Binûn

Âl-i İmrân — 3. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فِي شَىْء} يصِح أن يُطلق عليه اسمُ الولاية فإن موالاة المتعاديَيْن مما لا يكادُ يدخُل تحتَ الوقوع قال ... تودُّ عدوِّي ثم تزعُم أنني ... صديقُك ليس النَّوْكُ عنك بعازبِ ...

{فِي شَىْء} “Hiçbir şeyde” Kendisine dostluk ismi verilmesi sahih olan [hiçbir şeyde bir bağı yoktur]. Zira birbirine düşman iki tarafı birden dost edinmek neredeyse vuku bulması mümkün olmayan bir durumdur. [Şair] şöyle demiştir: ... Düşmanımı seversin, sonra da benim senin dostun olduğumu iddia edersin; ahmaklık senden uzak değildir ...

والجملة اعتراضية وقوله تعالى

Bu cümle ara cümledir (i'tirâziyye). Yüce [Allah]'ın şu buyruğu ise:

{إَّلا أَن تَتَّقُواْ} على صيغة الخطابِ بطريق الالتفاتِ استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأحوال والعامل فعل النهي معتبَراً فيه الخطابُ كأنه قيل لا تتخذوهم أولياءَ ظاهراً أو باطناً في حالٍ من الأحوالِ إلا حال اتقائكم

{إَّلا أَن تَتَّقُواْ} “Ancak korunmanız müstesnadır” İltifat yoluyla muhatap sîgasıyladır; en genel durumlardan yapılmış müferrağ bir istisnadır. Âmil olan, içinde hitap gözetilen nehiy fiilidir; sanki şöyle denilmiştir: Kendilerinden korunma durumunuz hariç, hiçbir durumda zahiren yahut bâtınen onları dost edinmeyin.

{مِنْهُمْ} أي من جهتِهم

{مِنْهُمْ} “Onlardan” Yani onların cihetinden.

{تقاة} أي انقاء أو شيئاً يجب اتقاؤه على أن المصدر واقعٌ موقعَ المفعول فإنه يجوز إظهارُ الموالاة حينئذ مع اطمئنان النفس بالعدواة والبغضاء وانتظار زوالِ المانع من قَشْر العصا وإظهار ما في الضمير كما قال عيسى ﵇ كن وسَطاً وامشِ جانباً وأصلُ تقاة وُقْيَةً ثم أبدلت الواو تاءً كتُخمة وتُهمة وقلبت الياء ألفاً وقرئ تُقْيةً

{تقاة} “Bir korunma ile” Yani sakınmak yahut sakınılması gereken bir şey; masdarın meful yerine geçmesiyle [bu anlamdadır]. Zira bu takdirde, nefis düşmanlık ve buğuzla mutmain iken, kılıcın kınından sıyrılmasına ve içtekinin açığa vurulmasına engel olan durumun ortadan kalkmasını beklerken [zahiren] dostluk göstermek caiz olur; nitekim Îsâ aleyhisselâm: "Ortada ol ve kenardan yürü" demiştir. "Tukât" (تقاة) kelimesinin aslı "vukyet" (وُقْيَة)tir; sonra "tuhame" ve "tühme" kelimelerinde olduğu gibi vâv harfi tâ'ya, yâ harfi de elife tebdil edilmiştir. Bu kelime "tukyet" (تُقْيَة) olarak da okunmuştur.

{وَيُحَذّرُكُمُ الله نَفْسَهُ} أي ذاتَه المقدسة فإن جواز إطلاقِ لفظِ النفسِ مراداً به الذاتُ عليه سبحانه بلا مشاكلة مما لا كلام فيه عند المتقدمين وقد صرح بعضُ محققي المتأخرين بعدم الجواز وإن أريد به الذات إلا مشاكلة وفيه من التَّهديدِ ما لا يخفى عُظْمُه وذكرُ النفس للإيذان بأن له عقاباً هائلاً لا يؤبه دونه بما يحذر من الكفرة

{وَيُحَذّرُكُمُ الله نَفْسَهُ} “Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır” Yani mukaddes zâtından [sakındırır]. Şüphesiz nefis lafzının zat kastedilerek müşâkele olmaksızın Yüce Allah hakkında kullanılması, mütekaddimûn âlimleri nezdinde tartışmasız caizdir. Müteahhirûn muhakkiklerinden bazıları ise zat kastedilse bile müşâkele haricinde caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Bu ifadede büyüklüğü gizlenemez bir tehdit vardır; "nefis" lafzının zikredilmesi, O'nun kâfirlerden sakınılan şeylerin yanında hesaba katılmayacağı kadar korkunç bir azabı olduğunu bildirmek içindir.

{وإلى الله المصير} تذييلٌ مقرِّر لمضمونِ ما قبله ومحقق لوقوعه حتماً

{وإلى الله المصير} “Dönüş yalnız Allah'adır” Kendisinden önceki cümlenin içeriğini pekiştiren ve vuku bulmasının kesinliğini vurgulayan bir fezlekedir (tezyîldir).

{قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا فِى صُدُورِكُمْ} من الضمائر التي من جملتها ولايةُ الكفرةِ

{قُلْ إِن تُخْفُواْ مَا فِى صُدُورِكُمْ} “De ki: Gönüllerinizdekini gizleseniz de” İçinizde sakladığınız şeyleri [gizleseniz de], ki kâfirleri dost edinmek de bunlardandır,

{أَوْ تُبْدُوهُ} فيما بينكم

{أَوْ تُبْدُوهُ} “Yahut onu açığa vursanız da” Aranızda [açığa vursanız da],

{يَعْلَمْهُ الله} فيؤاخذْكم بذلك عند مصيرِكم إليه وتقديمُ الإخفاء على الإبداء قد مرَّ سرُّه في تفسيرِ قولِه تعالى {وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ} وقوله تعالى {يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ}

{يَعْلَمْهُ الله} “Allah onu bilir” Dolayısıyla O'na döndüğünüzde bundan ötürü sizi hesaba çeker. Gizlemenin açığa vurmaktan önce zikredilmesinin hikmeti, Yüce [Allah]'ın: {وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ} “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de” ve Yüce [Allah]'ın: {يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ} “Gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir” ayetlerinin tefsirinde geçmişti.

{وَيَعْلَمُ مَا فِى السماوات وَمَا فِي الارض} كلامٌ مستأنفٌ غيرُ معطوفٍ على جواب الشرط وهو من باب إيرادِ العام بعد الخاص تأكيداً له وتقريراً

{وَيَعْلَمُ مَا فِى السماوات وَمَا فِي الارض} “Göklerde olanı da yerde olanı da bilir” Şartın cevabına matuf olmayan müstakil bir cümledir; tekit ve takrir amacıyla özelden sonra genelin getirilmesi kabilindendir.

{والله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} فيقدِرُ على عقوبتكم بما لا مزيدَ عليهِ إن لم تنتهوا عما نُهيتم عنه وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمار لتربية المهابةِ وتهويل

{والله على كُلّ شَيْء قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” Yasaklandığınız şeylerden vazgeçmezseniz, size haddi hesabı olmayan bir ceza vermeye gücü yeter. Zamir yerine İsm-i Celîl'in açıkça zikredilmesi, heybeti artırmak ve

الخطب وهو تذييلٌ لما قبله مبين لقوله تعالى وَيُحَذّرُكُمُ الله نَفْسَهُ بأن ذاته المقدسةَ المتميزةَ عن سائر الذوات المتصفةَ بما لا يتصف به شئ منها من العلم الذاتي المتعلقِ بجميع المعلومات متصفةٌ بالقدرة الذاتية الشاملةِ لجميع المقدورات بحيث لا يخرُج من ملكوته شئ قطُّ

durumun vehametini vurgulamak içindir. Bu, kendisinden önceki kısım için bir fezleke (tezyîl) olup, Yüce [Allah]'ın: "Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır" buyruğunu açıklamaktadır; zira O'nun diğer tüm zatlardan ayrılan, onlardan hiçbirinin vasıflanamayacağı bütün malûmatı kuşatan zâtî ilim ile nitelenmiş mukaddes Zâtı, bütün makdûratı kuşatan zâtî kudretle de nitelenmiştir; öyle ki O'nun mülk ve hâkimiyetinden asla hiçbir şey çıkamaz.

{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} أي من النفوس المكلفة

{يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ} “Her nefsin bulacağı gün” Yani mükellef nefislerden her biri [bulacağı gün],

{مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا} عندها بأمر الله تعالى وفيه من التهويل ما ليس في حاضراً

{مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا} “Yaptığı her hayrı hazır getirilmiş olarak” Allah Teâlâ'nın emriyle yanında [hazır getirilmiş olarak bulacağı gün]. Bunda, "hâzıran" (حاضراً) kelimesinde olmayan bir dehşet vurgusu vardır.

{وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوء} عطف على مَّا عَمِلَتْ والإحضار معتبرٌ فيه أيضاً إلا أنه خُص بالذكر في الخير للإشعار بكون الخير مراداً بالذات وكونِ إحضارِ الشر من مقتضيات الحكمة التشريعية

{وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوء} “Yaptığı her kötülüğü de” {مَّا عَمِلَتْ} ifadesine matuftur; hazır getirilme bunda da geçerlidir, ancak hayrın bizzat murat olduğunu, şerrin hazır edilmesinin ise teşrîî hikmetin gereklerinden olduğunu hissettirmek için [ihzâr/hazır edilme] sadece hayırda zikre tahsis edilmiştir.

{تَوَدُّ} عامل في الظرف والمعنى تود وتتمنى يوم تجد صحائفَ أعمالُها من الخيرِ والشرِّ أو أجزِيتَها محْضَرة

{تَوَدُّ} “Arzu eder” Zarfta amel eden fiildir. Anlamı şudur: Hayır ve şerden ibaret amel sahifelerini veya bunların cezalarını/karşılıklarını hazır edilmiş bulduğu gün arzu eder ve temenni eder ki,

{لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ} أي بين ذلك اليوم

{لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ} “Keşke kendisiyle onun arasında” Yani o gün arasında,

{أَمَدَا بَعِيدًا} لغاية هولة وفي إسناد الودادة إلى كل نفس سواءٌ كان لها عمل سئ أو لا بل كانت متمحِّضةً في الخير من الدلالةِ عَلى كمالِ فظاعةِ ذلك اليوم وهول مطلعِه مالا يخفى اللهم إنا نعوذ بك من ذلكَ ويجوزُ أنْ يكون انتصابُ يومَ على المفعولية بإضمار اذكروا وتودّ إما حال من كل نفس أو استئنافٌ مبنيُّ على السؤال أي اذكروا يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ شر محضراً وادّةً أن بينها وبينه أمداً بعيداً أو كأن سائلاً قال حين أمروا بذكر ذلك اليوم فماذا يكون إذ ذاك فقيل تود لو أن بينها الخ أو تَجِدُ مقصورٌ على مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ وتود خبرُ ما عملت من سوء ولا تكون ما شرطية لارتفاع تود وقرئ ودّت فحينئذ يجوز كونُها شرطيةً لكن الحمل على الخبر أوقعُ معنىً لأنها حكايةُ حالً ماضية وأوفقُ للقراءة المشهورة

{أَمَدَا بَعِيدًا} “Uzak bir mesafe olsaydı” Korkusunun son derece büyük olmasından ötürü... Kötü bir ameli olsun veya olmasın, hatta sırf hayır üzere bulunmuş olsun her nefse arzu etmenin nispet edilmesinde, o günün dehşetinin ve başlangıcının korkunçluğunun kemaline dair gizlenemez bir delalet vardır. Allah'ım! Bundan Sana sığınırız! "Yevme" kelimesinin, takdir edilen bir "izkürû" (hatırlayın) fiiliyle meful olarak nasbı da caizdir. "Teveddü" ise ya "külli nefsin"den hâldir veya bir soruya bina edilmiş müstakil bir başlangıçtır; yani her nefsin hayırdan ve şerden işlediğini hazır bulacağı günü, kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe bulunmasını arzu eder bir halde hatırlayın! Yahut sanki bir soran, o günün hatırlanması emredildiğinde "O vakit ne olacak?" demiş de "Teveddü lev enne beynehâ..." (Keşke kendisiyle onun arasında... diye arzu eder) denilmiştir. Ya da "tecidü" fiili sadece "mâ amilet min hayrin" kısmıyla sınırlıdır ve "teveddü", "ve mâ amilet min sûin"in haberidir. "Teveddü" merfu olduğu için "mâ" şartiyye olamaz. "Veddet" şeklinde de okunmuştur; bu durumda şartiyye olması caizdir, ancak geçmiş bir hâlin hikâyesi olması sebebiyle habere hamledilmesi mana bakımından daha yerinde ve meşhur kıraate daha uygundur.

{وَيُحَذّرُكُمُ الله نَفْسَهُ} تكرير لما سبق وإعادة له لكن لا للتأكد فقط بل لإفادة ما يفيده قوله ﷿

{وَيُحَذّرُكُمُ الله نَفْسَهُ} “Allah sizi bizzat Kendisinden sakındırır” Geçen cümlenin tekrarı ve iadesidir; fakat yalnızca pekiştirme için değil, bilakis Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu buyruğunun ifade ettiği manayı bildirmek içindir:

{والله رؤوف بالعباد} من أن تحذيرَه تعالى من رأفته بهم ورحمتِه الواسعةِ أو أن رأفته بهم لا تمنعُ تحقيق ما حذر هموه من عقابه وأن تحذيرَه ليس مبنياً على تناسي صفةِ الرأفة بل هو متحققٌ مع تحققها أيضاً كَما في قولِه تعالى {يا أيها الإنسان مَا غَرَّكَ بِرَبّكَ الكريم} فالجملة على الأول اعتراضٌ وعلى الثاني حال وتكرير الإسم الجليل لتربية المهابة

{والله رؤوف بالعباد} “Allah kullarına çok şefkatlidir” Şöyle ki, O'nun sakındırması kullarına olan şefkatinden ve geniş rahmetindendir; yahut onlara olan şefkati, sakındırdığı azabının tahakkuk etmesine engel değildir ve O'nun sakındırması şefkat sıfatını unutmaya bina edilmiş olmayıp bilakis Yüce [Allah]'ın: {يا أيها الإنسان مَا غَرَّكَ بِرَبّكَ الكريم} “Ey insan! Çok cömert olan Rabbine karşı seni aldatan nedir?” buyruğunda olduğu gibi, onun varlığıyla birlikte de gerçekleşir. Dolayısıyla bu cümle birinci ihtimale göre ara cümle (i'tirâziyye), ikinciye göre ise hâldir. İsm-i Celîl'in tekrarlanması ise heybeti artırmak içindir.

{قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ الله فاتبعونى} المحبة ميلُ النفس إلى الشئ لكمالٍ أدركتْه فيه بحيث يحملها على ما يقر بها إليه والعبدُ إذا علم أن الكمالَ الحقيقيَّ ليس إلا لله ﷿ وأن كلَّ ما يراه كما لا من نفسه أو من غيره فهو من الله وبالله وإلى الله لم يكن حبُّه إلا لله وفي الله وذلك مقتضى إرادةِ طاعته والرغبةِ فيما يقرّبه إليه فلذلك فُسِّرت المحبةُ بإرادة الطاعة وجُعلت مستلزمة لاتباع الرسول ﷺ في عبادته والحرصِ على مطاوعته

{قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ الله فاتبعونى} “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun” Sevgi, nefsin bir şeyde idrak ettiği yetkinlikten ötürü ona meyletmesidir; öyle ki bu meyil onu kendisine yaklaştıracak şeylere sevk eder. Kul, gerçek kemalin sadece Azîz ve Celîl olan Allah'a mahsus olduğunu, gerek kendi nefsinde gerekse başkasında gördüğü her kemalin Allah'tan, Allah ile ve Allah'a ait olduğunu bildiğinde, sevgisi yalnızca Allah için ve Allah yolunda olur. Bu da O'na itaat etme iradesini ve O'na yaklaştıracak şeylere rağbet etmeyi gerektirir. İşte bu sebeple sevgi, itaat iradesiyle tefsir edilmiş ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ibadetinde tabi olmayı ve ona boyun eğmeye düşkünlüğü zorunlu kılan bir vasıf kılınmıştır.

{يُحْبِبْكُمُ الله} أي يرضَ عنكم

{يُحْبِبْكُمُ الله} “Ki Allah da sizi sevsin” Yani sizden razı olsun,

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} أي يكشفِ الحجبَ عن قلوبكم بالتجاوز عما فرَطَ منكم فيقرّبكم من جناب عزِّه ويبوِّئُكم في جوار قدْسِه عبّر عنه بالمحبة بطريقِ الاستعارةِ أو المُشاكلةِ

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ} “Ve günahlarınızı bağışlasın” Yani sizden sâdır olan kusurları bağışlayarak kalplerinizdeki perdeleri kaldırsın; böylece sizi izzet huzuruna yaklaştırsın ve kudsiyet civarına yerleştirsin. İstiare veya müşâkele yoluyla bu durum sevgiden [muhabbet olarak] ifade edilmiştir.

{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} أي لمن يتحبّب إليه بطاعته ويتقرب إليه

{والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” Yani itaatiyle Kendisine sevgi gösteren ve yakınlaşan kimselere [bağışlayıcı ve merhametlidir],

باتباع نبيِّه ﵊ فهو تذييلٌ مقررٌ لمَا قبلَهُ مع زيادة وعد الرحمةِ ووضعُ الاسمِ الجليلِ موضعَ الضمير للإشعار باستتباع وصفِ الألوهية للمغفرة والرحمة روي أنها نزلت لما قالت اليهودُ نحنُ أبناءُ الله وأحباؤُه وقيل نزلت في وفد نجرانَ لما قالوا إنا نعبدُ المسيحَ حباً لله تعالى وقيل في أقوام زعَموا على عهدِه ﵊ أنهم يُحبون الله تعالى فأُمروا أن يجعلوا لقولهم مصداقا من العمل ورَوَى الضحَّاكُ عنِ ابنِ عباس ﵄ أن النبيِّ ﷺ وقف على قريش وهم في المسجد الحرام يسجدون للأصنام وقد علقوا عليها بيض النعام وجعلوا في آذانها الشنوف فقال رسول الله ﷺ يا معشر قريش لقد خالفتم ملة إبراهيم وإسمعيل عليهما الصلاة والسلام فقالت قريش إنما نعبدها حبا لله تعالى لِيُقَرّبُونَا إِلَى الله زُلْفَى فقال الله تعالى لنبيه ﵊ قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ الله تعالى وتعبدون الأصنام لتقربكم إليه فاتبعونى أي اتبعوا اشريعتى وسنتى يحببكم الله فأنا رسوله إليكم وحجته عليكم

Peygamberi aleyhisselâm'a tabi olarak [O'na yaklaşanlara mağfiret ve merhamet eder]. Bu, rahmet vaadinin artırılmasıyla birlikte önceki kısmı pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir). Zamir yerine İsm-i Celîl'in açıkça getirilmesi, uluhiyet vasfının mağfiret ve rahmeti gerektirdiğini hissettirmek içindir. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Yahudiler: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" dediklerinde inmiştir. Necran heyeti: "Biz Mesih'e Allah sevgisinden dolayı ibadet ediyoruz" dediklerinde indiği de söylenmiştir. Resûlullah aleyhisselâm zamanında Allah Teâlâ'yı sevdiklerini iddia eden bir topluluk hakkında indiği ve sözlerini amel ile doğrulamakla emrolundukları da söylenmiştir. Dahhâk'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Harâm'da üzerlerine devekuşu yumurtaları asmış ve kulaklarına küpeler takmış vaziyette putlara secde eden Kureyşlilerin yanına gelip durdu ve: "Ey Kureyş topluluğu! İbrâhim ve İsmâil'in (aleyhimesselâm) dinine muhalefet ettiniz" buyurdu. Kureyş ise: "Biz bunlara sırf Allah sevgisinden ve bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi aleyhisselâm'a şöyle buyurdu: "De ki: Eğer Allah Teâlâ'yı seviyorsanız ve O'na yaklaştırsınlar diye putlara tapıyorsanız, bana uyun; yani şeriatıma ve sünnetime uyun ki Allah da sizi sevsin; zira ben O'nun size gönderdiği elçisi ve aleyhinize olan hüccetiyim."

{قُلْ أَطِيعُواْ الله والرسول} أي في جميع الأوامرِ والنواهي فيدخلُ في ذلك الطاعة في أتباعِه ﵊ دخولاً أولياً وإيثارُ الإظهار على الإضمار بطريق الالتفات لتعيين حيثية الإطاعة والإشعارِ بعلّتها فإن الإطاعة المأمورَ بها إطاعته ﵊ من حيث إنه رسولُ الله لا من حيث ذاتُه ولا ريبَ في أن عنوان الرسالة من موجبات الإطاعةِ ودواعيها

{قُلْ أَطِيعُواْ الله والرسول} “De ki: Allah'a ve Resûl'e itaat edin” Yani bütün emir ve yasaklarda [itaat edin]. Ona aleyhisselâm tabi olma konusundaki itaat de öncelikli olarak buna dâhildir. İltifat yoluyla zamir yerine açık ismin tercih edilmesi, itaatin hangi sıfatla yerine getirileceğini belirlemek ve gerekçesini hissettirmek içindir; zira emredilen itaat, onun aleyhisselâm bizzat kendi şahsı cihetinden değil, Allah'ın elçisi olması cihetinden itaattir. Risalet unvanının itaati gerektiren ve ona sevk eden unsurlardan olduğunda ise hiçbir şüphe yoktur.

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} إما من تمام مقولِ القول فهي صيغة المضارعِ المخاطَب بحذف إحدى التاءين أي تتولوا وإما كلام متفرِّعٌ عليه مَسوقٌ من جهتِه تعالَى فهي صيغةُ الماضي الغائب وفي ترك ذكر احتمال الإطاعة كما في قوله تعالى فَإِنْ أَسْلَمُواْ تلويحٌ إلى أنه غيرُ محتمَلٍ منهم

{فَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse” Bu ifade ya sözün tamamındandır ve tâ harflerinden birinin hazfedilmesiyle muhatap muzari sîgasıdır (yani te-tevellev); yahut ona terettüp eden ve Yüce Allah tarafından sevk edilen bir sözdür ki bu durumda gâib mazi sîgasıdır. Yüce [Allah]'ın: "Eğer teslim olurlarsa" buyruğunda olduğu gibi itaat ihtimalinin zikredilmemesinde, onlardan böyle bir şeyin beklenemeyeceğine dair bir ima vardır.

{فَإِنَّ الله لَا يُحِبُّ الكافرين} نفي المحبة كنايةٌ عن بغضه تعالى لهم وسُخطِه عليهم أي لا يرضى عنهم ولا يثني عليهم وإيثارُ الإظهارِ على الإضمار لتعميم الحكمِ لكل الكفَرَة والإشعار بعلّته فإن سخطه تعالى عليهم بسبب كفرهم والإيذان بأن التولّيَ عن الطاعة كفرٌ وبأن محبته ﷿ مخصوصة بالمؤمنين

{فَإِنَّ الله لَا يُحِبُّ الكافرين} “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” Sevginin nefyi, Yüce Allah'ın onlara buğzettiğine ve gazap ettiğine kinayedir; yani onlardan razı olmaz ve onları övmez. Zamir yerine açık ismin tercih edilmesi, hükmü bütün kâfirleri kapsayacak şekilde genelleştirmek, gerekçesini hissettirmek -zira O'nun gazabı küfürleri sebebiyledir-, itaatten yüz çevirmenin küfür olduğunu ve Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sevgisinin yalnızca müminlere mahsus bulunduğunu bildirmek içindir.

{إِنَّ الله اصطفى آدَمَ ونوحا وآل إبراهيم وآل عمران عَلَى العالمين} لما بين الله تعالى أن الدين المرضيِّ عنده هو الإسلامُ والتوحيدُ وأن اختلاف أهل الكتابين فيه إنما هو للبغي والحسد وأن الفوز برضوانه ومغفرته ورحمته منوط باتباع الرسول ﷺ وطاعته شرَعَ في تحقيق رسالته وكونِه من أهل بيت النبوة القديمةِ فبدأ ببيان جلالةِ أقدارِ الرسلُ عليهم الصلاة والسلام كافةً وأتبعه ذكرَ مبدأ أمرِ عيسى ﵊ وأمِّه وكيفيةِ دعوتِه للناس إلى التوحيد والإسلام تحقيقاً للحق وإبطالاً لما عليه أهلُ الكتابين في شأنهما من الإفراط والتفريط ثم بين بطلانَ مُحاجّتهم في إبراهيمَ ﵊ وادعائهم الانتماءَ إلى ملته ونزّه ساحتَه العلية عمَّا هُم عليهِ من اليهودية والنصرانية ثم نص على أن جميعَ الرسلُ عليهم الصلاة والسلام دعاةٌ إلى عبادة الله ﷿ وحده وطاعتِه منزَّهون عن احتمال الدعوة إلى عبادة

{إِنَّ الله اصطفى آدَمَ ونوحا وآل إبراهيم وآل عمران عَلَى العالمين} “Şüphesiz Allah; Âdem'i, Nûh'u, İbrâhim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçkin kıldı” Allah Teâlâ, nezdinde razı olunan dinin İslâm ve tevhid olduğunu, Ehl-i Kitab'ın bundaki ihtilafının ancak azgınlık ve hasetten kaynaklandığını, rızasına, mağfiretine ve rahmetine kavuşmanın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaya ve itaat etmeye bağlı olduğunu beyan buyurunca; onun risaletinin hakikatini ve kadîm nübüvvet ehlinden olduğunu açıklamaya başladı. Bunun için önce bütün peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) kadrinin yüceliğini beyanla başladı; hakkı gerçekleştirmek ve haklarında iki kitap ehlinin düştüğü aşırılık ve ihmalkârlığı iptal etmek üzere hemen ardından Îsâ aleyhisselâm'ın ve annesinin durumunun başlangıcını, insanları tevhide ve İslâm'a nasıl davet ettiğini zikretti. Ardından İbrâhim aleyhisselâm hakkındaki tartışmalarının ve onun dinine mensubiyet iddialarının batıllığını beyan edip onun yüce makamını onların Yahudilik ve Hristiyanlık iddialarından tenzih etti. Sonra bütün peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) yalnızca tek olan Azîz ve Celîl Allah'a ibadete ve itaate davetçiler olduğunu, kendilerine

٣٤ - آل عمران

34 - Âl-i İmrân

أنفسِهم أو غيرِهم من الملائكة والنبيين وأن أممهم قاطبةً مأمورون بالإيمان بمن جاءهم من رسولٍ مصدقٍ لما معهم تحقيقاً لوجوب الإيمان برسولِ الله ﷺ وكتابه المصدِّق لما بين يديهِ من التوراة والإنجيل وتحتم الطاعة له حسبما سيأتي تفصيله وتخصيص آدم ﵊ بالذكر لأنه أبو البشر ومنشأ النبوة وكذا حالُ نوحٍ ﵇ فإنه آدمُ الثاني وأما ذكرُ آل إبراهيمَ فلترغيب المعترفين باصطفائهم في الإيمان بنبوة النبيِّ ﷺ واستمالتِهم نحوَ الاعترافِ باصطفائه بواسطة كونِه من زُمرتهم مع مامر من التنبيه على كونه ﵊ عريقاً في النبوة من زمرة المصطفَيْنَ الأخيار وأما ما ذكرُ آلِ عمرانَ مع اندراجهم في آل إبراهيمَ فلإظهار مزيدِ الاعتناء بتحقيق أمر عيسى ﵊ لكمال رسوخِ الخلاف في شأنه فإن نسبةَ الاصطفاءِ إلى الأب الأقرب أدلُّ على تحققه في الآل وهو الداعي إلى إضافة الآلِ إلى إبراهيمَ دون نوحٍ وآدمَ عليهم الصلاة والسلام والاصطفاء أخذُ ما صفا من الشئ كالاستصفاء مثّل به اختيارَه تعالى إياهم النفوسَ القدسية وما يليق بها من الملكات الروحانيةِ والكمالاتِ الجُسمانية المستتبعةِ للرسالة في نفس المصطفى كما في كافَّةُ الرسلُ عليهم الصَّلاةُ والسلام أو فيمن يلابسه وينشأ منه كما في مريمَ وقيل اصطفى آدم ﵊ بأن خلقه بيده في أحسنِ تقويمٍ وبتعليم الأسماء وإسجاد الملائكة إياه وإسكانِ الجنة واصطفى نوحاً ﵊ بكونه أولَ من نسخ الشرائعَ إذ لم يكن قبل ذلك تزويجُ المحارم حراماً وبإطالة عُمره وجعْلِ ذريتِه هم الباقين واستجابةِ دعوتِه في حق الكفرة والمؤمنين وحملِه على متن الماء والمرادُ بآل إبراهيمَ إسمعيل وإسحق والأنبياءُ من أولادهما الذين من جملتهم النبيِّ ﷺ وأما اصطفاء نفسه ﵊ فمفهومٌ من اصطفائهم بطريق الأولوية وعدمُ التَّصريحِ به للإيذانِ بالغنى عنه لكمال شهرةِ أمرِه في الخِلّة وكونه إمام الأنبياء قدوة الرسلُ عليهم الصلاة والسلام وكونِ اصطفاء آله بدعوته بقوله {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ} الآية ولذلك قال ﵊ أنا دعوةُ أبي إبراهيمَ وبآل عمرانَ عيسى وأمُّه مريمُ ابنةُ عِمرانَ بنِ ماثان بن عازار بنِ أبي بور بن رب بابل بن ساليان بن يوحنا بن يوشيان بن أمون بن منشا بن حزقيا بن أحز بن يوثم بن عزياهو بن يهورام بن يهوشافاط بن أسا بن رحبعم بن سليمانَ بن داود عليهما الصلاة والسلام ابن بيشا بن عوفيذ بن بوعز بن سلمون بن نحشون بن عميوذب بن رم بن حصرون بن بارص بن يهوذا بن يعقوب ﵊ وقيل موسى وهرون عليهما الصلاة والسلام ابنا عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوى بن يعقوب ﵊ وبين العمرانين ألفٌ وثمانمائة سنة فيكون اصطفاء عيسى ﵊ حينئذٍ بالاندارج في آل إبراهيمَ ﵇ والأولُ هو الأظهرُ بدليل تعقيبِه بقصة مريمَ واصطفاء موسى وهرون عليهما الصلاة والسلام بالانتظام في سلك آلِ إبراهيمَ ﵇ انتظاماً ظاهراً والمرادُ بالعالمين أهلُ زمان كل واحدٍ منهم أي اصطفى كلِّ واحدٍ منهم على عالمي زمانه

yahut meleklerden ve peygamberlerden başkalarına ibadete çağırma ihtimalinden münezzeh olduklarını; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve onun yanında Tevrat ile İncil'i tasdik eden kitabına imanın lüzumunu ve ayrıntıları geleceği üzere ona itaatin farziyetini gerçekleştirmek amacıyla bütün ümmetlerinin, yanlarındakileri tasdik edici olarak gelen her peygambere iman etmekle emrolunduklarını açıkça belirtti. Âdem aleyhisselâm'ın zikre tahsis edilmesi, insanların atası ve nübüvvetin menbaı olmasındandır. Nûh aleyhisselâm'ın durumu da böyledir; zira o ikinci Âdem'dir. İbrâhim ailesinin zikredilmesi ise, onların seçilmiş olduğunu kabul edenleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetine imana teşvik etmek ve onun o zümreden olması vasıtasıyla seçilmiş olduğunu kabule meylettirmek içindir; bununla birlikte onun aleyhisselâm köklü bir nübüvvete sahip olduğu ve seçilmiş hayırlı kimseler zümresinden bulunduğu hususundaki uyarısı da geçmişti. İmrân ailesinin, İbrâhim ailesine dâhil olmalarına rağmen zikredilmesi ise, hakkındaki ihtilafın son derece köklü olması sebebiyle Îsâ aleyhisselâm'ın durumunun tahkikine verilen fazladan önemi göstermek içindir; nitekim seçilmenin en yakın babaya nispet edilmesi, onun ailede tahakkuk ettiğine daha açık bir delildir ve ailenin Nûh ve Âdem'e (aleyhimesselâm) değil de İbrâhim'e izafe edilmesini gerektiren sebep de budur. Istıfâ (seçmek), bir şeyin saf olanını almaktır; tıpkı "istisfâ" gibidir. Allah Teâlâ'nın onları kudsî nefisler olarak, bütün peygamberlerde (aleyhimüssalâtü vesselâm) olduğu gibi seçilenin bizzat kendisinde risaleti doğuran ruhani melekeler ve cismani kemaller ile yahut Meryem'de olduğu gibi ona temas eden ve ondan doğan kimsede bulunacak niteliklerle seçmesi buna benzetilmiştir. Denildi ki: Yüce Allah Âdem aleyhisselâm'ı eliyle en güzel kıvamda yaratmasıyla, isimleri öğretmesiyle, melekleri ona secde ettirmesiyle ve cennette iskân etmesiyle seçkin kılmıştır. Nûh aleyhisselâm'ı ise şeriatları ilk nesheden kılmasıyla -çünkü bundan önce mahremlerle evlenmek haram değildi-, ömrünü uzatmasıyla, zürriyetini geride kalanlar kılmasıyla, kâfirler ve müminler hakkındaki duasını kabul etmesiyle ve suyun üzerinde taşımasıyla seçkin kılmıştır. İbrâhim ailesinden maksat ise İsmâil, İshâk ve onların soyundan gelen, aralarında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de bulunduğu peygamberlerdir. Kendisinin aleyhisselâm seçilmiş olması ise, evleviyet yoluyla onların seçilmesinden anlaşılmaktadır; dostluk (hıllet) makamındaki şöhretinin kemali, peygamberlerin imamı ve elçilerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) önderi olması ve ailesinin seçilmesinin {رَبَّنَا وابعث فِيهِمْ رَسُولاً مّنْهُمْ} “Rabbimiz! Onların içinden kendilerine bir peygamber gönder” ayetindeki duası vesilesiyle gerçekleşmiş bulunması dolayısıyla buna ihtiyaç bırakmadığını bildirmek için açıkça zikredilmemiştir. İşte bundan dolayı [Resûlullah] aleyhisselâm: "Ben babam İbrâhim'in duasıyım" buyurmuştur. İmrân ailesinden maksat ise Îsâ ve onun annesi Meryem'dir; Meryem, İmrân b. Mâsân b. Âzâr b. Ebî Bûr b. Reb-Bâbil b. Sâliyân b. Yûhannâ b. Yûşiyân b. Emûn b. Menşâ b. Hızkıyâ b. Ahaz b. Yûsem b. Uzyâhû b. Yehûrâm b. Yehûşâfât b. Esâ b. Rehob'am b. Süleyman b. Dâvûd (aleyhimesselâm) b. Îşâ b. Ûfîd b. Bûaz b. Selmûn b. Nahşûn b. Ammînâdâb b. Râm b. Hasrûn b. Fârıs b. Yehûzâ b. Ya'kûb aleyhisselâm'ın kızıdır. [Buradaki İmrân'ın] Mûsâ ve Hârûn'un (aleyhimesselâm) babası İmrân b. Yıshar b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kûb aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir; iki İmrân arasında bin sekiz yüz yıl vardır. Bu durumda Îsâ aleyhisselâm'ın seçilmiş olması İbrâhim aleyhisselâm ailesine dâhil olması yoluyladır. Birinci görüş, peşinden Meryem kıssasının gelmesi ve Mûsâ ile Hârûn'un (aleyhimesselâm) İbrâhim aleyhisselâm ailesi zincirine dâhil olmasının zaten açık bir intizamla bilinmesi deliliyle daha zâhirdir. Âlemlerden maksat ise her birinin kendi dönemindeki insanlardır; yani her birini kendi zamanının âlemlerine üstün kılarak seçmiştir.

{ذُرّيَّةِ} نُصب على البدلية من الآلَيْن أو على الحالية منهما وقد مر بيانُ اشتقاقها في قوله تعالى وَمِن ذُرّيَتِى وقوله

{ذُرّيَّةِ} “Bir zürriyet olarak” İki aileden bedel olarak yahut her ikisinden hâl olarak nasbedilmiştir. Bu kelimenin iştikakının beyanı, Yüce [Allah]'ın: {وَمِن ذُرّيَتِى} “Zürriyetimden de” buyruğunda ve Yüce

٣٥ - آل عمران

35 - Âl-i İmrân

تعالى

[Allah]'ın şu buyruğunda geçmişti:

{بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ} في محل النصبُ على أنَّه صفةٌ لذرية أي اصطفى الآلَيْن حالَ كونهم ذريةً متسلسلةً متشعّبةَ البعضِ من البعض في النسَب كما ينبئ عنه التعرُّضُ لكونه ذرية وقيل بعضُها من بعض في الدين فالاستمالةُ على الوجه الأول تقريبيةٌ وعلى الثاني برهانية

{بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ} “Bir kısmı bir kısmından [türemiş]” [Bu ifade], zürriyet kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani o iki aileyi, soylarında birbirini takip eden ve kollar halinde birbirinden türeyen bir zürriyet oldukları halde seçti; nitekim zürriyet oluşlarının zikredilmesi de bunu hissettirmektedir. Dinde bazısının bazısından olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla birinci veche göre [muhatapları] kazanma teşebbüsü yakınlık kurucu (takrîbî), ikinciye göre ise delile dayalıdır (bürhânî).

{والله سَمِيعٌ} لأقوال العباد

{والله سَمِيعٌ} “Allah hakkıyla işitendir” Kulların sözlerini,

{عَلِيمٌ} بأعمالهم البادية والخافية فيصطفي مِن بينِهم لخِدمته مَنْ تظهر استقامتُه قولاً وفعلاً على نهج قوله تعالى الله أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ والجُملة تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلَها

{عَلِيمٌ} “Hakkıyla bilendir” Açık ve gizli amellerini... Dolayısıyla kulları arasından Kendi hizmeti için, Yüce [Allah]'ın: {اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, elçiliğini nereye vereceğini çok iyi bilir” buyruğu doğrultusunda, söz ve fiilinde istikameti zahir olan kimseleri seçer. Bu cümle, kendisinden önceki kısmın içeriğini pekiştiren bir fezlekedir (tezyîldir).

{إذ قالت امرأة عمران} في حيِّز النصبِ على المفعولية بفعل مقدَّرٍ على طريقة الاستئنافِ لتقرير اصطفاءِ آلِ عمرانَ وبيانِ كيفيته أي أذكُر لهم وقت قولها ومر مراراً وجهُ توجيهِ التذكيرِ إلى الأوقات مع أن المقصودَ تذكيرُ ما وقع فيها من الحوادث وقيلَ هو منصوبٌ على الظرفية لما قبله أي سميع لقولها المحكيِّ عليمٌ بضميرها المَنْويّ وقيل هو ظرفٌ لمعنى الاصطفاء المدلول عليه باصطفى المذكور كأنه قيل واصطفى آلَ عمران إذ قالت الخ فكان من عطف الجُمل على الجمل دون عطفِ المفردات على المفردات ليلزَمَ كونُ اصطفاءِ الكلِّ في ذلك الوقت وامرأةُ عمرانَ هي حنّةُ بنتُ فاقوذا جدةُ عيسى ﵊ وكانت لعِمرانَ بنِ يَصْهرَ بنت اسهما مريمُ أكبرُ من موسى وهرون عليهما الصلاة والسلام فظن أن المراد زوجتُه وليس بذاك فإن قضيةَ كفالةِ زكريا ﵊ قاضيةٌ بأنها زوجةُ عمرانَ بن ماثان لأنه ﵊ كان معاصراً له وقد تزوج إيشاع أختَ حنة أم يحيى ﵊ وَأَمَّا قوله ﵊ في شأن يحيى وعيسى عليهما الصلاة والسلام هما ابنا خالة فقيل تأويلُه أن الأختَ كثيراً ما تُطلق على بنت الأخت وبهذا الاعتبار جعلهما عليهما الصلاة والسلام ابنيْ خالة وقيل كانت إيشاعُ أختَ حنةَ من الأم وأختَ مريمَ من الأب على أن عمرانَ نكحَ أولاً أمَّ حنة فولدت له إيشاع ثم نكح حنة بناء على حل نكاح الربائبِ في شريعتهم فولدَتْ مريمَ فكانت إيشاعُ أختَ مريمَ من الأب وخالتَها من الأم لأنها أخت حنة من الأم روي أنها كانت عجوزاً عاقراً فبينما هي ذاتَ يوم في ظل شجرة إذ رأت طائراً يُطعم فرخة خنت إلى الولد وتمنتْه وقالت اللهم إن لك عليَّ نذر إن رَزقتني ولداً أن أتصدق به على بيت المقدس فيكونَ من سَدَنته وكان هذا النذرُ مشروعاً عندهم في الغلمان ثم هلك عِمرانُ وهي حامل وحينئذ فقولها

{إذ قالت امرأة عمران} “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti” İmrân ailesinin seçilmişliğini pekiştirmek ve bunun keyfiyetini beyan etmek üzere müstakil bir başlangıç yoluyla takdir edilen bir fiille meful olarak nasb mahallindedir; yani onlara onun söylediği vakti hatırlat! Asıl maksat o vakitlerde vuku bulan olayları hatırlatmak olduğu halde hatırlatmanın vakitlere yöneltilmesinin gerekçesi defalarca geçmişti. Kendisinden önceki kısım için zarf olarak nasbedildiği de söylenmiştir; yani onun nakledilen sözünü işitendir, niyet ettiği iç hâlini bilendir. Zikredilen "ıstafâ" fiilinin delalet ettiği seçme manası için bir zarf olduğu da söylenmiştir; sanki: "İmrân'ın karısı şöyle dediğinde İmrân ailesini seçti..." denilmiş gibidir. Bu durumda, hepsinin o vakitte seçilmiş olmasını gerektirmemek için, müfredlerin müfredlere atfı değil, cümlelerin cümlelere atfı kabilinden olur. İmrân'ın karısı, Îsâ aleyhisselâm'ın anneannesi olan Fâkûz kızı Hanne'dir. Yıshar oğlu İmrân'ın da Mûsâ ve Hârûn'dan (aleyhimesselâm) büyük Meryem adında bir kızı vardı; bu sebeple kastedilenin onun hanımı olduğu zannedilmiştir, ancak öyle değildir. Zira Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın kefaleti meselesi, onun Mâsân oğlu İmrân'ın hanımı olduğuna kesin bir delildir; çünkü Zekeriyyâ aleyhisselâm onunla çağdaştı ve Hanne'nin kız kardeşi, Yahyâ aleyhisselâm'ın annesi olan Îşâ' ile evliydi. Resûlullah aleyhisselâm'ın Yahyâ ve Îsâ (aleyhimesselâm) hakkında: "Onlar teyze çocuklarıdır" buyurmasına gelince; teyze kızına da çokça kız kardeş denildiğini, bu mülahazayla onları teyze çocukları saydığını söyleyenler olmuştur. Îşâ'nın Hanne'nin anne bir kız kardeşi, Meryem'in ise baba bir kız kardeşi olduğu da söylenmiştir; şöyle ki İmrân, şeriatlarında üvey kızlarla evlenmenin helal olmasına binaen önce Hanne'nin annesiyle evlenmiş ve ondan Îşâ' doğmuş, ardından Hanne ile evlenmiş ve ondan Meryem doğmuştur. Böylece Îşâ', Meryem'in baba bir kız kardeşi ve Hanne'nin anne bir kız kardeşi olduğu için anne tarafından teyzesi olmuştur. Rivayet edildiğine göre Hanne yaşlı ve kısırdı. Bir gün bir ağacın gölgesindeyken yavrusunu besleyen bir kuş gördü; çocuğa karşı içi yandı, çocuk sahibi olmayı temenni etti ve: "Allah'ım! Eğer bana bir çocuk bahşedersen, onu Beytü'l-Makdis'e vakfedip oranın hizmetçilerinden kılacağıma dair Sana bir adağım olsun" dedi. Bu adak onların şeriatında erkek çocukları için meşru idi. Sonra o hamile iken İmrân vefat etti. İşte o vakit onun şu sözü:

{رَبّ إِنّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي} لا بد من حمله على التكرير لتأكيد نذرِها وإخراجِه عن صورة التعليق إلى هيئة التنجيز والتعرضُ لوصفِ الربوبيةِ المنبئةِ عن إفاضة ما فيه صلاحُ المربوبِ مع الإضافة إلى ضميرها لتحريك سلسلة الإجابة ولذلك قيل إذا أراد العبدُ أن يُستجابَ له دعاؤه فليدعُ الله بما يناسبه من أسمائه وصفاته وتأكيدا الجملة لإبراز وفورِ الرغبة في مضمونها وتقديمُ الجارّ والمجرور لكمال الاعتناءِ به وإنما عُبّر عن الولد بما لإبهام أمرِه وقصورِه عن درجه العقلاء

{رَبّ إِنّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي} “Rabbim! Karnımdakini Sana adadım” Adağını pekiştirmek ve onu şarta bağlı olma şeklinden kesin bir icra durumuna çıkarmak için mutlaka bir tekrar olarak kabul edilmelidir. Terbiye edilenin maslahatına olan şeylerin ihsan edilmesini bildiren rubûbiyet vasfının kendi zamirine izafe edilerek zikredilmesi, icabet kapısını aralamak içindir; bu sebeple: "Kul duasının kabul edilmesini istediğinde Allah'a O'nun isim ve sıfatlarından münasip olanıyla dua etsin" denilmiştir. Cümlenin tekit edilmesi, içeriğine yönelik arzunun büyüklüğünü ortaya koymak içindir; car ve mecrurun öne alınması ise O'na verilen tam ihtimamdan ötürüdür. Çocuktan "mâ" (şey/ne varsa) diye bahsedilmesi ise, durumunun kapalılığı ve akıl sahipleri derecesine henüz ulaşamamış olması sebebiyledir.

{مُحَرَّرًا} أي مُعْتقاً لخدمة بيتِ المقدس لايشغله شأن آخر أو مُخلَصاً للعبادة ونصبُه

{مُحَرَّرًا} “özgür kılınmış olarak” Yani başka hiçbir meşgale kendisini alıkoymayacak şekilde Beytü'l-Makdis'in hizmetine adanmış/azat edilmiş ya da ibadete tahsis edilmiş olarak. [Kelimenin] mansûb olması...

٣٦ - آل عمران

36 - Âl-i İmrân

على الحالية من الموصول فيه نَذَرْتُ وقيل من ضميره في الصلة والعامل معنى الاستقرار فإنها في قوة ما استقر في بطني ولا يخفى أن المراد تقييدُ فعلِها بالتحرير ليحصُل به التقربُ إليه تعالى لا تقييد مالا دخلَ لها فيه من الاستقرار في بطنها

...'nedertü' (نَذَرْتُ) fiilindeki mevsûlden [mâ/ما] hâl olmasından dolayıdır. Sıla cümlesindeki zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir; bu takdirde âmil istikrâr mânasıdır; zira bu ifade 'karnımda istikrâr bulan/yerleşen şey' gücündedir. Gizli değildir ki burada maksat, Yüce Allah'a yakınlaşmanın hasıl olması için kendi eylemini 'özgür kılma/adama' ile kayıtlamaktır; karnında yerleşmesi gibi kendisinin hiçbir dahli olmayan bir durumu kayıtlamak değildir.

{فَتَقَبَّلْ مِنّي} أي ما نذرتُه والتقبل أخذ الشئ على وجه الرضا وهذا في الحقيقة استدعاءٌ للولد إذ لا يُتصور القَبولُ بدون تحقق المقبول بل للولد الذكَرِ لعدم قَبول الأنثى

{فَتَقَبَّلْ مِنّي} “benden kabul buyur” Yani adadığım şeyi. 'Tekabbül', bir şeyi rıza ve hoşnutlukla kabul etmektir. Bu [dua] hakikatte bir çocuk istemektir; çünkü kabul edilen gerçekleşmeden kabul düşünülemez. Hatta kız çocuğu kabul edilmediği için [bu talep] erkek bir çocuk içindir.

{إِنَّكَ أَنتَ السميع} لجميع المسموعاتِ التي من جُملتها تضرعي ودعائي

{إِنَّكَ أَنتَ السميع} “Şüphesiz Sen, hakkıyla işitensin” İçinde benim yakarışım ve duamın da bulunduğu işitilen bütün şeyleri...

{العليم} بكل المعلومات التي من زمرتها ما في ضميرى لاغير وهو تعليلٌ لاستدعاء القبول لا من حيثُ أن كونه تعالى سميعاً لدعائها عليماً بما في ضميرها مصحح للتقبل في الجملة بل من حيثُ إنَّ علمَه تعالى بصحة نيتها وإخلاصِها مستدعٍ لذلك تفضلاً وإحساناً وتأكيدُ الجملة لعرض قوةِ يقينها بمضمونها وقصرُ صفتي السمعِ والعلم عليه تعالى لعرض اختصاص دعائِها به تعالى وانقطاعِ حبل رجائها عما عداه بالكلية مبالغةً في الضراعة والابتهال

{العليم} “[hakkıyla] bilensin” sadece ve sadece benim içimde olanın da dâhil olduğu bilinen bütün şeyleri. Bu, kabul talebinin bir gerekçesidir; fakat Yüce Allah'ın onun duasını işitmesi ve içindekini bilmesi sırf kabulü genel olarak mümkün kılması bakımından değil, bilakis Yüce Allah'ın onun niyetinin doğruluğunu ve ihlasını bilmesinin bir lütuf ve ihsan olarak bunu gerektirmesi bakımındandır. Cümlenin tekit edilmesi, onun cümlenin içeriğine olan kesin inancının (yakîn) gücünü göstermek içindir. İşitme ve bilme sıfatlarının sadece Yüce Allah'a has kılınması (kasr) ise, yakarış ve yalvarışta ileri dereceye varmak üzere, duasının yalnızca Yüce Allah'a mahsus olduğunu ve O'ndan başkasına olan ümit bağının tamamen koptuğunu göstermek içindir.

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا} أي ما في بطنها وتأنيثُ الضمير العائد إليه لما أن المقامَ يستدعي ظهورَ أنوثتِه واعتبارَه في حيز الشرط إذ عليه يترتب جوابُ لما أعني قوله تعالى

{فَلَمَّا وَضَعَتْهَا} “Fakat onu doğurunca” Yani karnındakini. Oraya dönen zamirin müennes kılınması, makamın onun dişiliğinin açığa çıkmasını ve şart kısmında bunun hesaba katılmasını gerektirmesinden dolayıdır; zira 'lemmâ'nın (فَلَمَّا) cevabı buna terettüp etmektedir, yani Yüce Allah'ın şu kavlidir:

{قَالَتْ رَبّ إِنّى وَضَعْتُهَا أنثى} لا على وضع ولدٍ ما كأنه قيل فلما وضعت بنتاً قالت الخ وقيل تأنيثُه لأن ما في بطنها كان أنثى في علم الله تعالى أو لأنه مؤول بالحبلة أو النفْس أو النَّسَمة وأنت خبير بأن اعتبارَ شئ مما ذُكر في حيَّزِ الشرطِ لا يكون مداراً لترتب الجواب عليه وقولُه تعالى أنثى حال مؤكّدة من الضمير أو بدلٌ منه وتأنيثُه للمسارعة إلى عَرْض ما دَهَمها من خيبة الرجاء أو لما مر من التأويل بالحبْلةِ أو النسمة فالحال حينئذ مبيِّنة وإنما قالته تحزُّناً وتحسّراً على خيبة رجائِها وعكسِ تقديرِها لما كانت ترجو أن تلدَ ذكَراً ولذلك نذرَتْه محرّراً للسِّدانة والتأكيد المرد على اعتقادها الباطل

{قَالَتْ رَبّ إِنّى وَضَعْتُهَا أنثى} “dedi ki: Rabbim! Ben onu bir kız olarak doğurdum” Yoksa herhangi bir çocuğun doğumu üzerine değil; sanki şöyle denilmiştir: 'Bir kız çocuğu doğurunca şöyle dedi...'. Zamirin müennes olmasının, karnındakinin Allah Teâlâ'nın ilminde kız olmasından veya 'habele' (hamilelik/cenin), 'nefis' yahut 'neseme' (canlı varlık) kelimeleriyle tevil edilmesinden kaynaklandığı da söylenmiştir. Sen bilirsin ki zikredilen şeylerden birinin şart kısmında dikkate alınması, cevabın ona terettüp etmesinin dayanağı olamaz. Yüce Allah'ın {أنثى} 'ünsâ' lafzı, zamirden tekid edici bir hâl veya ondan bedeldir. Zamirin müennes kılınması, kendisini kuşatan hayal kırıklığını hemen arz etmek için yahut 'habele' veya 'neseme' tevilinden ötürüdür; bu takdirde hâl açıklayıcıdır (mübeyyine). O bunu sırf bir erkek doğurmayı umduğu, bu yüzden onu hizmet için adadığı ve beklentisinin tersine dönmesiyle hayal kırıklığına uğradığı için bir hüzün ve teessüf ifadesi olarak söylemiştir. İnnî (إِنّى) ile gelen tekit ise onun [adadığı çocuğun erkek olduğuna dair] zannına yöneliktir.

{والله أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} تعظيمٌ من جهته تعالى لموضوعها وتفخيمٌ لشأنه وتجهيلٌ لها بقدره أي والله أعلم بالشئ الذي وضعتْه وما علِقَ به من عظائم الأمور وجعله وابنه آية للعالمين وهي غافلةٌ عن ذلك والجملة اعتراضية وقرئ وَضَعَتْ على خطاب الله تعالى لها أي إنك لا تعلمين قدرَ هذا الموهوبِ وما أودع الله فيه من علو الشأنِ وسمو المقدار وقرئ وَضَعَتْ على صيغة التكلم مع الالتفات من الخطاب إلى الغَيبة إظهاراً لغاية الإجلال فيكون ذلك منها اعتذاراً إلى الله تعالَى حيثُ أتت بمولود لا يصلُح لما نذرته من السدانة أو تسليةً لنفسها على معنى لعل الله تعالى فيه سراً وحكمة ولعل هذه الأنثى خيرٌ من الذكر فوجه الالتفات حينئذ ظاهر وقوله تعالى

{والله أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ} “Oysa Allah, onun ne doğurduğunu daha iyi bilmektedir” Yüce Allah tarafından onun doğurduğu şeyi yüceltme, şanını büyütme ve onun kadrini bilmediğini ifade etmedir; yani Allah, onun doğurduğu şeyi, onunla bağlantılı olan büyük işleri ve kendisi ile oğlunu âlemlere bir ayet kılacağını daha iyi bilir, o ise bundan habersizdir. Cümle itiraziyyedir (ara cümledir). Bu kısım, Allah Teâlâ'nın ona hitabı olarak 'vada'ti' (وَضَعْتِ) şeklinde de okunmuştur; yani 'Sen bu bağışlanan çocuğun kadrini ve Allah'ın ona bahşettiği yüksek şanı ve yüce mertebeyi bilemezsin'. Yine son derece saygı göstermek amacıyla hitaptan gâibe iltifat edilerek mütekellim sîgasıyla 'vada'tü' (وَضَعْتُ) şeklinde de okunmuştur. Bu durumda bu söz, mabedin hizmeti için adadığı şeye elverişli olmayan bir çocuk dünyaya getirdiği için onun Allah Teâlâ'dan bir özür dilemesi yahut 'Belki de Yüce Allah'ın bunda bir sırrı ve hikmeti vardır ve belki de bu kız erkekten daha hayırlıdır' anlamında kendi nefsine bir tesellisi olur; bu takdirde iltifatın yönü açıktır. Yüce Allah'ın şu kavli:

{وَلَيْسَ الذكر كالانثى} اعتراض آخرُ مبيِّن لما في الأول من تعظيم الموضوعِ ورفع منزلتِه واللامُ في الذكر والنثى للعهد أي ليس الذكرُ الذي كانت تطلُبه وتتخيل فيه كما لا قصاراه ان يكون كواحد من السدانه كالأنثى التي وُهِبتْ لها فإن دائرةَ علمِها وأمنيتها لاتكاد تحيط بما فيه من جلائل الأمور هذا على القراءتين الأُولَيَيْن وأما على التفسير الأخير للقراءة

{وَلَيْسَ الذكر كالانثى} “Erkek, kız gibi değildir” Doğurulanı yüceltme ve mertebesini yükseltme hususunda ilk [cümlede] bulunan manayı açıklayan başka bir ara cümledir. 'ez-Zeker' (الذكر) ve 'el-Ünsâ' (الأنثى) kelimelerindeki elif-lâm ahd içindir; yani onun istediği ve nihayetinde hizmetkârlardan biri olmaktan ibaret bir mükemmellik hayal ettiği erkek çocuk, kendisine bağışlanan kız gibi değildir; zira onun bilgi ve temenni dairesi onda bulunan büyük işleri kuşatamaz. Bu, ilk iki kıraate göredir. Son kıraatin son tefsirine gelince...

٣٧ - آل عمران

37 - Âl-i İmrân

الأخيرة فمعناه وليس الذكر كهذه الأنثى في الفضيلة بل أدنى منها وأما على التفسير الأول لها فمعناه تأكيدُ الاعتذارُ ببيان أن الذكر ليس كالأنثى في الفضيلة والمزية وصلاحيةِ خدمة المتعبّدات فإنهن بمعزل من ذلك فاللامُ للجنس وقوله تعالى

...[bu son kıraate göre] manası: 'Erkek, fazilet bakımından bu kız gibi değildir, bilakis ondan daha aşağıdadır' demektir. Onun ilk tefsirine göre ise manası: Erkeğin ibadethanelere hizmet etme elverişliliği, fazilet ve meziyet bakımından kız gibi olmadığını -çünkü kadınlar bundan uzaktır- açıklayarak özrü pekiştirmektir; dolayısıyla elif-lâm cins içindir. Yüce Allah'ın şu kavli:

{وَإِنّى سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} عطف على إني وضعتُها أنثى وغرضُها من عَرْضها على علام الغيوب التقربُ إليه تعالى واستدعاءُ العصمة لها فإن مريمَ في لغتهم بمعنى العابدة قال القرطبي معناه خادمُ الرب وإظهارُ أنها غيرُ راجعة عن نيّتها وإن كان ما وضعته أنثى وأنها ان لم تكن خليقةً بسِدانة بيت المقدس فلتكنْ من العابدات فيه

{وَإِنّى سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ} “ve ben ona Meryem adını verdim” {إني وضعتُها أنثى} cümlesine matuftur. Bunu Gaybları Bilen'e arz etmesindeki maksadı, Yüce Allah'a yakınlaşmak ve çocuk için korunma (ismet) talep etmektir; zira Meryem onların dilinde 'ibadet eden kadın' (âbide) manasındadır. Kurtubî, bunun manasının 'Rabbin hizmetkârı' olduğunu söylemiştir. Ayrıca doğurduğu kız çocuğu olsa bile niyetinden dönmediğini, Beytü'l-Makdis'in hizmetine layık/elverişli olmasa da orada ibadet edenlerden olmasını izhar etmektir.

{وِإِنّى أُعِيذُهَا بِكَ} عطف على إني سميتها وصيغةُ المضارع للدَلالة على الاستمرار أي أُجيرُها بحفظك وقرئ بفتح ياء المتلكم في المواضع التي بعدها همزةٌ مضمومة إلا في موضعين بِعَهْدِى أُوفِ اتُونِى أُفْرِغْ

{وِإِنّى أُعِيذُهَا بِكَ} “ve onu Sana sığındırıyorum” {إني سميتها} üzerine matuftur. Muzari sîgası süreklilik bildirmek içindir; yani 'Onu Senin korumana emanet ediyorum'. Mütekellim yâ'sından sonra zamme ile harekelenmiş hemze gelen yerlerde [yâ harfi] fethalı okunmuştur; şu iki yer hariç: {بِعَهْدِى أُوفِ} ve {اتُونِى أُفْرِغْ}.

{وَذُرّيَّتَهَا} عطف على الضمير وتقديمُ الجارِّ والمجرورِ عليهِ لإبراز كمالِ العنايةِ به

{وَذُرّيَّتَهَا} “ve onun soyunu da” Zamire matuftur. Car ve mecrurun onun önüne geçirilmesi, ona gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir.

{مِنَ الشيطان الرجيم} أي المطرود وأصلُ الرجم الرميُ بالحجارة عنِ النبيِّ ﷺ ما من مولودٍ يولد إلا والشيطانُ يَمَسه حين يولد فيستهِلُّ صارخاً من مسّه إلا مريمَ وابنَها ومعناه أن الشيطان يطمع في إغواء كلِّ مولود بحيث يتأثر منه إلا مريم وابنها فإن الله عصَمهما ببركة هذه الاستعاذة

{مِنَ الشيطان الرجيم} “o kovulmuş şeytandan” Yani kovulmuş olandan; recm kelimesinin aslı taş atmaktır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: "Doğan her çocuğa doğduğu anda mutlaka şeytan dokunur; çocuk da onun dokunmasından ötürü feryat ederek ağlar; Meryem ve oğlu müstesna." Bunun anlamı şudur: Şeytan, her doğan çocuğu etki altına alacak derecede azdırmaya tamah eder; Meryem ve oğlu müstesna. Zira Allah bu sığınma duasının bereketiyle o ikisini korumuştur.

{فَتَقَبَّلَهَا} أي أخذ مريمَ ورضيَ بها في النذر مكانَ الذكَر

{فَتَقَبَّلَهَا} “Bunun üzerine onu kabul etti” Yani Meryem'i kabul edip adakta erkek yerine ondan razı oldu.

{رَبُّهَا} مالكها ومُبلِّغها إلى كمالها اللائق وفيه من تشريفها مالا يخفى

{رَبُّهَا} “Rabbi” Onun mâliki ve onu kendisine layık olan kemale ulaştıran [Rabbi]. Bunda onun için gizli olmayan bir şereflendirme vardır.

{بِقَبُولٍ حَسَنٍ} قيل الباء زائدة والقَبول مصدرٌ مؤكِّد للفعل السابق بحذف الزوائد أي تقبّلها قبولاً حسناً وإنما عدَلَ عن الظاهر للإيذان بمقارنة التقبُّل لكمال الرضا وموافقته للعناية الذاتية فإن صيغة التفعُّل مُشعِرةٌ بحسب أصل الوضعِ بالتكلف وكونِ الفعل على خلاف طبع الفاعل وإن كان المرادُ بها في حقه تعالى ما يترتبُ عليه من كمال قوةِ الفعل وكثرتِه وقيل القبولُ ما يقبل به الشيء كالسَّعوط واللَّدود لما يُسعَط به ويلُدّ وهو اختصاصُه تعالى إياها بإقامتها مُقام الذكَر في النَّذر ولم تُقبلْ قبلها أنثى أو بأنْ تسلمها من أمُّها عَقيبَ الولادة قبل أن تنشأ وتصلُحَ للسِّدانة روي أن حنة حين ولدتها لفّتها في خرقة وحملتها الى المسجد ووضعتها عند الأحبار أبناءِ هارونَ وهم في بيت المقدس كالحَجَبة في الكعبة وقالت لهم دونكم هذه النذيرة فتنافسوا فيها لأنها كانت بنتَ إمامِهم وصاحبِ قُربانهم فإن بني ماثانَ كانت رءوس بني إسرائيلَ وملوكَهم وقيل لأنهم وجدوا أمرَها وأمرَ عيسى ﵊ في الكتب الإلهية فقال زكريا ﵊ أنا احق بها عندى خالتها فأبو إلا القُرْعةَ وكانوا سبعةً وعشرين فانطلقوا إلى نهر فألقَوْا فيه أقلامَهم فطفا قلمُ زكريا ورسبَتْ أقلامُهم فتكفلها وقيل هو مصدر وفيه مضافٌ مقدرٌ أي فتقبلها بذي قبولٍ أي بأمرٍ ذي قَبول حسن وقيل تقبّل بمعنى استقبل كتقصَّى بمعنى استقصى وتعجَّل بمعنى استعجل أي استقبلها في أول أمرِها حين وُلدت بقبول حسن

{بِقَبُولٍ حَسَنٍ} “güzel bir kabulle” Bâ (بـ) harfinin zâid olduğu ve 'el-kabûl' lafzının ziyadelerin hazfedilmesiyle önceki fiili pekiştiren bir masdar olduğu söylenmiştir; yani 'onu güzel bir kabulle kabul etti' demektir. Zâhir olandan bu şekilde udûl edilmesi, kabulün tam bir rıza ile beraber olduğunu ve zâtî inayete uygunluğunu bildirmek içindir; zira 'tefe''ul' kalıbı asıl vazolunuşu itibarıyla külfetlenmeyi ve eylemin failin tabiatına aykırı olmasını hissettirir -gerçi Allah Teâlâ hakkında kastedilen, eylemin tam kuvveti ve çokluğu gibi bunun gerektirdiği neticelerdir-. 'el-Kabûl'ün, burundan çekilen ilaca 'sa'ût' ve ağızdan akıtılan ilaca 'ledûd' denmesi gibi, bir şeyin kendisiyle kabul edildiği şey olduğu da söylenmiştir; bu da Yüce Allah'ın onu adakta erkek yerine ikame ederek ona has kılmasıdır -ki ondan önce hiçbir kız kabul edilmemişti- yahut büyüyüp hizmete elverişli hâle gelmeden önce, doğumunun hemen ardından annesinden teslim almasıdır. Rivayet edildiğine göre Hanne onu doğurduğunda bir beze sarmış, mescide götürmüş ve onu Beytü'l-Makdis'te Kâbe'deki perdedarlar (hacebe) gibi olan Hârûn oğullarından bilginlerin (ahbâr) yanına koymuş ve onlara: 'İşte adanan bu çocuk sizin olsun!' demiştir. İmamlarının ve kurbanlarının sahibinin kızı olduğu için ona sahip çıkma hususunda yarıştılar; zira Mâsân oğulları İsrâiloğulları'nın önderleri ve krallarıydı. İlâhî kitaplarda onun ve Îsâ aleyhisselâm'ın durumunu buldukları için yarıştıkları da söylenmiştir. Zekeriyyâ aleyhisselâm: 'Ona ben daha layığım, teyzesi benim yanımdadır' dedi. Fakat kur'a çekmekten başka bir şeye razı olmadılar. Yirmi yedi kişiydiler; bir nehre gidip kalemlerini oraya attılar. Zekeriyyâ'nın kalemi su üstünde kaldı, onların kalemleri ise battı; böylece onun bakımını üstlendi. 'el-Kabûl'ün masdar olup takdiri bir muzaf içerdiği de söylenmiştir; yani 'onu güzel bir kabul sahibi bir emirle kabul etti'. 'Tekabbele' fiilinin, 'istakbele' (karşıladı) manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim 'tekassâ', 'istaksâ' (en ince ayrıntısına kadar araştırdı) ve 'te'accele', 'iste'cele' (acele etti) manasındadır; yani 'doğduğu ilk anında onu güzel bir kabulle karşıladı' demektir.

{وَأَنبَتَهَا} مجاز عن

{وَأَنبَتَهَا} “ve onu yetiştirdi” mecaz olup...

٣٨ - آل عمران

38 - Âl-i İmrân

تربيتها بما يُصلِحها في جميع أحوالها

...her hâlinde onu ıslah edecek şeylerle terbiye edilmesinden [ibarettir].

{نَبَاتًا حَسَنًا} مصدرٌ مؤكدِّ للفعل المذكور بحذف الزوائد وقيل بل لفعل مُضمر موافقٍ له تقديرُه فنبتت نباتاً حسناً

{نَبَاتًا حَسَنًا} “güzel bir bitki gibi” Ziyadelerin hazfedilmesiyle mezkûr fiili pekiştiren bir masdardır. Ona muvafık gizli bir fiilin [masdarı] olduğu da söylenmiştir ki takdiri: 'Böylece güzel bir bitki gibi yetişti' şeklindedir.

{وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} أي جعله ﵊ كافلاً لها وضامناً لمصالحها قائماً بتدبير أمورِها لا على طريقة الوحي بل على ما ذكر من التفصيل فإن رغبته ﵊ في كفالتها وطُفوَّ قلمِه ورسوبَ أقلامِهم وغيرَ ذلكَ من الأمورِ الجارية بينهم كلُّها من آثار قدرته تعالى وقرئ اكفلها وقرئ زكرياء بالنصب والمد وقرئ بتخفيف الفاء وكسرِها ورفع زكرياء ممدودا وقرئ وتقبَّلْها ربَّها وأنبِتْها وكفَّلْها على صيغة الأمر في الكل ونصبِ ربها على الدعاء أي فاقبلها يا ربها وربِّها تربيةً حسنةً واجعلْ زكريا كافلاً لها فهو تعيينٌ لجهة التربية قيل بنى ﵊ لها مِحْراباً في المسجد أي غرفةً يُصعد إليها بسُلّم وقيل المحرابُ أشرفُ المجالس ومُقدَّمُها كأنها وضعت في أشرف موضعٍ من بيت المقدس وقيل كانت مساجدُهم تسمى المحاريب روي أنه كان لا يدخل عليها إلا هو وحده وإذا خرج غلّق عليها سبعة أبواب

{وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا} “ve Zekeriyyâ'yı onun bakımına memur etti” Yani vahiy yoluyla değil, yukarıda zikredilen tafsilat üzere onu onun kefili, maslahatlarının garantörü ve işlerini çekip çeviren kıldı aleyhisselâm; zira onun bakımını üstlenme arzusu, kaleminin su yüzünde kalması, diğerlerinin kalemlerinin batması ve aralarında cereyan eden diğer hususların tamamı Yüce Allah'ın kudretinin eserlerindendir. 'Ekfelehâ' (أَكْفَلَهَا) şeklinde ve med ile nasb olarak 'Zekeriyyâ'e' (زَكَرِيَّاءَ) şeklinde de okunmuştur. Fâ harfinin şeddesiz ve kesreli olmasıyla [kefelehâ] ve Zekeriyyâ'nın med ile merfû olmasıyla [Zekeriyyâ'u] da okunmuştur. Tamamı emir sîgasında ve 'Rabbehâ' lafzı dua makamında mansûb olarak: 'Veteqabbelhâ Rabbehâ ve enbithâ ve keffilhâ' şeklinde de okunmuştur; yani 'Ey Rabbi! Onu kabul buyur, onu güzel bir terbiye ile yetiştir ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıl' demektir ki bu da terbiyenin yönünü belirlemektir. Denildi ki: Zekeriyyâ aleyhisselâm onun için mescidde bir mihrap, yani merdivenle çıkılan bir oda yaptı. Mihrabın, meclislerin en şereflisi ve baş tarafı olduğu, dolayısıyla Meryem'in Beytü'l-Makdis'in en şerefli yerine konulduğu da söylenmiştir. Onların mescidlerine 'mehârib' denildiği de söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre onun yanına sadece kendisi girerdi ve çıktığı zaman üzerine yedi kapı kilitlerdi.

{كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا المحراب} تقديمُ الظرف على الفاعل لإظهار كمالِ العناية بأمرِها ونصبُ المحراب على التوسّع وكلمة كُلَّمَا ظرف عَلى أنَّ مَا مصدريةٌ والزمان محذوف أو نكرةٌ موصوفة معناها الوقتُ والعائد محذوفٌ والعامل فيها جوابُها أي كلَّ زمانِ دخولِه عليها أو كلَّ وقتٍ دخل عليها فيه

{كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا المحراب} “Zekeriyyâ onun yanına mihraba her girdiğinde” Zarfın fâilden öne alınması, onun durumuna gösterilen tam ihtimamı belirtmek içindir. 'el-Mihrâb' kelimesinin nasbı tevessu' (zarfın harf-i cersiz kullanımı) yoluyladır. 'Küllemâ' (كُلَّمَا) kelimesi zarftır; 'mâ' masdariyyedir ve zaman hazfedilmiştir yahut vakit manasında sıfatlanmış bir nekredir ve zamir hazfedilmiştir; onda amel eden ise cevabıdır; yani 'onun yanına girdiği her zaman' yahut 'onun yanına girdiği her vakitte' demektir.

{وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا} أي نوعاً منه غيرَ معتاد إذ كان ينزل ذلك من الجنة وكان يجد عندها في الصيف فاكهةَ الشتاء وفي الشتاء فاكهةَ الصيف ولم ترضَعْ ثدياً قط

{وَجَدَ عِندَهَا رِزْقًا} “onun yanında bir rızık bulurdu” Yani alışılmışın dışında bir rızık türü; zira bu [rızık] cennetten iniyordu; yazın onun yanında kış meyvesi, kışın da yaz meyvesi bulurdu ve [Meryem] asla hiçbir meme emmemişti.

{قَالَ} استئنافٌ مبني على السؤالِ كأنَّه قيلَ فماذَا قال زكريا ﵊ عند مشاهدةِ هذه الآية فقيل قال

{قَالَ} “Dedi ki:” Bir soruya bina edilmiş istînâftır; sanki: 'Zekeriyyâ aleyhisselâm bu açık mucizeyi gördüğünde ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi ki' buyrulmuştur.

{يا مريم أنى لَكِ هذا} أي من اين يجيء لك هذا الذي لا يُشبه أرزاقَ الدنيا والأبوابُ مغلقةٌ دونك وهو دليل على جواز الكرامةِ للأولياء ومن أنكرها جعلَ هذا إرهاصاً وتأسيساً لرسالة عيسى ﵊ وَأَمَّا جعلُه معجزةً لزكريا ﵊ فيأباه اشتباهُ الأمر عليه ﵇ وإنما خاطبها ﵊ بذلك مع كونها بمعزلٍ من رتبة الخطاب لما علم بما شاهده أنها مؤيَّدةٌ من عند الله بالعلم والقدرة

{يا مريم أنى لَكِ هذا} “Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?” Yani dünya rızıklarına benzemeyen bu şey, kapılar üzerine kilitli iken sana nereden geliyor? Bu, veliler için kerametin caiz olduğuna delildir. Kerameti inkâr edenler ise bunu Îsâ aleyhisselâm'ın peygamberliği için bir irhâs ve hazırlık saymışlardır. Bunun Zekeriyyâ aleyhisselâm için bir mucize sayılmasına gelince; durumun ona kapalı kalması buna engeldir aleyhisselâm. Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın, henüz muhatap alınma çağında olmamasına rağmen ona böyle hitap etmesi, şahit olduğu şeylerden onun Allah katından ilim ve kudretle teyit edildiğini bilmesindendir.

{قَالَتْ} استئناف كما قبله كأنه قيل فماذا صنعت مريمُ وهي صغيرة لا قُدرةَ لها على فهم السؤال ورد الجواب فقيل قالت

{قَالَتْ} “Dedi ki:” Kendisinden önceki gibi istînâftır; sanki: 'Soruyu anlama ve cevap verme gücü olmayan küçük bir çocuk iken Meryem ne yaptı?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi ki' buyrulmuştur.

{هُوَ مِنْ عِندِ الله} فلا تعجبْ ولا تستبعد

{هُوَ مِنْ عِندِ الله} “O, Allah katındandır” Artık şaşırma ve uzak görme!

{إنَّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَاء} أنْ يرزُقَه

{إنَّ الله يَرْزُقُ مَن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, dilediğine rızık verir” rızıklandırmayı dilediğine...

{بِغَيْرِ حِسَابٍ} أيْ بغيرِ تقدير لكثرته أو بغير استحقاقٍ تفضلاً منه تعالى وهو تعليلٌ لكونِه من عند الله اما من تمام كلامهما فيكونُ في محل النصب واما من كلامه ﷿ فهو مستأنفٌ روي أن فاطمة الزهراء ﵂ أهدت إلى رسول الله ﷺ رغيفين وبضعةَ لحم فرجع بها إليها فقال هلُمّي يا بنية فكشفت عن الطبق فإذا هو مملوءٌ خبزاً ولحماً فقال لها أنى لك هذا قالت هو من عند الله إن الله يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حساب فقال ﵊ الحمدُ لله الذي جعلك شبيهةً بسيدة بني إسرائيلَ ثم جمع علياً والحسنَ والحسينَ وجميعَ أهلِ بيته رضوانُ الله عليهم أجمعين فأكلوا وشبِعوا وبقي الطعام كما هو فأوسعت على جيرانها

{بِغَيْرِ حِسَابٍ} “hesapsızca” Yani çokluğundan ötürü bir ölçü olmaksızın veya Yüce Allah'tan bir lütuf olarak hak etme şartı aranmaksızın. Bu, rızkın Allah katından olmasının gerekçesidir: Ya ikisinin sözünün tamamlayıcısı olup mahallen mansûbdur ya da Yüce Allah'ın kelâmından olup müsteneftir. Rivayet edildiğine göre Fâtımatü'z-Zehrâ radıyallâhu anhâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki somun ekmek ve bir parça et hediye etti. Resûlullah onları alıp tekrar ona getirdi ve: "Getir kızım" dedi. Tabağın üzerini açınca onun ekmek ve etle dolu olduğunu gördü. Resûlullah ona: "Bu sana nereden geldi?" buyurdu. O da: "O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir" dedi. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm: "Seni İsrâiloğulları'nın seyyidesine benzeten Allah'a hamdolsun" buyurdu. Sonra Ali'yi, Hasan'ı, Hüseyin'i ve bütün Ehl-i Beyt'ini (rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn) topladı; yediler, doydular ve yemek olduğu gibi kaldı; o da [kalan yemeği] komşularına bolca dağıttı.

{هُنَالِكَ} كلامٌ مستأنفٌ وقصةٌ مستقلة سيقت في تضاعيف

{هُنَالِكَ} “Orada” Müstakil bir kıssa ve yeni bir söz (istînâf) olup...

٣٩ - آل عمران

39 - Âl-i İmrân

حكايةِ مريمَ لما بينهما من قوة الارتباطِ وشدةِ الاشتباك مع ما في إيرادها من تقرير ما سيقت له حكايتُها من بيان اصطفاءِ آلَ عمران فإن فضائلَ بعض الأقرباء أدلةٌ على فضائل الآخَرين وهنا ظرفُ مكانٍ واللامُ للدِلالة على البُعد والكافُ للخطاب أي في ذلك المكانِ حيث هو قاعدٌ عند مريمَ في المحراب أو في ذلك الوقت إذ يستعار هنا وثمَةَ وحيث للزمان

...aralarındaki güçlü irtibat ve sıkı bağ sebebiyle Meryem kıssasının arasına yerleştirilmiştir; bununla birlikte bu kıssanın zikredilmesinde, Meryem kıssasının kendisi için sevk edildiği Âl-i İmrân'ın seçilmesini açıklama gayesini pekiştirme de vardır; zira akrabalardan bazılarının faziletleri, diğerlerinin faziletlerine delildir. 'Hünâ' (هنا) mekân zarfıdır, lâm harfi uzaklık bildirmek içindir, kâf ise hitap içindir; yani mihrapta Meryem'in yanında oturduğu 'o yerde' yahut 'o vakitte' demektir; zira 'hünâ', 'semme' ve 'haysü' lafızları zaman için de eğreti olarak kullanılır (istiâre).

{دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} لما رآى كرامةَ مريمَ على الله ومنزلتَها منه تعالى رغِب في أنْ يكونَ لهُ من إيشاعَ ولدٌ مثلُ ولدِ حنّةَ في النجابة والكرامة على الله تعالى وإن كانت عاقِراً عجوزاً فقد كانت خنة كذلك وقيل لما رأى الفواكهَ في غير إِبّانِها تنبه لجواز ولادةِ العجوز العاقرِ من الشيخ الفاني فأقبل على الدعاء من غير تأخير كما ينبئ عنه تقديمُ الظرف على الفعل لا على مَعْنى أنَّ ذلك كان هو الموجبَ للإقبال على الدعاء فقط بل كان جزءاً أخيرا أخيراً من العلة التامة التي من جملتها كِبَرُ سنة ﵊ وضَعفُ قواه وخوفُ مَواليه حسبما فُصِّل في سورة مريم

{دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ} “Zekeriyyâ Rabbine dua etti” Meryem'in Allah katındaki ikramını ve O'nun yanındaki yüce mertebesini görünce, Îşâ' kısır ve yaşlı bir kadın olsa bile -ki Hanne de öyleydi- Hanne'nin çocuğu gibi soylulukta ve Allah katındaki değerde bir çocuğunun olmasını arzuladı. Mevsimi dışında meyveleri görünce, kısır ve yaşlı bir kadının fâni bir ihtiyardan çocuk doğurmasının caiz ve mümkün olduğuna intikal etti ve zarfın fiilden öne alınmasının bildirdiği üzere gecikmeksizin duaya yöneldi. Bu, duaya yönelmenin yegâne sebebi olduğu manasına gelmez; bilakis Meryem Suresi'nde tafsil edildiği üzere, Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın yaşının ilerlemiş olması, kuvvetinin zayıflaması ve ardından gelecek olanlardan korkması gibi unsurları içeren tam illetin nihai bir cüzü idi.

{قَالَ} تفسيرٌ للدعاء وبيانٌ لكيفيته لا محلَّ له من الإعراب ر {رَبّ هَبْ لِى مِن لَّدُنْكَ} كلا الجارّين متعلقٌ بهَبْ لاختلاف معنييهما فاللامُ صلةٌ له ومِنْ لابتداء الغايةِ مجازاً أي أعطِني من مَحْض قدرتِك من غير وسطٍ معتاد

{قَالَ} “Dedi ki:” Duanın tefsiri ve keyfiyetinin beyanı olup iraptan mahalli yoktur. {رَبّ هَبْ لِى مِن لَّدُنْكَ} “Rabbim! Bana katından bağışla” Manalarının farklılığından ötürü her iki car ve mecrur da 'heb' (هَبْ) fiiline mütealliktir. Lâm harfi onun sılasıdır; 'min' (مِنْ) ise mecazen ibtidâ-i gâye içindir; yani 'Alışılagelmiş vasıtalar olmaksızın sırf Kendi kudretinden bana ver'.

{ذُرّيَّةً طَيّبَةً} كما وهبتَها لحنّةَ ويجوز أن يتعلق مِنْ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من ذُرّيَّةِ أي كائنة من لدنك والذريةُ النسلُ تقع على الواحد والجمع والذكر والأنثى والمراد ههنا ولدٌ واحد فالتأنيث في الصفة لتأنيث لفظ الموصوف كما في قول من قال ... أبوك خليفةٌ ولدتْه أُخرى ... وأنت خليفةٌ ذاك الكمالُ ...

{ذُرّيَّةً طَيّبَةً} “temiz bir soy” Hanne'ye bahşettiğin gibi. 'Min' cer edatının {ذُرّيَّةً} kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir; yani 'Senin katından olan [bir soy]' demektir. Zürriyet nesildir; teklik, çokluk, müzekker ve müennes için kullanılır; burada kastedilen ise tek bir çocuktur. Dolayısıyla sıfattaki müenneslik, mevsûfun lafzının müennesliğinden kaynaklanmaktadır; nitekim şairin şöyle dediği gibi: '... Baban da başka [bir kadının] doğurduğu bir halifedir / Sen de bir halifesin, işte tam kemal budur...'

وهذا إذا لم يُقصَدْ به واحدٌ معين أما إذا قُصد به المعيَّنُ امتنع اعتبارُ اللفظِ نحو طلحة وحمزة فلا يجوز أن يقال جاءت طلحة وذهبت حمزة

Bu durum, belirli bir şahıs kastedilmediği zamandır. Belirli bir şahıs kastedildiğinde ise lafzın dikkate alınması imkânsız olur; tıpkı 'Talha' ve 'Hamza' kelimelerinde olduğu gibi; dolayısıyla [müennes fiille] 'Câet Talha' (Talha geldi) veya 'Zehebet Hamze' (Hamza gitti) denilmesi caiz değildir.

{إِنَّكَ سَمِيعُ الدعاء} أي مجيبُه وهو تعليلٌ لما قبله وتحريكٌ لسلسلة الإجابة

{إِنَّكَ سَمِيعُ الدعاء} “Şüphesiz Sen duayı hakkıyla işitensin” Yani icabet edensin. Bu, önceki cümlenin gerekçesidir ve icabet kapısını aralamaktır.

{فنادته الملائكة} كان المنادى جبريل ﵊ كما تُفصح عنه قراءةُ من قرأ فناداه جبريلُ والجمع كما في قولهم فلانٌ يركب الخيل ويلبس الثياب وماله غيرُ فرس وثوب قال الزجاج أي أتاهُ النداءُ من هذا الجنس الذين هم الملائكة وقيل لما كان جبرائيل ﵊ رئيسَهم عَبّر عنه باسم الجماعة تعظيماً له وقيل الرئيسُ لا بد له من أتباع فأسند النداء إلى الكلِّ مع كونِه صادرا عنه خاصة وقرئ فنادِاه بالإمالة

{فنادته الملائكة} “Bunun üzerine melekler ona seslendi” Seslenen Cibrîl aleyhisselâm idi; nitekim 'Melekler ona seslendi' yerine 'Cibrîl ona seslendi' şeklinde okuyanların kıraati bunu açıkça ortaya koymaktadır. Çoğul kullanımı ise Arapların: 'Falanca atlara biner, elbiseler giyer' demelerine benzer; oysa onun tek bir atı ve tek bir elbisesi vardır. Zeccâc: 'Yani melekler olan bu cinsten ona nida geldi' demiştir. Cibrîl aleyhisselâm onların reisi olduğu için, onu yüceltmek amacıyla cemaat ismiyle ifade edildiği de söylenmiştir. Bir reisin mutlaka tâbileri bulunacağı için, nida bizzat sadece ondan sâdır olduğu hâlde hepsine isnat edildiği de söylenmiştir. Bu lafız imâle ile 'fenâdêhü' şeklinde de okunmuştur.

{وَهُوَ قَائِمٌ} جملة حاليَّةٌ من مفعول النداء مقرر لما أفاده الفاءُ من حصول البِشارة عَقيب الدعاء وقوله تعالى

{وَهُوَ قَائِمٌ} “o ayakta iken” Nidanın mef'ûlünden hâl cümlesidir ve fâ (فـ) harfinin ifade ettiği, müjdenin duanın hemen akabinde gerçekleştiği manasını pekiştirmektedir. Yüce Allah'ın şu kavli:

{يُصَلّى} إما صفةٌ لقائمٌ أو خبرٌ ثانٍ عند من يرى تعدُّدَه عند كونِ الثاني جملةً كما في قوله تعالى فَإِذَا هِىَ حَيَّةٌ تسعى أو حال أخرى منه على القول بتعددها بلا عطف ولا بدلية أو حالٌ من المستكنِّ في قائم وقوله تعالى

{يُصَلّى} “namaz kılıyordu” Ya {قَائِمٌ} kelimesinin sıfatıdır yahut Yüce Allah'ın {فَإِذَا هِىَ حَيَّةٌ تسعى} kavlinde olduğu gibi ikincisi cümle olduğunda haberin birden fazla olabileceğini kabul edenlere göre ikinci haberdir; ya atıf ve bedel olmaksızın hâlin birden fazla olabileceği görüşüne göre ondan ikinci bir hâldir yahut {قَائِمٌ} içindeki gizli zamirden hâldir. Yüce Allah'ın şu kavli:

{فِى المحراب} أي في المسجد أو في غرفةِ مريمَ متعلق بيصلي أو بقائم على تقدير كونِ يصلّي حالاً من ضمير قائمٌ لأن العامل فيه وفي الحال حينئذ شئ واحد فلا يلزم الفصلُ بالأجنبي كما يلزم على التقادير الباقية

{فِى المحراب} “mihrapta” Yani mescidde yahut Meryem'in odasında. {يُصَلّى} fiiline yahut {يُصَلّى} fiilinin {قَائِمٌ} zamirinden hâl olması takdirinde {قَائِمٌ} kelimesine mütealliktir; çünkü bu durumda onda ve hâlde amel eden tek bir şeydir; dolayısıyla diğer takdirlerde gerekeceği gibi araya yabancı bir ögenin girmesi gerekmez.

{أَنَّ الله يُبَشّرُكَ بيحيى} أي بأن الله وقرئ بكسر الهمزة على تقدير القول أو إجراء النداء مجراه لكونه

{أَنَّ الله يُبَشّرُكَ بيحيى} “Allah'ın sana Yahyâ'yı müjdelediğini” Yani 'bi-enne' (بأن) takdirindedir. [Kavl/söz] takdiriyle yahut nida da bir türü olduğu için...

٤٠ - آل عمران

40 - Âl-i İmrân

نوعا منه وقرئ يُبْشِرُك من الإبشار ويَبْشُرُك من الثلاثي وأياً ما كان ينبغي أن يكون هذا الكلامُ إلى آخره محكياً بعبارته عن الله ﷿ على منهاجِ قوله تعالى {قُلْ يا عِبَادِى الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ} الآية كما يلوح به مراجعته ﵊ في الجواب إليه تعالى بالذات لا بواسطة الملك والعدولُ عن إسناد التبشير إلى نون العظمة حسبما وقع في سورة مريمَ للجَريِ على سَنَنِ الكبرياءِ كما في قول الخلفاء أميرُ المؤمنين يرسُم لك بكذا وللإيذان بأن ما حُكي هناك من النداء والتبشير وما يترتبُ عليهِ من المحاورة كان كلُّ ذلك بتوسط الملك بطريق الحِكاية عنه سبحانه لا بالذات كما هو المتبادر وبهذا يتضح اتحادُ المعنى في السورتين الكريمتين فتأمل ويحيى اسمٌ أعجمي وإن جعل عربياً فمنعُ صرفه للتعريف ووزن الفعل روي عن ابن عباس ﵄ إنما سُمّي يحيى لأن الله تعالى أحيا به عُقرَ أمِه وقال قتادة لأنه تعالى أحيا قلبه بالإيمان قال القرطبيُّ كان اسمُه في الكتاب الأول حيا ولا بُدَّ من تقدير مضافٍ يعود إليه الحالُ أي بولادة يحيى فإن التبشيرَ لا يتعلق بالأعيان

...nidanın kavl yerine geçirilmesiyle hemzenin kesresiyle [inne/إِنَّ] de okunmuştur. İf'âl babından 'yübşiruke' (يُبْشِرُك) ve sülâsîden 'yebşuruke' (يَبْشُرُك) şeklinde de okunmuştur. Her nasıl olursa olsun, Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın melek vasıtasıyla değil de bizzat Yüce Allah'a cevap vermesinin hissettirdiği üzere, bu sözün sonuna kadar Yüce Allah'ın {قُلْ يا عِبَادِى الذين أَسْرَفُواْ على أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُواْ مِن رَّحْمَةِ} “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! [Allah'ın] rahmetinden [ümit kesmeyin]” ayetinin üslubu üzere bizzat Allah Azze ve Celle'den kendi ibaresiyle nakledilmiş olması gerekir. Müjdelemenin Meryem Suresi'nde vaki olduğu üzere azamet nûnu ile isnat edilmesinden sarf-ı nazar edilmesi, halifelerin 'Müminlerin emiri sana şöyle emrediyor' sözünde olduğu gibi kibriyâ üslubunu sürdürmek içindir; ayrıca orada nakledilen nida, müjde ve buna terettüp eden mükâlemenin tamamının ilk akla gelenin aksine bizzat değil melek vasıtasıyla ve Sübhânehu Teâlâ'dan bir nakil yoluyla olduğunu bildirmek içindir. Bununla iki yüce suredeki anlamın birliği açıklığa kavuşur, iyi düşün! Yahyâ gayri arapça (a'cemî) bir isimdir; şayet Arapça kabul edilirse gayr-i munsarif oluşu marifelik ve fiil vezninde olmasındandır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: 'Ona Yahyâ adı verildi; çünkü Allah Teâlâ onunla annesinin kısırlığını ihya etti.' Katâde ise: 'Çünkü Allah Teâlâ onun kalbini imanla ihya etti' demiştir. Kurtubî: 'İlk kitapta onun adı Hayyâ idi' demiştir. Hâlin kendisine döneceği takdiri bir muzaf olması zorunludur; yani 'Yahyâ'nın doğumuyla' takdirindedir; zira müjde bizzat şahıslara değil [olaylara] taalluk eder.

{مُصَدّقاً} حال مقدرة من يحيى

{مُصَدّقاً} “tasdik edici olarak” Yahyâ'dan mukadder bir hâldir.

{بِكَلِمَةٍ مّنَ الله} أي بعيسى ﵊ وإنَّما سمي كلمة لأنه وجد بكلمة كن من غير أب فشابه البديعيات التى هي عالم الأمر ومِنْ لابتداء الغايةِ مجازاً متعلقةٌ بمحذوف وقع صفة لكلمة أي بكلمة كائنةٍ منه تعالى قيل هو أولُ مَن آمنَ به وصدَّقَ بأنه كلمةُ الله ورُوحٌ منه وقال السدي لقِيَتْ أم يحيى أم عيسى فقالت يا مريم أشَعرتِ بحبَلي فقالت مريم وأنا أيضاً حُبلى قالت فإني وجدتُ ما في بطنى يسجد لما في بطنك فذلك قوله تعالى مُصَدّقاً بِكَلِمَةٍ الخ وقالَ ابنُ عباسٍ ﵄ أن يحيى كان أكبرَ من عيسى عليهما الصلاة والسلام بستة أشهرٍ وقيل بثلاث سنين وقتل قبل رفعِ عيسى عليهما الصلاة والسلام بمدة يسيرةٍ وعلى كل تقديرٍ يكون بين ولادة يحيى وبين البشارة بها زمانٌ مديد لما أن مريمَ ولَدت وهي بنتُ ثلاثَ عشْرةَ سنةً أو بنتُ عشرِ سنين وقيل بِكَلِمَةٍ مّنَ الله أي بكتابِ الله سمّي كلمةً كما قيل كلمة الحويدرة لقصيدته

{بِكَلِمَةٍ مّنَ الله} “Allah'tan bir kelimeyi” Yani Îsâ aleyhisselâm'ı. Ona 'Kelime' denmesi, bir baba olmaksızın 'Kün' (Ol) kelimesiyle var olması ve böylece emir âlemi olan bedîiyyâta benzemesindendir. 'Min' (مِنْ) edatı mecazen ibtidâ-i gâye içindir ve 'kelime' lafzına sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'O'ndan var olan bir kelimeyi' demektir. Onun Îsâ'ya ilk iman eden ve onun Allah'ın kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğunu tasdik eden ilk kişi olduğu söylenmiştir. Süddî şöyle demiştir: Yahyâ'nın annesi Îsâ'nın annesi ile karşılaştı ve: 'Ey Meryem! Hamile olduğumu fark ettin mi?' dedi. Meryem: 'Ben de hamileyim' dedi. O da: 'Karnımdakinin karnındakine secde ettiğini hissettim' dedi; işte Yüce Allah'ın {مُصَدّقاً بِكَلِمَةٍ...} kavli budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Yahyâ'nın Îsâ'dan (aleyhimesselâm) altı ay -üç yıl olduğu da söylenmiştir- büyük olduğunu ve Îsâ aleyhisselâm'ın göğe yükseltilmesinden kısa bir süre önce öldürüldüğünü söylemiştir. Her hâlükârda, Meryem on üç veya on yaşında doğum yaptığı için Yahyâ'nın doğumu ile bunun müjdelenmesi arasında uzun bir zaman vardır. {بِكَلِمَةٍ مّنَ الله} ifadesinin 'Allah'ın Kitabı ile' manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Huveydera'nın kasidesine 'Huveydera'nın kelimesi' denildiği gibi [kitaba da] kelime denilmiştir.

{وَسَيّدًا} عطفٌ على مصدقاً أي رئيساً يسود قومَه ويفوقهم في الشرف وكان فائقاً للناس قاطبةً فإنه لم يُلِمَّ بخطيئة ولم يَهُمَّ بمعصية فيا لها من سيادة ما أسناها

{وَسَيّدًا} “ve bir efendi” {مصدقاً} kelimesine matuftur; yani kavmine önderlik eden ve şerefte onları geride bırakan bir reis. O bütün insanlardan üstündü; zira hiçbir günaha yaklaşmamış, hiçbir masiyete niyet dahi etmemiştir; ne yücedir o efendilik!

{وَحَصُورًا} عطف على ما قبله أي مبالِغاً في حصر النفس وحبسِها عن الشهوات مع القدرة روي أنه مرَّ في صباه بصبيان فدعَوْه إلى اللعب فقال ما للعب خلقت

{وَحَصُورًا} “ve nefsine hâkim” Kendinden öncekine matuftur; yani gücü yettiği halde nefsini dizginleme ve onu şehvetlerden alıkoyma hususunda son derece gayretli olan [demektir]. Rivayet edildiğine göre o, çocukluğunda bazı çocukların yanından geçmişti de onlar kendisini oyuna çağırmışlardı; o ise: 'Ben oyun için yaratılmadım' demiştir.

{وَنَبِيّا} عطف على ما قبله مترتب على ما عُدِّد من الخصال الحميدة

{وَنَبِيّا} “ve bir peygamber” Kendinden öncekine matuf olup sayılan bu övgüye değer hasletlerin bir neticesidir.

{مّنَ الصالحين} أي ناشئاً منهم لأنه كان من أصلاب الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أو كائناً من جملة المشهورين بالصلاح كما في قوله تعالى {وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} والمراد بالصلاح ما فوق الصلاحِ الذي لا بد منه في منصِب النبوة البتة من أقاصي مراتبه وعليه مبنيٌّ دعاءُ سليمانَ ﵇ {وَأَدْخِلْنِى بِرَحْمَتِكَ فِى عِبَادِكَ الصالحين}

{مّنَ الصالحين} “salihlerden” Yani onlardan neşet etmiş; zira o, peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) sulbündendir; yahut Yüce Allah'ın {وَإِنَّهُ فِى الأخرة لَمِنَ الصالحين} “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” kavlinde olduğu gibi salihliğiyle meşhur kimseler zümresindendir. Buradaki salah (salihlik) ile kastedilen, peygamberlik makamı için mutlaka bulunması gereken salihliğin de üstünde olan en ileri derecelerdir. Süleyman aleyhisselâm'ın {وَأَدْخِلْنِى بِرَحْمَتِكَ فِى عِبَادِكَ الصالحين} “Beni rahmetinle salih kullarının arasına kat” duası da bu esasa dayanmaktadır.

{قال} استئناف مبني على السؤالِ كأنَّه قيلَ فماذَا قال زكريا ﵊ حينئذٍ فقيل قال

{قال} “Dedi ki:” [Zımnî bir] soruya bina edilmiş istînâftır; sanki 'Zekeriyyâ aleyhisselâm o esnada ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi ki' buyrulmuştur.

{رَبّ} لم يخاطِب الملَكَ المناديَ له بملابسة أنه المباشرُ للخطاب وإن كان ذلك بطريق الحكاية عنه تعالى بل جرى على نهجُ دعائه السابق مبالغةً في التضرع والمناجاة وجِدّاً في التبتل إليه تعالى واحترازاً عما عسى يوهم

{رَبّ} “Rabbim!” Kendisine seslenen meleğe, her ne kadar bu Yüce Allah'tan bir nakil yoluyla olsa da hitaba bizzat muhatap olması hasebiyle hitap etmedi; bilakis yalvarıp yakarmada ve münacatta mübalağa etmek, O Yüce Zât'a yönelişte son derece samimi olmak ve vehmedilmesi muhtemel olan şeyden sakınmak maksadıyla önceki duasının üslubunu sürdürdü.

٤١ - آل عمران

Âl-i İmrân - 41

خطابُ الملَكِ من توهُّم أن علمَه سبحانه بما يصدُر عنه يتوقف على توسّطه كما يتوقف وقوفُ البشر على ما يصدر عنه سبحانه على توسّطه في عامة الأحوال وإن لم يتوقف عليه في بعضها

Meleğe hitap etmekten doğabilecek o vehim de; insanların Yüce Allah'tan sadır olan şeylere vâkıf olmalarının çoğu durumda meleğin vasıtasına bağlı olması gibi -bazı durumlarda bağlı olmasa da- O Yüce Zât'ın kendisinden sadır olan şeyleri bilmesinin de meleğin vasıtasına bağlı olduğu vehmidir.

{أنى يَكُونُ لِي غلام} فيه دَلالةٌ على أنه قد أخبر بكونه غلاماً عند التبشير كما في قوله تعالى {إِنَّا نُبَشّرُكَ بغلام اسمه يحيى} وأنى بمعنى كيف أو من أين وكان تامةٌ وأنى واللام متعلقتان بها وتقديمُ الجارِّ على الفاعلِ لما مرَّ مراراً من الاعتناء بما قدم والتشويق إلى ما أخر أي كيف أو من أين يحدُث لي غلامٌ ويجوزُ أن تتعلق اللامُ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من غلامٌ إذ لو تأخرَ لكانَ صفةً لهُ أو ناقصة واسمُها ظاهرٌ وخبرُها إما أنى واللام متعلقة بمحذوف كما مر أو هو الخبر وأنى منصوب على الظرفية

{أنى يَكُونُ لِي غلام} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” Bunda, Yüce Allah'ın {إِنَّا نُبَشّرُكَ بغلام اسمه يحيى} “Şüphesiz biz sana adı Yahyâ olan bir oğlan müjdeliyoruz” kavlinde olduğu gibi müjdeleme esnasında onun erkek çocuk olacağının bildirildiğine bir delalet vardır. 'Ennâ' (أنى), 'nasıl' veya 'nereden' manasındadır. 'Kâne' (يَكُونُ) tam fiildir; 'ennâ' ve 'lâm' harf-i cerri ona mütealliktir. Câr-mecrûrun fâilin önüne geçirilmesi, defalarca geçtiği üzere, öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir; yani 'benim için nasıl/nereden bir oğul meydana gelir?' demektir. 'Lâm' harf-i cerrinin, {غلام} kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir; zira sonraya kalsaydı ona sıfat olurdu. Yahut 'kâne' nâkıstır; ismi zahir kelimedir, haberi ise ya 'ennâ'dır ve 'lâm' harf-i cerri daha önce geçtiği gibi mahzufa mütealliktir, ya da bizzat [câr-mecrûr] haberdir ve 'ennâ' zarfiyet üzere mansubdur.

{وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} حال من ياء المتكلم أي أدركني كِبَرُ السِّنِّ وأثّر فيَّ كقولهم أدركته السنُّ وأخذته السن وفيه دلالةٌ على أن كبرَ السن من حيث كونُه من طلائع الموت طالبٌ للإنسان لا يكاد يتركه قيل كان له تسعٌ وتسعون سنة وقيل اثنتان وتسعون وقيل مائة وعشرون وقيل ستون وقيل خمس وستون وقيل سبعون وقيل خمس وسبعون وقيل خمس وثمانون ولامرأته ثمانٍ وتسعون

{وَقَدْ بَلَغَنِي الكبر} “Bana ihtiyarlık gelip çatmışken” Mütekellim yâ'sından hâldir; yani 'yaşlılık bana ulaştı ve bende iz bıraktı' demektir; nitekim 'yaş ona ulaştı' ve 'yaş onu yakaladı' derler. Bunda, yaşlılığın ölümün öncülerinden olması hasebiyle insanı kovalayan ve onu neredeyse hiç bırakmayan bir şey olduğuna delalet vardır. Zekeriyyâ'nın doksan dokuz yaşında olduğu söylenmiştir; doksan iki, yüz yirmi, altmış, altmış beş, yetmiş, yetmiş beş ve seksen beş yaşında olduğu da söylenmiştir. Hanımının ise doksan sekiz yaşında olduğu rivayet edilmiştir.

{وامرأتى عَاقِرٌ} أي ذاتُ عُقر وهو أيضاً حال من ياء لي عند من يجوز تعدد الحال أو من ياء بَلَغَنِي أي كيف يكون لي ذلك والحال أني وامرأتي على حالة منافية له كلَّ المنافاة وإنما قالَه ﵊ مع سبق دعائِه بذلك وقوةِ يقينه بقدرة الله تعالى عليه لاسيما بعد مشاهدته ﵊ للشواهد السالفة استعظاماً لقدرة الله سبحانه وتعجيباً منها واعتداداً بنعمته ﷿ عليه في ذلك لااستبعادا له وقيل بل كان ذلك للاستبعاد حيث كان بين الدعاء والبِشارة ستون سنة وكان قد نسِيَ دعاءَه وهو بعيد وقيل كان ذلك استفهاماً عن كيفية حدوثه

{وامرأتى عَاقِرٌ} “hanımım da kısırken” Yani kısırlık sahibidir. Hâlin birden fazla olmasını caiz görenlere göre bu da {لي} lafzındaki yâ'dan hâldir; yahut {بَلَغَنِي} fiilindeki yâ'dan hâldir. Yani 'Ben ve eşim buna tamamen zıt bir durumdayken bu benim için nasıl gerçekleşir?' demektir. Zekeriyyâ aleyhisselâm, daha önce bunun için dua etmiş olmasına ve Allah Teâlâ'nın buna kadir olduğuna dair kesin inancına rağmen -özellikle de geçen delilleri bizzat müşahede ettikten sonra- bunu uzak gördüğünden değil, Allah Teâlâ'nın kudretinin büyüklüğünü ifade etmek, buna hayranlığını belirtmek ve Azîz ve Celîl olan Allah'ın bu husustaki nimetini itiraf etmek amacıyla söylemiştir. Bir görüşe göre ise bu söz, dua ile müjde arasında altmış yıl geçmiş olması ve duasını unutmuş bulunması sebebiyle uzak görme kabilindendir; fakat bu zayıf bir görüştür. Bunun, hadisenin nasıl meydana geleceğini sormak amacıyla söylenmiş bir istifham olduğu da söylenmiştir.