Binûn

Âl-i İmrân — 8. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{كذلك} إشارةٌ إلى مصدرِ الفعل الذي بعده وما فيه من معنى البعد بعلو درجة المُشَارِ إليهِ وبُعدِ منزلتِه في الفضل وكمالِ تميُّزِه به عما عداه وانتظامِه بسببه في سلك الأمور المشاهدة والكاف مُقحَمَةٌ لتأكيد ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحلُّها النصبُ على أنَّها صفةٌ لمصدر محذوف أي مثلَ ذلك التبيينِ الواضحِ

{كذلك} “İşte böylece”; kendisinden sonraki fiilin masdarına işarettir. Bundaki uzaklık manası, işaret edilen şeyin mertebesinin yüceliğini, faziletteki makamının yüksekliğini, bununla diğerlerinden tam anlamıyla ayrılıp seçildiğini ve bu sayede gözle görülen şeyler mertebesine girdiğini bildirmektedir. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği yüceliği pekiştirmek için getirilmiş zait bir harftir. İrabtaki yeri ise mahzuf bir masdarın sıfatı olmak üzere mansubdur; yani “işte böylesine apaçık bir beyan ile” demektir.

{يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} أي دلائلَه

{يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} “Allah size ayetlerini açıklıyor”; yani delillerini [açıklıyor],

{لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} طلباً لثباتكم على الهدى وازديادِكم فيه

{لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “umulur ki doğru yolu bulursunuz.” Hidayet üzere sebat etmenizi ve hidayetinizi artırmanızı temin etmek için.

{وَلْتَكُن مّنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الخير} أمرهم الله سبحانه بتكميل الغير وإرشادِه إثرَ أمرِهم بتكميل النفس وتهذيبِها بما قبله من الأوامر والنواهي تثبيتاً للكل على مراعاة ما فيها من الأحكامِ بأن يقومَ بعضُهم بمواجبها ويحافظَ على حقوقها وحدودِها ويذكرَها الناسَ كافةً ويردَعَهم عن الإخلال بها والجمهورُ على إسكان لام الأمر وقرئ بكسرها على الأصل وهو من كان التامة ومِنْ تبعيضيةٌ متعلقةٌ بالأمر أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الفاعل وهو أُمَّةٍ ويدْعون صفتُها أي لِتوجَدْ منكم أمةٌ داعيةٌ إلى الخير والأمة هي الجماعة التي يؤُمُّها فِرَقُ الناسِ أي يقصدنها ويقتدون بها أو من الناقصة وأمةٌ اسمُها ويدْعون خبرُها أي لتكن منكم أمةٌ داعين إلى الخير وأياً ما كان فتوجيهُ الخطابِ إلى الكل مع إسناد الدعوةِ إلى البعض لتحقيق معنى فرضيّتِها على الكفاية وأنها واجبةٌ على الكل لكن بحيث إنْ أقامها البعضُ سقطت عن الباقين ولو أخل بها الكلُّ أثِموا جميعاً لا بحيث يتحتّم على الكل إقامتها على ما ينبئ عنه قولُه ﷿ وَمَا كَانَ المؤمنون لِيَنفِرُواْ كَافَّةً الآية ولأنها من عظائم الأمورِ وعزائمِها التي لايتولاها إلا العلماءُ بأحكامه تعالى ومراتبِ الاحتساب وكيفية إقامتِها فإن من لايعلمها يوشِكُ أن يأمرَ بمنكر وينهى عن معروف ويُغلِظَ في مقام اللينِ ويُلينَ في مقام الغِلْظة وينكِرَ على من لا يزيده الإنكارُ إلا التماديَ والإصرارَ وقيل مِنْ بيانية كما في قوله تعالى {وَعَدَ الله الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ مِنْهُم} الآية والأمرُ من كان الناقصة والمعنى كونوا أمة يدعون الآية كقوله تعالى {كُنتُمْ خير أمة أخرجت للناس} الآية ولا يقتضي ذلك كونَ الدعوةِ فرضَ عينٍ فإن الجهادَ من فروض الكفاية مع ثبوته بالخطابات العامة والدعاءُ إلى الخير عبارةٌ عن الدعاء إلى ما فيه صلاحٌ دينيٌّ أو دنيويٌّ فعطفُ الأمرِ بالمعروف والنهْيِ عن المنكر عليه بقوله تعالى

{وَلْتَكُن مّنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الخير} “İçinizden hayra çağıran bir topluluk bulunsun.” Allah Teâlâ, önceki emir ve yasaklarla nefsi olgunlaştırma ve terbiye etmeyi emrettikten hemen sonra, başkalarını olgunlaştırmayı ve onlara rehberlik etmeyi emretmiştir. Bu, herkesin o emir ve yasaklardaki hükümlere riayet etmesini pekiştirmek içindir; öyle ki bir kısmı bu hükümlerin gereğini yerine getirip haklarını ve sınırlarını korusun, bütün insanlara bunları hatırlatsın ve onları bunlara aykırı davranmaktan menetsin. Cumhur kıraatinde emir lâm'ı sükûn ile okunmuştur; aslı üzere kesre ile de okunmuştur. Buradaki kâne tam (tâmme) fiildir; {مِنْ} edatı ise teb'îziyye (kısmîlik bildiren) olup emir fiiline yahut fâilden —ki o da {أُمَّةٌ} kelimesidir— hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; {يَدْعُونَ} cümlesi ise onun sıfatıdır. Yani içinizden hayra davet eden bir topluluk meydana gelsin demektir. Ümmet; insan fırkalarının yöneldiği (kastettiği) ve kendisine uyduğu topluluktur. Yahut kâne nakıs (nâkısa) fiildir; {أُمَّةٌ} onun ismi, {يَدْعُونَ} ise haberidir; yani içinizden bir topluluk hayra davet edici olsunlar demektir. Her iki durumda da hitabın bütüne yöneltilip davet işinin bir kısma isnat edilmesi, bunun farz-ı kifâye olma vasfını gerçekleştirmek içindir. Yani bu görev herkese vaciptir; ancak bir kısmı bunu yerine getirirse diğerlerinden sakıt olur, hepsi terk ederse hepsi günahkâr olur. Yoksa Yüce Allah'ın: “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları doğru olmaz...” ayetinin bildirdiği üzere, herkesin bunu bizzat yerine getirmesi zorunlu kılınmış değildir. Zira bu görev; ancak Allah Teâlâ'nın hükümlerini, hisbe (iyiliği emredip kötülükten menetme) derecelerini ve bunun nasıl uygulanacağını bilen âlimlerin üstlenebileceği büyük ve azim işlerdendir. Çünkü bunları bilmeyen kimsenin münkeri emredip mârufu yasaklaması, yumuşak davranılacak yerde sertleşip sert davranılacak yerde yumuşaması ve inkârın (müdahalenin) kendisinde sadece azgınlığı ve ısrarı artıracağı kimseye müdahale etmesi muhtemeldir. Bir görüşe göre {مِنْ} edatı, Yüce Allah'ın: {وَعَدَ الله الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ مِنْهُم} ayetinde olduğu gibi beyaniyye (açıklama bildiren) edattır ve emir nakıs kâneden gelmektedir; anlamı ise Yüce Allah'ın: {كُنتُمْ خير أمة أخرجت للناس} ayeti gibi “Hayra davet eden bir topluluk olun” demektir. Bu durum, davetin farz-ı ayn olmasını gerektirmez; nitekim cihad da genel hitaplarla sabit olmasına rağmen farz-ı kifâyedir. Hayra davet etmek; dinî yahut dünyevî bakımdan maslahat bulunan şeylere davet etmekten ibarettir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:

{وَيَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكرِ} مع اندراجهما فيه من باب عطف الخاصِّ على العام لإظهار فضلهما وإنافتهما على سائر الخيراتِ كعطف جبريلَ وميكالَ على الملائكةِ ﵈ وحذْفُ المفعولِ الصريحِ من الأفعال الثلاثة إما للإيذان بظهوره أي يدْعون الناسَ ويأمُرونهم وينهَوُنهم

{وَيَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكرِ} “iyiliği emredip kötülükten menetsinler”; bu iki vazifenin hayra davet kapsamına girmesine rağmen ona atfedilmesi, Cebrail ve Mikail'in meleklere aleyhisselâm atfedilmesi gibi, onların faziletini ve diğer hayır türlerine üstünlüğünü ortaya koymak için yapılan hâssın âmma atfı kabilindendir. Her üç fiilden sarîh mef'ûlün hazfedilmesi; ya aşikâr olduğunu bildirmek içindir —yani insanları davet ederler, onlara emrederler ve onları menederler demektir—,

١٠٥ - آل عمران

105 - Âl-i İmrân

وإما للقصد إلى إيجاد نفسِ الفعل كما في قولك فلانٌ يُعطِي ويمنعُ أيْ يفعلون الدعاءَ إلى الخير والأمرَ بالمعروف والنهي عن المنكر

ya da senin “filan verir ve engeller” sözünde olduğu gibi bizzat fiilin kendisinin meydana getirilmesini kastetmek içindir; yani onlar hayra daveti, iyiliği emretmeyi ve kötülükten menetmeyi icra ederler.

{وَأُوْلئِكَ} إشارةٌ إلى الأمة المذكورة باعتبار اتصافِهم بما ذُكر من النعوتِ الفاضلةِ وكمالِ تميُّزِهم بذلك عمنْ عداهم وانتظامِهم بسببه في سلك الأمور المشاهدة وما فيه من معنى البعد للإشعار بعلو طبقتِهم وبُعدِ منزلتِهم في الفضلِ والإفرادُ في كاف الخطابِ إما لأن المخاطَب كلُّ من يصلُح للخطاب وإما لأن التعيينَ غيرُ مقصودٍ أي أولئك الموصوفون بتلك الصفاتِ الكاملة

{وَأُوْلئِكَ} “İşte onlar”; zikredilen o topluluğa, anılan üstün vasıflarla nitelenmiş olmaları, bununla başkalarından tam olarak ayrılıp seçilmeleri ve bu sayede gözle görülen şeyler sırasına girmeleri hasebiyle yapılan bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki derecelerinin yüksekliğini hissettirmek içindir. Hitap kâf'ının tekil olması ise ya muhatabın hitaba elverişli olan herkes olmasından ya da muayyen birinin kastedilmemiş olmasındandır; yani işte o kâmil sıfatlarla vasıflananlar,

{هُمُ المفلحون} أي هم الأخصاء بكمال الفلاحِ وهم ضميرُ فصلٍ يفصِلُ بين الخبر والصفةِ ويؤكد النسبةَ ويفيد اختصاصَ المسندِ بالمسند إليه أو مبتدأٌ خبرُه المفلحون والجملةُ خبرٌ لأولئك وتعريفُ المفلحون إما للعهد أو للإشارة إلى ما يعرِفُه كلُّ أحد من حقيقة المفلحين روي عن رسول الله ﷺ أنه سُئل عن خير الناسِ فقال آمَرُهم بالمعروف وأنهاهم عن المنكر وأتقاهم الله وأوصلُهم للرحم وعنه ﵇ من أمر بالمعرف ونهى عن المنكر فهو خليفةُ الله في أرضه وخليفةُ رسولِه وخليفةُ كتابِه وعنه ﵇ والذي نفسى بيده لتأ بالمعروفِ ولتنهَوُنَّ عن المُنْكَرِ أو لَيُوشِكَنَّ الله أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُم عَذَاباً من عنده ثم لتَدْعُنَّه فلا يُستجاب لكم وعَنْ عليَ ﵁ أفضلُ الجهادِ الأمرُ بالمعروف والنهيُ عن المنكر ومن شنَأَ الفاسقين وغضِب لله غضِبَ الله له والأمرُ بالمعروف في الوجوب والندبِ تابعٌ للمأمور به وأما النهيُ عن المنكر فواجبٌ كلُّه فإن جميعَ ما أنكره الشرعُ حرامٌ والعاصي يجب عليه النهيُ عما ارتكبه إذ يجب عليه تركُه وإنكارُه فلا يسقط بترك أحدهما وجوب شئ منهما والتوبيخُ في قوله تعالى أَتَأْمُرُونَ الناس بالبر وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ إنما هو على نسيان أنفسِهم لا على أمرهم بالبر وعن السلف مُروا بالخير وإن لم تفعلوا

{هُمُ المفلحون} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Yani tam anlamıyla kurtuluşa ermek sadece onlara mahsustur. {هُمُ} lafzı haber ile sıfatı birbirinden ayıran, nispeti pekiştiren ve müsnedin müsnedün ileyhe has olduğunu ifade eden bir fasıl zamiridir; yahut mübtedadır, haberi {المفلحون} kelimesidir ve bu cümle {أُوْلئِكَ} lafzının haberidir. {المفلحون} kelimesinin marife olması ya ahd içindir ya da herkesin bildiği kurtuluşa erenlerin hakikatine işaret etmek içindir. Resûlullah'tan ﷺ rivayet edildiğine göre kendisine insanların en hayırlısı sorulmuş, o da: “Onların iyiliği en çok emreden, kötülükten en çok sakındıran, Allah'tan en çok sakınan ve sıla-i rahmi en çok gözetenidir” buyurmuştur. Yine ondan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: “Kim iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsa, o yeryüzünde Allah'ın halifesi, Resûlü'nün halifesi ve Kitab'ının halifesidir.” Yine ondan aleyhisselâm: “Nefsim elinde olan [Allah'a] yemin ederim ki, ya iyiliği emreder kötülükten menedersiniz ya da Allah katından üzerinize bir azap göndermesi yakındır; sonra O'na dua edersiniz de dualarınız kabul olunmaz” rivayet edilmiştir. Ali'den radıyallâhu anh: “Cihadın en faziletlisi iyiliği emretmek ve kötülükten menetmektir. Kim fâsıklara buğzeder ve Allah için öfkelenirse, Allah da onun lehine öfkelenir” rivayeti nakledilmiştir. İyiliği emretmek vacip ve mendup olma hususunda emredilen şeye tâbidir; kötülükten menetmeye gelince, onun tamamı vaciptir; zira şeriatın hoş görmediği her şey haramdır. Günahkâr kimsenin işlediği günahtan başkalarını menetmesi de vaciptir; zira o günahı hem terk etmesi hem de reddetmesi üzerine vaciptir; binaenaleyh birini terk etmekle diğerinin vacipliği düşmez. Yüce Allah'ın: “İnsanlara iyiliği emredip de kendinizi unutuyor musunuz?” buyruğundaki azarlama, kendilerini unuttukları içindir, insanlara iyiliği emrettikleri için değildir. Selef-i sâlihînden: “Kendiniz yapmasanız bile hayrı emredin” sözü nakledilmiştir.

{وَلَا تَكُونُواْ كالذين تَفَرَّقُواْ} هم أهلُ الكتابين حيث تفرقت اليهودُ فِرَقاً والنصارى فِرَقاً

{وَلَا تَكُونُواْ كالذين تَفَرَّقُواْ} “Bölünüp parçalananlar gibi olmayın”; onlar iki kitap ehlidir; nitekim Yahudiler fırkalara, Hristiyanlar da fırkalara bölünmüşlerdir.

{واختلفوا} باستخراج التأويلاتِ الزائغةِ وكتمِ الآياتِ الناطقةِ وتحريفِها بما أخلدوا إليه من حُطام الدُّنيا الدنيئةِ

{واختلفوا} “ve ihtilafa düşenler [gibi olmayın]”; sapkın tevillere saparak, apaçık ayetleri gizleyip tahrif ederek ve peşine düştükleri değersiz dünya metaı uğruna [ihtilafa düşenler gibi].

{مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ البينات} أي الآياتُ الواضحةُ المبينة للحق الموجبة للاتفاق عليه واتحادِ الكلمة فالنهيُ متوجهٌ إلى المتصدِّين للدعوة أصالةً وإلى أعقابهم تَبَعاً ويجوز تعميمُ الموصولِ للمختلِفين من الأمم السالفةِ المشار إليهم بقوله ﷿ {وَمَا اختلف فِيهِ إِلَاّ الذين أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} وقيل هم المبتدِعة من هذه الأمة وقيل هم الحرَورية وعلى كل تقدير فالمنهيُّ عنه إنما هو الاختلافُ في الأصول دون الفروعِ إلا أن يكون مخالفاً للنصوص البيِّنة أو الإجماعِ لقوله ﵊ اختلافُ أمتي رحمةٌ وقولِه ﵇ من اجتهد فأصاب فله أجرانِ ومن أخطأ فله أجرٌ واحدٌ وَأُوْلئِكَ إشارةٌ إلى المذكورين باعتبار اتصافِهم بما في حِّيزِ الصلة وهو مبتدأٌ وقولُه تعالى

{مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ البينات} “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra.” Yani hakkı açıklayan, onun üzerinde ittifak etmeyi ve birlik olmayı gerektiren apaçık ayetler geldikten sonra. Bu yasak, asıl itibarıyla daveti üstlenenlere, tebean da onların peşinden gelenlere yöneliktir. İsmi mevsulü, Yüce Allah'ın: {وَمَا اختلف فِيهِ إِلَاّ الذين أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ البينات} buyruğunda işaret edilen geçmiş ümmetlerin ihtilaf edenlerine genelleştirmek de mümkündür. Denildi ki onlar bu ümmetin bidatçileridir; yine denildi ki onlar Harûriyye'dir (Hâricîler). Her hâlükârda yasaklanan şey, açık nasslara yahut icmaya aykırı olmadıkça, fürûdaki ihtilaflar değil usûldeki ihtilaflardır; zira Peygamber aleyhisselâm: “Ümmetimin ihtilafı rahmettir” ve: “İçtihat edip isabet edene iki ecir, hata edene ise bir ecir vardır” buyurmuştur. {وَأُوْلئِكَ} lafzı, sıla cümlesindeki vasıflarla nitelenmiş olmaları hasebiyle anılan kimselere işarettir ve mübtedadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{لَهُمْ} خبرُه وقوله تعالى

{لَهُمْ} “onlar için vardır”; onun haberidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{عَذَابٌ عظِيمٌ} مرتفع بالظرف على الفاعليةِ لاعتمادِه على المبتدأ أو مبتدأٌ والظرفُ خبرُه والجملةُ خبرٌ للمبتدأ الأول وفيه من التأكيد والمبالغةِ في وعيد المتفرِّقين والتشديدِ في تهديد المشبهين بهم مالا يخفى

{عَذَابٌ عظِيمٌ} “büyük bir azap.” Mübtedaya dayandığı için zarf ile fâil olarak merfûdur; yahut [kendi başına] mübtedadır, zarf onun haberidir ve bu cümle birinci mübtedanın haberidir. Bunda fırkalara bölünenlerin tehdit edilmesindeki tekit ve mübalağa ile onlara benzeyenlerin korkutulmasındaki şiddet gizlenemeyecek kadar açıktır.

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ} أي وجوه كثيرة تبياضُّ

{يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ} “O gün birtakım yüzler ağarır”; yani birçok yüz bembeyaz olur,

{وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} كثيرة وقرئ تسْوادُّ وعن عطاءٍ تبيضُّ وجوهُ المهاجرين والأنصارِ وتسْوَدّ وجوهُ بني قرَيظةَ والنَّضير ويومَ منصوبٌ على أنه ظرفٌ للاستقرار في لهم أي لثبوت العذابِ العظيمِ لهم أو على أنَّه مفعولٌ لمضمر خوطب به المؤمنون تحذيراً لهم عن عاقبة التفريق بعد مجئ البيناتِ وترغيباً في الاتفاق على التمسك بالدين أي اذكُروا يوم تبيض الخ وبياضُ الوجهِ وسوادُه كنايتان عن ظهور بهجةِ السرورِ وكآبةِ الخوفِ فيه وقيل يوسَمُ أهلُ الحقِّ ببياض الوجهِ والصحيفةِ وإشراقِ البَشرَة وسعْيِ النورِ بين يديه وبيمينه وأهلُ الباطلِ بأضداد ذلك

{وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ} “birtakım yüzler de kararır.” Birçok [yüz kararır]. Tesvâddü (تسوادُّ) şeklinde de okunmuştur. Atâ'dan rivayet edildiğine göre: “Muhacirler ile Ensar'ın yüzleri ağarır, Kurayza ve Nadîroğulları'nın yüzleri ise kararır.” {يَوْمَ} lafzı, {لَهُمْ} ifadesindeki istikrarın zarfı olmak üzere mansubdur; yani o büyük azap o gün onlar için sabit olur demektir. Yahut apaçık deliller geldikten sonra parçalanmanın akıbetinden sakındırmak ve dine sarılmada ittifak etmeye teşvik etmek maksadıyla müminlere yöneltilen gizli bir fiilin mef'ûlüdür; yani yüzlerin ağaracağı günü hatırlayın demektir... Yüzün ağarması ve kararması, yüzde sevinç neşesinin yahut korku hüznünün belirmesinden kinayedir. Denildi ki: Hak ehli yüzün ve amel defterinin beyazlığıyla, tenin parlaklığıyla ve nurun önlerinde ve sağlarında koşmasıyla; bâtıl ehli ise bunların zıtlarıyla damgalanır.

{فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} تفصيلٌ لأحوال الفريقين بعد الإشارةِ إليها إجمالاً وتقديمُ بيانِ هؤلاءِ لما أن المَقام مقامُ التحذيرِ عن التشبه بهم مع ما فيه من الجمع بين الإجمال والتفصيلِ والإفضاءِ إلى ختم الكلامِ بحسن حال المؤمنين كما بدئ بذلك عند الإجمالِ

{فَأَمَّا الذين اسودت وُجُوهُهُمْ} “Yüzleri kararanlara gelince”; iki fırkanın durumlarına mücmel olarak işaret edildikten sonra yapılan bir tafsilattır. Bunların beyanının öne alınması, makamın onlara benzemekten sakındırma makamı olmasından ileri gelmektedir; bunda ayrıca icmal ile tafsili cem etme ve söze —tıpkı icmalde başlandığı gibi— müminlerin güzel hâliyle son verme inceliği de vardır.

{أَكْفَرْتُمْ بَعْدَ إيمانكم} على إرادةِ القولِ أيْ فيقال لهم ذلك والهمزةُ للتوبيخ والتعجيبِ من حالهم والظاهرُ أنهم أهلُ الكتابين وكفرُهم بعد إيمانِهم كفرُهم برسولِ الله ﷺ بعد إيمانِ أسلافِهم أو إيمانِ أنفسِهم به قبلَ مبعثِه ﵊ أو جميعُ الكفرة حيث كفروا بعد ما أقروا بالتوحيد يومَ الميثاقِ أو بعد ما تمكنوا من الإيمان بالنظر الصحيحِ والدلائلِ الواضحة والآيات البنية وقيل المرتدون وقيل أهلُ البدعِ والأهواءِ والفاء في قوله عز وعلا

{أَكْفَرْتُمْ بَعْدَ إيمانكم} “İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz?” Sözün takdiri gözetilerek [gelmiştir]; yani “onlara böyle denilir”. Hemze kınama ve onların hâlini hayretle karşılama içindir. Zahir olan odur ki onlar iki kitap ehlidir; imanlarından sonra inkâr etmeleri ise geçmişlerinin yahut bizzat kendilerinin Resûlullah'a ﷺ peygamber olarak gönderilmesinden aleyhisselâm önce iman ettikten sonra onu inkâr etmeleridir. Yahut bu kimseler, mîsâk gününde tevhidi ikrar ettikten sonra veya sıhhatli düşünme, açık deliller ve beyan edici ayetler yoluyla imana imkân bulduktan sonra inkâr eden bütün kâfirlerdir. Denildi ki onlar dinden dönen mürtedlerdir; yine denildi ki bidat ve heva ehlidir. Yüce ve Mukaddes Allah'ın şu buyruğundaki fâ harfi:

{فَذُوقُواْ العذاب} أي العذابَ المعهودَ الموصوف بالعظم الدلالة على أن الأمرَ بذَوْق العذابِ على طريق الإهانةِ مترتبٌ على كفرهم المذكورِ كما أن قولَه تعالى

{فَذُوقُواْ العذاب} “O hâlde tadın azabı!” Yani büyüklükle vasıflanan o bilinen azabı [tadın]. Bu, bir aşağılama tarzında azabı tatma emrinin, anılan küfürlerinin bir neticesi olduğuna delalet eder. Nitekim Yüce Allah'ın:

{بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} صريحٌ في أن نفسَ الذوْقِ معلَّلٌ بذلك والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على استمرار كفرِهم أو على مُضيِّه في الدنيا

{بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “inkâr edip durmanız sebebiyle.” buyruğu, bizzat azabı tatmanın bu sebeple gerekçelendirildiğinde açıktır. Geçmiş ve gelecek zaman sîgalarının bir arada kullanılması, küfürlerinin sürekliliğine yahut onun dünyada gerçekleşip geçtiğine delalet etmek içindir.

{وَأَمَّا الذين ابيضت وُجُوهُهُمْ فَفِى رَحْمَةِ الله} أعني الجنةَ والنعيمَ المخلِّدَ عُبِّر عنها بالرحمة تنبيهاً على أن المؤمنَ وإن استغرق عمرَه في طاعة الله تعالى فإنه لا يدخُل الجنةَ إلا برحمته تعالى وقرئ ابياضت كما قرئ اسوادَّتْ

{وَأَمَّا الذين ابيضت وُجُوهُهُمْ فَفِى رَحْمَةِ الله} “Yüzleri ağaranlara gelince, onlar Allah'ın rahmeti içindedirler”; yani cennette ve ebedî nimet içindedirler. Müminin ömrünü Allah Teâlâ'ya itaatle geçirse bile cennete ancak O'nun rahmetiyle girebileceğine dikkat çekmek için cennet rahmet kelimesiyle ifade edilmiştir. Tıpkı isvâddet okunduğu gibi ibyâddat (ابياضت) şeklinde de okunmuştur.

{هُمْ فِيهَا خالدون} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ من السياق كأنه قيل كيف يكونون فيها فقيل هُمْ فِيهَا خالدون لا يظعَنون عنها ولا يموتون وتقديمُ الظرفِ للمحافظة على رءوس الآي

{هُمْ فِيهَا خالدون} “onlar orada ebedî kalacaklardır.” Sözün akışından doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâf cümlesidir; sanki “orada nasıl bulunacaklar?” denilmiş, buna karşılık “onlar orada ebedî kalacaklardır, oradan göç etmeyecek ve ölmeyeceklerdir” denilmiştir. Zarfın öne alınması ayet sonlarındaki uyumu (fâsıla) korumak içindir.

{تِلْكَ} إشارةٌ إلى الآيات المشتملةِ على تنعيم الأبرارِ وتعذيبِ الكفارِ ومعنى البُعدِ للإيذان بعلو شأنِها وسُمّو مكانِها في الشرف وهو مبتدأُ وقولُه تعالى

{تِلْكَ} “İşte bunlar”; iyi kimselere nimet verilmesini ve kâfirlere azap edilmesini içeren ayetlere işarettir. Uzaklık manası, o ayetlerin şanının yüceliğini ve şerefteki makamlarının yüksekliğini bildirmek içindir. Bu kelime mübtedadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{آيات الله} خبرُه وقوله تعالى

{آيات الله} “Allah'ın ayetleridir”; onun haberidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{نَتْلُوهَا} جملةٌ حالية من الآيات والعاملُ فيها معنى الإشارةِ أو هي الخبرُ وآياتُ الله بدلٌ من اسمِ الإشارةِ والالتفاتُ إلى التكلم

{نَتْلُوهَا} “onları okuyoruz”; ayetler lafzından hâl olan bir cümledir ve oradaki âmil işaret manasıdır; yahut haberdir ve {آيات الله} lafzı işaret isminden bedeldir. Okuma fiilinin Cebrail'in aleyhisselâm diliyle olmasına rağmen,

بنون العظمةِ مع كون التلاوةِ على لسانِ جبريلَ ﵇ لإبراز كمالِ العناية بالتلاوة وقرئ يتلوها على إسنادِ الفعلِ إلى ضميره تعالى وقوله تعالى

azamet nûn'u ile mütekellim sîgasına iltifat edilmesi, bu tilavete gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Fiilin Allah Teâlâ'nın zamirine isnat edilmesiyle yetlûhâ (يتلوها) şeklinde de okunmuştur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{عَلَيْكَ} متعلقٌ بنتلوها وقوله تعالى

{عَلَيْكَ} “sana”; {نَتْلُوهَا} fiiline mütealliktir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{بالحق} حالٌ مؤكدةٌ من فاعلِ نتلوها أو من مفعولِه أي ملتبسين أو ملتبسةً بالحق والعدل ليس في حكمها شائبةُ جَوْر بنقص ثوابِ المحسنِ أو بزيادة عقاب المسئ أو بالعقاب من غير جُرْم بل كلُّ ذلك مُوفًّى لهم حسبَ استحقاقِهم بأعمالهم بموجب الوعدِ والوعيدِ وقوله تعالى

{بالحق} “hak olarak”; {نتلوها} fiilinin fâilinden veya mef‘ûlünden tekid edici bir hâldir. Yani hakkı ve adaleti içermiş olarak [okuyoruz demektir]. Onun hükmünde, iyilik yapanın sevabını eksiltmekle, kötülük yapanın cezasını artırmakla yahut suçsuz yere cezalandırmakla hiçbir haksızlık şaibesi yoktur. Bilakis bütün bunlar, vaad ve tehdit gereğince amelleriyle hak ettikleri ölçüde kendilerine tastamam ödenecektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{وَمَا الله يُرِيدُ ظُلْماً للعالمين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه فإن تنكيرَ الظلم وتوجيهَ النفي إلى إرادته بصيغة المضارعِ دون نفسِه وتعليقَ الحكمِ بآحاد الجمع المعرف والالتفاتُ إلى الإسم الجليل إشعارا بعلة الحكم بيان لكمال نزاهتة ﷿ عن الظلم بما لا مزيدَ عليهِ أي ما يريد فرداً من أفراد الظلم لفرد من أفراد العالمين في وقتٍ من الأوقاتِ فضلاً عن أن يظلِمَهم فإن المضارعَ كما يفيد الاستمرارَ في الإثبات يفيده في النَّفي بحسبِ المقامِ كما أن الجملةَ الاسمية تدل بمعونة المقام على دوام الثبوتِ وعند دخولِ حرفِ النفي تدل على دوام الانتفاءِ لا على انتفاء الدوامِ وفي سبك الجملةِ نوعُ إيماءٍ إلى التعريض بأن الكفرَةَ هم الظالمون ظلُموا أنفسَهم بتعريضِها للعذابِ الخالد كما في قوله تعالى {إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس شَيْئًا ولكن الناس أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}

{وَمَا الله يُرِيدُ ظُلْماً للعالمin} “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez.” [ifadesi], öncesinin içeriğini en beliğ ve en pekiştirilmiş şekilde perçinleyen bir fezlekedir (tezyîl). Zira zulmün belgisiz (nekire) kılınması, nefyin zulmün bizzat kendisine değil de geniş zaman/şimdiki zaman (muzâri) kipiyle onun iradesine yöneltilmesi, hükmün marife kılınmış çoğulun fertlerine bağlanması ve hükmün gerekçesini hissettirmek amacıyla lafza-i celâle iltifat edilmesi; O'nun azz ve celle zulümden nihai derecede münezzeh olduğunu başka bir izaha yer bırakmayacak biçimde açıklamaktadır. Yani O, âlemlerin fertlerinden herhangi bir ferde hiçbir vakitte zulmün hiçbir çeşidini irade etmez; nerede kaldı ki onlara bizzat zulmetsin! Zira muzâri fiil, makamın gereğine göre olumlu cümlede süreklilik bildirdiği gibi olumsuz cümlede de süreklilik bildirir. Nitekim isim cümlesi de makamın yardımıyla sübutun devamına delalet eder; olumsuzluk edatı dâhil olduğunda ise devamın yokluğuna değil, yokluğun devamına delalet eder. Cümlenin bu kuruluş tarzında, asıl zalimlerin kâfirler olduğuna, zira nefislerini ebedî azaba maruz bırakmak suretiyle bizzat kendilerine zulmettiklerine dair üstü kapalı bir tariz vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ الناس شَيْئًا ولكن الناس أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Şüpheshesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”

{ولله ما في السماوات وَمَا فِي الأرض} أي له تعالى وحده من غير شِرْكةٍ أصلاً ما فيهما من المخلوقاتِ الفائنة للحصر مُلكاً وخلقاً إحياءً وإماتةً وإثابةً وتعذيباً وإيرادُ كلمةِ مَا إما لتغليب غيرِ العقلاءِ على العقلاءِ وإما لتنزيلهم منزلةَ غيرِهم إظهاراً لحقارتهم في مقام بيانِ عظمتِه تعالى

{ولله ما في السماوات وَمَا فِي الأرض} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır.” Yani mülkiyet, yaratılış, diriltme, öldürme, mükâfatlandırma ve cezalandırma bakımından, her iki âlemde bulunan ve sayıya gelmeyen bütün yaratıklar asla hiçbir ortaklık olmaksızın yalnızca Yüce Allah'a aittir. {مَا} kelimesinin getirilmesi ya akılsız varlıkların akıllılara tağlîb edilmesi (baskın kılınması) içindir yahut da Allah Teâlâ'nın azametinin açıklandığı bu makamda, yaratıkların hakirliğini göstermek üzere akıllıların akılsızlar konumuna indirilmesi sebebiyledir.

{وإلى الله} أي إلى حُكمه وقضائِه لا إلى غيره شِرْكةً أو استقلالاً

{وإلى الله} “ve ancak Allah'a”; yani ortaklaşa veya müstakil olarak başkasına değil, yalnızca O'nun hükmüne ve kazasına

{تُرْجَعُ الامور} أي أمورُهم فيجازي كلاً منهم بما وَعد له وأوعده من غير دخلٍ في ذلك لأحد قطُّ فالجملةُ مقررةٌ لمضمون ما ورد في جزاء الفريقين وقيل هي معطوفةٌ على ما قبلها مقرّرةٌ لمضمونه فإن كونَ العالمين عبيدَه تعالى ومخلوقَه ومرزوقَه يستدعي إرادةَ الخير بهم

{تُرْجَعُ الامور} “bütün işler döndürülür.” Yani onların işleri döndürülür de bu hususta hiç kimsenin en ufak bir müdahalesi olmaksızın her birine vaad ettiği mükâfatı yahut tehdit ettiği cezayı verir. Bu cümle, iki grubun karşılığına dair geçen hususların içeriğini pekiştirmektedir. Bir görüşe göre ise kendisinden öncekine matuftur ve onun içeriğini pekiştirir; zira âlemlerin O Yüce Zat'ın kulları, yaratıkları ve rızıklandırdığı kimseler olması, haklarında hayır irade edilmesini gerektirir.

{كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} كلامٌ مستأنفٌ سيق لتثبيتِ المؤمنينِ عَلى ما هم عليه من الاتفاق على الحق والدعوةِ إلى الخير وكنتم من كان الناقصةِ التي تدل على تحقق شئ بصفة في الزمان الماضي من غير دلالة على عدم سابقٍ أو لاحق كما في قوله تعالى {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} وقيل كنتم كذلك في علم الله أو في اللَّوحِ أو فيما بين الأمم السالفةِ وقيل معناه أنتم خيرُ أمة

{كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “Siz hayırlı bir ümmet idiniz”; müminleri hak üzerinde ittifak etme ve hayra davet etme konusundaki mevcut durumlarında sebatkâr kılmak için sevk edilmiş müstakil bir sözdür (istînâf). {كُنتُمْ} fiili, Yüce Allah'ın {وَكَانَ الله غَفُوراً رَّحِيماً} “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir.” buyruğunda olduğu gibi, geçmişte veya gelecekte bir yokluğa delalet etmeksizin bir şeyin geçmiş zamanda bir sıfatla gerçekleştiğine delalet eden nâkıs kâne (كان)'dendir. Bir görüşe göre, “Allah'ın ilminde, Levh-i Mahfûz'da yahut geçmiş ümmetler arasında siz böyle idiniz” demektir. Bir diğer görüşe göre ise manası, “Siz en hayırlı ümmetsiniz” şeklindedir.

{أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} صفةٌ لأمة واللام متعلقةٌ بأخرجت أي أظهِرَت لهم وقيل بخير أمةٍ أي كنتم خير الناس فهو صريحٌ في أن الخيريةَ بمعنى النفعِ للناس وإن فُهم ذلك من الإخراج لهم أيضاً أي أخرجَتْ لأجلهم ومصلحتِهم قال أبو هريرةَ ﵁ معناه كنتم خيرَ الناسِ تأتون بهم في السلاسل فتُدخِلونهم في الإسلام وقال قتادة هم أمةُ محمدٍ ﷺ لم يؤمر نبى

{أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “insanlar için çıkarılmış;” {أُمَّةٍ} lafzının sıfatıdır. Lâm harfi {أُخْرِجَتْ} fiiline mütealliktir; yani “onlar için ortaya çıkarılmış” demektir. Bir görüşe göre ise {خَيْرَ أُمَّةٍ} tamlamasına mütealliktir, yani “insanların en hayırlısı idiniz” demektir. Dolayısıyla bu ifade, insanlar için çıkarılmaktan da bu mana anlaşılmakla birlikte, hayırlı olmanın insanlara faydalı olmak manasına geldiği hususunda açıktır; yani “onların iyiliği ve maslahatı için çıkarılmıştır”. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh bunun manasını şöyle açıklamıştır: “Siz insanların en hayırlısısınız; onları boyunlarında zincirlerle getirip İslâm'a sokarsınız.” Katâde ise şöyle demiştir: “Onlar Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir. Ondan önce hiçbir peygambere

١١١ - آل عمران

111 - Âl-i İmrân

قبله بالقتال فهم يقاتلون الكفارَ فيدخلونهم في الإسلام فهم خيرُ أمةٍ للناس

savaş emredilmemişti. Onlar ise kâfirlerle savaşırlar ve onları İslâm'a sokarlar; böylece insanlar için en hayırlı ümmet olurlar.”

{تَأْمُرُونَ بالمعروف وَتَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} استئناف مبين لكونم خيرَ أمة كما يقال زيدٌ كريمٌ يطعم الناسَ ويكسوهم ويقوم بمصالحهم أو خبرٌ ثانٍ لكنتم وصيغةُ الاستقبال للدِلالة على الاستمرار وخطابُ المشافهةِ وإن كان خاصاً بمن شاهد الوحيَ من المؤمنين لكن حُكمَه عامٌ للكل قال ابن عباس ﵄ يريد أمة محمدٍ ﷺ وقال الزجاج أصلُ هذا الخطابِ لأصحاب رسولِ الله ﷺ وهو يعمُّ سائرَ أمتِه وروى الترمذيُّ عن بَهْزِ بنِ حكيم عن أبيه عن جده أنه سمع النبيِّ ﷺ يقول في قوله تعالى {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} أنتم تُتِمّون سبعين أمةً أنتم خيرُها وأكرمُها على الله تعالى وظاهرٌ أن المرادَ بكل أمةٍ أوائلهم وأواخرهم لاأوائلهم فقط فلا بد أن تكون أعقابُ هذه الأمةِ أيضاً داخلةً في الحكم وكذا الحالُ فيما رُوي أن مالكَ بنَ الصيف ووهب ابن يهوذا اليهوديَّين مرّا بنفرٍ من أصحاب النبيِّ ﷺ فيهم ابنُ مسعود وأبيُّ بنُ كعبٍ ومعاذُ بنُ جبل وسالمٌ مولى حذيفةَ رضوانُ الله عليهم فقالا لهم نحن أفضلُ منكم ودينُنا خيرٌ مما تدعوننا إليه ورَوى سعيدُ بنُ جُبيرٍ عن ابن عباس ﵄ كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ الذين هاجروا مع رسول الله ﷺ إلى المدينة ورُوي عن الضحاك أنهم أصحابُ رسولِ الله ﷺ خاصةً الرواةُ والدعاةُ الذين أمر الله المسلمين بطاعتهم

{تَأْمُرُونَ بالمعروف وَتَنْهَوْنَ عَنِ المنكر} “iyiliği emreder, kötülükten sakındırırsınız”; onların en hayırlı ümmet olduğunu açıklayan bir istînâf cümlesidir; tıpkı “Zeyd cömerttir; insanları doyurur, giydirir ve onların işlerini görür” denilmesi gibidir. Yahut {كُنتُمْ} fiilinin ikinci haberidir. Gelecek zaman (muzâri) kipi sürekliliğe delalet içindir. Muhatap kipi her ne kadar vahye bizzat şahit olan müminlere mahsus olsa da hükmü herkes için geneldir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetini kastetmektedir” demiştir. Zeccâc ise: “Bu hitabın aslı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabınadır, ancak ümmetinin geri kalanını da kapsar” demiştir. Tirmizî, Behz b. Hakîm'den, o da babasından, o da dedesinden Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ} “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet idiniz” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittiğini rivayet etmiştir: “Siz yetmiş ümmeti tamamlarsınız; siz onların en hayırlısı ve Allah Teâlâ katında en kerim olanısınız.” Aşikârdır ki her ümmetten kasıt sadece öncekiler değil, öncekileri ve sonrakileridir. Dolayısıyla bu ümmetin sonradan gelen nesillerinin de bu hükme dâhil olması zorunludur. Mâlik b. Sayf ve Vehb b. Yehûdâ adlı iki Yahudinin, aralarında İbn Mes‘ûd, Übeyy b. Ka‘b, Muâz b. Cebel ve Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in (Allah onlardan razı olsun) de bulunduğu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir grubun yanından geçerken onlara: “Biz sizden daha faziletliyiz ve dinimiz sizin bizi çağırdığınız şeyden daha hayırlıdır” dedikleri rivayetinde de durum böyledir. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayetine göre {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} ifadesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye hicret edenlerdir. Dahhâk'tan ise bunların sadece Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, yani Allah'ın Müslümanlara kendilerine itaati emrettiği raviler ve davetçiler olduğu rivayet edilmiştir.

{وَتُؤْمِنُونَ بالله} أي إيماناً متعلقاً بكلِّ ما يجبُ أنْ يؤمَنَ به من رسول وكتابٍ وحساب وجزاءٍ وإنما لم يصرح به تفصيلاً لظهور أنه الذي يؤمِن به المؤمنون وللإيذان بأنه هو الإيمانُ بالله تعالى حقيقةً وأن ما خلا عن شئ من ذلك كإيمان أهلِ الكتابِ ليس من الإيمان به تعالى في شئ قال تعالى {وَيقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيْنَ ذلك سَبِيلاً أُوْلَئِكَ هُمُ الكافرون حَقّاً} وإنما أُخِّر ذلك عن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر مع تقدمه عليهما وجوداً ورُتبةً لأن دَلالتَهما على خيريتهم للناس أظهرُ من دلالته عليها وليقترن به قولُه تعالى

{وَتُؤْمِنُونَ بالله} “ve Allah'a inanırsınız.” Yani peygamber, kitap, hesap ve ceza gibi inanılması gereken her şeye taalluk eden bir imanla [inanırsınız]. Müminlerin inandığı şeyin bu olduğu açık olduğundan, gerçekte Allah Teâlâ'ya imanın ancak bu olduğunu ve Ehl-i Kitab'ın imanı gibi bunlardan herhangi birinden yoksun olan bir inancın Allah Teâlâ'ya iman sayılmayacağını bildirmek için bu husus ayrıntılı olarak açıkça zikredilmemiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَيقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيْنَ ذلك سَبِيلاً أُوْلَئِكَ هُمُ الكافرون حَقّاً} “'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir.” İmanın, varlık ve derece bakımından iyiliği emredip kötülükten sakındırmaktan önce gelmesine rağmen burada sonraya bırakılması, bu ikisinin müminlerin insanlar için hayırlı oluşuna delaletinin daha aşikâr olması ve Yüce Allah'ın şu buyruğunun hemen onun peşine bitişmesi içindir:

{وَلَوْ آمن أَهْلُ الكتاب لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ} أي لو آمنوا كإيمانكم لكان ذلك خيراً لهم مما هم عليه من الرياسة واستتباعِ العوامِّ ولازدادت رياستُهم وتمتُّعهم بالحظوظ الدنيويةِ مع الفوز بما وُعِدوه على الإيمان من إيتاء الأجرِ مرتين وقيل مما هم فيه من الكفر فالخيريةُ إنما هي باعتبار زعمِهم وفيه ضربُ تهكّمٍ بهم وإنما لم يتعرَّضْ للمؤمَنِ به أصلاً للإشعار بظهور أنه الذي يُطلق عليه اسمُ الإيمانِ لا يذهبُ الوهمُ إلى غيره ولو فُصِّل المؤمَنُ به ههنا أو فيما قبلُ لربما فُهم أن لأهل الكتاب أيضاً إيماناً في الجملة لكن إيمانَ المؤمنين خيرٌ منه وهيهاتَ ذلك

{وَلَوْ آمن أَهْلُ الكتاب لَكَانَ خَيْراً لَّهُمْ} “Eğer Kitap ehli de inansaydı, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.” Yani sizin inandığınız gibi inansalardı, bu onlar için içinde bulundukları reislikten ve avamı peşlerinden sürüklemekten daha hayırlı olurdu; reislikleri ve dünyalık paylardan istifadeleri artardı ve bununla birlikte kendilerine imana karşılık vaad edilen mükâfatın iki kat verilmesine de nail olurlardı. Bir görüşe göre ise içinde bulundukları küfürden daha hayırlı olurdu; dolayısıyla hayırlı oluş onların zannına göredir ve bunda onlarla bir tür alay etme (tehekküm) vardır. İnanılması gereken hususların hiç zikredilmemesi, iman adının ıtlak olunduğu hakiki şeyin aşikâr olduğunu ve vehmin bundan başkasına gitmeyeceğini hissettirmek içindir. Şayet inanılması gereken hususlar burada veya daha önce ayrıntılı olarak sayılsaydı, Ehl-i Kitab'ın da genel olarak bir imana sahip olduğu, ancak müminlerin imanının ondan daha hayırlı olduğu zannedilebilirdi; hâlbuki bu durum nerede, onlar nerede!

{مّنْهُمُ المؤمنون} جملةٌ مستأنفة سيقت جواباً عمَّا نشأَ من الشرطية الدالةِ على انتفاء الخيريةِ لانتفاء الإيمانِ عنهم كأنه قيل هل منهم من آمن أو كلُّهم على الكفر فقيل منهم المؤمنون المعهودون الفائزون بخير الدارين كعبدِ اللَّه بنِ سَلَام وأصحابُه

{مّنْهُمُ المؤمنون} “İçlerinden inananlar da vardır”; kendilerinden imanın nefyedilmesi sebebiyle hayrın da nefyedildiğine delalet eden şart cümlesinden doğan soruya cevap olarak sevk edilmiş müstakil bir cümledir (istînâf). Sanki “Onlardan hiç inanan var mı, yoksa hepsi küfür üzere midir?” denilmiş, buna karşılık “İçlerinden, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi bilinen ve her iki cihanın hayrına eren müminler de vardır” denilmiştir.

{وَأَكْثَرُهُمُ الفاسقون} المتمردون في الكفر الخارجون عن الحدود

{وَأَكْثَرُهُمُ الفاسقون} “fakat onların çoğu yoldan çıkmış fasıklardır.” [Yani] küfürde haddi aşan, sınırların dışına çıkan kimselerdir.

{لَن يَضُرُّوكُمْ إِلَاّ أَذًى} استثناءٌ مفرّغٌ من المصدر العام أي لن يضروكم أبداً ضرراً ما إلا ضررَ أذىً لا يبالى به من طعنٍ وتهديدٍ لا أثر له

{لَن يَضُرُّوكُمْ إِلَاّ أَذًى} “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler.” Genel masdardan yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Yani “Kınama ve asılsız tehdit gibi hiçbir etkisi bulunmayan ve aldırış edilmeyen bir eziyet ve incitme zararı müstesna, size asla hiçbir zarar veremezler” demektir.

{وَإِن يقاتلوكم يُوَلُّوكُمُ الادبار} أي ينهزمون من غير أن ينالوا منكم شيئاً من قتل أو أسرٍ

{وَإِن يقاتلوكم يُوَلُّوكُمُ الادبار} “Eğer sizinle savaşırlarsa, arkalarını dönüp kaçarlar.” Yani öldürme veya esir alma şeklinde sizden hiçbir şey elde edemeden hezimete uğrarlar.

{ثُمَّ لا ينصرون} عطف

{ثُمَّ لا ينصرون} “Sonra kendilerine yardım da edilmez.” [ifadesi], matuftur

على الشرطية وثُمَّ للتراخِي في الرتبةِ أي لا يُنصرون من جهة أحدٍ ولا يُمنعون منكم قتلاً وأخذاً وفيه تثبيتٌ لمن آمن منهم فإنهم كانوا يؤذونهم بالتلهي بهم وتوبيخِهم وتضليلِهم وتهديدِهم وبشارةٌ لهم بأنهم لا يقدِرون على أن يتجاوزوا الأذى بالقول إلى ضرر يُعبأ به مع أنه وعدهم الغلَبةَ عليهم والانتقامَ منهم وأن عاقبةَ أمرِهم الخِذلانُ والذلُّ وإنما لم يُعطَفْ نفيُ منْصوريّتِهم على الجزاء لأن المقصودَ هو الوعدُ بنفي النصرِ مطلقاً ولو عطف عليه لكان مقيداً بمقاتلتهم كتولية الأدبارِ وكم بين الوعدين كأنه قيل ثم شأنُهم الذي أخبركم عنه وأبشرَكم به أنهم مخذولون مُنتفٍ عنهم النصرُ والقوةُ لا ينهضون بعد ذلك بجَناحٍ ولا يقومون على ساق ولا يستقيم لهم أمرٌ وكان كذلك حيث لقيَ بنو قريظةَ والنضيرِ وبنو قينُقاع ويهودُ خيبرَ ما لقُوا

şart cümlesine; {ثُمَّ} edatı ise rütbe bakımından terâhî (gecikme/üstünlük) içindir. Yani “Onlara hiç kimse tarafından yardım edilmez ve öldürülmekten ya da esir alınmaktan sizden korunamazlar” demektir. Bunda, onlardan iman edenler için bir sebatkârlık temini vardır; zira kâfirler onlarla eğlenmek, onları kınamak, saptırmak ve tehdit etmek suretiyle eziyet ediyorlardı. Aynı zamanda bu, sözlü eziyeti aşıp kayda değer bir zarara güç yetiremeyeceklerine dair müminler için bir müjdedir; bununla birlikte onlara karşı üstünlük kazanacaklarını, intikam alacaklarını ve onların akıbetinin yüzüstü bırakılmak ve zillet olduğunu da vadetmektedir. Yardım görememelerinin nefyinin doğrudan şartın cevabına matuf kılınmaması, asıl maksadın yardımın mutlak olarak nefyedilmesini vadetmek olmasındandır. Şayet cevaba matuf olsaydı, tıpkı arkalarını dönüp kaçmaları gibi, bu da sadece savaşmaları durumuna hasredilmiş olurdu. İki vaat arasında ne büyük fark vardır! Sanki şöyle denilmiştir: “Sonra size haber verdiğim ve müjdelediğim onların değişmez hâli şudur ki; onlar yüzüstü bırakılmışlardır, yardım ve güç onlardan tamamen kesilmiştir, bundan sonra hiçbir kanatla uçamazlar, hiçbir ayak üzerinde duramazlar ve hiçbir işleri yolunda gitmez.” Nitekim Kurayzaoğulları, Nadîroğulları, Kaynukâoğulları ve Hayber Yahudileri başlarına gelenleri gördüklerinde durum aynen böyle gerçekleşti.

{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذلة} أي هدرُ النفسِ والمالِ والأهلِ أو ذل التمسكِ بالباطل

{ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذلة} “Onların üzerine zillet vurulmuştur;” yani canlarının, mallarının ve ailelerinin heder olması yahut bâtıla sarılmanın zilleti [onların üzerine damgalanmıştır].

{أَيْنَمَا ثُقِفُواْ} أي وُجدوا

{أَيْنَمَا ثُقِفُواْ} “nerede bulunurlarsa bulunsunlar”, yani nerede ele geçirilirlerse.

{إِلَاّ بِحَبْلٍ مّنْ الله وَحَبْلٍ مّنَ الناس} استثناءٌ من أعم الأحوال أيْ ضربت عليهم الذلةُ ضربَ القُبةِ على مَنْ هي عليه في جميعِ الأحوال إلَاّ حالَ كونِهم معتصمين بذمة الله أو كتابِه الذي أتاهم وذمةِ المسلمين أو بذمة الإسلام واتباعِ سبيلِ المؤمنين

{إِلَاّ بِحَبْلٍ مّنْ الله وَحَبْلٍ مّنَ الناس} “ancak Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınanlar müstesna.” En genel durumlardan (ahvâl) yapılmış bir istisnadır. Yani, kendisi için kurulmuş kubbenin altındakini çepeçevre kuşatması gibi zillet onları her hâlükârda kuşatmıştır; ancak Allah'ın ahdine veya kendilerine gelen kitabına, Müslümanların himayesine yahut İslâm'ın güvencesine ve müminlerin yoluna tabi olmaya sarıldıkları durumlar müstesnadır.

{وباؤوا بِغَضَبٍ مّنَ الله} أي رجعوا مستوجبين له والتنكيرُ للتفخيم والتهويل ومن متعلقةٌ بمحذوف وقع صفةً لغضب مؤكدةٌ لما أفاده التنكيرُ من الفخامة والهول أي كائن من الله ﷿

{وباؤوا بِغَضَبٍ مّنَ الله} “ve Allah'tan bir gazaba uğradılar;” yani ona müstahak olarak döndüler. Nekire kılınması tazim ve dehşet bildirmek içindir. {مّنَ} harfi cerri, {غَضَبٍ} lafzına sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir ve belgisizliğin ifade ettiği büyüklük ve dehşeti tekit eder; yani “Allah azz ve celle katından olan [büyük bir gazap]” demektir.

{وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ المسكنة} فهي محيطةٌ بهم من جميع جوانبِهم واليهودُ كذلك في غالب الحالِ مساكينُ تحت أيدي المسلمين والنصارى

{وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ المسكنة} “üzerlerine miskinlik (aşağılık) damgası vurulmuştur.” O miskinlik onları her taraftan kuşatmıştır. Yahudiler de çoğu zaman bu durumdadır; Müslümanların ve Hristiyanların hâkimiyeti altında miskin durumdadırlar.

{ذلك} إشارة إلى ما ذكر من ضرب الذلة والمسكنة عليهم والبَوْءِ بالغضب العظيم

{ذلك} “Bu;” üzerlerine zillet ve miskinliğin vurulması ve o büyük gazaba uğramaları şeklinde zikredilen hususlara işarettir.

{بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله} أي ذلك الذي ذكر كائنٌ بسبب كفرِهم المستمرِّ بآياتِ الله الناطقةِ بنبوة محمدٍ ﷺ وتحريفِهم لها وبسائر الآياتِ القرآنية

{بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بآيات الله} “onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”; yani zikredilen bu ceza, onların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetini bildiren Allah'ın ayetlerini sürekli inkâr etmeleri, onları tahrif etmeleri ve diğer Kur'an ayetlerini yalanlamaları sebebiyledir.

{وَيَقْتُلُونَ الانبياء بِغَيْرِ حَقّ} أي في اعتقادهم ايضا واسناد القتل مع أنه فعلُ أسلافِهم لرضاهم به كما أن التحريفَ مع كونه من أفعال أحبارِهم يُنسَبُ إلى كل من يسير بسيرتهم

{وَيَقْتُلُونَ الانبياء بِغَيْرِ حَقّ} “ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir.” Yani kendi inançlarına göre de [haksız yere öldürmeleri sebebiyledir]. Öldürme fiili atalarının ameli olmasına rağmen onlara isnat edilmiştir; çünkü buna rıza göstermişlerdir; nitekim tahrif etme fiili hahamlarının işi olmasına rağmen onların yolundan giden herkese isnat edilmektedir.

{ذلك} إشارة إلى ما ذُكر من الكفر والقتل

{ذلك} “Bu da;” zikredilen küfür ve peygamberleri öldürme cürmüne işarettir.

{بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} أي كائنٌ بسبب عصيانِهم واعتدائهم حدود الله تعالى على الاستمرار فإن الإصرارَ على الصغائر يُفضي إلى مباشرة الكبائِر والاستمرارَ عليها يؤدي إلى الكفر وقيل معناه أن ضربَ الذلةِ والمسكنةِ في الدنيا واستيجابَ الغضبِ في الآخرة كما هو معلَّلٌ بكفرهم وقتلِهم فهو مسبَّبٌ عن عصيانهم واعتدائِهم من حيث إنهم مخاطَبون بالفروع من حيث المؤاخذة

{بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} “isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır.” Yani onların sürekli olarak isyan etmeleri ve Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşmaları sebebiyledir. Zira küçük günahlarda ısrar etmek büyük günahları işlemeye sevk eder, büyük günahlarda devamlılık ise küfre götürür. Bir görüşe göre bunun manası şudur: Dünyada zillet ve miskinliğin vurulması ve ahirette gazaba müstahak olunması, küfürleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyle gerekçelendirildiği gibi, hesaba çekilme bakımından fürûatla (şeriatın ameli hükümleriyle) mükellef olmaları yönünden onların isyan ve haddi aşmalarından da kaynaklanmaktadır.

{لَيْسُواْ سَوَاء} جملةٌ مستأنفة سيقت تمهيداً لتعداد محاسِن مؤمني أهلِ الكتابِ وتذكيراً لقوله تعالى {مّنْهُمُ المؤمنون} والضميرُ في ليسوا لأهل الكتاب جميعاً لا للفاسقين منهم خاصة وهو اسمُ ليس وخبرُه سواءً وإنما أُفرد لأنه في الأصل مصدرٌ

{لَيْسُواْ سَوَاء} “Onların hepsi bir değildir.” Ehl-i Kitap'tan iman edenlerin güzel hasletlerini saymaya bir zemin hazırlamak ve Yüce Allah'ın {مّنْهُمُ المؤمنون} “İçlerinden inananlar da vardır” buyruğunu hatırlatmak üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir (istînâf). {لَيْسُواْ} fiilindeki zamir, özellikle onların fasıklarına değil, Ehl-i Kitab'ın tamamına aittir; bu zamir leyse (ليس)'nin ismi, {سَوَاء} ise haberidir. Kelime aslında masdar olduğu için tekil getirilmiştir.

والمرادُ بنفي المساواةِ نفيُ المشاركة في أصل الاتصاف بالقبائح المذكورةِ لا نفيُ المساواةِ في مراتب الاتصافِ بها مع تحقق المشاركة في أصل الاتصافِ بها أي ليس جميعُ أهل الكتابِ متشاركين في الاتِّصافُ بما ذُكر من القبائح والابتلاءِ بما يترتب عليها من العقوبات وقوله تعالى

Eşitliğin nefyinden murat; zikredilen çirkinliklerle vasıflanmanın aslında müşterek olunup da bu vasıflanmanın derecelerinde eşit olunmaması değil, o çirkinliklerle nitelenmenin aslında ortaklığın nefyedilmesidir. Yani Ehl-i Kitab'ın tamamı zikredilen kötülüklerle vasıflanmakta ve bunların neticesi olan cezalara maruz kalmakta ortak değildir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{مّنْ أَهْلِ الكتاب أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} استئنافٌ مبينٌ لكيفية عدمِ تساويهم ومزيل لما فيه من الإبهامِ كما أن ما سبقَ من قولِه تعالى {تَأْمُرُونَ بالمعروف} الآية مبينٌ لقوله تعالى {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} الخ ووضعُ أهلِ الكتابِ موضعَ الضميرِ العائد إليهم لتحقيق ما به الاشتراكُ بين الفريقين والإيذانِ بأن تلك الأمةَ ممن أوتي نصيباً وافراً من الكتاب لا من أرذالهم والقائمةُ المستقيمةُ العادلةُ مِن أقمتُ العودَ فقام بمعنى استقام وهم الذين أسلموا منهم كعبدِ اللَّهِ بنِ سَلَام وثعلبةَ بنِ سعيد وأُسَيْدِ بنِ عبيد وأضرابِهم وقيل هم أربعون رجلاً من أهل نجرانَ واثنان وثلاثون من الحبشة وثلاثةٌ من الروم كانوا على دين عيسى وصدّقوا محمداً عليهما الصلاة والسلام وكان من الأنصار فيهم عدةٌ قبل قدوم النبيِّ ﷺ منهم أسعدُ بنُ زُرارة والبراءُ بن معرورٍ ومحمدُ بنُ مسلمةَ وأبو قيس صرمة ابن أنسٍ كانوا موحّدين يغتسلون من الجنابة ويقومون بما يعرِفون من شرائع الحنيفيةِ حتى بعث الله النبيُّ ﷺ فصدّقوه ونصَروه وقوله تعالى

{مّنْ أَهْلِ الكتاب أُمَّةٌ قَائِمَةٌ} “Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır”; onların eşit olmayışlarının keyfiyetini açıklayan ve oradaki kapalılığı gideren bir istînâftır. Nitekim daha önce geçen Yüce Allah'ın {تَأْمُرُونَ بالمعروف} “İyiliği emredersiniz...” ayeti de Yüce Allah'ın {كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “Siz hayırlı bir ümmet idiniz...” buyruğunu açıklayıcı mahiyetteydi. Onlara dönen zamir yerine açıkça “Ehl-i Kitap” isminin zikredilmesi, iki grup arasındaki ortak paydayı pekiştirmek ve bu topluluğun onların ayak takımından değil, Kitap'tan bolca nasip almış kimselerden olduğunu bildirmek içindir. “Kāime (قائمة)”; eğri ağacı doğrultup dik durduğunda söylenen “akemtü'l-ûde fe-kāme (أقمت العود فقام)” ifadesinden hareketle, dosdoğru ve adil manasındadır. Bunlar, içlerinden İslâm'a giren Abdullah b. Selâm, Sa‘lebe b. Sa‘îd, Üseyd b. Ubeyd ve benzerleridir. Bir görüşe göre onlar, Îsâ'nın aleyhisselâm dini üzere bulunup Muhammed'i (ikisine de salât ve selâm olsun) tasdik eden Necran ehlinden kırk, Habeşistan'dan otuz iki ve Rum'dan üç kişidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce Ensar'dan da onların arasında birtakım kimseler vardı; Es‘ad b. Zürâre, Berâ b. Ma‘rûr, Muhammed b. Mesleme ve Ebû Kays Sırma b. Enes bunlardandır. Onlar muvahhid kimselerdi; cünüplükten guslederler ve Hanîflik şeriatından bildiklerini tatbik ederlerdi. Nihayet Allah, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderince onu tasdik edip ona yardım ettiler. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{يتلون آيات الله} في محلِ الرفعِ على أنه صفةٌ أخرى لأمة وقيل في محل النصب على أنه حال منها لتخصُّصها بالنعت والعاملُ فيه الاستقرارُ الذي يتضمنه الجارُّ أوْ مِنْ ضميرِهَا في قَائِمَةً أو من المستكنِّ في الجارِّ لوقوعه خبراً لأمة والمرادُ بآياتِ الله القرآنُ وقوله تعالى

{يتلون آيات الله} “Allah'ın ayetlerini okurlar;” {أُمَّةٌ} lafzının diğer bir sıfatı olarak ref mahallindedir. Sıfat alarak tahsis kazandığı için ondan hâl olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; buradaki âmil ise harf-i cerrin içerdiği istikrar manasıdır yahut {قَائِمَةٌ} lafzındaki zamirinden veya {أُمَّةٌ} kelimesine haber olması sebebiyle harf-i cerde gizli olan zamirden hâldir. Allah'ın ayetlerinden murat Kur'an'dır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{آناءَ اللَّيْل} ظرفٌ ليتلون أي في ساعاته جمع أَنىً بزنة عصا أو إِنىً بزنة مِعىً أو أنْي بزنة ظبْي أو إنْي بزنة نِحْي أو إنْو بزنة جِرْو

{آناءَ اللَّيْل} “gece vakitlerinde”; {يتلون} fiilinin zarfıdır, yani “onun saatlerinde” demektir. Ânâ (آناء), asâ (عصا) vezninde enâ (أَنَى), mi‘â (مِعى) vezninde inâ (إِنى), zaby (ظبْي) vezninde eny (أنْي), nihy (نِحْي) vezninde iny (إنْي) veya cirv (جِرْو) vezninde inv (إنْو) kelimesinin çoğuludur.

{وَهُمْ يَسْجُدُونَ} أي يصلّون إذ لا تلاوة في السجود قال ﷺ ألا إني نُهيت أن أقرأ راكعاً وساجداً وتخصيصُ السجودِ بالذكر من بين سائر أركانِ الصلاةِ لكونه أدلَّ على كمال الخضوعِ والتصريحُ بتلاوتهم آياتِ الله في الصلاة مع أنها مشتملةٌ عليها قطعاً لزيادة تحقيقِ المخالفةِ وتوضيحِ عدمِ المساواةِ بينهم وبين الذين وُصفوا آنفاً بالكفر بها وهو السرُّ في تقديم هذا النعتِ على نعت الإيمانِ والمرادُ بصلاتهم التهجدُ اذا هو أدخلُ في مدحهم وفيه يتسنى لهم التلاوةُ فإنها في المكتوبة وظيفةُ الإمامِ واعتبارُ حالِهم عند الصلاةِ على الانفراد يأباه مقامُ المدحِ وهو الأنسبُ بالعدول عن إيرادها باسم الجنسِ المتبادرِ منه الصلاةُ المكتوبة وبالتعبير عن وقتها بالآناء المُبهمة وقيل صلاةُ العِشاءِ لأن أهلَ الكتاب لا يصلّونها لما رُوي أنَّ رسولَ الله ﷺ أخّرها ليلةً ثم خرجَ فإذا الناسُ ينتظرون الصلاةَ فقال أما إنه ليس من أهل الأديان أحدٌ يذكرُ الله هذه الساعةَ غيرُكم وقرأ هذه الآية وإيرادُ الجملةِ اسميةً للدَلالة على الاستمرار وتكريرُ الإسنادِ لتقوية الحكمِ وتأكيدِه وصيغةُ المضارع للدلالة على التجدد والجملة حال من فاعل يتولون وقيل هي مستأنفةٌ والمعنى أنهم يقومون تارةً ويسجدون أخرى يبتغون الفضلَ والرحمةَ بأنواع ما يكون في الصلاة من الخضوع لله ﷿ كما في قوله تعالى وَالَّذِينَ يِبِيتُونَ لِرَبّهِمْ سُجَّداً وقياما وقيل المرادُ بالسجود هو الخضوعُ كما في قوله تعالى {وَللَّهِ يَسْجُدُ من في السماوات والأرض}

{وَهُمْ يَسْجُدُونَ} “secdeye kapanarak.” Yani namaz kılarlar; zira secdede kıraat yapılmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Haberiniz olsun, rükûda ve secdede Kur'an okumaktan menedildim” buyurmuştur. Namazın diğer rükünleri arasından özellikle secdenin zikredilmesi, tam bir tezellül ve boyun eğmeye (hudu‘) en çok delalet eden rükün olması sebebiyledir. Namazın ayetleri kesin olarak içermesine rağmen onların namazda Allah'ın ayetlerini okuduklarının açıkça ifade edilmesi, az önce ayetleri inkâr etmekle nitelenen kimselerle aralarındaki zıtlığı daha da pekiştirmek ve eşit olmadıklarını açıklığa kavuşturmak içindir; işte bu nitelemenin iman nitelemesinden önceye alınmasındaki sır da budur. Onların namazlarından murat teheccüddür; zira bu onların övgüsüne daha uygundur ve kıraat de bunda müyesser olur; çünkü farz namazda kıraat imamın vazifesidir. Tek başlarına namaz kılma hâllerini kastetmek ise övgü makamına uymaz. Ayrıca ilk akla gelenin farz namaz olduğu cins ismiyle zikredilmeyip namazın vaktinin belirsiz vakitler (ânâ) ile ifade edilmesi de buna daha uygundur. Bir görüşe göre ise yatsı namazıdır; zira Ehl-i Kitap bu namazı kılmazdı. Nitekim Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını geciktirdiği, sonra çıkıp insanların namazı beklemekte olduğunu görünce: “Bilin ki din mensuplarından şu saatte Allah'ı sizden başka anan hiç kimse yoktur” buyurduğu ve bu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir. Cümlenin isim cümlesi olarak getirilmesi sürekliliğe, isnadın tekrarlanması hükmü kuvvetlendirmeye ve teyit etmeye, muzâri kipi ise yenilenmeye (teceddüd) delalet eder. Cümle, {يتلون} fiilinin fâilinden hâldir. Bir görüşe göre ise istînâfiyedir; manası da şudur: Yüce Allah'ın {وَالَّذِينَ يِبِيتُونَ لِرَبّهِمْ سُجَّداً وقياما} “Onlar ki Rableri için secdeye kapanarak ve kıyama durarak gecelerler.” buyruğunda olduğu gibi, namazda Allah'a azz ve celle boyun eğmenin her türlüsüyle lütuf ve rahmet dileyerek kâh kıyama dururlar, kâh secdeye kapanırlar. Bir diğer görüşe göre ise Yüce Allah'ın {وَللَّهِ يَسْجُدُ من في السماوات والأرض} “Göklerde ve yerde bulunanlar Allah'a secde ederler.” buyruğunda olduğu gibi secdeden murat bizzat boyun eğmektir (hudû‘).

{يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الأخر} صفةٌ أخرى لأُمةٌ مبينةٌ لمُباينتهم اليهودَ من جهة أخرى أي يؤمنون بها على الوجه الذي نطقَ به الشرعُ والإطلاقُ للإيذان بالغنى عن التقييد لظهور أنه الذي يُطلق عليه الإيمان بهما لا يذهبُ الوهمُ إلى غيره وللتعريض بأن إيمانَ اليهودِ بهما مع قولهم عزيرٌ ابنُ الله وكفرِهم ببعض الكتبِ والرسلِ ووصفِهم اليومَ الآخِرَ بخلاف صفتِه ليس من الإيمان بهما في شئ أصلاً ولو قُيد بما ذكر لربما تُوُهِّم أن المنتفيَ عنهم هو القيدُ المذكورُ مع جواز إطلاقِ الإيمانِ على إيمانهم بالأصل وهيهات

{يُؤْمِنُونَ بالله واليوم الأخر} “Allah'a ve ahiret gününe inanırlar;” {أُمَّةٌ} kelimesinin diğer bir sıfatıdır ve onların Yahudilerden başka bir yönden de farklı olduklarını açıklamaktadır. Yani şeriatın bildirdiği vechile bu ikisine inanırlar. İfadenin mutlak bırakılması, her ikisine imanın ancak bu şekilde söyleneceğinin aşikâr olması ve zihnin bundan başkasına gitmeyeceğinden dolayı bir kayıt getirmeye ihtiyaç duyulmadığını bildirmek içindir. Ayrıca Yahudilerin “Üzeyir Allah'ın oğludur” demeleri, bazı kitapları ve peygamberleri inkâr etmeleri ve ahiret gününü vasfına aykırı şekilde nitelemeleriyle birlikte bu ikisine iman etmelerinin hiçbir şekilde Allah'a ve ahiret gününe iman sayılmayacağına üstü kapalı bir tarizde bulunmak içindir. Şayet söz konusu kayıt zikredilseydi, onların aslında iman kavramını kullanmalarına cevaz verilmekle birlikte kendilerinden sadece bu kaydın nefyedildiği zannı doğabilirdi; hâlbuki nerede!

{وَيَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكرِ} صفتان أُخْرَيان لأُمةٌ أُجرِيتا عليهم تحقيقاً لمخالفتهم اليهودَ في الفضائل المتعلقةِ بتكميل الغيرِ إثرَ بيانِ مُباينتِهم لهم في الخصائص المتعلقةِ بتكميل النفسِ وتعريضاً بمداهنتهم في الاحتساب بل بتعكيسهم في الأمر بإضلال الناسِ وصدِّهم عن سبيل الله فإنه أمرٌ بالمنكر ونهيٌ عن بالمعروف

{وَيَأْمُرُونَ بالمعروفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المنكرِ} “iyiliği emreder, kötülükten menederler”; nefsi kâmil kılmaya taalluk eden hususiyetlerde Yahudilerden farklı oldukları açıklandıktan sonra, başkalarını kâmil kılmaya taalluk eden faziletlerde de onlara muhalif olduklarını tescillemek üzere {أُمَّةٌ} kelimesine verilen diğer iki sıfattır. Bu aynı zamanda Yahudilerin iyiliği emredip kötülükten sakındırma konusunda gevşeklik göstermelerine, hatta insanları saptırıp Allah yolundan alıkoyarak emri tersine çevirmelerine bir tarizdir; zira bu yaptıkları, kötülüğü emredip iyilikten menetmektir.

{ويسارعون فِى الخيرات} صفةٌ أخرى لأمةٌ جامعةٌ لفنون المحاسنِ المتعلقةِ بالنفس وبالغير والمسارعةُ في الخير فرطُ الرغبةِ فيه لأن من رغِب في الأمر سارع في توليته والقيامِ به وآثر الفَورَ على النراخي أي يبادرون مع كمال الرغبةِ في فعل أصنافِ الخيراتِ اللازمةِ والمتعدية وفيه تعريضٌ بتباطؤ اليهودِ فيها بل بمبادتهم إلى الشرور وإيثارُ كلمةِ فِى على ما وقع في قولِه تعالى {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ} الخ للإيذان بأنهم مستقِرّون في أصل الخيرِ متقلّبون في فنونه المترتبةِ في طبقات الفضلِ لا أنَّهم خارجُون عنها منتهون إليها

{ويسارعون فِى الخيرات} “ve hayır işlerinde birbirleriyle yarışırlar.” {أُمَّةٌ} kelimesinin diğer bir sıfatı olup hem nefse hem de başkasına taalluk eden bütün güzel hasletleri kendisinde toplamaktadır. Hayırda yarışmak, ona karşı aşırı istek duymaktır; çünkü bir şeye rağbet eden kimse, onu üstlenip yerine getirmede acele eder ve ertelemek yerine derhal yapmayı tercih eder. Yani onlar, hem sırf kendilerini ilgilendiren hem de başkalarına faydası dokunan hayır çeşitlerini işlemeye tam bir iştiyakla koşarlar. Bunda Yahudilerin hayırda yavaş davranmalarına, hatta şerlere koşmalarına bir tariz vardır. Yüce Allah'ın {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ} “Rabbinizin bağışına koşun...” buyruğunda geçen {إلى} yerine burada {فِى} kelimesinin tercih edilmesi, onların zaten hayrın aslı içinde yerleşik olduklarını ve fazilet derecelerine göre sıralanmış hayır türleri içinde gayret gösterdiklerini, yoksa onun dışında bulunup da ona doğru yönelen kimseler olmadıklarını hissettirmek içindir.

{وَأُوْلئِكَ} إشارةٌ إلى الأمة باعتبار اتصافِهم بما فُصّل من النُّعوتِ الجليلةِ وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجتِهم وسُموِّ طبقتِهم في الفضل وإيثارُه على الضميرِ للإشعارِ بعلةِ الحُكم والمدح أي أولئك المنعوتون بتلك الصفاتِ الفاضلة بسبب اتصافِهم بها

{وَأُوْلئِكَ} “İşte onlar;” ayrıntılı olarak zikredilen yüce sıfatlarla vasıflanmış olmaları hasebiyle o topluluğa işarettir. İsm-i işaretteki uzaklık manası, onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki makamlarının yüksekliğini bildirmek içindir. Zamir yerine ism-i işaretin tercih edilmesi, hükmün ve övgünün gerekçesini hissettirmek içindir; yani o üstün niteliklerle vasıflanan bu kimseler, işte bu vasıfları taşımaları sebebiyle

{مّنَ الصالحين} أي من جملة من صلَحَت أحوالهم عند الله ﷿ واستحقوا رضاه وثناءَه

{مّنَ الصالحين} “salihlerdendirler.” Yani Allah azz ve celle katında hâlleri düzelmiş, O'nun rızasına ve övgüsüne hak kazanmış kimseler zümresindendirler.

{وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ} كائناً ما كان مما ذُكر أو لم يُذكر

{وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ} “Onlar ne hayır işlerlerse”; zikredilsin veya zikredilmesin, hangi hayır olursa olsun,

{فَلَنْ يُكْفَروهُ} أي لن يعدَموا ثوابَه اْلبتةَ عبّر عنه بذلك كما عبر عن تَوْفية الثوابِ بالشكر إظهاراً لكمال تنزّهِه ﷾ عن ترك إثابتِهم بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنه تعالى من القبائح وتعديتُه إلى مفعولين بتضمين معنى الحرمانِ وإيثارُ صيغةِ البناءِ للمفعولِ للجَريِ على سَنَنِ الكبرياءِ وقرئ الفعلانِ على صيغة الخطاب

{فَلَنْ يُكْفَروهُ} “asla mükâfatsız bırakılmayacaklardır.” Yani onun sevabından asla mahrum edilmeyeceklerdir. Sevabın tastamam verilmesinin şükürle ifade edildiği gibi, sevabın terkinin Yüce Allah'tan sadır olması imkânsız çirkinlikler suretinde tasvir edilmesi yoluyla O'nun celle celâlühû kullarını mükâfatsız bırakmaktan nihai derecede münezzeh olduğunu göstermek için bu ifade küfr (nankörlük/inkâr) lafzıyla dile getirilmiştir. Fiilin iki mef‘ûle geçişi, mahrum etme manasını içermesindendir (tazmîn). Meçhul (edilgen) sîganın tercih edilmesi ise Kibriyâ makamının üslubuna uymak içindir. İki fiil de muhatap sîgasıyla okunmuştur.

{والله عَلِيمٌ بالمتقين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله فإن علمَه تعالى بأحوالهم يستدعي تَوْفيةَ أجورِهم لا محالة والمرادُ بالمتقين إما الأمةُ المعهودةُ وضع موضِعَ الضميرِ العائدِ إليهم مدحاً لهم وتعييناً لعُنوان تعلّقِ العلمِ بهم وإشعاراً بمناط اثابتهم وهو التقوى المنطوي على الخصائص السالفةِ وإما جنسُ المتقين عموماً وهم مندرجون تحت حكمه اندارجا أوليا

{والله عَلِيمٌ بالمتقين} “Allah takvâ sahiplerini çok iyi bilendir.” Öncesinin içeriğini pekiştiren bir fezlekedir (tezyîl). Zira Allah Teâlâ'nın onların durumlarını bilmesi, ecirlerinin muhakkak tastamam verilmesini gerektirir. Muttakilerden murat ya kendilerine dönen zamir yerine onları övmek, ilmin onlara taalluk unvanını tayin etmek ve mükâfatlandırılmalarının dayanağı olan —ve geçen hasletleri de bünyesinde barındıran— takvâyı hissettirmek üzere açıkça konulan o bilinen topluluktur; yahut da genel olarak muttakiler cinsidir ve bu kimseler o hükmün altına öncelikli olarak dâhildirler.

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} أي بما يجبُ أنْ يُؤمن بِهِ قال ابنُ عبَّاسٍ ﵄ هم بنو قُريظةَ والنضير فإن معاندتَهم كانت لأجل المالِ وقيل هم مشركو قريشٍ فإن أبا جهلٍ كان كثيرَ الافتخار بماله وقيل أبو سفيان وأصحابُه فإنه أنفق مالاً كثيراً على الكفار يومَ بدرٍ وأحُد وقيل هم الكفارُ كافةً فإنهم فاخروا بالأموال والأولادِ حيث قالوا نَحْنُ أكثرُ أموالا وأولادا وما نحن بمعذّبين فردَّ الله ﷿ عليهم وقال

{إِنَّ الذين كَفَرُواْ} “Şüphesiz inkâr edenler”; yani inanılması gereken şeyleri inkâr edenler. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Onlar Kurayza ve Nadîroğullarıdır; zira onların inadı mal mülk yüzündendi” demiştir. Bir görüşe göre onlar Kureyş müşrikleridir; zira Ebû Cehil malıyla çokça övünürdü. Bir diğer görüşe göre Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır; çünkü o, Bedir ve Uhud gününde kâfirlere çok mal harcamıştı. Başka bir görüşe göre ise genel olarak bütün kâfirlerdir; zira onlar: “Biz mallarca da evlatça da daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz” diyerek malları ve çocuklarıyla övünmüşlerdi. Bunun üzerine Allah azz ve celle onları reddederek şöyle buyurmuştur:

{لَن تُغْنِىَ عَنْهُمْ} أي لن تدفَع عَنْهُمْ

{لَن تُغْنِىَ عَنْهُمْ} “onlara fayda vermeyecektir/onlardan savamayacaktır”; yani [hiçbir şeyi] onlardan defedemeyecektir

{أموالهم وَلَا أولادهم من الله} أي من عذابِهِ تعالَى

{أموالهم وَلَا أولادهم من الله} “ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı;” yani O Yüce Zat'ın azabına karşı

{شَيْئاً} أي شيئاً يسيراً منه أو شيئاً من الإغناءِ

{شَيْئاً} “hiçbir şeyi.” Yani azaptan en ufak bir şeyi yahut fayda vermekten hiçbir şeyi [defedemez].

{وَأُوْلئِكَ أصحاب النار} أي مصاحبوها على الدوام وملازموها

{وَأُوْلئِكَ أصحاب النار} “İşte onlar cehennem ehlidirler;” yani devamlı olarak onun yoldaşı ve ayrılmaz sakinleridirler.

{هُمْ فِيهَا خالدون} أبداً

{هُمْ فِيهَا خالدون} “Onlar orada ebedî kalacaklardır;” sonsuza dek.

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِى هذه الحياةِ الدنيا} بيانٌ لكيفية عدمِ إغناءِ أموالِهم التي كانوا يعوِّلون عليها في جلبِ المنافعِ ودفعِ المضارِّ ويعلِّقون بها أطماعَهم الفارغةَ وما موصولةٌ اسميةٌ حُذف عائدُها أي حالُ ما ينفقه الكفرةُ قربةً أو مفاخرةً وسُمعةً أو المنافقون رياءً وخوفاً وقصتُه العجيبةُ التي مجرى المثل في الغرابة

{مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِى هذه الحياةِ الدنيا} “Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu;” faydaları celbetmek, zararları defetmek hususunda güvendikleri ve boş tamahlarını kendisine bağladıkları mallarının [onlara] hiçbir fayda sağlamayışının keyfiyetini beyandır. Mâ (ما) ismi mevsuldür ve sılasındaki zamiri (âid) hazfedilmiştir; yani kâfirlerin yakınlaşmak amacıyla yahut övünmek ve şöhret için, ya da münafıkların riyâ ve korkuyla harcadıkları şeylerin durumu ve gariplikte darb-ı mesel mesabesinde olan şaşırtıcı kıssası [şuna benzer]:

{كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} أي بردٌ شديدٌ فإنه في الأصل مصدرٌ وإن شاع إطلاقُه على الريح الباردة كالصر صر وقيل كلمة في تجريدية كما في قوله تعالى {لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ}

{كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ} “içinde şiddetli bir soğuk/kavurucu ayaz bulunan bir rüzgârın durumu gibidir.” Yani şiddetli bir soğuktur; zira o (sırr/صرّ) aslında bir mastardır, gerçi sarsar (ṣarṣar) gibi soğuk rüzgâr için kullanımı da yaygınlaşmıştır. Bir görüşe göre ise fî (في) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: {لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} “Andolsun, Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır” ayetinde olduğu gibi tecrîd içindir.

{أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} بالكفر والمعاصي فباءوا بغضب من الله وإنما وُصفوا بذلك لأن الإهلاكَ عن سَخَط أشدُّ وأفظع

{أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} “Kendilerine zulmetmiş olan bir topluluğun ekinine isabet eden;” küfür ve isyanlar sebebiyle [kendilerine zulmetmiş] ve böylece Allah'tan bir gazaba uğramışlardır. Onların bu şekilde nitelenmesi, öfke ve gazaptan kaynaklanan helakin daha şiddetli ve daha korkunç olmasından ötürüdür.

{فَأَهْلَكَتْهُ} عقوبةً لهم ولم تدَعْ منه أثراً ولا عِثْيَراً والمرادُ تشبيهُ ما أنفقوا في ضياعه وذهابِه بالكلية من غير أن يعودَ إليهم نفعٌ ما بحرث كفارٍ ضربتْه صِرٌّ فاستأصلتْه ولم يبقَ لهم فيه منفعةٌ ما بوجه من الوجوه وَهُوَ من التشبيه المركبَ الذي مرَّ تفصيلُه في تفسيرِ قولِه تعالى {كَمَثَلِ الذى استوقد نَاراً} ولذلك لم يبالِ بإيلاء كلمةِ التشبيهِ الريحَ دون الحرثِ ويجوز أن يرادَ مثَلُ إهلاكِ ما ينفقون كمثَل إهلاكِ ريحٍ أو مثلُ ما ينفقون كمثَل مهلِكِ ريحٍ وهو الحرثُ وقرئ تنفقون

{فَأَهْلَكَتْهُ} “ve onu helak eden [bir rüzgâr gibidir].” Onlara bir ceza olarak [helak etmiş] ve ondan geriye ne bir iz ne de bir toz dahi bırakmamıştır. Buradaki maksat; harcadıkları şeylerin, kendilerine hiçbir fayda dönmeksizin bütünüyle zayi olup gitmesi bakımından, kavurucu bir ayazın vurup kökünü kuruttuğu ve kendileri için onda hiçbir veçhile bir fayda kalmayan kâfirlerin ekinine benzetilmesidir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {كَمَثَلِ الذى استوقد نَاراً} “Bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” ayetinin tefsirinde ayrıntısı geçen mürekkep teşbihtendir. Bu sebeple teşbih edatının ekin yerine rüzgâra bitiştirilmesine aldırış edilmemiştir. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: Harcadıkları şeylerin helak oluşunun durumu, bir rüzgârın helak edişinin durumu gibidir; yahut harcadıkları şeylerin durumu, rüzgârın helak ettiği şeyin —ki o da ekindir— durumu gibidir. [Kelime] “tenfikūne” (تنفقون) şeklinde de okunmuştur.

{وَمَا ظَلَمَهُمُ الله} بما بين من ضياع ما أنفقوا من الأموال

{وَمَا ظَلَمَهُمُ الله} “Allah onlara zulmetmedi;” harcadıkları malların zayi oluşuna dair beyan ettiği hususlarla.

{ولكن أَنفُسَهُمْ يظلمون} لما أنهم أضاعوها بإنفاقها لا على ما ينبغي وتقديمُ المفعولِ لرعاية الفواصلِ لا للتخصيص إذ الكلامُ في الفعل باعتبار تعلّقِه بالفاعل لا بالمفعول أي ما ظلمهم الله ولكن ظلموا أنفسَهم وصيغة المضارع للدلالة على التجدد والاستمرارِ وقد جُوِّز أن يكون المعنى وما ظلم الله تعالى أصحابَ الحرْثِ بإهلاكه ولكنهم ظلموا أنفسَهم بارتكاب ما استحقوا به العقوبةَ ويأباه أنه قد مر التعرُّضُ له تصريحا وإشعارا وقرئ ولكنّ بالتشديد على أن أنفسَهم اسمُها ويظلِمون خبرُها والعائدُ محذوفٌ للفاصلة أي ولكنَّ أنفسَهم يظلِمونها وأما تقديرُ ضميرِ الشأن فلا سبيلَ إليه لاختصاصه بالشعر ضرورةٍ كما في قوله ... ولكنَّ منْ يُبصِر جفونَك يعشق ...

{ولكن أَنفُسَهُمْ يظلمون} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlar;” çünkü o malları lâyık olmayan yerlere harcayarak zayi etmişlerdir. Mef'ûlün öne alınması (takdîm) tahsis için değil, fâsıla uyumu içindir; zira kelam, mef'ûle taalluku itibarıyla değil, fâile taalluku itibarıyla fiil hakkındadır; yani Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmettiler. Muzâri sîgası ise yenilenme ve sürekliliğe (teceddüd ve istimrâr) delalet etmek içindir. Şöyle bir mana da caiz görülmüştür: “Allah Teâlâ o ekin sahiplerine [ekini] helak etmekle zulmetmedi; fakat onlar cezayı hak ettikleri şeyleri irtikâp etmekle kendilerine zulmettiler.” Ancak buna, o hususa daha önce açıkça ve imâ yoluyla değinilmiş olması engeldir. [Lâkin lafzı] şeddeli olarak “ve lâkinne” (ولكنّ) şeklinde de okunmuştur; buna göre enfüsehüm (أنفسهم) onun ismi, yazlimûn (يظلمون) ise haberidir; fâsıla sebebiyle âid zamir hazfedilmiştir, yani: “Lâkinne enfüsehüm yazlimûnehâ” (ve lâkin kendileri, ona zulmetmektedirler). Şan zamiri takdir etmeye gelince, şiirdeki zarurete mahsus olması sebebiyle buna imkân yoktur; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: “... Lâkinne men yübsır cüfûneke ya‘şaku ... (Lâkin senin göz kapaklarını gören âşık olur).”

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً} بطانةُ الرجل ووَليجتُه مَنْ يُعرِّفه أسرارَه ثقةً به شُبِّه ببطانة الثوب كما شُبِّه بالشعار قال ﷺ الأنصارُ شِعار والناسُ دِثار قال ابن عباس ﵄ كان رجال من المؤمنين يواصلون اليهودَ لما بينهم من القرابة والصداقة والحلف فأنزل الله تعالى هذه الآسية وقال مجاهد نزلتْ في قوم من المؤمنين كانوا يواصلون المنافقين فنهو عن ذلك ويؤيده قوله تعالى {وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلَوا عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الانامل مِنَ الغيظ} وهي صفةُ المنافق وإياً ما كان فالحكمُ عامٌ للكفرة كافةً

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةً} “Ey iman edenler! Sırdaş/içli dışlı dost edinmeyin;” kişinin bitânesi (بطانة) ve velîcesi (وليجة), güven duyduğu için kendisine sırlarını bildirdiği kimsedir. Tıpkı şi‘âra benzetildiği gibi elbisenin astarına (bitâne) benzetilmiştir. Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ensar iç giysisi (şi‘âr), diğer insanlar ise dış giysisidir (disâr)” buyurmuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Müminlerden bazı kimseler aralarındaki akrabalık, dostluk ve antlaşma sebebiyle Yahudilerle ilişkilerini sürdürüyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.” Mücâhid ise: “Münafıklarla ilişkilerini sürdüren bir grup mümin hakkında indi ve bundan nehyedildiler” demiştir. Bunu, Allah Teâlâ'nın: {وإذا لقوكم قالوا آمنا وإذا خلَوا عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الانامل مِنَ الغيظ} “Sizinle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler, baş başa kaldıklarında ise öfkeden parmaklarını ısırırlar” ayeti de desteklemektedir ki bu münafığın sıfatıdır. Hangisi olursa olsun, hüküm bütün kâfirler için geneldir.

{مّن دُونِكُمْ} أي من دون المسلمين وهو متعلقٌ بلا تتخذوا أو بمحذوف وقع صفة لبِطانة أي كائنةً من دونكم مجاوزةً لكم

{مّن دُونِكُمْ} “sizden başkasını;” yani Müslümanlardan başkasını. Bu [ifade], “lâ tettehizû” (لا تتخذوا) lafzına yahut “bitâneten” (بطانة) kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir; yani sizden başkası olan, sizi aşıp geçen [kimselerden].

{لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً} جملةٌ مستأنفةٌ مبينةٌ لحالهم داعيةٌ إلى الاجتناب عنهم أو صفةُ بطانةً يقال أَلا في الأمر إذا قصّر فيه ثم استُعمل مُعدًّى الى المفعولين في قولهم لا آلوكَ نُصحاً ولا آلوك جُهداً على تضمين معنى المنْعِ والنقصِ والخَبالُ الفسادُ أي لا يُقْصِرون لكم في الفسادِ

{لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالاً} “size fesat çıkarmaktan geri durmazlar/kusur etmezler.” Onların durumunu beyan eden ve onlardan sakınmaya çağıran müste'nef bir cümledir yahut “bitâneten” (بطانة) kelimesinin sıfatıdır. Bir işte kusur edip gevşeklik gösterildiğinde “elâ fi’l-emr” (ألا في الأمر) denir. Daha sonra engelleme ve eksiltme manasını içermesi (tazmîn) sebebiyle “Lâ âlûke nushan” (Sana nasihat etmekten geri durmam) ve “Lâ âlûke cühden” (Elimden gelen gayreti esirgemem) sözlerinde iki mef‘ûle geçişli olarak kullanılmıştır. Habâl (خبال) fesat demektir; yani sizin hakkınızda fesat çıkarmaktan geri durmazlar.

{وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ} أي تمنَّوْا عَنَتَكم أي مشقتَكم وشدةَ ضررِكم وهو أيضاً استئنافٌ مؤكدٌ للنهي موجبٌ لزيادة الاجتنابِ عن المنهيِّ عنه

{وَدُّواْ مَا عَنِتُّمْ} “sizin sıkıntıya düşmenizi arzu ettiler;” yani sizin zahmetinizi, meşakkat çekmenizi ve şiddetli zarar görmenizi temenni ettiler. Bu da yasağı tekit eden ve nehyedilen şeyden daha fazla kaçınmayı gerektiren müste'nef bir cümledir.

{قَدْ بَدَتِ البغضاء مِنْ أفواههم} استئنافٌ آخرُ مفيدٌ لمزيد الاجتنابِ عن المنهيِّ عنه أي قد ظهرت البغضاءُ في كلامهم لِما أنهم لا يتمالكون مع مبالغتهم في ضبط أنفسِهم وتحاملِهم عليها أن ينفلِتَ من ألسنتهم ما يُعلم به بغضُهم للمسلمين وقرئ قد بدا البغضاءُ والأفواهُ جمعُ فم وأصلُه فوهٌ فلامُه هاءٌ يدل على ذلك جمعُه على أفواه وتصغيرُه على فُوَيه والنسبةُ إليه فوهيٌّ

{قَدْ بَدَتِ البغضاء مِنْ أفواههم} “Kin ve düşmanlıkları ağızlarından [dökülen sözlerden] açıkça belirmiştir;” nehyedilen şeyden daha da kaçınmayı ifade eden bir diğer müste'nef cümledir. Yani kendilerini tutma ve zorlama hususundaki aşırı çabalarına rağmen, dillerinden Müslümanlara duydukları buğzun anlaşılacağı şeylerin dökülmesine engel olamadıkları için ağızlarındaki sözlerde düşmanlık açıkça ortaya çıkmıştır. [Ayet] “kad beda’l-bağdâ’u” (قد بدا البغضاء) şeklinde de okunmuştur. Efvâh (الأفواه) lafzı fem (فم / ağız) kelimesinin çoğuludur; aslı fûh (فوه) olup lâmü'l-fiili he (هـ) harfidir. Bunun çoğulunun efvâh (أفواه), ism-i tasgîrinin füveyh (فُوَيه) ve nisbetinin fevehî (فوهي) gelişi buna delalet eder.

{وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} مما بدا لأن بُدُوَّه ليس عن رَويَّة واختيار

{وَمَا تُخْفِى صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ} “Göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür;” ortaya çıkan şeyden [daha büyüktür], çünkü o [ağızlarından] açığa çıkanlar bir düşünce ve tercih sonucu değildir.

{قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الأيات} الدالة على وجوب الإخلاصِ في الدين وموالاةِ المؤمنين ومعاداةِ الكافرين

{قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الأيات} “Şüphesiz size ayetleri açıkladık;” dinde ihlasın, müminlerle dostluk kurmanın ve kâfirlere düşmanlık beslemenin gerekliliğine delalet eden [ayetleri].

{إِنْ كُنتُمْ تَعْقِلُونَ} أي إنْ كنتُم من أهلِ العقلِ أو إن كنتم تعقِلون ما بُيِّن لكم من الآيات والجوابُ محذوفٌ لدلالة المذكور عليه

{إِنْ كُنتُمْ تَعْقِلُونَ} “eğer akıl erdiriyorsanız.” Yani eğer akıl sahiplerinden iseniz yahut size açıklanan ayetleri kavrıyorsanız. Zikredilenin ona delalet etmesi sebebiyle şartın cevabı hazfedilmiştir.

{ها أنتم أُوْلاء} جملةٌ من مبتدإٍ وخبر صدرت بحرف التنبيه إظهاراً لكمال العنايةِ بمضمونها أي أنتم أولاءِ المخطِئون في موالاتهم وقوله تعالى

{ها أنتم أُوْلاء} “İşte siz öyle kimselersiniz ki;” muhtevasına son derece önem verildiğini göstermek amacıyla başında tenbih harfi bulunan mübteda ve haberden oluşan bir cümledir; yani siz, onlarla dostluk kurmakla hata eden şu kimselersiniz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

{تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} بيانٌ لخطئهم في ذلك وهو خبرٌ ثانٍ لأنتم أو خبرٌ لأولاءِ والجملةُ خبرٌ لأنتم كقولك أنت زيدٌ تحبُّه أو صلةٌ له أو حالٌ والعاملُ معنى الإشارةِ ويجوز أن ينتصِبَ أولاءِ بفعلِ يفسِّره ما بعدَهُ وتكونُ الجملةُ خبراً

{تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ} “onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler;” bu husustaki hatalarını beyandır. Bu ifade “entüm” (أنتم) için ikinci bir haberdir yahut “ülâi” (أولاءِ) için haber olup cümle bütünüyle “entüm”ün haberidir; tıpkı senin “Ente Zeydün tühibbuhû” (Sen onu seven Zeyd'sin) demen gibi. Yahut onun sılasıdır veya hâldir; âmil ise işaret manasıdır. “Ülâi” lafzının, sonrasındaki ifadenin açıkladığı bir fiille mansup olması ve cümlenin de haber olması caizdir.

{وَتُؤْمِنُونَ بالكتاب كُلّهِ} أي بجنس الكتبِ جميعاً وهو حالٌ من ضميرِ المفعولِ في لا يُحِبُّونَكُمْ والمعنى لا يحبونكم والحالُ أنكم تؤمنون بكتابهم فما بالُكم تحبونهم وهم لا يؤمنون بكتابكم وفيه توبيخٌ بأنهم في باطلهم أصلبُ منكم في حقكم

{وَتُؤْمِنُونَ بالكتاب كُلّهِ} “ve kitabın bütününe iman edersiniz;” yani kitaplar cinsinin tamamına [iman edersiniz]. Bu, “lâ yühibbûneküm” (لا يُحِبُّونَكُمْ) ifadesindeki mef'ûl zamirinden hâldir. Mana şudur: Siz onların kitabına iman ettiğiniz hâlde onlar sizi sevmezler; öyleyse onlar sizin kitabınıza iman etmezken siz nasıl olur da onları seversiniz? Bunda, onların kendi batıllarında, sizin hak davanızda olduğunuzdan daha sebatkâr olduklarına dair bir kınama (tevbîh) vardır.

{وإذا لقوكم قالوا آمنا} نفاقاً

{وإذا لقوكم قالوا آمنا} “Sizinle karşılaştıklarında: 'İman ettik' derler;” münafıklıkla.

{وَإِذَا خَلَوْاْ عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الانامل مِنَ الغيظ} أي منْ أجله تأسفاً وتحسراً حيث لم يجدوا إلى التشفي سبيلاً

{وَإِذَا خَلَوْاْ عَضُّواْ عَلَيْكُمُ الانامل مِنَ الغيظ} “Baş başa kaldıklarında ise öfkeden parmaklarını ısırırlar;” yani içlerini soğutacak bir yol bulamadıkları için hayıflanarak ve kahrolarak öfkelerinden [bunu yaparlar].

{قُلْ مُوتُواْ بِغَيْظِكُمْ} دعاءٌ عليهم بدوام الغيظ

{قُلْ مُوتُواْ بِغَيْظِكُمْ} “De ki: 'Öfkenizle geberin/öfkenizden ölün!'” Onların aleyhine öfkelerinin devam etmesi yönünde bir bedduadır,

وزيادته بتضاعيف قوةِ الإسلامِ وأهلِه إلى أن يهلِكوا به أو باشتداده إلى أن يهلكهم

ve bu öfke yüzünden helak oluncaya kadar İslam'ın ve mensuplarının gücünün kat kat artmasıyla öfkelerinin çoğalması yahut şiddetlenerek onları helak etmesi için [yapılmış bir bedduadır].

{إِنَّ الله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} فيعلم ما في صدوركم من العداوة والبغضاء والحنَقِ وهو يحتملُ أن يكون من المَقول أي وقل لهم أن الله تعالى عليمٌ بما هو أخفى مما تُخفونه من عض الأنامل عيظا وأن يكون خارجاً عنه بمعنى لا تتعجْب من اطْلاعي إياك على أسرارهم فإني عليمٌ بذات الصدور وقيل هو أمرٌ لرسول الله ﷺ بطيب النفسِ وقوة الرجاءِ والاستبشار بوعد الله تعالى أن يَهلِكوا غيظاً بإعزاز الإسلام وإذلالهم به من غير أن يكون ثمةَ قولٌ كأنه قيل حدِّث نفسَك بذلك

{إِنَّ الله عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} “Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir;” dolayısıyla göğüslerinizdeki düşmanlığı, kini ve öfkeyi bilir. Bu ifadenin söylenen söze dâhil (makūl) olması muhtemeldir; yani: “Onlara de ki: Allah Teâlâ, öfkeden parmak ısırmak suretiyle gizlediğiniz şeyden daha gizli olanı dahi bilmektedir.” Sözün dışında olması da muhtemeldir ki şu manaya gelir: “Seni onların sırlarına vâkıf kılmama şaşma; zira Ben göğüslerin özünü hakkıyla bilirim.” Bir görüşe göre ise bu, ortada sözlü bir hitap olmaksızın, İslam'ın aziz kılınıp onların bu yolla zelil edilmesiyle öfkelerinden helak olacaklarına dair Allah Teâlâ'nın vaadiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönlünü hoş tutması, ümidini kuvvetlendirmesi ve müjdelenmesi yönünde bir emirdir; sanki: “Bunu kendi kendine söyle/içinden geçir” denilmiştir.

{إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيّئَةٌ يَفْرَحُواْ بِهَا} بيانٌ لتناهي عداوتِهم إلى حد حسد وامانا لهم من خير ومنفعة وشمِتُوا بما أصابهم من ضر وشدة وذكرُ المسِّ مع الحسنة والإصابة مع السئية إما للإيذان بأن مدارَ مساءتِهم أدنى مراتبِ إصابةِ الحسنةِ ومناطَ فرحِهم تمامُ إصابةِ السيئةِ وإما لأن المسَّ مستعارٌ لمعنى الإصابة

{إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيّئَةٌ يَفْرَحُواْ بِهَا} “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler.” Düşmanlıklarının son noktaya ulaştığını, öyle ki [müminlere] isabet eden her hayır ve menfaati kıskandıklarını, başlarına gelen her zarar ve sıkıntıya da sevindiklerini (şemâtet) beyandır. İyilikle birlikte dokunmanın (mes/مس), kötülükle birlikte ise isabet etmenin (isâbe/إصابة) zikredilmesi; ya onların üzüntüsünün dayanağının iyiliğin isabet etmesinin en alt mertebesi olduğuna, sevinçlerinin dayanağının ise kötülüğün tam olarak isabet etmesi olduğuna dikkat çekmek içindir; yahut da dokunma (mes) kelimesinin isabet etme manasında istiare yoluyla kullanılmasındandır.

{وأن تصبروا} أي على عداتهم أو على مشاقّ التكاليفِ

{وأن تصبروا} “Eğer sabrederseniz;” yani onların düşmanlıklarına yahut mükellefiyetlerin meşakkatlerine [sabrederseniz]

{وَتَتَّقُواْ} ما حرّم الله تعالى عليكم ونهاكم عنه

{وَتَتَّقُواْ} “ve sakınırsanız;” Allah Teâlâ'nın size haram kıldığı ve sizi nehyettiği şeylerden [sakınırsanız],