Binûn

Âl-i İmrân — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{مِنَ الذهب والفضة} بيان للقناطير أو حال

{مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ} “Altın ve gümüşten” Kantarların beyanıdır yahut hâldir.

{والخيل} عطف على القناطير قيل هي جمع لا واحد له من لفظه كالقوم والرهط الواحد فرس وقيل واحدُه خائل وهو مشتق من الخُيلاء

{وَالْخَيْلِ} “[Salma] atlar” Kantarlar üzerine matuftur. “Kavm” (قَوْم) ve “raht” (رَهْط) gibi kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cem olduğu, tekilinin "feres" (فَرَس) olduğu söylenmiştir. Tekilinin "hâil" (خائل) olduğu da söylenmiştir; bu kelime ise “huyelâ” (büyüklenme/çalım) kökünden türemiştir.

{المسومة} أي المُعْلمة منَ السُّومةِ وهيَ العلامةُ أو المرْعيّة من أسام الدابة وسوَّمها إذا أرسلها وسيَّبها للرعي أو المُطَهّمة التامةُ الخَلقْ

{الْمُسَوَّمَةِ} “Nişanlanmış / yaylıma salınmış” Yani alâmet (سُومة) kökünden gelip “işaretlenmiş / damgalanmış” yahut hayvanı otlağa salmak anlamındaki “esâme'd-dâbbete ve sevvemehâ” (أَسَامَ الدَّابَّةَ وَسَوَّمَهَا) ifadesinden hareketle “otlatılan” demektir; ya da kusursuz ve eksiksiz yaratılışlı (mutahheme) anlamına gelir.

{والانعام} أي الإبل والبقر والغنم

{وَالْأَنْعَامِ} “Davarlar” Yani deve, sığır ve koyundur.

{والحرث} أي الزرع مصدر بمعنى المفعول

{وَالْحَرْثِ} “Ve ekinler” Yani ekindir; ism-i mef‘ûl manasında masdardır.

{ذلك} أي ما ذكر من الأشياء المعهودة

{ذَٰلِكَ} “İşte bunlar” Yani zikredilen bu malum şeyler.

{مَّتَاعَ الحياة الدنيا} أيْ ما يتمتعُ بهِ في الحياةِ الدنيا أياماً قلائلَ فتفنى سريعاً

{مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının geçimliğidir” Yani dünya hayatında az birkaç gün kendisinden faydalanılan, sonra da çabucak yok olup giden şeylerdir.

{والله عِندَهُ حُسْنُ المأب} حسنُ المرجِع وفيه دلالةٌ على أن ليس فيما عُدّد عاقبةٌ حميدة وفي تكرير الإسناد بجعل الجلالة مبتدأ وإسنادِ الجملة الظرفية إليه زيادةُ تأكيدٍ وتفخيم ومزيدُ اعتناء بالترغيب فيما عند الله ﷿ من النعم المقيم والتزهيدُ في ملاذّ الدنيا وطيباتها الفانية

{وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ} “Varılacak güzel yer ise Allah’ın katındadır” Güzel bir dönüş yeridir. Bunda, sayılan bu şeylerin hiçbirinde övülmeye değer bir akıbet bulunmadığına delalet vardır. Lafza-i Celâl’in mübteda kılınıp zarf cümlesinin ona isnat edilmesi suretiyle isnadın tekrarlanmasında; tekit ve tazimin artırılması, Allah (celle celâlühû) katındaki kalıcı nimetlere rağbet ettirmeye ve dünyanın fâni lezzetleri ile güzelliklerine karşı zahit kılmaya yönelik fazladan bir ihtimam vardır.

{قُلْ أَؤُنَبّئُكُمْ بِخَيْرٍ مّن ذلكم} إثرَ ما بيّن شأنَ مُزخْرَفات الدنيا وذكر ما عنده تعالى من حسن المآب إجمالاً أمر النبيِّ ﷺ بتفاصيل ذلك المُجمل للناس مبالغةً في الترغيب والخطابُ للجميع والهمزةُ للتقرير أي أأخبرُكم بما هو خير مما فُصّل من تلك المستلذات المزينة لكم وإبهام الخير لتفخيم شأنِه والتشويق إليه وقوله تعالى

{قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَٰلِكُمْ} “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi?” Dünyanın süslerinin durumunu açıklayıp Allah Teâlâ katındaki güzel dönüş yerini icmâlî olarak zikrettikten sonra, rağbeti artırmak amacıyla o mücmel olanı insanlara tafsilatıyla açıklaması için Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) emretti. Hitap herkesedir; hemze ise takrir (onaylatma) içindir. Yani: Size süslü gösterilen bu lezzetlerden ayrıntılı olarak sayılanlardan daha hayırlı olanı haber vereyim mi? “Hayır” kelimesinin müphem bırakılması, şanını yüceltmek ve ona karşı iştiyak uyandırmak içindir. Allah Teâlâ’nın şu buyruğu ise:

{لِلَّذِينَ اتقوا عِندَ رَبّهِمْ جنات} استئنافٌ مبين لذلك المبْهم على أن جنات مبتدأ والجارّ والمجرور خبر أو على أن جناتٌ مرتفعٌ به على الفاعليةِ عند من لايشترط في ذلك اعتمادَ الجار على ما فصل في محله والمراد بالتقوى هو التبتُل إلى الله تعالى والإعراضُ عما سواه على ما تنبىء عنه النعوتُ الآتيةُ وتعليقُ حصولِ الجنات وما بعدها من فنون الخيراتِ به للترغيب في تحصيله والثبات عليه وعند نصب على الحالية من جنات أو متعلقٌ بما تعلقَ بهِ الجارِّ من معنى الاستقرارِ مفيد لكمال علو رتبة الجنات وسمو طبقتها والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضمير المتقين لإظهار مزيد اللطفِ بهم وقيل اللامُ متعلقة بخير وكذا الظرفُ وجنات خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ والجملةُ مبينة لخير ويؤيده قراءة جناتٍ بالجر على البدلية من خير ولا يخفى أن تعليق الإخبار والبيان بما هو خير لطائفة رُبَّما يُوهم أنَّ هناك خيراً آخرَ لآخَرين

{لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ} “Korkanlar için Rableri katında cennetler vardır” Bu müphem olanı açıklayan yeni bir başlangıç (istînâf) kelamıdır; “cennâtün” lafzı mübteda, câr-mecrûr ise haberdir; yahut ilgili yerde tafsil edildiği üzere câr [ve mecrûr]un bir şeye dayanmasını şart koşmayanlara göre “cennâtün” lafzı fâillik sebebiyle merfudur. Takvadan murat, gelecek sıfatların da bildirdiği üzere Allah Teâlâ'ya yönelmek (tebettül) ve O'ndan gayrısından yüz çevirmektir. Cennetlerin ve sonrasındaki çeşitli hayırların elde edilmesinin takvaya bağlanması, onu kazanmaya ve onda sebat göstermeye teşvik etmek içindir. “Inde” (عِندَ) zarfı, “cennâtün” kelimesinden hâl olmak üzere mansubdur yahut câr mecrûrun taalluk ettiği istikrar manasına müteallıktır; cennetlerin mertebesinin son derece yüksekliğini ve derecesinin yüceliğini ifade eder. Müttakilerin zamirine izafe edilerek Rablik unvanına yer verilmesi, onlara yönelik lütfun fazlalığını göstermek içindir. “Lâm” harf-i cerinin ve aynı şekilde zarfın “hayr” kelimesine müteallık olduğu, “cennâtün”ün ise mahzuf bir mübtedanın haberi olup cümlenin “hayr” kelimesini açıkladığı da söylenmiştir; nitekim “cennâtin” kelimesinin “hayr” kelimesinden bedel olarak mecrur okunuşu da bunu destekler. Gizli değildir ki, haber vermenin ve beyanın bir zümre için hayırlı olan şeye bağlanması, başkaları için başka bir hayrın bulunduğu vehmini uyandırabilir.

{تَجْرِى} في محل الرفع والجر صفةٌ لجنات على حسب القراءتين

{تَجْرِي} “Akar” İki kıraate göre “cennât” kelimesinin sıfatı olarak ref veya cer mahallindedir.

{مِن تَحْتِهَا الانهار} متعلق بتجري فإن أريد بالجنات نفسُ الأشجار كما هو الظاهر فجريانُها من تحتها ظاهرٌ وإنْ أُريدَ بها مجموعُ الأرضِ والأشجار فهو باعتبار جزئها الظاهر كما مر تفصيلُه مراراً

{مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altından ırmaklar” “Tecrî” fiiline müteallıktır. Şayet cennetlerden zahir olduğu üzere ağaçların bizzat kendisi kastedilmişse, nehirlerin onların altından akması açıktır. Eğer bununla yer ve ağaçların bütünü kastedilmişse, defalarca tafsilatı geçtiği üzere bu, onun görünen parçası itibarıyladır.

{خالدين فِيهَا} حالٌ مقدرةٌ من المستكن في لِلَّذِينَ والعاملُ ما فيه من معنى الاستقرار

{خَالِدِينَ فِيهَا} “Orada ebedî kalıcılar olarak” “Lillezîne” içindeki gizli zamirden mukadder bir hâldir; âmili ise onda bulunan istikrar manasıdır.

{وأزواج مُّطَهَّرَةٌ} عطفٌ على جناتٍ أي مبرأة مما يستقذر من النساء من

{وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ} “Ve tertemiz eşler” “Cennât” üzerine matuftur; yani kadınlarda iğrenç sayılan şeylerden arındırılmış,

الأحوال البدنية والطبيعية

bedenî ve tabii durumlardan [uzak tutulmuş eşlerdir].

{وَرِضْوَانٍ} التنوينُ للتفخيم وقولُه تعالى

{وَرِضْوَانٌ} “Ve bir rıza” Tenvin tazim içindir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

{مِنَ الله} متعلق بمحذوف وقع صفة له مؤكدة لما أفادَه التنوينُ من الفخامة أيْ رضوانٌ وأيُّ رضوان لايقادر قدره كائن من الله ﷿ وقرئ بضم الراء

{مِّنَ اللَّهِ} “Allah’tan” Tenvinin ifade ettiği tazimi pekiştiren, ona sıfat olmuş mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani Allah’tan (celle celâlühû) gelen, kadrine paha biçilemez öyle bir rıza ki! Râ harfinin ötresiyle de (rudvân) okunmuştur.

{والله بَصِيرٌ بالعباد} وبأعمالهم فيثيبُ ويعاقب حسبما يليق بها أو بصير بأحوال الذين اتقَوْا ولذلك أعد لهم ما ذكر وفيه إشعار بأنهم المستحقون للتسمية باسم العبد

{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kulları hakkıyla görendir” Ve onların amellerini [hakkıyla görendir]; dolayısıyla onlara layık olduğu şekilde mükâfat veya ceza verir. Yahut sakınanların (müttakilerin) durumlarını hakkıyla görendir ve bundan dolayı kendilerine bu zikredilenleri hazırlamıştır. Bunda, “kul” ismini almaya asıl layık olanların onlar olduğuna bir işaret vardır.

{الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمنا} في محلِ الرفعِ على أنه خبر مبتدأ محذوف كأنه قيل مَنْ أولئك المتقون الفائزون بهذه الكرامات السنية فقيل هم الذين الخ أو النصبِ على المدحِ أو الجرُّ عَلى أنَّه تابعٌ للمتقين نعتاً أو بدلاً أو للعباد كذلك والأول أظهر وقوله تعالى {والله بَصِيرٌ بالعباد} حينئذ معترضةٌ وتأكيد الجملة لإظهار أن إيمانهم ناشئ من وفور الرغبة وكمال النشاط وفي ترتيب الدعاء بقولهم

{الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا} “Onlar ki: 'Rabbimiz! Biz şüphesiz iman ettik' derler” Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; sanki "Bu yüce ikramlara nail olan müttakiler kimlerdir?" denilmiş, buna karşılık "Onlar, şöyle diyenlerdir..." denilmiştir. Yahut medih üzere nasb veya nâat yahut bedel olarak müttakilere tabi olmak üzere cer mahallindedir; ya da aynı şekilde "el-ibâd" lafzına tabidir. Birincisi daha açıktır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın {وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kulları hakkıyla görendir” buyruğu ara cümle (i'tirâziyye) olur. Cümlenin tekitli kılınması, imanlarının derin bir iştiyaktan ve tam bir gayretten kaynaklandığını göstermek içindir. Şu sözleriyle ettikleri duanın tertibinde ise:

{فاغفر لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النار} على مجرد الإيمان دَلالةٌ على كفايته في استحقاق المغفرة والوقاية من النار

{فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ} “Artık bizim günahlarımızı bağışla ve bizi ateşin azabından koru!” [Duanın] sırf imana dayandırılmasında, mağfireti ve ateşten korunmayı hak etmede imanın yeterli olduğuna delalet vardır.

{الصابرين} هو على تقدير كون الموصول في محل الرفع منصوبٌ على المدح بإضمار أعنى وأما تقدير كونه في محل النصبِ أو الجر فهو نعت له والمراد بالصبر هو الصبر على مشاقّ الطاعات وعلى البأساء والضراء وحين البأس

{الصَّابِرِينَ} “Sabredenler” İsmi mevsûlün ref mahallinde olması takdirine göre “a'nî” (kastediyorum) takdiriyle medih üzere mansubdur. Nasb veya cer mahallinde olması takdirine göre ise onun sıfatıdır. Sabırdan murat; taatlerin meşakkatlerine, darlık ve sıkıntılara ve savaş anına karşı sabretmektir.

{والصادقين} في أقوالهم ونياتهم وعزائمِهم

{وَالصَّادِقِينَ} “Doğru olanlar” Sözlerinde, niyetlerinde ve azimlerinde [doğru olanlardır].

{والقانتين} المداومين على الطاعات المواظبين على العبادات

{وَالْقَانِتِينَ} “Huzurunda boyun bükenler” Taatlere devam edenler, ibadetleri aralıksız sürdürenlerdir.

{والمنفقين} أموالهم في سبيلِ الله تعالى

{وَالْمُنفِقِينَ} “İnfak edenler” Mallarını Allah Teâlâ yolunda [harcayanlardır].

{والمستغفرين بالاسحار} قال مجاهد وقتادة والكلبي أي المصلين بالأسحار وعن زيد بن أسلَمَ هم الذين يصلون الصبحَ في جماعة وقال الحسن مدُّوا الصلاة إلى السحر ثم استغفروا وقال نافع كان ابن عمرَ ﵁ يحيي الليلة ثم يقول يا نافع أسْحَرْنا فأقول لا فيعاود الصلاة فإذا قلت نعم قعد يستغفر الله ويدعو حتى يصبح وعن الحسن كانوا يصلون في أول الليل حتى إذا كان السحر أخذوا في الدعاء والاستغفار وتخصيصُ الأسحار بالاستغفار لأن الدعاء فيها أقربُ إلى الإجابة إذ العبادة حينئذ أشق والنفسُ أصفى والروح أجمعُ لاسيما للمجتهدين وتوسيط الواو بين الصفات المعدودة للدلالة على استقلالِ كلِّ منها وكما لهم فيها أو لتغايُر الموصوفين بها

{وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَARِ} “Ve seherlerde bağışlanma dileyenler” Mücâhid, Katâde ve Kelbî, “Seher vakitlerinde namaz kılanlar” demiştir. Zeyd b. Eslem’den: “Onlar sabah namazını cemaatle kılanlardır” dediği rivayet edilmiştir. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Namazı seher vaktine kadar uzatır, sonra istiğfar ederlerdi.” Nâfi‘ şöyle demiştir: İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) geceyi ihya eder, sonra “Ey Nâfi‘, seher vaktine girdik mi?” derdi. Ben “Hayır” deyince namaza dönerdi. “Evet” dediğimde ise sabah oluncaya kadar oturup Allah’tan bağışlanma diler ve dua ederdi. Hasan[-ı Basrî]’den şöyle rivayet edilmiştir: “Gecenin başında namaz kılarlar, seher vakti olunca da dua ve istiğfara koyulurlardı.” İstiğfarın seher vakitlerine tahsis edilmesi, bu vakitteki duanın icabete daha yakın olmasındandır; zira o esnada ibadet daha meşakkatli, nefis daha arınmış ve bilhassa gayret gösterenler için ruh daha derli topludur. Sayılan sıfatların arasına vav harfinin getirilmesi, bunlardan her birinin bağımsızlığına ve onların bu sıfatlardaki kemaline yahut bu sıfatlarla nitelenen kimselerin farklı farklı olduğuna delalet etmek içindir.

{شَهِدَ الله أَنَّهُ} بفتح الهمزة أي بأنه أو على أَنَّهُ

{شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ} “Allah şehadet etti ki O” Hemzenin fethasıyla (ennehû), yani “bi-ennehû” (بِأَنَّهُ) veya “alâ ennehû” (عَلَى أَنَّهُ) anlamındadır.

{لَا إله إِلَاّ هُوَ} أي بيّنَ وحدانيتَه بنصب الدلائل التكوينية في الآفاق والأنفس وإنزالِ الآيات التشريعية الناطقة بذلك عبر عنه بالشهادة على طريقة الاستعارة إيذاناً بقوته في إثبات المطلوبِ وإشعاراً بإنكار المنكر وقرئ إنه بكسر الهمزة إما بإجراء شَهِدَ مُجرى قال وإما بجعل الجملة اعتراضاً وإيقاعِ الفعل على قوله تعالى إِنَّ الدّينَ الخ على قراءة أن بفتح الهمزة كما سيأتى وقرئ شهداءٌ لله بالنصب على أنه

{لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ} “Kendisinden başka hiçbir ilah yoktur” Yani afakta ve nefislerde tekvînî delilleri dikerek ve bunu açıkça bildiren teşrîî ayetleri indirerek vahdaniyetini beyan etti. İstenen gayeyi ispat etmedeki gücünü bildirmek ve inkâr edeni reddetmek üzere istiare yoluyla bu beyan şehadet lafzıyla ifade edilmiştir. Hemzenin kesrasıyla "innehû" (إِنَّهُ) şeklinde de okunmuştur; bu ya “şehide” fiilinin “kâle” (dedi) makamında tutulmasıyla ya da cümlenin ara cümle kılınıp fiilin, ileride geleceği üzere hemzenin fethasıyla “enne” okunuşuna göre Allah Teâlâ’nın {إِنَّ الدِّينَ} buyruğuna vaki kılınmasıyladır. “Şühedâe lillâh” (شُهَدَاءَ لِلَّهِ) şeklinde nasb ile de okunmuştur; bu durumda:

حال من المذكورين أو على المدح وبالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف ومآله الرفع على المدح أي هم شهداء لله وهو إما جمع شهيد كظرفاء في جمع ظريف أو جمع شاهد كشعراء في جمع شاعر

zikredilenlerden hâl yahut medih üzeredir. Ref ile [şühedâü] okunuşunda ise mahzuf bir mübtedanın haberidir ve neticesi medih üzere ref olur; yani "Onlar Allah için şahitlerdir." Bu kelime, zarîfin çoğulu zurafâ gibi ya şehîdin çoğuludur yahut şâirin çoğulu şu‘arâ gibi şâhidin çoğuludur.

{والملائكة} عطف على الاسم الجليل بحمل الشهادة على معنىً مجازيّ شامل للإقرار والإيمان بطريق عموم المجاز أي أقروا بذلك

{وَالْمَلَائِكَةُ} “Ve melekler de” Şehadetin, umum-i mecaz yoluyla ikrarı ve imanı kapsayan mecazi bir manaya hamledilmesiyle Lafza-i Celîl üzerine matuftur; yani onlar da bunu ikrar ettiler.

{وَأُوْلُو العلم} أي آمنوا به واحتجوا عليه بما ذكر من الأدلة التكوينية والتشريعية قيل المراد بهم الأنبياء عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ وقيلَ المهاجرون والأنصار وقيل علماء مؤمني أهلِ الكتابِ كعبدِ اللَّه بن سلام وأضرابِه وقيل جميعُ علماء المؤمنين الذين عرفوا وحدانيته تعالى بالدلائل القاطعة وارتفاعُهما على القراءتين الأخيرتين قيل بالعطف على الضمير في شهداء لوقوع الفصل بينهما وأنتُ خبيرٌ بأنَّ ذلكَ على قراءة النصبِ على الحالية يؤدي إلى تقييد حالِ المذكورين بشهادة الملائكة وأولي العلم وليس فيه كثيرُ فائدةٍ فالوجه كونُ ارتفاعِهما بالابتداء والخبرُ محذوفٌ لدلالةِ الكلامِ عليهِ أي والملائكة وأو لو العلم شهداء بذلك ولك أن تحمل القراءتين على المدح نصباً ورفعاً فحينئذ يحسُن العطفُ على المستتر على كل حال وقوله تعالى

{وَأُولُو الْعِلْمِ} “Ve ilim sahipleri de” Yani O'na iman ettiler ve zikredilen tekvînî ve teşrîî delillerle bunu delillendirdiler. Onlardan muradın peygamberler (aleyhimüssalâtü vesselâm) olduğu söylenmiştir; Muhacirler ve Ensar olduğu da söylenmiştir; Abdullah b. Selâm ve benzerleri gibi Ehl-i Kitap'tan iman eden âlimler olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın birliğini kesin delillerle bilen bütün mümin âlimler olduğu da söylenmiştir. Son iki kıraate göre bu ikisinin merfu olması, aralarına fasıla girdiği için "şühedâ"daki zamire atfedilmekledir denilmiştir. Sen de bilirsin ki bunun hâl olarak nasb kıraatinde olması, zikredilenlerin hâlinin meleklerin ve ilim sahiplerinin şehadetiyle kayıtlanmasına yol açar ki bunda pek bir fayda yoktur. Dolayısıyla uygun olan, ikisinin mübteda olarak merfu olması ve kelamın delaletinden ötürü haberin mahzuf olmasıdır; yani "Melekler ve ilim sahipleri de buna şahittirler." İki kıraati nasb ve ref olarak medhe hamletmen de mümkündür; o takdirde her hâlükârda müstetir zamire atıf güzel olur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

{قَائِمَاً بالقسط} أي مقيماً للعدل في جميع أمورِه بيان لكماله تعالى في أفعاله إثرَ بيانِ كماله في ذاته وانتصابُه عَلى الحاليةِ من الله كما في قولِه تعالى وَهُوَ الحق مُصَدّقًا وإنما جاز إفرادُه مع عدم جواز جاء زيد وعمرو راكباً لعدم اللَّبس كقوله تعالى {وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} ولعل تأخيرَه عن المعطوفين للدَلالة على علو رتبتهما وقُرب منزلتهما والمسارعةِ إلى إقامة شهودِ التوحيد اعتناءً بشأنه ورفعاً لمحله والسرُّ في تقديمه على المعطوفين مع ما فيه من الإيذان بأصالته تعالى في الشهادة به كما مرَّ في قوله تعالى {آمَنَ الرسول بِمَا أُنزِلَ إليه من ربه} أو مِنْ هُوَ وهو الأوجه والعامل فيها معنى الجملة أي تفردا وأحقه لأنها حال مؤكدة أو على المدح وقيلَ على أنه صفة للمنفي أي لا إله قائماً الخ والفصل بينهما من قبيل توسعاتهم وهو مندرج في المشهود به إذا جعل صفة أو حالاً من الضمير أو نصباً على المدح منه وقرئ القائمُ بالقسط على البدلية من هُوَ فيلزم الفصلُ بينهما كما في الصفة أو على أنَّه خبرٌ لمبتدأ محذوف وقرئ قيّماً بالقسط

{قَائِمًا بِالْقِسْطِ} “Adaleti ayakta tutarak” Yani bütün işlerinde adaleti ikâme edici olarak... Zâtındaki kemalinin beyan edilmesinin hemen ardından fiillerindeki kemalinin beyanıdır. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا} “O, doğrulayıcı bir haktır” buyruğunda olduğu gibi Lafza-i Celâl’den hâl olmak üzere mansubdur. "Zeyd ve Amr binekli olarak geldi" ifadesinin caiz olmamasına rağmen burada tekil gelmesinin caiz oluşu, Allah Teâlâ'nın {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Ona İshak’ı ve fazladan bir bağış olarak da Yakub’u lütfettik” buyruğunda olduğu gibi herhangi bir iltibâsın bulunmayışındandır. Bunun matuflardan sonraya bırakılması; onların mertebelerinin yüceliğine, derecelerinin yakınlığına ve tevhidin şanına ihtimam göstermek ve kadrini yüceltmek gayesiyle tevhid şahitlerini ikâme etmedeki aceleye delalet etmek içindir. Matuflardan öne alınmasının sırrı ise, Allah Teâlâ'nın {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ} “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti” buyruğunda geçtiği üzere, O’nun bu şehadetteki asıllığını bildirmesiyle birlikte... Yahut daha uygun olan görüşe göre “hüve”den hâldir ve bundaki âmil cümlenin manasıdır; yani "bunda tektir ve bunu hak etmiştir"; zira bu müekkid bir hâldir yahut medih üzeredir. Menfî olanın sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani "Adaleti ayakta tutan hiçbir ilah yoktur..." İkisi arasındaki fasıla ise Arapların tasarruf genişliğindendir. Sıfat yahut zamirden hâl veya ondan medih üzere mansub kılındığında meşhûdün bih (şahitlik edilen husus) içine dâhil olur. “Hüve” zamirinden bedel olarak “el-Kâimü bi’l-kıst” (القائمُ بالقسط) şeklinde de okunmuştur; bu takdirde sıfatta olduğu gibi ikisi arasına fasıla girmesi gerekir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir. “Kıyyemen bi’l-kıst” (قيّماً بالقسط) şeklinde de okunmuştur.

{لا إله إِلَاّ هُوَ} تكريرٌ للتأكيد ومزيدِ الاعتناء بمعرفة أدلةِ التوحيد والحُكم به بعد إقامة الحجةِ وليجرِيَ عليه قوله تعالى

{لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ} “Ondan başka hiçbir ilah yoktur” Tekit etmek, hüccet ikâme edildikten sonra tevhid delillerini bilmeye ve onunla hükmetmeye fazladan ihtimam göstermek ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu onun üzerine cereyan etsin diye yapılan bir tekrardır:

{العزيز الحكيم} فيُعلمَ أنه المنعوتُ بهما ووجه الترتيب تقدمُ العلمِ بقدرته على العلم بحكمته تعالى ورفعُهما على البدليَّةِ من الضَّميرِ أو الوصفية لفاعل شهد أو الخبرية لمبتدأ مُضمَر وقد روي في فضلها أنه ﵇ قال يُجاء بصاحبها يومَ القيامة فيقول الله ﷿ إن لعبدي هذا عندي عهداً وأنا أحقُّ من وفى بالعهد أدخلوا عبدي الجنة وهو دليل على فضل علم أصولِ الدين وشرفِ أهله وروي عن سعيدِ بنِ جُبيرٍ أنه كان حول البيت ثلثُمائة وستون صنماً فلما نزلت هذه الآية الكريمة خرَرْنَ سُجّداً وقيل نزلت في نصارى نَجرانَ وقال الكلبي قدم النبيِّ ﷺ حَبرانِ من أحبار الشام فلما أبصر المدينة قال أحدهما ماأشبه هذه المدينةَ بصفة مدينة النبي الذي يخرُج في آخرِ الزمانِ فلما دخلا عليه ﵇ عرفاه بالصفة فقالا له ﵇ أنت محمد قال ﷺ نعم قالا وأنت أحمدُ قال ﵇ أنا محمدٌ وأحمد قالا فإنا نسألك عن شئ فإن أخبرتنا به آمنا بك وصدقناك قال ﵇ سلا فقالا أخبِرْنا عن أعظم شهادةٍ في كتاب الله ﷿ فأنزل

{الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” Böylece bu iki sıfatla nitelenenin O olduğu bilinir. Tertibin hikmeti, Allah Teâlâ'nın kudretine dair bilginin hikmetine dair bilgiden önce gelmesidir. İkisinin ref olması; zamirden bedel, "şehide" fiilinin fâiline sıfat yahut gizli bir mübtedanın haberi olmaları sebebiyledir. Bu ayetin fazileti hakkında Peygamber’in (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kıyamet gününde bu ayetin sahibi getirilir; bunun üzerine Allah (celle celâlühû) şöyle buyurur: 'Şüphesiz şu kulumun benim katımda bir ahdi vardır ve ahdi yerine getirmeye en layık olan benim. Kulumu cennete koyun!'” Bu, dinin asılları ilminin (kelam/akaid) faziletine ve ehlinin şerefine bir delildir. Saîd b. Cübeyr’den rivayet edildiğine göre Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı; bu ayet-i kerîme indiğinde hepsi secdeye kapanırcasına devrildi. Necran Hristiyanları hakkında indiği de söylenmiştir. Kelbî şöyle demiştir: Şam âlimlerinden iki din bilgini Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiler. Medine’yi gördüklerinde birisi: “Bu şehir, ahir zamanda çıkacak olan peygamberin şehrinin vasfına ne kadar da benziyor!” dedi. Peygamber’in (aleyhisselâm) huzuruna girdiklerinde vasfından onu tanıdılar ve ona (aleyhisselâm): “Sen Muhammed misin?” dediler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Evet” dedi. “Sen Ahmed misin?” dediler. O (aleyhisselâm): “Ben hem Muhammed hem Ahmed’im” dedi. “Biz sana bir şey soracağız; şayet bize bunu haber verirsen sana iman eder ve seni tasdik ederiz” dediler. O (aleyhisselâm): “Sorun” buyurdu. “Allah’ın (celle celâlühû) Kitabı’ndaki en büyük şehadeti bize haber ver” dediler. Bunun üzerine indirdi:

الله تعالى هذه الآية الكريمة فأسلم الرجلان

Allah Teâlâ bu ayet-i kerîmeyi [indirdi] ve o iki adam da Müslüman oldu.

{أن الدين عِندَ الله الإسلام} جملةٌ مستأنفة مؤكدةٌ

{إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ} “Şüphesiz Allah katında din İslam’dır” Tekit edici yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir;

للأولى أي لا دينَ مرضياً لله تعالى سوى الإسلام الذي هو التوحيدُ والتدرُّع بالشريعة الشريفة وعن قتادة أنه شهادةُ أَن لَاّ إلَه إِلَاّ الله والإقرارُ بما جاء من عند الله تعالى وقرئ إن الدين عند الله للإسلام وقرئ إن الدين الخ على أنه بدل من أنه بدلُ الكل إن فُسر الإسلامُ بالإيمان أو بما يتضمنه وبدلُ الاشتمال إن فسر بالشريعة أو على أن شهد واقعٌ عليه على تقديرُ قراءةِ إنه بالكسر كما أشير إليه

birincisini pekiştirmektedir; yani tevhid ve şeriat-ı şerifeye sarılmaktan ibaret olan İslam’dan başka Allah Teâlâ katında razı olunmuş hiçbir din yoktur. Katâde’den [nakledildiğine göre] o; Allah’tan başka hiçbir ilah olmadığına şehadet etmek ve Allah Teâlâ katından gelenleri ikrar etmektir. “İnne’d-dîne indallâhi le’l-İslâm” (إن الدين عند الله للإسلام) şeklinde de okunmuştur. “Enne’d-dîn...” (أن الدين الخ) şeklinde [fetha ile] okunması durumunda ise “ennehû”dan bedeldir; İslam şayet imanla veya onu kapsayan şeyle tefsir edilirse bedel-i kül, şayet şeriatla tefsir edilirse bedel-i iştimal olur; yahut işaret edildiği üzere “innehû”nun kesra ile okunması takdirinde “şehide” fiili onun üzerine vaki olmuştur.

{وَمَا اختلف الذين أُوتُواْ الكتاب} نزلت في اليهود والنصارى حين تركوا الإسلامَ الذي جاء به النبيُّ ﷺ وأنكروا نبوّته والتعبيرُ عنهم بالموصول وجعْلُ إيتاءِ الكتاب صلة له لزيادة تقبيحِ حالهم فإن الاختلاف ممن أوتي ما يزيلُه ويقطع شأفته في غاية القبح والسماحة وقوله تعالى

{وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenler ayrılığa düşmediler” Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği İslam’ı terk edip onun peygamberliğini inkâr ettiklerinde Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında indi. Onlardan ismi mevsûl ile bahsedilmesi ve Kitab’ın verilmesinin ona sıla cümlesi yapılması, durumlarının çirkinliğini artırmak içindir; zira ayrılığı ortadan kaldıracak ve kökünü kazıyacak bir şey kendisine verilmiş kimseden ihtilafın sadır olması son derece çirkin ve vahimdir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

{إِلَاّ مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمُ العلم} استثناء مفرغ من أعم الأحوال أو أعمِّ الأوقاتِ أيْ وما اختلفوا في حالٍ من الأحوالِ أو في وقتٍ من الأوقات إلا بعد أن علموا بأنه الحقُّ الذي لا محيدَ عنه أو بعد أن علموا حقيقةَ الأمرِ وتمكّنوا من العلم بها بالحُجج النيّرة والآيات الباهرةِ وفيه من الدلالة على ترامي حالِهم في الضلالة ما لا مزيدَ عليه فإن الاختلافَ بعد حصول تلك المرتبه قما لا يصدُر عن العاقل وقوله تعالى

{إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ} “Ancak kendilerine ilim geldikten sonra [ayrılığa düştüler]” Hâllerin veya vakitlerin en genelinden yapılmış istisnâ-i müferrağdır. Yani hiçbir hâlde ve hiçbir vakitte ayrılığa düşmediler; ancak kendisinden dönülmesi mümkün olmayan hakkın o olduğunu bildikten yahut apaçık deliller ve parlak ayetlerle işin hakikatini bilip bunu öğrenme imkânına kavuştuktan sonra [ayrılığa düştüler]. Bunda, onların sapkınlıkta ne denli ileri gittiklerine dair son derece açık bir delalet vardır; zira bu mertebe elde edildikten sonra ayrılığa düşmek, akıl sahibinden sadır olacak bir şey değildir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

{بَغْياً بَيْنَهُمْ} أي حسداً كائناً بينهم وطلباً للرياسة لا لشبهة وخفاءٍ في الأمر تشنيعٌ

{بَغْيًا بَيْنَهُمْ} “Aralarındaki haset ve azgınlık yüzünden” Yani meseledeki bir şüpheden veya kapalılıktan ötürü değil, aralarındaki çekememezlikten ve makam sevdalarından ötürüdür; [bu durumlarını] kınayıp teşhirdir.

{وَمَن يَكْفُرْ بآيات الله} أي بآياته الناطقةِ بما ذُكر من أن الدينَ عند الله تعالى هو الإسلامُ ولم يعمَلْ بمقتضاها أو بأية آيةٍ كانت من آياتِه تعالى على أن يدخل فيها ما نحن فيه دخولاً أولياً

{وَمَن يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse” Yani Allah Teâlâ katında dinin İslam olduğunu bildiren mezkûr ayetlerini inkâr eder ve gereğince amel etmezse; yahut üzerinde bulunduğumuz konunun öncelikli olarak dâhil olması kaydıyla, Allah Teâlâ'nın ayetlerinden herhangi bir ayeti inkâr ederse...

{فَإِنَّ الله سَرِيعُ الحساب} قائمٌ مقامَ جوابِ الشرطِ علةٌ له أي ومن يكفر بآياته تعالى يجازيه ويعاقبه عن قريب فإنه سريعُ الحساب أي يأتي حسابُه عن قريب أو يتم ذلك يسرعة وإظهار الجلالة لتربية المهابة وإدخالِ الروعة وفي ترتيب العقاب على مطلق الكفرِ بآياته تعالى من غيرِ تعرضٍ لخصوصية حالِهم من كون كفرِهم بعد إيتاء الكتاب وحصولِ الاطلاع على ما فيه وكونِ ذلك للبغي دلالةٌ على كمال شدة عقابهم

{فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir” Şartın cevabı yerine geçmiş olup onun gerekçesidir (illettir). Yani: Kim Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr ederse O, onu çok yakında cezalandırır ve hak ettiği karşılığı verir; çünkü O, hesabı pek çabuk görendir; yani hesabı pek yakında gelir yahut bu hesap süratle tamamlanır. Lafza-i Celâl’in açıkça zikredilmesi, heybet uyandırmak ve kalbe korku salmak içindir. Azabın, kendilerine kitap verildikten, içindekilere vakıf olunduktan sonra ve sırf azgınlık yüzünden inkâr etmiş olmaları gibi özel durumlarına değinilmeksizin Allah Teâlâ'nın ayetlerini mutlak olarak inkâr etmeye bağlanmasında, görecekleri cezanın son derece şiddetli olduğuna delalet vardır.

{فَإنْ حَاجُّوكَ} أي في كون الدين عند الله الإسلامَ أو جادلوك فيه بعد ما أقمتَ عليهم الحجج

{فَإِنْ حَاجُّوكَ} “Eğer seninle tartışmaya girişirlerse” Yani Allah katında dinin İslam olduğu hususunda yahut kendilerine delilleri ikâme ettikten sonra bu konuda seninle mücadeleye kalkışırlarsa,

{فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِىَ} أي أخلصتُ نفسي وقلبي وجملتي وإنما عبر عنها بالوجه لأنه أشرف الأعضاء الظاهرة ومظهرُ القُوى والمشاعر ومجمع معظم ما يقع به العبادةُ من السجودِ والقراءة وبه يحصل التوجُّه إلى كل شيء

{فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ} “De ki: Ben yüzümü teslim ettim” Yani nefsimi, kalbimi ve bütün varlığımı ihlasla adadım. Varlıktan "yüz" (vech) diye tabir edilmesi; zahirî uzuvların en şereflisi, kuvvet ve duyuların mazharı, secde ve kıraat gibi ibadetin kendisiyle vaki olduğu şeylerin çoğunun toplandığı yer olması ve her şeye yönelmenin onunla gerçekleşmesi sebebiyledir.

{لِلَّهِ} لا أشرك به فيها غيرَه وهو الدينُ القويم الذي قامت عليه الحججُ ودعت إليه الآياتُ والرسلُ ﵈

{لِلَّهِ} “Allah’a” Bu teslimiyette O'na başkasını ortak koşmam. Bu ise delillerin üzerine kurulduğu, ayetlerin ve peygamberlerin (aleyhimüsselâm) kendisine davet ettiği dosdoğru dindir.

{وَمَنِ اتبعن} عطفٌ على المتصل في أسلمتُ وحسُن ذلك لمكان الفصل الجارى

{وَمَنِ اتَّبَعَنِ} “Ve bana uyanlar da” “Eslemtü”deki muttasıl zamir üzerine matuftur; araya giren fasıladan ötürü bu atıf güzel olmuştur.

٢١ - آل عمران

21 - Âl-i İmrân

مجرى التأكيد بالمنفصل أي وأسلم من اتبعني أو مفعول معه

Ayrık zamirle yapılan pekiştirme (tekit) konumundadır; yani "bana uyan kimse de teslim oldu" demektir; yahut mef'ûlün meahdır.

{وَقُلْ لّلَّذِينَ أُوتُواْ الكتاب} أي من اليهود والنصارى وُضِع الموصولُ موضعَ الضمير لرعاية التقابل بين وصفي المتعاطِفَيْن

{وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenlere de ki:” Yani Yahudi ve Hristiyanlara. Birbirine atfedilen iki grubun vasıfları arasındaki karşıtlığı gözetmek için zamir yerine ism-i mevsûl getirilmiştir.

{والاميين} أي الذين لا كتابَ لهم من مشركي العرب

{وَالْأُمِّيِّينَ} “Ve ümmîlere de” Yani Arap müşriklerinden kitabı olmayanlara.

{أأسلمتم} متّبعين لي كما فعل المؤمنون فإنه قد أتاكم من البينات ما يوجبه ويقتضيه لا محالة فهل أسلمتم وعملتم بقضيتها أو أنتم على كفركم بعدُ كما يقول من لخّص لصاحبه المسألة ولم يدَعْ من طرق التوضيح والبيان مسلكا ألاسلكه فهل فهِمتها على منهاج قوله تعالى {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} إثرَ تفصيلِ الصوارفِ عن تعاطي الخمر والميسِر وفيه من استقصارهم وتعييرهم بالمعاندة وقلةِ الإنصافِ وتوبيخِهم بالبلادة وكلة القريحة مالا يخفى

{أَأَسْلَمْتُمْ} “Siz de teslim oldunuz mu?” Müminlerin yaptığı gibi bana tâbi olarak [teslim oldunuz mu?] Zira size bunu kesinlikle zorunlu ve gerekli kılan apaçık deliller gelmiştir; öyleyse İslam'a girip gereğiyle amel ettiniz mi, yoksa hâlâ inkârınız üzere misiniz? Bu, muhatabına meseleyi özetleyip açıklama ve beyan yollarından hiçbirini bırakmaksızın hepsini izah eden bir kimsenin, içki ve kumardan vazgeçirici gerekçeleri ayrıntısıyla saydıktan sonra gelen {فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz mi?” buyruğunun üslubunca "Anladın mı?" demesine benzer. Bu ifadede onların yetersiz görülmesi, inatçılık ve insafsızlıkla kınanması, ahmaklık ve anlayışsızlıkla azarlanması gibi hususların bulunduğu gizli değildir.

{فَإِنْ أَسْلَمُواْ} أي كما أسلمتم وإنما لم يصرح به كما في قوله تعالى {فإن آمنوا بمثل ما آمنتم بِهِ} حسماً لباب إطلاق اسم الإسلام على شئ آخر بالكلية

{فَإِنْ أَسْلَمُوا} “Eğer teslim olurlarsa” Yani sizin teslim olduğunuz gibi [teslim olurlarsa]. Allah Teâlâ'nın {فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ} “Eğer sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse” buyruğunda olduğu gibi burada açıkça zikredilmemesi, İslam isminin başka bir şeye tamamen ıtlak edilmesinin önünü kesmek içindir.

{فَقَدِ اهتدوا} أي فازوا بالحظ الأوفر ونجَوْا عن مهاوي الضلال

{فَقَدِ اهْتَدَوْا} “Şüphesiz doğru yolu bulmuşlardır” Yani en büyük payı kazanmış ve sapıklık uçurumlarından kurtulmuş olurlar.

{وَإِن تَوَلَّوْاْ} أي أعرضوا عن الاتباع وقَبول الإسلام

{وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” Yani tâbi olmaktan ve İslam’ı kabul etmekten yüz çevirirlerse,

{فَإِنَّمَا عَلَيْكَ البلاغ} قائم مقامَ الجواب أي لم يضرّوك شيئاً إذْ ما عَلَيْكَ إِلَاّ البلاغُ وقد فعلت على أبلغِ وجه رُوي أنَّ رسولَ الله ﷺ لما قرأ هذه الآيةَ على أهل الكتاب قالوا أسلمنا فقال ﵇ لليهود أتشهدون أن عيسى كلمةُ الله وعبدُه ورسولُه فقالوا معاذ الله وقالَ ﵊ للنصارى أتشهدون أن عيسى عبدُ الله ورسولُه فقالوا معاذ الله أن يكون عيسى عبداً وذلك قولُه ﷿ وَإِن تَوَلَّوْاْ

{فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ} “Sana düşen ancak tebliğdir” Şartın cevabı yerine geçmiştir; yani: Sana düşen ancak tebliğden ibaret olduğuna ve sen de bunu en beliğ şekilde yerine getirdiğine göre sana hiçbir zarar veremezler. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti Ehl-i Kitab’a okuduğunda "Biz teslim olduk" dediler. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm Yahudilere: "İsa'nın Allah'ın kelimesi, kulu ve elçisi olduğuna şahitlik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: "Allah korusun!" dediler. Hristiyanlara da aleyhisselâm: "İsa'nın Allah'ın kulu ve elçisi olduğuna şahitlik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: "İsa'nın kul olmasından Allah'a sığınırız!" dediler. İşte bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” buyruğudur.

{والله بَصِيرٌ بالعباد} عالم بجميع أحوالهم وهو تذييل فيه وعد ووعيد

{وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ} “Allah kullarını hakkıyla görendir” Onların bütün durumlarını bilir. Bu, içinde vaad (müjde) ve vaîd (tehdit) barındıran bir fezlekedir (cümle sonu takviyesidir).

{إِنَّ الذين يَكْفُرُونَ بآيات الله} أيَّ آيةٍ كانت فيدخُل فيهم الكافرون بالآيات الناطقةِ بحقية الإسلام على الوجه الذي مر تفصيلُه دخولاً أولياً

{إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah’ın ayetlerini inkâr edenler” Hangi ayet olursa olsun [inkâr edenler]; İslam’ın hak olduğunu bildiren ayetleri az önce ayrıntısı geçtiği üzere inkâr edenler bu kapsama öncelikle girerler.

{وَيَقْتُلُونَ النبيين بِغَيْرِ حَقّ} هم أهلُ الكتاب قتل أوّلوهم الأنبياءَ ﵈ وقتلو أتباعَهم وهم راضون بما فعلوا وكانوا قاتلهم الله تعالى حائمين حول قتلِ النبيِّ ﷺ لولا أن عصَم الله تعالى ساحتَه المنيعة وقد أُشير إليه بصيغة الاستقبال وقرئ بالتشديد للتكثير والتقييدُ بغير حق للإيذان بأنه كان عندهم أيضاً بغير حق

{وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ} “Ve haksız yere peygamberleri öldürenler” Bunlar Ehl-i Kitap'tır. Onların öncekileri peygamberleri (aleyhimüsselâm) öldürmüş ve onların tâbilerini katletmişlerdir; [şimdikiler de] onların yaptıklarına razıdırlar. Allah Teâlâ onları kahretsin, eğer Allah Teâlâ onun dokunulmaz şahsını korumamış olsaydı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i de öldürme hevesi peşindeydiler. Muzâri (gelecek zaman) sîgasıyla buna işaret edilmiştir; çokluk bildirmek için de şeddeli olarak okunmuştur. "Haksız yere" kaydı ise bunun onların nezdinde de haksız olduğunu bildirmek içindir.

{وَيَقْتُلُونَ الذين يَأْمُرُونَ بالقسط مِنَ الناس} أي بالعدل ولعل تكريرَ الفعل للإشعار بما بين القتلين من التفاوت أو باختلافها في الوقت عن أبي عبيدة بن الجراح قلتُ يا رسولَ الله أي الناسِ أشدُّ عذاباً يوم القيامة قال رجل قتل نبياً أو رجلاً أمر بمعروف ونهى عن المنكر ثم قرأها ثم قال يا أبا عبيدة قتلت بنو إسرائيلَ ثلاثةً وأربعين نبي من أول النهار في ساعة واحدة فقام مائةٌ واثنا عشرَ رجلاً من عبّاد بني إسرائيل فأمروا قَتلَتهم بالمعروف ونهَوْهم عن المنكر فقُتلوا جميعاً من آخر النهار وقرئ ويقاتلون الذين

{وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ} “Ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler” Yani adaleti [emredenleri]. Fiilin tekrar edilmesi, iki öldürme fiili arasındaki farkı hissettirmek yahut vakitlerinin farklılığı sebebiyledir. Ebû Ubeyde b. Cerrâh'tan rivayet edildiğine göre: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü insanların en şiddetli azap göreni kimdir?" dedim. Buyurdu ki: "Bir peygamberi öldüren yahut iyiliği emredip kötülükten sakındıran bir adamı öldüren kimsedir." Sonra bu ayeti okudu ve ardından şöyle buyurdu: "Ey Ebû Ubeyde! İsrâiloğulları günün ilk vaktinde bir saat içinde kırk üç peygamberi öldürdüler. Bunun üzerine İsrâiloğulları'nın ibadet ehli kimselerinden yüz on iki adam kalkıp katillerine iyiliği emrettiler ve onları kötülükten sakındırdılar; onlar da günün sonunda hepsini öldürdüler." Bu kısım "ve yukātilûne'l-lezîne" şeklinde de okunmuştur.

{فَبَشّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} خبرٌ إن والفاء لتضمن اسمها معنى الشرط فإنها بالنسخ لاتغير معنى الابتداء بل تزيده تأكيداً وكذا الحال في النسخ بأن المفتوحة كما في قوله تعالى واعلموا إنما غنمتم من شئ فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ وكذا النسخ بلكن كما في قوله تعالى واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُم مّن شَىْء فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ وكذا النسخ بلكن كما في قوله فو الله ما فارقتُكم عن ملالة ... ولكنّ ما يقضى فسوف يكون ... وإنما يتغير معنى الابتداء

{فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onları elem dolu bir azapla müjdele!” "İnne"nin haberidir. Fâ harfi ise isminin şart anlamı içermesinden ötürüdür; zira nesh edatları (inne ve benzerleri) ibtida anlamını değiştirmez, bilakis tekit eder. Fethalı "enne" ile nesh işleminde de durum böyledir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'ındır” buyruğunda olduğu gibi. "Lâkinne" ile nesh durumunda da böyledir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: "Vallahi sizden bıkkınlıktan ötürü ayrılmadım... Lakin takdir olunan şey muhakkak vaki olacaktır..." İbtida anlamı ancak

في النسخ بليت ولعل وقد ذهب سيبويه والأخفش إلى منع دخول الفاء عند النسخ مطلقاً فالخبر عندهما قولِه تعالى

Leyte ve lealle ile yapılan nesh durumunda değişir. Sîbeveyh ve el-Ahfeş, nesh edatı bulunduğunda mutlak olarak fâ harfinin dâhil olamayacağı görüşüne varmışlardır; dolayısıyla onlara göre haber, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

{أُولَئِكَ الذين حَبِطَتْ أعمالهم فِي الدنيا والآخرة} كما في قولك الشيطانُ فاحذر عدوٌ مبين وعلى الأول هو استئناف واسم الإشارة مبتدأٌ وما فيهِ من معنى البعد للدلالة على تَرامي أمرهِم في الضلال وبُعد منزلتهم في فظاعة الحال والموصولُ بما في حيز صلته خبرُه أي أولئك المتصفون بتلك الصفات القبيحة أو المبتلون بأسوأ الحال الذين بطلت أعمالُهم التي عمِلوها من البر والحسنات ولم يبق لها أثر في الدارين بل بقي لهم اللعنة والخزيُ في الدنيا وعذاب أليم في الآخرة

{أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ} “İşte onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmış olanlardır” Tıpkı senin "Şeytan sakın ondan, apaçık bir düşmandır" sözünde olduğu gibi. Birinci görüşe göre ise bu cümle istînâftır; işaret ismi mübtedadır ve onda bulunan uzaklık anlamı, onların sapıklıkta son noktaya ulaştıklarını ve durumlarının vehametinde ne kadar aşağı bir mertebede olduklarını göstermek içindir. Sılası dâhilindeki lafızlarla birlikte ism-i mevsûl onun haberidir. Yani: İşte bu çirkin vasıflarla nitelenen veya en kötü duruma müptela olanlar, dünyada ve ahirette iyilik ve hayır namına yaptıkları amelleri boşa gitmiş, geriye hiçbir eseri kalmamış; aksine dünyada lanet ve rüsvaylık, ahirette ise elem dolu bir azap kendilerine kalmış kimselerdir.

{وَمَا لَهُم مِن ناصرين} ينصرونهم من بأس الله وعذابِه في إحدى الدارين وصيغةُ الجميع لرعاية ما وقع في مقابلته لا لنفي تعددِ الأنصار من كل واحدٍ منهم كما في قوله تعالى {وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ}

{وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur” İki yurttan birinde onları Allah'ın azabından ve cezasından kurtaracak [kimseler yoktur]. Çoğul sîgası, her birinden birden fazla yardımcının nefyedilmesi için değil, karşısındaki ifadenin durumunu gözetmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın {وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcıları yoktur” buyruğunda da böyledir.

{أَلَمْ تَرَ} تعجيبٌ لرسول الله ﷺ أو لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ الرؤيةُ من حال أهل الكتاب وسوءِ صنيعِهم وتقريرٌ لما سبقَ من أن اختلافهم في الإسلام إنما كان بَعْدِ مَا جَاءهُمُ العلم بحقيقة أيْ ألمْ تنظرُ

{أَلَمْ تَرَ} “Görmedin mi?” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yahut görmesi mümkün olan herkesi Ehl-i Kitab'ın durumuna ve çirkin işlerine hayrete düşürme; ayrıca İslam hakkındaki ihtilaflarının ancak kendilerine hakikatin ilmi geldikten sonra olduğuna dair geçen hususları pekiştirme ifadesidir; yani "Bakmadın mı?" demektir.

{إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} أي التوراةِ على أن اللامَ للعَهدْ وحملُه على جنس الكتبِ الإلهية تطويلٌ للمسافة إذ تمامُ التقريب حينئذ بكون التوراة من جملتها لأن مدار التشنيع والتعجيب إنما هو إعراضُهم عن المحاكمة إلى ما دُعوا إليه وهم لم يُدْعَوا إلا إلى التوراة والمرادُ بما أوتوه منها ما بُيِّن لهم فيها من العلوم والأحكام التي من جملتها ما علموه من نعوت النبيِّ ﷺ وحقية الإسلام والتعبير عنه بالنصيب للإشعار بكمال اختصاصِه بهم وكونِه حقاً من حقوقهم التي يجب مراعاتها والعملُ بموجبها وما فيه من التنكير للتفخيم وحملُه على التحقير لا يساعده مقامُ المبالغة في تقبيح حالِهم

{إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ} “Kendilerine Kitap’tan bir pay verilenleri?” Yani harf-i tarifin ahd (bilinen) için olması üzere Tevrat'tan [bir pay verilenleri]. Bunu ilahî kitapların cinsine hamletmek mesafeyi uzatır; zira o takdirde delilin tam olarak yakınlaşması Tevrat'ın o kitapların cümlesinden olmasıyla mümkündür. Çünkü kınama ve hayretin odağı, davet edildikleri hükme başvurmaktan yüz çevirmeleridir ve onlar ancak Tevrat'a davet edilmişlerdir. Kendilerine verilen şeyden maksat, Tevrat'ta kendilerine açıklanan ilimler ve hükümlerdir ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasıfları ve İslam'ın hak olduğuna dair bildikleri şeyler de bunların arasındadır. Ondan "nasip" diye bahsedilmesi, onun kendilerine son derece mahsus olduğuna ve gözetilmesi ile gereğince amel edilmesi vacip olan haklarından bir hak olduğuna dikkat çekmek içindir. Kelimedeki nekrelik (belirsizlik) ise tazim (yüceltme) içindir; tahkire (küçümsemeye) hamledilmesi ise onların durumunu çirkinleştirmedeki mübalağa makamına uymaz.

{يُدْعَوْنَ إلى كتاب الله} الذي أوتوا نصيباً منه وهو التوراة والإظهارُ في مقامِ الإضمارِ لإيجاب الإجابة وإضافتُه إلى الاسمِ الجليلِ لتشريفه وتأكيدِ وجوب المراجعةِ إليه والجملةُ استئنافٌ مبيِّنٌ لمحل التعجيب مبني على سؤال نشأ من صدر الكلام كأنه قيل ماذا يصنعون حتى ينظر إليهم فقيل يُدعون إلى كتابَ اللَّهِ تَعَالَى وَقيلَ حالٌ منْ الموصول

{يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ} “Allah’ın Kitabı’na çağrılıyorlar” Kendilerine ondan bir pay verilen kitaba ki o da Tevrat'tır. Zamir makamında açık ismin getirilmesi (ızhar), icabeti vacip kılmak içindir; Kitab'ın celal ismine (Allah) izafe edilmesi ise onu şereflendirmek ve ona başvurmanın gerekliliğini tekit etmek içindir. Bu cümle, kelâmın başından doğan bir soruya dayalı olarak hayret mahallini açıklayan bir istînâftır; sanki "Ne yapıyorlar ki kendilerine ibretle bakılsın?" denilmiş de, "Allah Teâlâ'nın Kitabı'na çağrılıyorlar" denilmiştir. İsm-i mevsûlden hâl olduğu da söylenmiştir.

{لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} وذلكَ أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ دخل مدارسهم فدعاهم إلى الإيمان فقال له نعيمُ بن عمرو والحرث بن زيد على أيّ دين أنت قال ﵊ على ملة إبراهيم قالا إن إبراهيمَ كان يهودياً فقال ﷺ لهما إن بيننا وبينكم التوراةَ فهلُمّوا إليها فأبيا وقيل نزلت في الرجم وقد اختلفوا فيه وقيل كتاب الله القرآنُ فإنهم قد علموا أنه كتابُ الله ولم يشكوا فيه وقرئ ليُحكَم على بناء المجهول فيكون الاختلافُ بينهم بأن أسلم بعضُهم كعبدِ اللَّه بنِ سَلَام وأضرابه وعاداهم الآخرون

{لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında hükmetsin diye” Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların medreselerine girip kendilerini imana davet etti. Nuaym b. Amr ile el-Hâris b. Zeyd ona: "Sen hangi din üzeresin?" dediler. [Resûlullah] aleyhisselâm: "İbrahim'in milleti (dini) üzereyim" buyurdu. Onlar: "İbrahim Yahudi idi" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Bizimle sizin aranızda Tevrat vardır, haydi ona gelin!" buyurdu, fakat onlar yanaşmadılar. Hakkında ihtilaf ettikleri recm hakkında indiği de söylenmiştir. Allah'ın Kitabı'ndan kastın Kur'an olduğu, zira onun Allah'ın kitabı olduğunu bildikleri ve bunda şüphe etmedikleri de söylenmiştir. Meçhul sîgada "li-yuhkeme" şeklinde de okunmuştur; bu takdirde aralarındaki ihtilaf, Abdullah b. Selâm ve emsali gibi bazılarının Müslüman olması ve diğerlerinin onlara düşmanlık etmesi şeklinde olur.

{ثُمَّ يتولى فَرِيقٌ مّنْهُمْ} استبعاد لتولّيهم بعد علمِهم بوجوب الرجوع إليه

{ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ} “Sonra onlardan bir grup yüz çevirir” Ona başvurmanın gerekliliğini bildikten sonra yüz çevirmelerini yadırgamadır.

{وَهُم مُّعْرِضُونَ} إما حالٌ من فَرِيقٌ لتخصصه بالصفة أي يتولون من المجلس وهم معرضون بقلوبهم أو اعتراضٌ أي وهم قوم ديدنُهم الإعراضُ عن الحق والاصرار على الباطل

{وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “Onlar zaten yüz çeviren kimselerdir” Sıfatla tahsis edilmesinden ötürü ya "ferîkun" kelimesinden hâldir; yani meclisten yüz çevirip giderler, kalpleriyle de yüz çevirmişlerdir; yahut itiraziyedir (ara cümledir); yani onlar âdetleri haktan yüz çevirmek ve batılda ısrar etmek olan bir topluluktur.

{ذلك} إشارة إلى ما مر من التولي والإعراض وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى

{ذَلِكَ} “Bu” Geçen yüz çevirme ve arkasını dönmeye işarettir. Mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

{بِأَنَّهُمْ} أي حاصلٌ بسبب أنهم

{بِأَنَّهُمْ} “... sebebiyledir” Yani şundan ötürü meydana gelmiştir ki onlar:

{قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا النار} باقتراف الذنوب وركوب المعاصي

{قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ} “Bize ateş asla dokunmayacaktır, dediler” Günahları işlemek ve masiyetlere dalmak sebebiyle [bize ateş asla dokunmayacaktır dediler].

{إِلا أَيَّامًا معدودات} وهي مقدارُ عبادتهم العجلَ ورسَخ اعتقادُهم على ذلك وهونوا عليهم الخطوب

{إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ} “Sayılı günler müstesna” Bu da buzağıya taptıkları sürenin miktarıdır; inançları bu hususta kökleşmiş ve böylece büyük günahları kendilerine hafif görmüşlerdir.

{وَغَرَّهُمْ فِى دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} من قولهم ذلك وما أشبهه من قولهم إن آباءنا الأنبياءَ يشفعون لنا أو إن الله تعالى وعد يعقوب ﵇ ان لا يعذبَ أولادَه إلا تحِلّةَ القَسَم ولذلك ارتكبوا ما ارتكبوا من القبائح

{وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Uydurageldikleri şeyler dinleri konusunda kendilerini aldattı” Bu sözleri ve buna benzer "Peygamber olan atalarımız bize şefaat edecektir" yahut "Allah Teâlâ Yakup aleyhisselâm'a yemin kefareti kadar müstesna evlatlarına azap etmeyeceğini vadetti" gibi iddialarıdır. İşte bu yüzden işledikleri bunca çirkinlikleri cüretle irtikâp etmişlerdir.

{فَكَيْفَ} ردٌّ لقولهم المذكور وابطال لما غرهم باستعظام ما سيد همهم وتهويلِ ما سيحيقُ بهم من الأهوال أي فكيف يكون حالُهم

{فَكَيْفَ} “Peki nasıl olacak?” Onların mezkûr sözlerini bir reddiye, başlarına aniden gelecek dehşeti büyütüp kendilerini kuşatacak korkuları gözlerinde canlandırarak aldandıkları şeyi boşa çıkarmadır; yani o vakit durumları nasıl olacak?

{إِذَا جمعناهم لِيَوْمٍ} أي لجزاءِ يوم

{إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ} “Onları bir gün için topladığımız zaman” Yani bir günün cezası için [topladığımız zaman].

{لَا رَيْبَ فِيهِ} أي في وقوعه ووقوعِ ما فيه روي أن أولَ رايةٍ ترفع يوم القيامة من رايات الكفر رايةُ اليهود فيفضحهم الله ﷿ على رءوس الأشهاد ثم يأمر بهم إلى النار

{لَا رَيْبَ فِيهِ} “Ki onda hiçbir şüphe yoktur” Yani onun vukuunda ve onda gerçekleşecek şeylerin vukuunda [şüphe yoktur]. Rivayet edildiğine göre kıyamet günü küfür sancaklarından ilk dikilecek olan Yahudilerin sancağıdır; Allah Azze ve Celle onları bütün şahitlerin huzurunda rezil eder, sonra da cehenneme sürülmelerini emreder.

{وَوُفّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ} أي جزاءَ ما كسبت من غير نقص أصلاً كما يزعُمون وإنما وُضِع المكسوبُ موضعَ جزائه للإيذان بكمال الاتصالِ والتلازم بينهما كأنهما شيء واحد وفيه دَلالة على أن العبادة لا تَحْبَط وأن المؤمن لا يخلّد في النار لأن توْفيةَ جزاءِ إيمانِه وعملِه لا تكون في النار ولا قبل دخولها فإذن هي بعد الخلاصِ منها

{وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} “Ve herkese kazandığı tastamam ödendiğinde” Yani onların iddia ettiği gibi asla eksiltilmeksizin kazandıklarının karşılığı [tastamam ödendiğinde]. Sanki tek bir şeymiş gibi aralarındaki tam irtibat ve ayrılmazlığı hissettirmek için kazanılan şey, karşılığı yerine konulmuştur. Bunda, ibadetin boşa gitmeyeceğine ve müminin cehennemde ebedî kalmayacağına delalet vardır; zira iman ve amelinin karşılığının tastamam ödenmesi cehennemde yahut oraya girmeden önce olmaz; öyleyse bu ancak oradan kurtulduktan sonradır.

{وهم} أي كل الناس المدلولِ عليهم بكلِّ نفسٍ

{وَهُمْ} “Onlar” Yani "her bir nefis" ifadesinin delalet ettiği bütün insanlar.

{لَا يُظْلَمُونَ} بزيادة عذابٍ أو بنقص ثواب بل يصيب كلاً منهم مقدارُ ما كسبه

{لَا يُظْلَمُونَ} “Haksızlığa uğratılmazlar” Azabın artırılması veya sevabın eksiltilmesiyle [haksızlığa uğratılmazlar]; bilakis her birine kazandığının miktarınca isabet eder.

{قُلِ اللهم} الميم عوضٌ عن حرف النداء ولذلك لا يجتمعان وهذا من خصائص الاسمِ الجليل كدخوله عليه مع حرف التعريفِ وقطعِ همزتِه ودخولِ تاء القسمِ عليه وقيل أصلُه يا ألله أُمَّنا بخير أي اقصدنا به فخُفف بحذف حرف النداء ومتعلقاتِ الفعل وهمزته

{قُلِ اللَّهُمَّ} “De ki: Ey Allah’ım!” Mîm harfi nida harfinin bedelidir; bu sebeple ikisi bir arada bulunmaz. Bu durum; harf-i tarifle birlikte nidanın girmesi, hemzesinin kat edilmesi (okunması) ve yemin tâ'sının dâhil olması gibi lafza-i celâlin hususiyetlerindendir. Aslının "Yâ Allâhu ümmenâ bi-hayr" (Ey Allah'ım, bize hayırla yönel/kastet) olduğu, nida harfi, fiilin müteallakları ve hemzesi hazfedilerek hafifletildiği de söylenmiştir.

{مالك الملك} أي مالك جنسِ المُلك على الإطلاق مُلكاً حقيقياً بحيث تتصرف فيه كيفما تشاء إيجاداً وإعداماً وإحياءً وإماتة وتعذيباً وإثابةً من غير مشارِك ولا ممانعٍ وهو نداءٌ ثانٍ عند سيبويه فإن الميم عنده تمنع الوصفية

{مَالِكَ الْمُلْكِ} “Mülkün gerçek sahibi” Yani mutlak olarak mülk cinsinin hakiki sahibi; öyle ki hiçbir ortak ve engelleyici bulunmaksızın var etme, yok etme, diriltme, öldürme, azap etme ve mükafat verme yoluyla dilediğin gibi tasarrufta bulunursun. Sîbeveyh'e göre bu ikinci bir nidadır; zira ona göre mîm harfi vasıf olmayı engeller.

{تُؤْتِى الملك} بيان لبعض وجوه التصرفِ الذي تستدعيه مالكيةُ الملك وتحقيقٌ لاختصاصها به تعالى حقيقةً وكون مالكية غيرِه بطريق المجاز كما ينبئ عنه إيثارُ الإيتاءِ الذي هو مجردُ الإعطاء على التمليك المؤْذِن بثبوت المالكيةِ حقيقةً

{تُؤْتِي الْمُلْكَ} “Mülkü verirsin” Mülk sahipliğinin gerektirdiği tasarruf şekillerinden bazılarının beyanıdır ve mülkiyetin hakikat üzere O Teâlâ'ya ait olduğunun, başkasının mülkiyetinin ise mecaz yoluyla olduğunun tahkikidir; nitekim hakiki mülkiyeti bildiren "temlik" yerine sırf vermekten ibaret olan "îtâ" lafzının tercih edilmesi de bunu hissettirmektedir.

{مَن تَشَاء} أي إيتاءه إياه

{مَنْ تَشَاءُ} “Dilediğine” Yani mülkü vermeyi dilediğine.

{وَتَنزِعُ الملك مِمَّن تَشَاء} أي نزْعَه منه فالملكُ الأولُ حقيقي عام ومملوكيتُه حقيقية والآخرانِ مجازيان خاصان ونِسبتُهما إلى صاحبهما مجازية وقيل الملكُ الأول عام والآخرانِ بعضانِ منه فتأمل وقيل المراد بالملك النبوة ونزعُها نقلُها من قوم إلى آخرين

{وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ} “Mülkü dilediğinden de çeker alırsın” Yani mülkü kendisinden çekip almayı dilediğinden. İlk zikredilen mülk hakiki ve umumidir, ona mâlik olmak da hakikidir. Diğer ikisi ise mecazi ve hususidir, sahiplerine nispet edilmeleri de mecazidir. İlk mülkün umumi olduğu, diğer ikisinin ise onun cüzleri olduğu da söylenmiştir; iyi düşün! Mülkten maksadın nübüvvet olduğu, onun çekip alınmasının da bir kavimden diğerine intikal ettirilmesi olduğu da söylenmiştir.

{وَتُعِزُّ مَن تَشَاء} أن تُعِزَّه في الدنيا أو في الآخرة أو فيهما بالنصر والتوفيق

{وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ} “Dilediğini aziz kılarsın” Zafer ve muvaffakiyetle dünyada yahut ahirette veya her ikisinde aziz kılmayı dilediğin kimseyi [aziz kılarsın].

{وَتُذِلُّ مَن تَشَاء} أن تُذِله في إحداهما أو فيهما من غير ممانعةٍ من الغير ولا مدافعة

{وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ} “Dilediğini de zelil kılarsın” Başkasından bir engelleme ve defetme olmaksızın ikisinden birinde yahut her ikisinde zelil kılmayı dilediğin kimseyi [zelil kılarsın].

{بِيَدِكَ الخير} تعريفُ الخير للتعميم وتقديمُ الخبر للتخصيص أي بقدرتك الخيرُ كلُّه لا بقدرة احد غيرك تتصرف

{بِيَدِكَ الْخَيْرُ} “Bütün hayır Senin elindedir” "el-Hayr" kelimesinin marife oluşu umumilik (kapsayıcılık) için, haberin öne geçirilmesi ise hasr (tahsis) içindir; yani hayrın tamamı başkasının değil, ancak Senin kudretindedir, tasarruf edersin:

٢٧ - آل عمران

27 - Âl-i İmrân

فيه قبضاً وبسطاً حسبما تقتضيه مشيئتُك وتخصيصُ الخير بالذكر لما أنه مقضيٌّ بالذات وأما الشرُّ فمقضيٌّ بالعَرَض إذ ما من شر جزئي إلا وهو متضمِّنٌ لخير كلي أو لأن في حصول الشر دخْلاً لصاحبه في الجملة لأنه من أجزية أعماله وأما الخير ففضلٌ محضٌ أو لرعاية الأدب أو لأن الكلام فيه فإنه رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ لما خط الخندق عام الأحزاب وقطع لكل عشرةٍ من أهل المدينة أربعين ذِراعاً وأخذوا يحفِرونه خرج من بطن الخندق صخرةٌ كالتل لم تعمَلْ فيها المعاوِلُ فوجهوا سلمانَ إِلى رسولِ الله ﷺ يُخبره فجاء ﵇ وأخذ منه المِعْول فضربها ضربة صدعَتْها وبرَقَ منها برقٌ أضاء ما بين لابتيها لكأن مِصباحاً في جوف بيت مظلم فكبر وكبر معه المسلمون وقال أضاءت لي منها قصورُ الحِيرة كأنها أنياب الكلاب ثم ضرب الثانية فقال أضاءت لي منها القصورُ الحُمْرُ من أرض الروم ثم ضرب الثالثة فقال أضاءت لي قصورُ صنعاء وأخبرني جبريلُ أن أمتي ظاهرةٌ على كلها فأبشروا فقال المنافقون ألا تعجبون يمينكم ويعِدُكم الباطلَ ويخبركم أنه يُبصر من يثربَ قصورَ الحِيرة ومدائن كسرى وأنها تُفتح لكم وأنتم إنما تحفِرون الخندقَ من الفرَق لا تستطيعون أن تبرُزوا فنزلت

Meşietinin gerektirdiği üzere kısarak yahut bolca vererek onda [tasarruf edersin]. Hayrın zikre tahsis edilmesi, onun bizzat takdir edilmiş olmasındandır. Şer ise araz olarak takdir edilmiştir; zira küllî bir hayrı barındırmayan hiçbir cüz'î şer yoktur. Yahut şerrin meydana gelmesinde -genel olarak- sahibinin bir dahli olduğu içindir, çünkü o amellerinin karşılıklarındandır; hayır ise sırf bir lütuftur. Veya edebe riayet içindir yahut söz konusu mesele hayır hakkında olduğu içindir. Nitekim rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb yılında hendeği çizdiğinde, Medinelilerden her on kişiye kırk arşın yer ayırmıştı. Kazmaya başladıklarında hendeğin dibinden tepe gibi bir kaya çıktı, kazmalar ona işlemedi. Durumu bildirmek üzere Selmân'ı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiler. [Resûlullah] aleyhisselâm gelip ondan kazmayı aldı ve kayaya bir vuruş yaptı; kaya çatladı ve ondan öyle bir şimşek çaktı ki, karanlık bir evin içindeki lamba gibi Medine'nin iki kara taşlığı arasını aydınlattı. Tekbir getirdi, Müslümanlar da onunla birlikte tekbir getirdiler. Buyurdu ki: "Oradan bana Hîre'nin köşkleri köpek dişleri gibi aydınlandı." Sonra ikinci kez vurdu ve: "Oradan bana Rum diyarının kızıl köşkleri aydınlandı" buyurdu. Sonra üçüncü kez vurdu ve: "Bana San'a'nın köşkleri aydınlandı; Cebrail bana ümmetimin bunların hepsine hâkim olacağını haber verdi, müjdelenin!" buyurdu. Bunun üzerine münafıklar: "Şaşmaz mısınız! Size boş ümitler veriyor, batıl vaatlerde bulunuyor ve Yesrib'den Hîre köşklerini, Kisrâ'nın şehirlerini gördüğünü ve bunların size fethedileceğini haber veriyor; oysa siz korkudan hendek kazıyorsunuz, meydana çıkmaya güç yetiremiyorsunuz!" dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

{إِنَّكَ على كُلّ شَىْء قَدِيرٌ} تعليل لما سبق وتحقيقٌ له

{إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla güç yetirensin” Geçen hususların gerekçesi ve tahkikidir.

{تولج الليل فِى النهار} أي تُدخِله فيه بتعقيبه إياه أو بنقص الأول وزيادةِ الثاني

{تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ} “Geceyi gündüze sokarsın” Yani onu onun peşinden getirerek yahut birincisini eksiltip ikincisini artırarak ona dâhil edersin.

{وتولج النهار في الليل} على أحد الوجهين

{وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ} “Gündüzü de geceye sokarsın” İki vecihten biri üzere.

{وَتُخْرِجُ الحى مِنَ الميت} أي تنشئ الحيواناتِ من موادها أو من النطفة وقيل تخرِجُ المؤمنَ من الكافر

{وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarırsın” Yani maddelerinden yahut nutfeden canlıları var edersin; kâfirden mümini çıkarırsın da denilmiştir.

{وَتُخْرِجُ الميت مِنَ الحى} أي تخرج النطفة من الحيوان وقيل تخرج الكافر من المؤمن

{وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ} “Diriden de ölüyü çıkarırsın” Yani canlıdan nutfeyi çıkarırsın; müminden kâfiri çıkarırsın da denilmiştir.

{وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} قال أبو العباس المَقَّرِي ورد لفظُ الحساب في القرآن على ثلاثة أوجهٍ بمعنى التعب قال تعالى {وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} وبمعنى العدد قال تعالى {إِنَّمَا يُوَفَّى الصابرون أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} وبمعنى المطالبة قال تعالى {فامنن أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} والباءُ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعل ترزق أو من مفعوله وفيه دَلالةٌ على أن من قدر على أمثال هاتيك الأفاعيلِ العظامِ المحيِّرة للعقول والأفهام فقُدرته على أن ينزعَ الملكَ من العجم ويُذِلهم ويُؤتيَه العربَ ويُعِزَّهم أهونُ من كل هيّن عن عليَ ﵁ أنه قال قالَ رسولُ الله ﷺ إن فاتحة الكتاب وآيةَ الكرسيِّ وآيتين من آل عمران شهد الله أَنَّهُ لَا إله إِلا هو إلى قوله تعالى إِنَّ الدين عند الله الإسلام وقل اللهم مالك الملك إلى قوله بِغَيْرِ حِسَابٍ معلقاتٌ ما بينهن وبين الله تعالى حجابٌ قلن يا رب تُهبِطُنا إلى أرضك وإلى من يعصيك قال الله تعالى إني حلفت أنه لا يقرؤكُنّ أحدٌ دُبُرَ كُلِّ صلاةٍ إلا جعلتُ الجنّةَ مثواه على ما كان منه وأسكنتُه في حظيرة القدس ونظرت اليه بعيني كل يوم سبعين مرةً وقضيتُ له سبعين حاجة أدناها المغفرة وأعذتُه من كل عدو وحاسدٍ ونصرتُه عليهم وفي بعض الكتب أنا الله ملكُ الملوك قلوبُ الملوكِ ونواصِيهم بيدي فإنِ العبادُ أطاعوني جعلتهم لهم رحمة وإنِ العبادُ عصَوْني جعلتهم عليهم عقوبة فلا

{وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Dilediğine de hesapsız rızık verirsin” Ebu'l-Abbâs el-Makkarî şöyle demiştir: Kur'an'da "hesap" lafzı üç vecih üzere gelmiştir: Zahmet anlamında; nitekim Yüce [Allah]: {وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Dilediğine hesapsız rızık verirsin” buyurmuştur. Sayı anlamında; nitekim Yüce [Allah]: {إِنَّمَا يُوَفَّى الصابرون أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Sabredenlere mükâfatları hesapsız ödenecektir” buyurmuştur. Hesap sorma (talep) anlamında; nitekim Yüce [Allah]: {فامنن أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Artık hesapsızca lütufta bulun veya tut” buyurmuştur. [Ayetin başındaki] bâ harf-i cerri, "terzuku" (rızık verirsin) fiilinin failinden yahut mefulünden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Bunda, akılları ve anlayışları hayrete düşüren bu gibi büyük işlere kadir olan Zat'ın; mülkü Acemlerden çekip almaya, onları zelil kılmaya, onu Araplara vermeye ve onları aziz kılmaya olan kudretinin her kolay şeyden daha kolay olduğuna delalet vardır. Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Fâtiha Suresi, Âyetü'l-Kürsî ve Âl-i İmrân'dan iki ayet; {شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}’den {إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ}’e kadar ve {قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ}’ten {بِغَيْرِ حِسَابٍ}’e kadar olan kısım [semada] asılıdır; onlarla Yüce Allah arasında hiçbir perde yoktur. Dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Bizi arzına ve Sana isyan eden kimselere mi indiriyorsun?' Yüce Allah buyurdu ki: 'Yemin olsun ki, her namazın peşinden sizi kim okursa, ne halde olursa olsun onun makamını cennet kılarım, onu kudsiyet yurdunda iskân ederim, her gün ona yetmiş defa [rahmet] nazar[ı] ile bakarım, en düşüğü bağışlanma olmak üzere onun yetmiş ihtiyacını gideririm, onu her düşmandan ve hasetçiden korur, onlara karşı ona yardım ederim.'" Bazı [kutsal] kitaplarda şöyle [yazılıdır]: "Ben kralların kralı olan Allah'ım; kralların kalpleri ve perçemleri Benim elimdedir. Kullar Bana itaat ederse, onları kendilerine bir rahmet kılarım. Kullar Bana isyan ederse, onları kendilerine bir ceza kılarım. O halde

تشتغلوا بسبِّ الملوك ولكن توبوا إليَّ أُعطِّفْهم عليكم وهو معنى قوله ﵇ كَما تَكُونُوا يُولَّ عَلَيْكُم

hükümdarlara sövmekle meşgul olmayın; bilakis Bana tövbe edin ki onları size merhametli kılayım." Bu, [Resûlullah] aleyhisselâm'ın: "Nasıl olursanız öyle yönetilirsiniz" sözünün de anlamıdır.

{لَاّ يَتَّخِذِ المؤمنون الكافرين أَوْلِيَاء} نُهوا عن موالاتهم لقرابة أو صداقة جاهلية ونحوِهما من أسباب المصادقة والمعاشرة كما في قوله سبحانه {يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ عَدُوّى وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء} وقولِه تعالى {لَا تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى أَوْلِيَاء} حتى لا يكونَ حبهم ولابغضهم إلا لله تعالى أو عن الاستعانة بهم في الغزو وسائر الأمور الدينية

{لَاّ يَتَّخِذِ المؤمنون الكافرين أَوْلِيَاء} “Müminler, kâfirleri dost edinmesinler” Akrabalık, cahiliye dostluğu ve bunlara benzer arkadaşlık ve birlikte yaşama sebeplerinden ötürü onları dost edinmekten menedildiler; nitekim Yüce [Allah]'ın: {يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ عَدُوّى وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء} “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” ve Yüce [Allah]'ın: {لَا تَتَّخِذُواْ اليهود والنصارى أَوْلِيَاء} “Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin” buyruklarında olduğu gibi; ta ki sevgileri de buğuzları da sırf Allah Teâlâ için olsun. Yahut savaşta ve diğer dinî işlerde onlardan yardım istemekten [menedildiler].

{مِن دُونِ المؤمنين} في موضع الحالِ أي متجاوزين المؤمنين إليهم استقلالاً أو اشتراكاً وفيه إشارةٌ إلى أنَّهم الأحقاءُ بالموالاة وأن في موالاتهم مندوحةً عن موالاة الكفرة

{مِن دُونِ المؤمنين} “Müminleri bırakıp da” Hâl konumundadır; yani müminleri aşıp tamamen veya ortaklaşa olarak onlara yönelerek [onları dost edinmesinler]. Bunda, dostluğa asıl layık olanların müminler olduğuna ve onları dost edinmenin kâfirleri dost edinmeye ihtiyaç bırakmadığına işaret vardır.

{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} أي اتخاذَهم أولياءَ والتعبيرُ عنه بالفعل للاختصار أو لإيهام الاستهجان بذكره

{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} “Kim bunu yaparsa” Yani onları dost edinirse; bunu fiil ile ifade etmek kısaltma amacıyla yahut zikredilmesinin çirkinliğini hissettirmek içindir.

{فَلَيْسَ مِنَ الله} أي من ولايته تعالى

{فَلَيْسَ مِنَ الله} “Artık onun Allah ile hiçbir [bağı] yoktur” Yani O'nun dostluğundan ve himayesinden nasibi yoktur.