmaktadır; sebepler ise ancak Allah Teâlâ'nın sünnetinin cereyan etmesi yoluyla onun tezahür yerleridir. Yahut: O bilinen zafer, meleklerin katından değil ancak Allah Teâlâ'nın katındandır; zira onlar tesir etmekten uzaktırlar ve onların işinin varacağı en son nokta müjdelemek ve kalpleri güçlendirmekten ibarettir.
{العزيز} أي الذي لا يغالَب في حُكمه وأقضيتِه وإجراءُ هذا الوصفِ عليه تعالى للإشعار بعلة اختصاصِ النصرِ به تعالى كما أن وصفَه بقوله
{العزيز} “Azîz;” yani hükmünde ve kazâlarında asla mağlup edilemeyendir. Bu vasfın Allah Teâlâ'ya verilmesi, zaferin O'na mahsus olmasının illetini hissettirmek içindir; nitekim O'nun:
{الحكيم} أي الذي يفعلُ كلَّ ما يفعلُ حسبما تقتضيِه الحِكمةُ والمصلحة للإيذان بعلة جعْلِ النصرِ بإنزال الملائكةِ فإن ذلك من مقتَضيات الحِكم البالغةِ
{الحكيم} “Hakîm olan [Allah katındandır].” Yani hikmet ve maslahatın gerektirdiği şekilde her yaptığını yapandır; bu da zaferin meleklerin indirilmesi vasıtasıyla kılınmasının illetini bildirmek içindir; zira bu durum üstün hikmetlerin gereklerindendir.
{لِيَقْطَعَ} متعلقٌ بقوله تعالى وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ وما بينهما تحقيقٌ لحقيقته وبيانٌ لكيفية وقوعِه والمقصورُ على التعليل بما ذُكر من البُشرى والاطمئنانِ إنما هو الإمدادُ بالملائكة على الوجه المذكورِ فلا يقدح ذلك في تعليل أصلِ النصرِ بالقطع وما عُطف عليه أو بَما تعلَّق به الخبرُ في قوله عز وعلا وَمَا النصر إِلَاّ مِنْ عِندِ الله على تقدير كونِه عبارةً عن النصر المعهودِ وقد أُشير إلى أن المعلَّلَ بالبشارة والاطمئنانِ إنما هو الإمدادُ الصوريُّ لا ما في ضِمنه من النصر المعنويِّ الذي هو مَلاكُ الأمر وأما تغلقه بنفس النصرِ كما قيل فمع ما فيه من الفصلَ بين المصدرِ ومعمولِه بأجنبي هو الخبرُ مُخلٌّ بسَداد المعنى كيف لا ومعناه قصرُ النصرِ المخصوصِ المعلَّلِ بعلل معيّنةٍ على الحصول من جهته تعالى وليس المرادُ إلا قصرَ حقيقةِ النصرِ أو النصرِ المعهودِ على ذلك والمعنى لقد نصركم الله يومئذ أو وما النصرُ الظاهرُ عند إمدادِ الملائكةِ إلا ثابتٌ من عند الله ليقطعَ أي يُهلِكَ ويَنْقُصَ
{لِيَقْطَعَ} “helak edip tüketmesi için;” Allah Teâlâ'nın {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ} “Andolsun ki size yardım etmişti” buyruğuna taalluk eder. Aralarındaki kısım ise zaferin hakikatinin tahkiki ve nasıl vuku bulduğunun beyanıdır. Zikredilen müjde ve kalbin yatışması gerekçeleriyle sınırlandırılan şey, yalnızca meleklerle mezkûr şekilde yapılan yardımdır; dolayısıyla bu durum, asıl zaferin helak etme (kat') ve ona matuf olan şeylerle gerekçelendirilmesine zarar vermez. Yahut Allah Azze ve Celâ'nın: {وَمَا النصر إِلَاّ مِنْ عِندِ الله} “Zafer ancak Allah katındandır” buyruğunda —mezkûr zaferden ibaret olduğu takdirde— haberin taalluk ettiği şeye taalluk eder. Müjde ve itminan ile illetlendirilen şeyin, işin esası olan manevî zafer değil, onun zımnındaki sûretâ imdat olduğuna daha önce işaret edilmişti. Bazılarının söylediği gibi bizzat “en-Nasr” lafzına taalluk etmesine gelince; bu, masdar ile ma'mûlü arasını ecnebi olan haber ile ayırmanın yanı sıra mana doğruluğunu da bozar. Nasıl bozmasın ki; zira bunun manası, belirli illetlerle gerekçelendirilmiş özel zaferin yalnızca Allah Teâlâ cihetinden meydana gelmesine hasredilmesidir; oysa murat edilen, sadece zaferin hakikatinin yahut bilinen zaferin buna hasredilmesidir. Mana ise şöyledir: “O gün Allah size yardım etti” yahut “Meleklerin imdadı sırasında zahir olan zafer, ancak [kâfirleri] helak edip tüketmesi ve eksiltmesi için Allah katından sabittir.”
{طَرَفاً مّنَ الذين كَفَرُواْ} أي طائفةٌ منهم بقتل وأسر وقد وقع ذلك حيث قُتل من رؤسائهم وصناديدِهم سبعون وأُسر سبعون
{طَرَفاً مّنَ الذين كَفَرُواْ} “kâfirlerden bir kısmını;” yani öldürmek ve esir almak suretiyle onlardan bir zümreyi [helak etsin diye]. Nitekim onların reislerinden ve ileri gelenlerinden yetmişi öldürülüp yetmişi de esir edilerek bu durum gerçekleşmiştir.
{أَوْ يَكْبِتَهُمْ} أي يخزيَهم ويُغيظَهم بالهزيمة فإن الكبتَ شدةُ غيظٍ أو وهنٌ يقع في القلب من كَبتَه بمعنى كَبده إذا ضرب كِبدَه بالغيظ والحُرقة وقيل الكبتُ الإصابةُ بمكروه وقيل هو الصرعُ للوجه واليدين فالتاء حينئذ غيرُ مُبْدَلةٍ وأو للتنويع
{أَوْ يَكْبِتَهُمْ} “yahut onları perişan edip alçaltsın;” yani bozguna uğratarak onları rezil etsin ve öfkeden kahretsin. Zira “kebt” (كبت); öfkenin ve yangının ciğerine vurması anlamında “kâbedehû” (كابده) kökünden türeyerek kalbe düşen şiddetli öfke veya zaafiyettir. Kebt kelimesinin, hoşa gitmeyen bir musibete uğratmak olduğu da söylenmiştir. Yüzüstü ve elleri üzerine yere sermek/düşürmek olduğu da nakledilmiştir; bu takdirde [kebt kelimesindeki] tâ (ت) harfi [dâl harfinden] bedel değildir. “Ev” (أو / yahut) ise çeşitlendirme (tenvî') içindir.
{فَيَنقَلِبُواْ خَائِبِينَ} أي فينهزموا منقطعي الآمالِ غيرَ فائزين من مبتغاهم بشئ كما في قوله تعالى {وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً}
{فَيَنقَلِبُواْ خَائِبِينَ} “böylece umutları boşa çıkmış olarak geri dönsünler [diye yardım etti].” Yani Allah Teâlâ'nın: {وَرَدَّ الله الذين كَفَرُواْ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُواْ خَيْراً} “Allah kâfirleri öfkeleriyle geri çevirdi, hiçbir hayra erişemediler” buyruğunda olduğu gibi, umutları kesilmiş ve amaçladıkları şeyden hiçbirini elde edememiş olarak hezimete uğrasınlar.
{لَيْسَ لَكَ مِنَ الامر شَىْء} اعتراضٌ وُسِّط بين المعطوف عليه المتعلّقِ بالعاجل والمعطوفِ المتعلّقِ بالآجل لتحقيق أن لا تأثير للمنثورين إثرَ بيانِ أن لا تأثيرَ للناصرين وتخصيصُ النفيِ برسول ﷺ على طريق تلوين الخطاب للدلالة على الانتفاءِ من غيره بالطريق الأولى وإنما خُصّ الاعتراضُ بموقعه لأن ما قبله من القطع والكبْتِ من مظانِّ أن يكونَ فيه لرسول الله ﷺ ولسائر مباشري القتالِ مدخَلٌ في الجملة
{لَيْسَ لَكَ مِنَ الامر شَىْء} “Bu işten senin elinde hiçbir şey yoktur;” yardım edenlerin (nâsırların) hiçbir tesirinin olmadığının beyan edilmesinin ardından, yardım görenlerin (mensûrların) da hiçbir tesirinin bulunmadığını ortaya koymak üzere dünya ile ilgili olan matuf aleyh ile ahiretle ilgili olan matuf arasına yerleştirilmiş bir itirâz cümlesidir. Nefyin üslup değişikliği (telvînü'l-hitâb) yoluyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmesi, onun dışındakilerde bu durumun evleviyetle bulunmadığını göstermek içindir. İtirazın bilhassa bu konuma getirilmesi ise, öncesinde geçen helak etme ve perişan etme durumlarının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşa bilfiil katılan diğer kimselerin genel olarak bir dahlinin bulunabileceğinin zannedildiği yerlerden olması sebebiyledir.
{أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذّبَهُمْ} عطفٌ على يكبِتَهم
{أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذّبَهُمْ} “yahut onların tövbelerini kabul etsin veya onlara azap etsin.” “Yekbitehüm” (يكبتهم) fiiline matuftur.
والمعنى أن مالِكَ أمرِهم على الإطلاقِ هو الله ﷿ نصرَكم عليهم ليُهلِكَهم أو يكبتَهم أَوْ يتوبَ عَلَيْهِمْ إنْ أسلموا أو يعذبَهم إن أصروا وليس لك من أمرهم شيءٌ إنما أنت عبدٌ مأمورٌ بإنذارهم وجهادِهم والمرادُ بتعذيبهم التعذيب السديد الأخرويُّ المخصوصُ بأشد الكفَرةِ كُفراً وإلا فمطلقُ التعذيبِ الأخرويِّ متحققٌ في الفريقين الأولين أيضاً ونظمُ التوبةِ والتعذيبِ المذكورِ في سلك العلة الغائبة للنصر المترتبةِ عليه في الوجود من حيث إن قبولَ توبتِهم فرْعُ تحققِها الناشئ من علمهم بحقية الإسلامِ بسبب غلبةِ أهلِه المترتبةِ على النصر وأن تعذيبَهم بالعذاب المذكورِ مترتبٌ على إصرارهم على الكفر بعد تبيُّنِ الحقِّ على الوجه المذكورِ هذا وقيل إن عُتبةَ بنَ أبي وقاصٍ شج رسول الله ﷺ يومَ أحُد وكسرَ رَباعِيَتَه فجعل ﷺ يمسح الدمَ عن وجهه وسالم مولى حُذيفةَ يغسِلُ عن وجهه الدمَ وهو يقول كيف يُفلحُ قومٌ خضَبوا وجهَ نبيِّهم بالدم وهو يدعوهم إلى ربهم فنزلت {لَيْسَ لَكَ مِنَ الامر شَىْء} الآية كأنه نوعُ معاتبةٍ على إنكاره ﵇ لفلاحهم وقيل أراد أن يدعوَ عليهم فنهاه الله تعالى لعلمه بأن منهم من يؤمن فقولُه تعالى {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} حينئذ معطوفٌ على الأمر أو على شيء بإضمار أنْ أي ليس لك من أمرَهم أو مِن التوبة عليهم أو من تعذيبهم شيءٌ أو ليس لك من أمرهم شيءٌ أو التوبة عليهم او تعذبهم ونُقل عن الفراء وابنِ الأنباري أن أَوْ بمعنى الا ان المهنى ليس لك من أمرهم شيءٌ إلا أن يتوبَ الله عليهم فتفرَحَ به أو يعذبهم فتشفى منهم وأيا ما كان فهو كلامٌ مستأنفٌ سيق لبيان بعضِ الأمورِ المتعلقة بغزوة أحُدٍ إثرَ بيانِ بعضِ ما يتعلق بغزوة بدرٍ لِما بينهما من التناسُب الظاهرِ لأن كلاًّ منهما مبنيٌّ على اختصاص الأمرِ كلِّه بالله تعالى ومنبئ عن سلبه عمن سواه وأما تعلقُ كلِّ القصةِ بغزوة أُحد على أنَّ قولَه تعالى إِذْ تَقُولُ بدلٌ ثانٍ من إذ غدوتَ وأن ما حُكي عن رسول الله ﷺ قد وقع يومَ أحدٍ وأن الإمدادَ الموعودَ كان مشروطاً بالصبر والتقوى فلما لم يفعلوا لم يتحققِ الموعودُ كما قيل فلا يساعدُه النظمُ الكريمُ أما أوّلاً فلأن المشروطَ بالصبر والتقوى إنما هو الإمدادُ بخمسة آلافٍ لا بثلاثة آلافٍ مع أنه لم يقع الإمدادُ يومئذ ولا بمَلكٍ واحدٍ وأما ثانياً فلأنه كان ينبغي حينئذ أن ينعى عليهم جناياتهم وحِرْمانَهم بسببها تلكَ النعمةَ الجليلة ودعوى ظهورِه مع عدم دِلالةِ السباقِ والسياقِ عليه بل مع دَلالتهما على خلافه مما لا يكاد يُسمع وأما ثالثاً فلأنه لا سبيل إلى جعل الضَّمير في قولِه تعالى وَمَا جَعَلَهُ الله الخ عائداً إلى الإمداد الموعودِ لأنه لم يتحققْ فكيف يبيِّنُ علّته الغائيةَ ولا إلى الوعدِ به على معنى أنه تعالى إنما جعل ذلك الوعدَ لبِشارتكم واطمئنانِ قلوبكم فلم تفعلوا ما شرَطَ عليكم من الصبر والتقوى فلم يقع إنجازُ الموعودِ لما أنَّ قولَه تعالَى وَمَا النصر إِلَاّ مِنْ عِندِ الله العزيز الحكيم صريحٌ في أنه قد وقع الإمدادُ الموعودُ لكن أثرَه إنما هو مجردُ البِشارة والاطمئنانِ وقد حصلا وأما النصرُ الحقيقيُ فليس ذلك إلا من عنده تعالى وجعلُه استئنافاً مقرّراً لعدم وقوعِ الإمداد على معنى أن التصر الموعودَ مخصوصٌ به تعالى فلا ينصُر من خالف أمرَه بترك الصبر والتقوى اعتسافٌ بيّنٌ يجب تنزيهُ التنزيلِ عن أمثالِه على أنَّ قولَه تعالى لِيَقْطَعَ طَرَفاً الآية متعلقٌ حينئذ بما تعلق به قولُه تعالى مِنْ عِندِ الله من الثبوت والإستقرار وضرورة أن تعلقَه بقوله تعالى وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ الله بِبَدْرٍ الآية مع كون ما بينهما من التفصيل متعلقاً بوقعة أحُدٍ من قبيل الفصل بين الشجر ولحائه فلا بُدَّ من اعتبارِ وجودِ النصرِ قطعاً لأن تفصيل الأحكام المتريبة على وجود شيء
Mana şöyledir: Onların işinin mutlak sahibi Allah Azze ve Celle'dir. Onları helak etsin yahut perişan edip alçaltsın, Müslüman olurlarsa onların tövbelerini kabul buyursun yahut [küfürde] ısrar ederlerse onlara azap etsin diye size yardım etmiştir. Onların işinden senin elinde hiçbir şey yoktur; sen ancak onları uyarmak ve onlarla cihad etmekle emrolunmuş bir kulsun. Onlara azap edilmesinden maksat ise, kâfirlerin küfürde en ileri gidenlerine mahsus olan şiddetli ahiret azabıdır; aksi takdirde mutlak ahiret azabı ilk iki grupta da mevcuttur. Mezkûr tövbe ve azabın, varlıkta zafere terettüp eden gaye illeti dizisine dâhil edilmesi şu cihettendir: Onların tövbelerinin kabul edilmesi, tövbenin bilfiil gerçekleşmesinin bir neticesidir ki bu da zafere bağlı olarak İslam ehlinin galip gelmesi sebebiyle İslam'ın hak olduğunu bilmelerinden doğar; mezkûr azapla azap edilmeleri ise, hakkın mezkûr şekilde açığa çıkmasından sonra küfürde ısrar etmelerine bağlıdır. Bununla birlikte şöyle de denilmiştir: Uhud günü Utbe b. Ebî Vakkas, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başını yarmış ve alt ön dişini kırmıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzündeki kanı siliyor, Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim de onun yüzündeki kanı yıkıyordu; o sırada [Resûlullah]: “Kendilerini Rablerine davet ederken peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir kavim nasıl felaha erer?” buyuruyordu. Bunun üzerine: {لَيْسَ لَكَ مِنَ الامر شَىْء} “Bu işten senin elinde hiçbir şey yoktur...” ayeti indi. Sanki bu, onun aleyhisselâm onların kurtuluşunu imkânsız görmesine yönelik bir tür itap (sitem) gibidir. Bir görüşe göre ise onlara beddua etmek istemiş, Allah Teâlâ da içlerinden iman edecek kimseler bulunduğunu bildiği için onu bundan nehyetmiştir. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} kavli, “el-Emr” lafzına yahut gizli bir “en” ile “şey'ün” lafzına matuftur; yani “Onların işinden yahut onların tövbelerini kabul etmekten veya onlara azap etmekten senin elinde hiçbir şey yoktur” yahut “Onların işinden veya onların tövbelerinden veya onlara azap etmekten senin için bir pay yoktur” demektir. Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî'den nakledildiğine göre “ev” (أَوْ), “illâ en” (ancak ... olması müstesna) manasındadır. Mana: “Allah'ın onların tövbesini kabul edip senin buna sevinmen yahut onlara azap edip senin de onlardan içinin ferahlaması müstesna, onların işinden senin elinde hiçbir şey yoktur” demektir. Her nasıl olursa olsun, bu söz, Bedir Gazvesi ile ilgili bazı hususların beyan edilmesinin ardından Uhud Gazvesi ile ilgili birtakım meseleleri açıklamak üzere sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır; zira her ikisi de bütün işlerin yalnızca Allah Teâlâ'ya mahsus olduğu esasına dayandığı ve O'ndan başkasından bunun nefyedildiğini bildirdiği için aralarında açık bir tenasüp vardır. İleri sürüldüğü gibi kıssanın tamamının Uhud Gazvesi'ne taalluk etmesi, Allah Teâlâ'nın “İz tekûlü” (إِذْ تَقُولُ) kavlinin “İz gadevte” (إذ غدوت) kavlinden ikinci bir bedel olması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hikâye edilen şeyin Uhud günü gerçekleştiği ve vaat edilen yardımın sabır ve takvâya bağlanmış olup bunu yerine getirmedikleri için vaat edilenin vuku bulmadığı şeklindeki izaha gelince; Kur'an'ın yüce nazmı buna elvermez. Birincisi: Çünkü sabır ve takvâya bağlanan yardım üç bin melekle değil, beş bin melekle olan yardımdır; halbuki o gün tek bir melekle dahi yardım vuku bulmamıştır. İkincisi: Çünkü bu takdirde onların işledikleri cürümleri ve bu sebeple o yüce nimetten mahrum kaldıklarını yüzlerine vurup kınaması gerekirdi; siyak ve sibakın buna delâlet etmemesi, hatta aksine delâlet etmesi karşısında bunun açık olduğunu iddia etmek ise kabul edilemez. Üçüncüsü: Çünkü Allah Teâlâ'nın {وَمَا جَعَلَهُ الله} “Allah bunu yapmadı...” kavlindeki zamiri vaat edilen yardıma döndürmenin hiçbir yolu yoktur, zira o gerçekleşmemiştir; gerçekleşmeyen bir şeyin gaye illeti nasıl beyan edilsin? Keza “Allah Teâlâ o vaadi ancak size bir müjde ve kalplerinize bir itminan olsun diye yaptı, siz ise emredilen sabır ve takvâyı yerine getirmediniz, dolayısıyla vaat edilen şey gerçekleşmedi” manasında vaade döndürmenin de imkânı yoktur. Zira Allah Teâlâ'nın: “Ve ma'n-nasru illâ min ‘indillâhi'l-Azîzi'l-Hakîm” kavli, vaat edilen imdadın gerçekleştiğini, ancak bunun tesirinin yalnızca müjde ve kalbin yatışmasından ibaret olup bunların da hasıl olduğunu, hakiki zaferin ise sadece Allah Teâlâ'nın katından olduğunu açıkça ifade etmektedir. Bu cümlenin, vaat edilen zaferin Allah Teâlâ'ya mahsus olduğu ve sabır ile takvâyı terk ederek O'nun emrine muhalefet eden kimseye yardım etmeyeceği manasında imdadın gerçekleşmediğini pekiştiren bir istînâf kılınması ise Kur'an-ı Kerîm'in benzerlerinden tenzih edilmesi gereken apaçık bir zorlamadır. Kaldı ki bu takdirde Allah Teâlâ'nın: “Li-yaktaa tarafen...” ayeti, “min ‘indillâh” kavlinin taalluk ettiği sübût ve istikrar manasına taalluk edecektir; aradaki bu kadar tafsilat Uhud Gazvesi'ne taalluk ederken bu ayetin {وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ الله بِبَدْرٍ} ayetine bağlanması ise ağaç ile kabuğu arasını ayırmak kabilindendir. Dolayısıyla zaferin mevcudiyetini kesin olarak kabul etmek kaçınılmazdır; zira bir şeyin varlığına terettüp eden hükümlerin tafsilatının,
بصدد بيانِ انتفائِه مما لم يُعهدْ في كلام الناسِ فضلاً عن الكلام المَجيد فالحق الذي لا محيد عنه أن قولَه تعالى إِذْ تَقُولُ ظرفٌ لنصرَكم وأن ما حُكي في أثنائه إلى قوله تعالى خَائِبِينَ متعلقٌ بيومِ بدرٍ قطعاً وما بعده محتملٌ الوجهين المذكورين وقوله تعالى
o şeyin yokluğunu beyan etme makamında verilmesi, yüce kelam şöyle dursun, insanların sözlerinde dahi görülmüş bir şey değildir. Dolayısıyla kaçınılmaz hakikat şudur: Allah Teâlâ'nın {إِذْ تَقُولُ} buyruğu “nasaraküm” fiilinin zarfıdır; bu arada {خَائِبِينَ} kavline kadar hikâye edilen hususlar kesin olarak Bedir gününe taalluk etmektedir; sonrasındaki kısım ise zikredilen iki ihtimale de açıktır. Allah Teâlâ'nın:
{فَإِنَّهُمْ ظالمون} تعليلٌ على كل حال لقوله تعالى أَوْ يُعَذّبَهُمْ مبينٌ لكون ذلك من جهتهم وجزاءٌ لظلمهم
{فَإِنَّهُمْ ظالمون} “çünkü onlar zalimlerdir;” her hâlükârda {أَوْ يُعَذّبَهُمْ} “yahut onlara azap etsin” buyruğunun illetidir; bu azabın onların kendi taraflarından kaynaklandığını ve zulümlerinin bir cezası olduğunu beyan etmektedir.
{ولله ما في السماوات وَمَا فِي الارض} كلامٌ مستأنفٌ سيق لبيان اختصاصِ ملكوتِ كلِّ الكائناتِ به ﷿ إثرَ بيانِ اختصاصِ طرَفٍ من ذلك به سبحانه تقريراً لما سبق وتكملةً له وتقديمُ الجارِّ للقصر وكلمةُ مَا شاملةٌ للعقلاء أيضاً تغليباً أي له مَا فِيهمَا مِنَ الموجوداتِ خلقاً ومُلكاً لا مدخَلَ فيه لأحد أصلاً فله الأمرُ كلُّه
{ولله ما في السماوات وَمَا فِي الارض} “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır;” bunun bir kısmının Allah Subhânehu'ya mahsus olduğunun beyan edilmesinin ardından, bütün kâinatın hükümranlığının (melekûtunun) O'na Azze ve Celle mahsus olduğunu beyan etmek, öncekini pekiştirmek ve tamamlamak üzere sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır. Câr ve mecrûrun öne geçirilmesi hasr (kasr) içindir. “Mâ” (ما) kelimesi tağlîb yoluyla akıl sahiplerini de kapsar; yani yaratma ve mülkiyet bakımından göklerde ve yerde bulunan bütün varlıklar O'nundur, hiçbir kimsenin bunda asla bir dahli yoktur; dolayısıyla bütün emir ve hüküm O'na aittir.
{يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء} أنْ يغفر له مشيئة مبنية على الحكم والمصالح
{يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء} “dilediğini bağışlar;” hikmet ve maslahatlara dayalı bir dileme ile bağışlanmasını dilediği kimseyi [bağışlar]
{وَيُعَذّبُ مَن يَشَاء} أنْ يعذِّبَه بعمله مشيئةً كذلك وإيثارُ كلمة مِنْ في الموضعين لاختصاص المغفرةِ والتعذيبِ بالعقلاء وتقديمُ المغفرة على التعذيب للإيذان بسبق رحمتِه تعالى غضبَه وبأنها من مقتَضيات الذاتِ دونه فإنه من مقتضيات سيئاتِ العُصاة وهذا صريحٌ في نفي وجوبِ التعذيبِ والتقييدُ بالتوبة وعدمِها كالمنافي له
{وَيُعَذّبُ مَن يَشَاء} “dilediğine de azap eder.” Yine aynı şekildeki bir dileme ile ameli sebebiyle azap edilmesini dilediği kimseye [azap eder]. Her iki yerde de “men” (مَنْ) kelimesinin tercih edilmesi, bağışlama ve azabın akıl sahiplerine mahsus olması sebebiyledir. Bağışlamanın azaptan önce zikredilmesi ise Allah Teâlâ'nın rahmetinin gazabını geçtiğini ve rahmetin azap gibi olmayıp Zât'ın gereklerinden olduğunu bildirmek içindir; zira azap, âsilerin kötülüklerinin bir gereğidir. Bu durum, azap etmenin [Allah üzerine] vacip olduğunu nefyetme konusunda açıktır; bunu tövbe edip etmeme şartına bağlamak ise adeta buna aykırıdır.
{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} تذييلٌ مقررٌ لمضمونِ قولِه تعالى يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء مع زيادة وفي تخصيص التذييلِ به دون قرينةٍ من الاعتناء بشأن المغفرةِ والرحمةِ ما لا يخفى
{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Allah Teâlâ'nın: {يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء} “dilediğini bağışlar” kavlinin muhtevasını ziyadesiyle pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Fezlekenin karşılığı [olan azap vasfı] zikredilmeksizin yalnızca bu iki vasfa tahsis edilmesinde, bağışlama ve merhamet şanına gösterilen ihtimamın büyüklüğü gizlenemeyecek kadar açıktır.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَأْكُلُواْ الربا} كلامٌ مبتدأٌ مشتمِلٌ على ما هو مَلاكُ الأمرِ في كل باب لا سيما في باب الجهادِ من التقوى والطاعةِ وما بعدهما من الأمور المذكورةِ على نهج الترغيبِ والترهيبِ جيء به في تضاعيفِ القصةِ مسارعةً إلى إرشاد المخاطَبين إلى ما فيه وإيذاناً بكمالِ وجوبِ المحافظةِ عليه فيمَا هُم فيهِ من الجهاد فإن الأمورَ المذكورةَ فيه مع كونها مناطاً للفوز في الدارين على الإطلاق عُمدةٌ في أمر الجهادِ عليها يدورُ فلكُ النُّصرةِ والغلَبة كيف لا ولو حافظوا على الصبر والتقوى وطاعة الرسول ﷺ لما لقُوا ما لقُوا ولعل إيرادَ النهي عن الربا في أثنائها لِما أن الترغيبَ في الإنفاق في السراء والضراءِ الذي عُمدتُه الإنفاقُ في سبيل الجهادِ متضمنٌ للترغيب في تحصيل المالِ فكان مظِنةَ مبادرة الناس إلى طرق الاكتساب ومن جملتها الربا فنُهوا عن ذلك والمرادُ بأكله أخذُه وإنما عُبر عنه بالأكل لما أنه مُعظم ما يقصَد بالأخذ ولشيوعه في المأكولات مع ما فيه من زيادة تشنيع وقوله ﷿
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَأْكُلُواْ الربا} “Ey iman edenler! Faizi yemeyin;” başta cihad olmak üzere her konuda işin temeli olan takvâ, itaat ve rağbetlendirme ile sakındırma üslubuyla sonrasında zikredilen hususları içeren müstakil bir kelamdır. Kıssanın arasına getirilmesi, muhatapları onda bulunan hayra bir an önce irşat etmek ve içinde bulundukları cihad konusunda buna riayet etmenin son derece gerekli olduğunu bildirmek içindir. Zira burada zikredilen hususlar, mutlak surette iki cihanda kurtuluşa ermenin dayanağı olmakla birlikte, cihad işinde de zafer ve galebenin etrafında döndüğü temel esastır. Nasıl öyle olmasın ki! Şayet onlar sabra, takvâya ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaate riayet etselerdi başlarına gelen şeylerle karşılaşmazlardı. Faizin yasaklanmasının bu kıssa esnasında zikredilmesinin sebebi ise belki de şudur: Temel dayanağı cihad yolunda infak olan darlıkta ve bollukta infak etmeye teşvik, mal kazanmaya teşviki de içermektedir; bu durum insanların kazanç yollarına ve bu meyanda faize yönelmesine zemin hazırlayabileceğinden bundan nehyolunmuşlardır. Faizden maksat onu almaktır; ondan “yeme” diye bahsedilmesi ise, mal edinmekle güdülen en büyük maksadın bu olması, gıdalarda yaygın bulunması ve faiz yiyeni daha şiddetli şekilde kınama manası taşıması sebebiyledir. Allah Azze ve Celle'nin:
{أضعافا مضاعفة} ليس لتقييد النهي به بل لمراعاةِ ما كانوا عليه من العادة توبيخاً لهم بذلك إذ كان الرجلُ يُرْبي إلى أجلٍ فإذا حل قال للمَدين زدْني في المال حتى أزيدك في الأجل فيفعلُ وهكذا عند محلِّ كلِّ أجلٍ فيستغرق بالشيء الطفيفِ مالَه بالكلية ومحلُّه النصبُ عَلى الحاليّةِ من الربا وقرئ مُضَعَّفَةً
{أضعافا مضاعفة} “kat kat katlanmış olarak...” buyruğu, yasağı bu kayıtla sınırlamak için değil, onları bu sebeple azarlamak üzere sürdüregeldikleri âdeti gözetmek içindir. Zira adam belirli bir vadeye kadar faizle borç verir, vade dolduğunda borçluya: “Vadeyi uzatmam karşılığında ana parayı bana artır” derdi, o da bunu yapardı. Her vade sonunda böyle yapılır, neticede borç verenin azıcık bir parası borçlunun bütün malını tüketip yutardı. Bu ifadenin iraptaki yeri, “er-ribâ” kelimesinden hâl olmak üzere mansubdur. “Mudaffa'aten” (مُضَعَّفَةً) şeklinde de okunmuştur.
{واتقوا الله} فيما نهيتم عنه من الأمور التي من جملتها الربا
{واتقوا الله} “Ve Allah'tan korkup sakının;” faizin de aralarında bulunduğu yasaklandığınız hususlarda [Allah'tan sakının]
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} راجين للفلاح
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “tâ ki kurtuluşa eresiniz.” Kurtuluşa ermeyi umarak...
{واتقوا النار التى أُعِدَّتْ للكافرين}
{واتقوا النار التى أُعِدَّتْ للكافرين} “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının.”
بالتحرز عن متابعتهم وتعاطي ما يتعاطَوْنه كان أبو حنيفة رحمه الله تعالى يقول هي أخوفُ آيةٍ في القرآن حيث أوعدَ الله المؤمنين بالنار المُعَدَّة للكافرين إن لم يتّقوه في اجتناب محارمِه
Onlara tâbi olmaktan ve onların işledikleri şeyleri işlemekten sakınarak [o ateşten korunun]. Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ şöyle derdi: “Bu, Kur'an'daki en korkutucu ayettir; zira Allah, haramlarından sakınarak kendisinden korkmadıkları takdirde müminleri kâfirler için hazırlanmış olan ateşle tehdit etmiştir.”
{وَأَطِيعُواْ الله} في كلِّ ما أمركم به ونهاكم عنه
{وَأَطِيعُواْ الله} “Allah'a itaat edin;” size emrettiği ve yasakladığı her hususta [O'na itaat edin]
{والرسول} الذي يبلّغكم أوامرَه ونواهيَه
{والرسول} “ve Peygamber'e de [itaat edin];” O'nun emir ve yasaklarını size tebliğ eden [Peygamber'e]
{لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} راجين لرحمته عقّب الوعيدَ بالوعد ترهيباً عن المخالفة وترغيباً في الطاعة وإيرادُ لَعَلَّ في الموضعين للإشعار بعزة منالِ الفلاحِ والرحمة قال محمد بن اسحق هذه الآيةُ معاتبةٌ للذين عصوا رسول الله ﷺ حين أمرهم بما أمرهم يومَ أحُد
{لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “tâ ki merhamet olunasınız.” O'nun rahmetini umarak... Muhalefetten sakındırmak ve itaate teşvik etmek maksadıyla tehdidin peşinden vaat getirilmiştir. Her iki yerde “le'alle” (لَعَلَّ) lafzına yer verilmesi, kurtuluş ve merhamete nail olmanın zorluğunu hissettirmek içindir. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: “Bu ayet, Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine emrettiği şeyleri emrettiğinde ona isyan eden kimselere bir itaptır (sitemdir).”
{وَسَارِعُواْ} عطفٌ على أطيعوا وقرئ بغير واو على وجه الاستئنافِ أي بادروا وأقبلوا وقرئ سابقوا
{وَسَارِعُواْ} “Ve koşuşun/yarışın;” “etî'û” (أطيعوا) fiiline matuftur. İstînâf yoluyla vavsız olarak [سارعوا] da okunmuştur; yani “acele edin ve yönelin” demektir. “Sâbikû” (سابقوا / yarışın) şeklinde de okunmuştur.
{إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ} أي إلى ما يؤدي إليهما وقيل إلى الإسلام وقيل إلى التوبة وقيل إلى الإخلاص وقيل إلى الجهاد وقيل إلى أداء جميعِ الواجباتِ وتركِ جميعِ المنهيَّاتِ فيدخُل فيها ما مر من الأمور المأمور بها والمنهي عنها دخولاً أولياً وتقديمُ المغفرةِ على الجنةِ لما أنَّ التخليةَ متقدِّمةٌ على التحلية ومِنْ متعلقةٌ بمحذوف وقع صفةً لمغفرة أي كائنةٍ من ربكم والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِ المخاطبينَ لإظهار مزيدِ اللطفِ بهم وقولُه تعالى
{إلى مَغْفِرَةٍ مّن رَّبّكُمْ وَجَنَّةٍ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve bir cennete...” Yani o ikisine ulaştıran şeylere [koşun]. İslâm'a, tövbeye, ihlâsa, cihada veya bütün vacipleri yerine getirip bütün yasakları terk etmeye [koşun] da denilmiştir. Böylece daha önce geçen emredilen ve yasaklanan hususlar buraya öncelikli olarak dahil olur. Mağfiretin cennetten önce zikredilmesi, tahliyenin (arındırmanın/boşaltmanın) tahliyeden (süslemekten/donatmaktan) önce gelmesindendir. [Ayet metnindeki] “min” (مِنْ) harf-i cerri, “mağfiret” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani “Rabbiniz katından olan” demektir. Muhatap zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanının zikredilmesi, onlara yönelik lütfun fazlalığını göstermek içindir. Allah Teâlâ'nın:
{عرضها السماوات والارض} أي كعرضهما صفةٌ لجنةٍ وتخصيصُ العَرْض بالذكر للمبالغة في وصفها بالسِّعة والبسطةِ على طريقة التمثيلِ فإن العَرْضَ في العادة أدنى من الطول وعن ابن عباس ﵄ كسبع سمواتٍ وسبعِ أرضينَ لو وُصل بعضُها ببعض
{عرضها السماوات والارض} “Genişliği gökler ve yer kadar olan...” yani genişliği o ikisinin genişliği gibi olan [cennet] demektir ve cennetin bir sıfatıdır. “Arz”ın (genişliğin) özellikle zikredilmesi, temsil yoluyla onun genişliğini ve ferahlığını nitelemede mübalağa içindir. Çünkü genişlik, âdette uzunluktan daha azdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Birbirine eklenmiş yedi gök ve yedi yer kadardır.”
{أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} في حيِّز الجرِّ على أنه صفةٌ أخرى لجنة أو في محلِّ النَّصبِ على الحالية منها لتخصُّصها بالصفة أي هُيِّئَتْ لهم وفيه دليلٌ على أنَّ الجنةَ مخلوقةٌ الآن وأنها خارجةٌ عن هذا العالم
{أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Müttakiler için hazırlanmıştır.” [Bu cümle] cennet kelimesine diğer bir sıfat olarak cer mahallindedir veya sıfatla tahsis edildiği için ondan hâl olarak nasb mahallindedir; yani “onlar için hazırlanmıştır” demektir. Bunda, cennetin şu anda yaratılmış olduğuna ve bu âlemin dışında bulunduğuna delil vardır.
{الذين يُنفِقُونَ} في محل الجرِّ على أنه نعتٌ للمتقين مادحٌ لهم أو بدلٌ منه أو بيانٌ أو في حيزِ النصبِ أو الرفع على المدح ومفعولُ ينفقون محذوفٌ ليتناولَ كلَّ ما يصلُح للإنفاق أو متروكٌ بالكلية كما في قولك يُعطي ويمنَع
{الذين يُنفِقُونَ} “Onlar ki infak ederler;” Müttakileri öven bir na't (sıfat), bedel yahut beyân olarak cer mahallindedir veya övgü (medih) üzere nasb yahut ref mahallindedir. “Yunfikûn” fiilinin mefulü, infak edilmeye uygun olan her şeyi kapsaması için mahzuftur ya da senin “verir ve engeller” sözünde olduğu gibi bütünüyle terk edilmiştir.
{فِى السَّرَّاء والضراء} في حالتي الرخاءِ والشدة واليُسر والعُسر أو في الأحوال كلِّها إذ الإنسانُ لا يخلو عن مَسَرة أو مضَرَّة أي لا يخلُون في حال ما بإنفاق ما قدَروا عليه من قليل أو كثير
{فِى السَّرَّاء والضراء} “bollukta da darlıkta da...” Bolluk ve şiddet, kolaylık ve zorluk hâllerinde yahut bütün durumlarda; zira insan bir sevinçten veya kederden hâli kalmaz. Yani az veya çok güç yetirebildikleri şeyleri infak etmekten hiçbir durumda geri durmazlar.
{والكاظمين الغيظ} عطفٌ على الموصول والعدولُ إلى صيغة الفاعلِ للدِلالة على الاستمرار وأما الإنفاقُ فحيث كان أمراً متجدداً عبّر عنه بما يفيد الحدوث والتجدد والكظمُ الحبسُ يقال كظَم غيظه أي حبَسه قال المُبرِّدُ تأويلُه أنه كتمه على امتلائه منه يقال كظمتُ السقاءَ إذا ملأتُه وشددتُ عليه أي المُمْسِكين عليه الكافّين عن إمضائه مع القُدرة عليه وعن النبيِّ ﷺ من كظم غيظاً وهو قادرٌ على إنفاذِه ملأ الله قلبه أمناً وإيماناً
{والكاظمين الغيظ} “öfkelerini yutanlar...” İsmi mevsule matuftur. Devamlılık bildirmek için fâil (özne) sîgasına geçilmiştir. İnfaka gelince, o yenilenen bir durum olduğu için meydana geliş ve yenilenme bildiren fiil ile ifade edilmiştir. Kazm (كظم), hapsetmek demektir. “Kazame ğayzahû” (öfkesini yuttu) denilir, yani onu hapsetti. Müberred: “Bunun tevili, öfke ile dolu olmasına rağmen onu gizlemesidir. Kırba doldurulup ağzı bağlandığında 'kazamtü's-sikâ' (كظمتُ السقاءَ) denilir.” demiştir. Yani güçleri yettiği halde öfkelerini içlerinde tutup uygulamaktan alıkoyanlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde öfkesini yutarsa, Allah onun kalbini emniyet ve imanla doldurur.”
{والعافين عن الناس}
{والعافين عن الناس} “ve insanları affedenlerdir.”
١٣٥ - آل عمران
135 - Âl-i İmrân
أي التاركين عقوبةَ من استحق مؤاخذتَه رُوي أنه ينادي منادٍ يومَ القيامة أين الذين كانت أجورُهم على الله تعالى فلا يقوم إلا من عفا وعن النبيِّ ﷺ إن هؤلاءِ في أمتي قليلٌ ألا من عصَم الله وقد كانوا كثيراً في الأمم التي مضت وفي هذين الوصفين إشعارٌ بكمال حُسنِ موقعِ عفوِه ﵊ عن الرماة وتركِ مؤاخذتِهم بما فعلوا مخالفة أمرِه ﵇ وندبٌ له ﵇ إلى ترك ما عزَم عليه من مجازاة المشركين بما فعلوا بحمزة ﵁ حيث قال حين رآه قد مُثِّل به لأمثّلنّ بسبعين مكانك
Yani cezalandırılmayı hak eden kimseyi cezalandırmaktan vazgeçenlerdir. Kıyamet günü bir münadinin: “Ecri Allah Teâlâ'ya ait olanlar nerede?” diye sesleneceği ve affetmiş olanlardan başkasının kalkmayacağı rivayet edilmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de şöyle rivayet edilmiştir: “Allah'ın korudukları müstesna, ümmetim içinde bunlar pek azdır; oysa geçmiş ümmetlerde çok idiler.” Bu iki vasıfta, onun aleyhisselâm okçuları affetmesinin ve emrine muhalefet ederek işledikleri şeyden ötürü onları hesaba çekmeyi terk etmesinin son derece güzel bir davranış olduğuna bir işaret, ayrıca Hamza'ya radıyallâhu anh yaptıklarından dolayı -onun cesedine işkence yapıldığını (müsle) gördüğünde “Senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım” dediği zaman- müşrikleri cezalandırma hususundaki azmini terk etmeye onu aleyhisselâm bir teşvik vardır.
{والله يُحِبُّ المحسنين} اللامُ إما للجنس وهم داخلون فيه دخولاً أولياً وإما للعهد عبّر عنهم بالمحسنين إيذاناً بأن النعوتَ المعدودةَ من باب الإحسانِ الذي هو الإتيانُ بالأعمال على الوجه اللائقِ الذي هو حسنُها الوصفيُّ المستلزِمُ لحسنها الذاتي وقد فسره ﵇ بقولِه أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكنْ تراهُ فإنَّهُ يَرَاكَ والجملةُ تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلَها
{والله يُحِبُّ المحسنين} “Allah iyilik edenleri sever.” [Muhsinin kelimesindeki] elif-lâm takısı ya cins içindir ve onlar da öncelikli olarak buna dâhildirler, yahut ahd içindir; bu sayılan vasıfların ihsan kabilinden olduğunu bildirmek için onlardan “muhsinler” diye bahsedilmiştir. İhsan ise amelleri layık olduğu şekilde yapmaktır ki bu da amellerin zâtî güzelliğini gerektiren vasfî güzelliğidir. Nitekim o aleyhisselâm bunu: “Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; zira sen O'nu görmesen de O seni görmektedir.” sözüyle tefsir etmiştir. Bu cümle, kendisinden öncekinin içeriğini pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir).
{والذين} مرفوعٌ على الابتداء وقيل مجرورٌ معطوفٌ على ما قبله من صفات المتقين وقوله تعالى {والله يُحِبُّ المحسنين} اعتراضٌ بينهما مشيرٌ إلى ما بينهما من التفاوت فإن درجةَ الأولين من التقوى أعلى من درجة هؤلاءِ وحظِّهم اوفى من حظهم أو على نفس المتقين فيكونُ التفاوتُ أكثرَ وأظهرَ
{والذين} “Ve onlar ki...” İbtidâ (özne) olarak merfûdur. Kendisinden önceki müttakilerin sıfatlarına matuf olarak mecrûr olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: {والله يُحِبُّ المحسنين} “Allah iyilik edenleri sever.” buyruğu ise, ikisi arasındaki farka işaret eden bir ara cümledir (itirazdır). Zira birincilerin takvadaki derecesi bunların derecesinden daha yüksek, nasipleri de onların nasibinden daha tamdır; yahut doğrudan müttakiler kelimesine matuftur ki o takdirde aralarındaki fark daha çok ve daha belirgin olur.
{إِذَا فَعَلُواْ فاحشة} أي فَعلةً بالغةً في القُبح كالزنا
{إِذَا فَعَلُواْ فاحشة} “çirkin bir hayâsızlık işledikleri...” yani zina gibi çirkinliği son raddeye varmış bir iş [yaptıkları zaman],
{أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ} بأن أتَوْا ذنباً أيَّ ذنبٍ كان وقيل الفاحشةُ الكبيرةُ وظلمُ النفسِ الصغيرة أو الفاحشةُ ما يتعدّى إلى الغير وظلمُ النفس ما ليس كذلك قيل قال المؤمنون يا رسولَ الله كانت بنو إسرائيلَ أكرمَ على الله تعالى منا كان أحدُهم إذا أذنب أصبحت كفارةُ ذنبِه مكتوبةً على عَتَبة دارِه افعلْ كذا فأنزل الله تعالى هذه الآيةَ وقيل إن نبهانَ التمار أتتْه امرأةٌ حسناءُ تطلُب منه تمراً فقال لها هذا التمرُ ليس بجيد وفي البيت أجودُ منه فذهب بها إلى بيته فضمّها إلى نفسه وقبّلها فقالت له اتق الله فتركها وندِم على ذلك وأتى النبيِّ ﷺ وذكر له ذلك فنزلت وقيل جرى مثلُ هذا بين أنصاري وإمرأة ورجل ثقفي كان بينهما مؤاخاةٌ فندم الأنصاريُّ وحثا على رأسه الترابَ وهام على وجهه وجعل يسيح في الجبال تائباً مستغفِراً ثم أتى النبيِّ ﷺ فنزلت وأياً ما كان فإطلاقُ اللفظِ ينتظم ما فعله الزُناةُ انتظاماً أولياً
{أَوْ ظَلَمُواْ أَنْفُسَهُمْ} “yahut nefislerine zulmettikleri [zaman]...” her ne olursa olsun bir günah işleyerek [nefislerine zulmettikleri zaman]. Fahişenin büyük günah, nefse zulmün ise küçük günah olduğu yahut fahişenin başkasına sirayet eden günah, nefse zulmün ise böyle olmayan günah olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre müminler: “Ey Allah'ın Resûlü! İsrailoğulları Allah Teâlâ katında bizden daha mı değerliydi? Onlardan biri günah işlediğinde günahının kefareti kapısının eşiğine 'Şöyle şöyle yap' diye yazılmış olarak sabahlardı.” dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Denildi ki: Nebhân et-Temmâr'a güzel bir kadın hurma istemek üzere gelmişti; o da kadına: “Bu hurma iyi değil, evde bundan daha iyisi var” dedi. Kadını evine götürüp kendine doğru çekti ve öptü. Kadın ona: “Allah'tan kork!” deyince onu bıraktı ve yaptığına pişman oldu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu anlattı ve bu ayet indi. Denildi ki: Buna benzer bir olay bir Ensârî, bir kadın ve aralarında kardeşlik bağı bulunan Sakîfli bir adam arasında gerçekleşti. Ensârî pişman olup başına toprak saçtı, başını alıp gitti, tövbe edip bağışlanma dileyerek dağlarda dolaşmaya başladı; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve ayet nazil oldu. Her ne olursa olsun, lafzın mutlak oluşu zina edenlerin yaptığını öncelikli olarak kapsamaktadır.
{ذَكَرُواْ الله} تذكّروا حقَّه العظيمَ وجلالَه الموجبَ للخشية والحياء أو وعيدَه أو حُكمَه وعقابَه
{ذَكَرُواْ الله} “Allah'ı anarlar/hatırlarlar...” O'nun yüce hakkını, korku ve hayâyı gerektiren celâlini yahut tehdidini yahut hükmünü ve cezasını hatırlarlar,
{فاستغفروا لِذُنُوبِهِمْ} بالتوبة والندمِ والفاءُ للدَلالة على أن ذكرَه تعالى مستتبعٌ للاستغفار لا محالة
{فاستغفروا لِذُنُوبِهِمْ} “ve günahları için bağışlanma dilerler.” Tövbe ve pişmanlıkla [bağışlanma dilerler]. “Fâ” (فَ) harfi, Allah Teâlâ'yı zikretmenin muhakkak istiğfarı peşinden getirdiğini göstermek içindir.
{وَمَن يَغْفِرُ الذنوب} استفهامٌ إنكاريٌّ والمرادُ بالذنوب جنسُها كما في قولك فلانٌ يلبَس الثيابَ ويركب الخيلَ لا كلُّها حتى يُخِلّ بما هو المقصودُ من استحالة صدورِ مغفرةِ فردٍ منها عن غيره تعالى وقوله تعالى
{وَمَن يَغْفِرُ الذنوب} “Günahları kim bağışlar...” [Bu ifade] inkârî bir istifhamdır. Günahlardan maksat, senin “Falan kimse elbiseler giyer ve atlara biner” sözünde olduğu gibi günah cinsidir; günahların tek bir ferdinin bile Allah Teâlâ'dan başkası tarafından bağışlanmasının imkânsızlığı şeklindeki asıl maksada halel getirecek biçimde bütünü değildir. Allah Teâlâ'nın:
{إِلَاّ الله} بدلٌ من الضَّمير المستكِّنِ في يغفر أي لا يغفرُ جنسَ الذنوبِ أحدٌ إلا الله خلا أن دلالة الإستفهام على الانتفاء أقوى وأبلغُ لإيذانه بأن كلَّ أحدٍ ممن له حظٌّ من الخطاب يعرِف ذلك الانتفاءَ فيسارع إلى الجواب به والمرادُ به وصفُه سبحانه بغاية سَعةِ الرحمةِ وعمومِ المغفرةِ والجملةُ معترضةٌ بين المعطوفين أو
{إِلَاّ الله} “Allah'tan başka?” [buyruğu], “yağfiru”daki müstetir zamirden bedeldir; yani “Günah cinsini Allah'tan başka hiç kimse bağışlayamaz” demektir. Şu kadar var ki, istifhamın nefiy (olumsuzluk) bildirmesi daha kuvvetli ve daha beliğdir; çünkü hitaba muhatap olan herkesin bu olumsuzluğu bildiğini ve hemen bu cevabı vermeye koşacağını hissettirmektedir. Bundan maksat, Sübhânehu'yu rahmetinin son derece genişliği ve bağışlamasının kuşatıcılığı ile nitelemektir. Bu cümle matuf olan iki öge arasında bir ara cümledir (itirazdır) veya
بين الحالِ وصاحبِها لتقرير الاستغفارِ والحث عليه والإشعارِ بالوعد بالقَبول
istiğfarı perçinlemek, ona teşvik etmek ve kabul vaadini hissettirmek üzere hâl ile sâhibü'l-hâl arasındadır.
{وَلَمْ يُصِرُّواْ} عطفٌ على فاستغفروا وتأخيرُه عنه مع تقدم عدمِ الإصرار على الاستغفار رتبةً لإظهار الاعتناءِ بشأن الاستغفارِ واستحقاقِه للمسارعة إليه عَقيبَ ذكرِه تعالى أو حالٌ من فاعلِه أي ولم يُقيموا أو غيرَ مقيمين
{وَلَمْ يُصِرُّواْ} “ve bile bile ısrar etmezler...” “festagferû” (فاستغفروا) fiiline matuftur. Israrcı olmamanın rütbece istiğfardan önce gelmesine rağmen burada ondan sonraya bırakılması, istiğfarın şanına verilen ehemmiyeti ve Allah Teâlâ'nın zikrinin hemen akabinde ona koşulmayı hak ettiğini göstermek içindir; yahut onun fâilinden hâldir; yani “ısrarla devam etmedikleri veya ısrarcı olmadıkları halde” demektir.
{على مَا فَعَلُواْ} أي ما فعلوه من الذنوب فاحشةً كانت أو ظلماً أو على فعلهم روى عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال ما أصرّ من استغفر وإن عاد في اليَّومِ سبعينَ مَرَّة وأنه لا كبيرةَ مع الاستغفار ولا صغيرةَ مع الإصرار
{على مَا فَعَلُواْ} “yaptıklarında...” yani hayâsızlık olsun nefse zulüm olsun işledikleri günahlarda yahut fiillerinde [ısrar etmezler]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Günde yetmiş defa dönse bile istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz.” ve “İstiğfar ile büyük günah kalmaz, ısrar ile de küçük günah [küçük kalmaz].”
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ} حالٌ منْ فاعل يُصِروا أي لم يصيروا على ما فعلوا وهم عالمون بقُبحه والنهيِ عنه والوعيدِ عليه والتقييدُ بذلك لما أنه قد يُعذر من لا يعلم ذلك إذا لم يكن عن تقصير في تحصيل العلم به
{وَهُمْ يَعْلَمُونَ} “ve onlar bilirler.” “yusirrû” (يُصِروا) fiilinin fâilinden hâldir; yani yaptıklarının çirkinliğini, yasaklandığını ve buna yönelik tehdidi bildikleri halde yaptıkları üzerinde ısrar etmediler. Bununla kayıtlanması, ilmi elde etmede bir kusuru bulunmadığı takdirde bunu bilmeyen kimsenin mazur sayılabileceğindendir.
{أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين آخِراً باعتبار اتصافِهم بما مرَّ من الصفات الحميدةِ وما فيه من معنى البُعد للإشعارِ ببُعد منزلتِهم وعلوِّ طبقتِهم في الفضل وهو مبتدأ وقوله تعالى
{أولئك} “İşte onlar...” geçen övgüye değer vasıflarla nitelenmiş olmaları itibarıyla son zikredilenlere bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, fazilette makamlarının uzaklığına ve mertebelerinin yüceliğine dikkat çekmek içindir; mübtedadır (öznedir). Allah Teâlâ'nın:
{جَزَآؤُهُمْ} بدلُ اشتمالٍ منه وقوله تعالى
{جَزَآؤُهُمْ} “onların mükâfatı...” [ifadesi], ondan bedel-i iştimaldir. Allah Teâlâ'nın:
{مَغْفِرَةٌ} خبرٌ له أو جزاؤهم مبتدأٌ ثانٍ ومغفرةٌ خبر له والجملةُ خبرٌ لأولئك وهذه الجملةُ خبر لقوله تعالى والذين إِذَا فَعَلُواْ الخ على الوجه الأولِ وهو الأظهرُ الأنسبُ بنظم المغفرةِ المنبئةِ عن سابقةِ الذنبِ في سلك الجزاءِ إذ على الوجهين الأخريين يكون قولُه تعالى أولئك الخ جملةٌ مستأنَفةٌ مبينةٌ لما قبلها كاشفةً عن حال كلا الفريقين المحسنين والتائبين ولم يُذكَرْ من أوصاف الأولين ما فيه شائبةُ الذنبِ حتى يُذكَرَ في مطلَع الجزاءِ الشاملِ لها المغفرةُ وتخصيصُ الإشارةِ بالآخِرين مع اشتراكهما في حكم إعدادِ الجنةِ لهما تعسُّفٌ ظاهر
{مَغْفِرَةٌ} “bir bağışlanmadır;” onun haberidir (yüklemidir); yahut “cezâühüm” ikinci mübteda, “mağfiretün” onun haberi ve bu cümle de “ülâike”nin haberidir. Bu cümle, ilk veche göre Allah Teâlâ'nın {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ...} buyruğunun haberidir. Bu vecih, geçmişteki bir günahı haber veren mağfiretin mükâfat dizisine dâhil edilmesine en uygun ve en zâhir olanıdır. Zira diğer iki veche göre Allah Teâlâ'nın {أُولَئِكَ...} buyruğu, öncesini açıklayan ve hem muhsinler hem de tövbekârlar olmak üzere her iki grubun durumunu ortaya koyan müstakil bir cümle olur. Oysa birincilerin vasıfları arasında içinde günah şaibesi bulunan hiçbir şey zikredilmemiştir ki, her ikisini de kapsayan mükâfatın başında mağfiret zikredilsin. Her iki grubun cennetin kendileri için hazırlanmış olması hükmünde ortak olmalarına rağmen, işaretin sadece sonrakilere tahsis edilmesi ise açık bir zorlamadır.
{مّن رَّبّهِمُ} متعلقٌ بمحذوفٍ وقع صفةٌ لمغفرةٌ مؤكدةٌ لما أفادَه التنوينُ من الفخامةِ الذاتيةِ بالفخامةِ الإضافيةِ أي كائنة من جهته تعالَى والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِهم للإشعار بعلة الحُكمِ والتشريفِ
{مّن رَّبّهِمُ} “Rablerindendir...” [ifadesi], “mağfiretün” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmekte olup tenvinin ifade ettiği zâtî azameti izafî azametle pekiştirmektedir; yani “O'nun katından olan [bir bağışlanma]” demektir. Onların zamirine izafe edilerek Rubûbiyyet unvanının zikredilmesi, hükmün gerekçesini hissettirmek ve teşrif içindir.
{وجنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} عطفٌ على مغفرة والتنكر المُشعِرُ بكونها أدنى من الجنة مما يؤيد رُجحانَ الوجهِ الأول
{وجنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “ve altından ırmaklar akan cennetlerdir.” [ifadesi], “mağfiretün” kelimesine matuftur. [Cennât kelimesinin] nekire (belirsiz) gelişiyle [daha önce geçen marife] Cennet'ten daha alt derecede olduğuna işaret edilmesi, birinci vechin tercihini destekleyen hususlardandır.
{خالدين فِيهَا} حالٌ مقدرةٌ من الضمير في جزاؤهم لأنه مفعولٌ به في المعنى لأنه في قوة يجزيهم الله جناتٌ خالدين فيها ولا مَساغَ لأنْ يكونَ حالاً من جناتٌ في اللفظ وهي لأصحابها في المعنى إذ لو كان كذلك لبرز الضمير
{خالدين فِيهَا} “Orada ebedî kalıcılar olarak...” “cezâühüm”deki zamirden takdîrî bir hâldir; zira o mana bakımından mef'ûlün bihtir. Çünkü “Allah onları orada ebedî kalıcılar olarak cennetlerle mükâfatlandırır” manasındadır. Lafızda “cennât” kelimesinden hâl olup manada onun sahiplerine ait olması ise mümkün değildir; zira öyle olsaydı zamirin açıkça (bâriz) gelmesi gerekirdi.
{وَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} المخصوصُ بالمدح محذوفٌ أي ونعم أجرُ العاملين ذلك أي ما ذكر من المغفرة والجناتِ والتعبيرُ عنهما بالأجر المشعرِ بأنهما يُستحقان بمقابلة العمل وإن كان بطريق التفضُّل لمزيد الترغيبِ في الطاعات والزجرِ عن المعاصي والجملةُ تذييلٌ مختصٌّ بالتائبين حسبَ اختصاصِ التذييلِ السابق بالأولين وناهيك مضمونها دليلا على مابين الفريقين من التفاوت النيِّرِ والتبايبن البيِّن شتانَ بين المحسنين الفائزين بمحبة الله ﷿ وبيّن العاملين الحائزين لأُجرتهم وعمالتِهم
{وَنِعْمَ أَجْرُ العاملين} “Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!” Medhe mahsus olan öge mahzuftur; yani “Çalışanların mükâfatı işte budur” demektir, yani zikredilen mağfiret ve cennetlerdir. Gerçi lütuf yoluyla olsa da amelin karşılığı olarak hak edildiklerini hissettiren “ecir/mükâfat” lafzıyla o ikisinin ifade edilmesi, taatlere daha çok teşvik etmek ve günahlardan daha çok sakındırmak içindir. Önceki fezlekenin (tezyîlin) ilk zikredilenlere has olması gibi bu cümle de tövbe edenlere has bir fezlekedir. İki zümre arasındaki açık fark ve bariz ayrılığa bu cümlenin içeriği delil olarak sana yeter: Allah Azze ve Celle'nin sevgisine nail olan muhsinler nerede, sadece ücretlerini ve amellerinin karşılığını alan amel sahipleri nerede!
{قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} رجوعٌ إلى تفصيل بقيةِ القصةِ بعد تمهيدِ مبادئ الرشدِ والصلاح وترتيبِ مقدماتِ الفوز والفلاح
{قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ} “Sizden önce nice sünnetler (kanunlar ve uygulamalar) gelip geçmiştir.” Doğruluk ve ıslah ilkeleri hazırlandıktan, kurtuluş ve felah mukaddimeleri tertip edildikten sonra kıssanın kalanının tafsilatına dönüştür.
والخلو المضى والسنن والوقائع وقيل الأممُ والظرفُ إما متعلقٌ بخلَتْ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من سننٌ أي قد مضت من قبل زمانِكم أو كائنةً من قبلكم وقائعُ سنها الله تعالى في الأمم المكذِّبة كما في قوله تعالى وَقُتّلُواْ تَقْتِيلاً سُنَّةَ الله فِى الذين خَلَوْاْ الخ والفاءُ في قوله تعالى
Huluv (الخلو), geçip gitmektir. Sünen (السنن) ise hadiseler, olaylardır; ümmetler olduğu da söylenmiştir. Zarf ya “halet” fiiline taalluk etmektedir ya da “sünenün” kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani “Sizin zamanınızdan önce veya sizden önce var olan, Allah Teâlâ'nın yalanlayan ümmetlerde tatbik ettiği kanunlar/olaylar geçmiştir”, nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا * سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا...} buyruğunda da böyledir. Allah Teâlâ'nın:
{فَسِيرُواْ فِى الأرض فانظروا كَيْفَ كَانَ عاقبة المكذبين} للدِلالة على سببية خلوِّها للسير والنظر أو للأمر بهما وقيل المعنى على الشرط أي إنْ شككتم فسيروا الخ وكيف خبرٌ مقدمٌ لكان معلقٌ لفعلِ النظرِ والجملةُ في محل النصب بعد نزع الخافض لأن الأصلَ استعمالُه بالجار
{فَسِيرُواْ فِى الأرض فانظروا كَيْفَ كَانَ عاقبة المكذبين} “Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bakın!” buyruğundaki “fâ” (فَ) harfi, bu sünnetlerin geçip gitmiş olmasının gezmeye ve ibretle bakmaya yahut o ikisinin emredilmesine sebep olduğunu göstermek içindir. Anlamın şart üzere olduğu da söylenmiştir; yani “Eğer şüphe ediyorsanız gezin...” demektir. “Keyfe” (كيف), “kâne”nin öne geçmiş haberi olup “nazar” (bakma) fiilini ta'lîk etmiştir (amelden alıkoymuştur). Cümle ise cer edatının düşürülmesinden (nez'u'l-hâfız) sonra nasb mahallindedir; çünkü asıl olan bu fiilin harf-i cer ile kullanılmasıdır.