Binûn

Nisâ — 13. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَرُسُلِهِ} أجمعين وصِفوهم بالرسالة ولا تُخرجوا بعضَهم عن سلكهم بوصفه بالألوهية

{وَرُسُلِهِ} “ve peygamberlerine”; hepsine [iman edin], onları elçilikle niteleyin ve içlerinden hiçbirini ilahlıkla niteleyerek onların safından çıkarmayın.

{وَلَا تَقُولُواْ ثلاثة} أي الألهةُ ثلاثةٌ الله والمسيحُ ومريم كما ينبئ عنه قوله تعالى أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذونى وَأُمّىَ إلهين مِن دُونِ الله ثلاثةٌ إن صح أنهم يقولون الله جوهر واحدٌ ثلاثةُ أقانيمَ أقنومُ الأب وأقنوم الابن وأقنوم الروح القدس وأنهم يريدون بالأول الذات وقيل الوجود وبالثاني العلمَ وبالثالث الحياةَ

{وَلَا تَقُولُواْ ثلاثة} “ve '[Tanrı] üçtür' demeyin”; yani 'ilahlar üçtür: Allah, Mesih ve Meryem'dir' demeyin. Nitekim Teâlâ'nın şu kavli de bunu haber vermektedir: {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذونى وَأُمّىَ إلهين مِن دُونِ الله} “İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?”. Eğer onların 'Allah tek bir cevherdir, üç uknumdur: Baba uknumu, Oğul uknumu ve Kutsal Ruh uknumudur' dedikleri; birinci ile zatı -bir görüşe göre varlığı-, ikinci ile ilmi, üçüncü ile de hayatı kastettikleri doğru ise, [bu da bu nehyin kapsamındadır].

{انتهوا} أي عن التثليث

{انتهوا} “Vazgeçin”; yani teslisten (üçlü ilah inancından) [vazgeçin],

{خَيْراً لَّكُمْ} قد مر وجوهُ انتصابِه

{خَيْراً لَّكُمْ} “hakkınızda hayırlı olmak üzere”; [bu kelimenin] mansub oluşunun vecihleri geçmişti.

{إِنَّمَا الله إله واحد} أي بالذات مُنزَّه عن التعدد بوجهٍ من الوجوه فالله مبتدأوإله خبرُه وواحدٌ نعتٌ أي منفردٌ في ألوهيته

{إِنَّمَا الله إله واحد} “Allah ancak tek bir ilahtır”; yani zatı itibarıyla tektir, hiçbir cihetten çoğalmaktan münezzehtir. 'Allah' mübteda, 'ilâh' onun haberi, 'vâhid' ise sıfattır; yani ilahlığında benzersiz ve tektir.

{سبحانه أن يكون له ولد} أي أسبّحه تسبيحاً من ذلك فإنه إنما يُتصوَّر فيمن يماثله شيءٌ ويتطرق إليه فناء والله سبحانه منزه عن أمثاله وقرئ إنْ يكونُ أي سبحانه ما يكون له ولد وقوله تعالى

{سبحانه أن يكون له ولد} “O, çocuk sahibi olmaktan münezzehtir”; yani O'nu bundan tenzih ederim. Zira çocuk ancak kendisine bir benzeri bulunan ve yok oluşun sirayet ettiği kimseler hakkında tasavvur edilebilir; Allah Sübhânehu ise benzerlerinden münezzehtir. {إنْ يكونُ} şeklinde [nûn'un sükûnuyla] da okunmuştur; yani 'O Sübhânehu'nun çocuğu olamaz' demektir. Teâlâ'nın şu kavli:

{لَّهُ مَا في السماوات وَمَا فِي الارض} جملةٌ مستأنفةٌ مسوقةٌ لتعليل التنزيهِ وتقريرِه أي له مَا فِيهمَا مِنَ الموجوداتِ خلقاً وملكا وتصرفا لا يخرج عن ملكوته شيءٌ من الأشياء التي من جملتها عيسى ﵇ فكيف يُتوَّهم كونُه ولداً له تعالى

{لَّهُ مَا في السماوات وَمَا فِي الارض} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur”; tenzihi gerekçelendirmek ve pekiştirmek için sevk edilmiş müste'nefe bir cümledir. Yani yaratma, mülkiyet ve tasarruf bakımından ikisinde bulunan varlıklar O'nundur. Varlıklar arasından hiçbir şey O'nun mülkünün dışına çıkamaz ki İsa aleyhisselâm da bunlardan biridir. O halde nasıl olur da onun Teâlâ'nın çocuğu olduğu vehmedilebilir?

{وكفى بالله وَكِيلاً} إليه يكل كل الخلق مورهم وهو غني عن العالمين فأنى يُتصوَّر في حقه اتخاذُ الولدِ الذي هو شأن المعجزة المحتاجين في تدبير أمورِهم إلى من يَخلُفهم ويقوم مقامهم

{وكفى بالله وَكِيلاً} “Vekil olarak da Allah yeter”. Bütün yaratılmışlar işlerini O'na havale ederler ve O, âlemlerden müstağnidir. Durum böyleyken, işlerini idare etmede kendi yerlerine geçecek ve kendilerine halef olacak kimselere muhtaç olan acizlerin vasfı niteliğindeki çocuk edinmek O'nun hakkında nasıl tasavvur edilebilir?

{لَّن يَسْتَنكِفَ المسيح} استئنافٌ مقررٌ لما سبقَ من التنزيه والاستنكافُ الأنَفةُ والترفعُ من نكفتَ الدمعَ إذا نجيته عن وجهك بالأصبع أي لن يأنف ولن يترفع

{لَّن يَسْتَنكِفَ المسيح} “Mesih asla çekinmez”; geçen tenzihi pekiştiren yeni bir cümledir (isti'nâf). İstinkâf; gururlanmak ve kendini büyük görmektir. Gözyaşını parmağınla yüzünden sildiğin zaman söylenen 'نكفتَ الدمع' (gözyaşını sildin) ifadesinden gelir; yani 'asla gururlanmaz ve kendini üstün görmez' demektir.

{أن يكون عبدا لله} أي أن يكون عبداً له تعالى مستمراً على عبادته وطاعتِه حسبما هو وظيفةُ العبودية كيف وإن ذلك أقصى مراتبِ الشرفِ والاقتصارُ على ذكر عدمِ استنكافِه ﵇ عنه مع أن شأنه ﵇ المباهاةُ به كما يدل عليه أحوالُه ويُفصِحُ عنه أقواله أو لا يُرى أن أولَ مقالةٍ قالها للناس قوله إِنّى عَبْدُ الله آتاني الكتاب وجعلني نبيا لوقوعه في موقع الجوابِ عما قاله الكفرة روي إن وفد نجران قالوا لرسول الله ﷺ لِمَ تَعيبُ صاحبَنا قال ومن صاحبُكم قالوا عيسى قال وأيُّ شيء أقول قالوا تقول إنه عبدٌ الله قال إنه ليس بعار أن يكون عبداً لله قالوا بلى فنزلت وهو السرُّ في جعل المستنكَفِ عنه كونَه ﵇ عبداً له تعالى دون أن يقال عن عبادة الله ونحوُ ذلك مع إفادة فائدةٍ جليلةٍ هي كمالُ نزاهتِه ﵇ عن الاستنكافِ بالكلية فإن كونَه عبداً له تعالى مستمرة لدوام العبادةِ قطعاً فعدمُ الاستنكافِ عنه مستلزِمٌ لعدم الاستنكافِ

{أن يكون عبدا لله} “Allah'a bir kul olmaktan”; yani kulluk vazifesinin gerektirdiği üzere O Teâlâ'ya kul olmaktan, O'na ibadete ve itaate devam etmekten [asla çekinmez]. Bu nasıl [bir çekinme konusu olsun ki], şerefin en yüce mertebesi zaten budur! Hâlbuki onun aleyhisselâm durumunun bununla iftihar etmek olduğunu hâlleri göstermekte ve sözleri açıkça beyan etmektedir; nitekim insanlara söylediği ilk sözün {إِنّى عَبْدُ الله آتاني الكتاب وجعلني نبيا} “Ben şüphesiz Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı” kavli olduğu görülmez mi? Bunun [sadece çekinmeme olarak] zikredilmesi, kâfirlerin söylediklerine cevap makamında gelmesindendir. Rivayet edildiğine göre Necrân heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Niçin bizim sahibimizi ayıplıyorsun?' dediler. 'Sahibiniz kimdir?' buyurdu. 'İsa'dır' dediler. 'Ben ne diyorum ki?' buyurdu. 'Onun Allah'ın kulu olduğunu söylüyorsun' dediler. 'Allah'a kul olmak bir ayıp değildir' buyurdu. Onlar: 'Aksine [öyledir]' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi. 'Allah'a ibadet etmekten' ve benzeri ifadeler kullanılmayıp, sakınılan şeyin bizzat onun aleyhisselâm Teâlâ'ya 'kul olması' kılınmasındaki sır budur. Bununla birlikte burada yüce bir fayda da vardır ki o da onun aleyhisselâm çekinmekten bütünüyle münezzeh olduğunun kemalidir. Zira onun O Teâlâ'ya kul olması ibadetin devamını kesinlikle gerektirir; dolayısıyla kul olmaktan çekinmemek,

عن عبادته تعالى كما أشير إليه بخلاف عبادتِه تعالى فإنها حالةٌ متجدِّدة غيرُ مستلزِمةٍ للدوام يكفي في اتصاف موصوفها بها تحققها مرةً فعدمُ الاستنكافِ عنها لا يستلزم عن دوامها

işaret edildiği üzere O Teâlâ'ya ibadetten çekinmemeyi de zorunlu kılar. O Teâlâ'ya ibadet ise bunun aksinedir; çünkü ibadet yenilenen bir durumdur, sürekliliği gerektirmez. Sahibinin onunla nitelenmesi için bir defa gerçekleşmesi yeterlidir; dolayısıyla [ibadetin bir kısmından] çekinmemek onun devamından çekinmemeyi gerektirmez.

{ولا الملائكة المقربون} عطفٌ على المسيح أي ولا يستنكف الملائكةُ المقربون أن يكونوا عبيداً لله تعالى وقيل أن أريد بالملائكة كلُّ واحد منهم لم يُحتَجْ إلى التقدير واحتَجّ بالآية من زعم فضلَ الملائكةِ على الأنبياءِ ﵈ وقال مسافة لرد النصارى في رفع المسيحِ عن مقام العبوديةِ وذلك يقتضي أن يكون المعطوفُ أعلى درجةً من المعطوف عليه حتى يكون عدمُ استنكافِهم مستلزماً لعدم استنكافِه ﵇ وأجيب بأن مناطَ كفرِ النصارى ورفعِهم له ﵇ عن رتبة العبوديةِ لمّا كان اختصاصُه ﵇ وامتيازُه عن سائر أفرادِ البشرِ بالولادة من غير أب وبالعلم من المغيبات وبالرفع إلى السماء عُطف على عدم استنكافِه عن عبوديته تعالى عدمُ استنكافِ مَنْ هو أعلى درجةً منه فيما ذكر فإن الملائكةَ مخلوقون من غير أبٍ ولا أمَ وعالمون بما لا يعلمه البشرُ من المغيبات ومَقارُّهم السمواتُ العلا ولا نزاعَ لأحد في علو درجتِهم من هذه الحيثيةِ وإنما النزاعُ في علوّها من حيث كثرةُ الثوابِ على الطاعات وبأن اآية ليست للرد على النصارى فقط بل على عبَدة الملائكةِ أيضاً فلا اتجاه لما قالوا حينئذ وإنْ سَلِم اختصاصُها بالرد على النصارى فلعله أُريد بالعطف المبالغةُ باعتبار التكثيرِ والتفصيلِ لا باعتبار التكبيرِ والتفضيلِ كما في قولك أصبح الأميرُ لا يخالفه رئيسٌ ولا مرءوس ولئن سُلّم إرادةُ التفضيلِ فغايةُ الأمرِ الدلالةُ على أفضلية المقربين منهم وهم الكروبيون الذين حول العرشِ أو من هو أعلى منهم رتبةً من الملائكةِ ﵈ على المسيح من الأنبياءِ ﵈ وليس يلزم من ذلك فضل أحدِ الجنسين على الآخر مطلقاً وهل التشاجرُ إلا فيه

{ولا الملائكة المقربون} “yakın melekler de [çekinmezler]”; Mesih lafzına matuftur; yani mukarreb melekler de Allah Teâlâ'ya kul olmaktan asla çekinmezler. Denildi ki: Eğer meleklerden her bir ferdi kastediliyorsa [cümlede çoğul takdirine] ihtiyaç duyulmaz. Meleklerin peygamberlerden aleyhimüsselâm üstün olduğunu iddia eden kimse bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demiştir: 'Ayet, Hristiyanların Mesih'i kulluk makamının üstüne çıkarmalarını reddetmek için sevk edilmiştir; bu ise matufun (meleklerin), matuftan aleyhten (Mesih'ten) daha üstün derecede olmasını gerektirir ki meleklerin çekinmemesi onun aleyhisselâm çekinmemesini de zorunlu kılsın.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Hristiyanların küfrünün ve onu aleyhisselâm kulluk rütbesinden yukarı çıkarmalarının dayanağı; onun babasız doğma, gayblardan bilgi sahibi olma ve göğe yükseltilme gibi hususlarda diğer insan fertlerinden ayrılıp üstün kılınması olunca, onun Allah'a kulluktan çekinmemesine, zikredilen bu hususlarda kendisinden daha üst derecede bulunan varlıkların çekinmemesi atfedilmiştir. Zira melekler hem babasız hem annesiz yaratılmışlardır, insanların bilmediği gaybları bilirler ve yerleri yüce göklerdir. Bu cihetten onların derecesinin yüksekliğinde kimsenin ihtilafı yoktur; asıl ihtilaf taatlere verilecek sevabın çokluğu bakımından olan üstünlüktedir. Ayrıca bu ayet sadece Hristiyanlara değil, meleklere tapanlara da bir reddir; dolayısıyla o takdirde onların söylediklerinin bir dayanağı kalmaz. Sadece Hristiyanlara ret olduğu kabul edilse bile, atıftan kastedilen üstünlük ve fazilet cihetiyle değil, 'Emir öyle bir hâle geldi ki ne bir başkan ne de bir memur ona muhalefet edebilir' sözünde olduğu gibi çokluk ve tafsilat cihetiyle mübalağadır. Şayet üstünlük kastı kabul edilse bile, en fazla varılacak netice, meleklerden mukarreb olanların -ki onlar Arş'ın etrafındaki Kerûbiyyûn veya meleklerden mertebece daha üstün olanlardır- peygamberlerden olan Mesih'e aleyhisselâm üstünlüğüne delalet etmesidir. Bundan iki cinsin birinin diğerine mutlak olarak üstünlüğü gerekmez; zira asıl tartışma da bu hususta değil midir?

{وَمَن يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ} أي عن طاعته فيشمل جميعَ الكفرةِ لعدم طاعتهم الثبوت للكفرة فإن عدم طاعتِهم له تعالى ممَّا لا سبيلَ لهم إن إنكار اتصافهم به إن قيل لم عبّر عن عدم طاعتِهم له تعالى بالاستنكاف عنها مع أن ذلك منهم كان بطريق إنكارِ كونِ الأمرِ منْ جهتِه تعالَى لا بطريق الاستنكافِ قلنا لأنهم كانوا يستنكفون عن طاعة رسول الله ﷺ وهل هو الإستنكاف عن طاعةِ الله تعالَى إذ لا أمرَ له ﵊ سوى أمرِه تعالى مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله

{وَمَن يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ} “Kim O'na kulluk etmekten çekinir”; yani O'na itaat etmekten [çekinirse]; bu ifade bütün kâfirleri kapsar, zira kâfirlerin O Teâlâ'ya itaat etmedikleri sabittir ve bu sıfatla nitelendiklerini inkâr etmelerine imkân yoktur. 'Onların itaatsizliği, emrin O Teâlâ tarafından geldiğini inkâr yoluyla olup çekinme ve kibir yoluyla olmadığı halde, O Teâlâ'ya itaatsizlikleri niçin istinkâf (çekinme) olarak ifade edilmiştir?' denilirse, biz deriz ki: Çünkü onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itaatten çekiniyorlardı. Oysa bu, Allah Teâlâ'ya itaatten çekinmekten başka bir şey midir? Zira onun aleyhissalâtü vesselâm O Teâlâ'nın emrinden başka bir emri yoktur: {مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله} “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur”.

{وَيَسْتَكْبِرْ} الاستكبارُ الأنَفةُ عما لا ينبغي أن يُؤنَفَ عنه وأصلُه طلبُ الكِبْر لنفسه بغير استحقاقٍ له لا بمعنى طلب تحصيلِه مع اعتقاد عدمِ حصولِه فيه بل بمعنى عدِّ نفسِه كبيراً واعتقادِه كذلك وإنما عبَّر عنه بما يدلُّ على الطلب للإيذان بأن مآلَه محضُ الطلبِ بدون حصولِ المطلوب وقد عبر عن مثل ذلك بنفس الطلبِ في قولِه تعالَى يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا فإنهم ما كانوا يطلبون ثبوتَ العِوِجِ لسبيل الله مع اعتقادهم لاستقامتها بل كانوا يعدّونها ويعتقدونها مُعْوجّةً ويحكمون بذلك ولكن عبّر عن ذلك بالطلب لِما ذكر من الإشعار بأن ليس هناك شيءٌ سوى الطلبِ والاستكبارِ دون الاستنكافِ المنبئ عن توهم لحقوق العارِ والنقصِ من المستنكَفِ عنه

{وَيَسْتَكْبِرْ} “ve büyüklük taslarsa”. İstikbâr; kibirlenilmemesi gereken şeye karşı gururlanmaktır. Aslı, hak etmediği halde kendisi için büyüklük talep etmektir; fakat bu, kendisinde bulunmadığına inanarak onu elde etmeye çalışmak anlamında değil, aksine kendini büyük saymak ve öyle olduğuna inanmak anlamındadır. Talep bildiren bir kalıpla ifade edilmesi, bunun sonucunun arzu edilen şey gerçekleşmeksizin sırf bir kuru iddiadan ve talepten ibaret olduğunu bildirmek içindir. Nitekim benzer bir durum Teâlâ'nın şu kavlinde bizzat talep lafzıyla ifade edilmiştir: {يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا} “Allah'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğri göstermek isterler”. Zira onlar Allah yolunun dosdoğru olduğuna inanmakla birlikte onda bir eğrilik bulunmasını talep ediyor değillerdi; bilakis onun eğri olduğunu sayıyor, öyle inanıyor ve öyle hükmediyorlardı. Fakat kuru bir talep ve iddiadan başka bir şey bulunmadığını hissettirmek için bu durum talep [kalıbıyla] ifade edilmiştir. İstikbâr ise, kendisinden çekinilen şeyden bir ar ve noksanlık bulaşacağı vehmini hissettiren istinkâftan farklıdır.

{فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيهِ جَمِيعاً} أي المستنكِفين ومقابليهم المدلولَ عليه بذكر عدمُ استنكافِ المسيحِ والملائكةِ ﵈ وقد تُرك ذكرُ أحدِ الفريقين في المفصل تعويلاً على إنباء التفصيل عنه وثقة

{فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيهِ جَمِيعاً} “[Allah] onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır”; yani hem çekinenleri hem de Mesih ve meleklerin aleyhimüsselâm çekinmediklerinin zikredilmesiyle delalet edilen karşıtlarını [toplayacaktır]. Detaylı açıklamada iki gruptan birinin zikrinin bırakılması, tafsilatın onu bildirmesine güvenilerek ve

بظهور اقتضاءِ حشرِ أحدِهما لحشر الآخرِ ضرورةَ عمومِ الحشرِ للخلائق كافةً كما تُرك ذكرُ أحدِ الفريقين في التفصيل عند قوله تعالى فَأَمَّا الذين آمنوا بالله الآية مع عموم الخطابِ لهما اعتماداً على ظهور اقتضاءِ إثابةِ أحدِهما لعقاب الآخر ضرورةَ شمولِ الجزاءِ للكل وقيل الضميرُ للمستنكفين وهناك مقدر اقتضاءِ إثابةِ أحدِهما لعقاب الآخر ضرورةَ شمولِ الجزاءِ للكل وقيل الضميرُ للمستنكِفين وهناك مقدَّرٌ معطوفٌ عليه والتقدير فسيحشرهم وغيرهم وقيل المعنى فسيحشرهم إليه يوم يحشرُ العبادَ لمجازاتهم وفيه أن الأنسبَ بالتفصيلِ الآتي اعتبارُ حشرِ الكلِّ في الإجمال على نهج واحد وقرئ فسيحشرهم بنونِ العظمةِ بطريقِ الالتفاتِ

haşrın bütün mahlûkatı kapsamasının zarureti gereği, birinin toplanmasının diğerinin de toplanmasını gerektirdiğinin açık olmasına itimat edilerek yapılmıştır. Nitekim Teâlâ'nın {فَأَمَّا الذين آمنوا بالله} “Allah'a iman edenlere gelince...” ayetinde hitabın her iki gruba da şamil olmasına rağmen, karşılığın herkesi kapsamasının zarureti gereği birine sevap verilmesinin diğerine azap edilmesini gerektirdiğinin açıklığına dayanılarak tafsilatta iki gruptan birinin zikri terk edilmiştir. Denildi ki: Zamir çekinenlere aittir ve orada kendisine matuf olan gizli bir ifade vardır; takdiri 'onları ve başkalarını toplayacaktır' şeklindedir. Yine denildi ki: Mana, 'kullarını cezalandırmak/mükâfatlandırmak için toplayacağı gün onları huzuruna toplayacaktır' demektir. Fakat bunda, gelecek olan tafsilata en uygun olanın, icmâl makamında herkesin toplanmasını tek bir üslup üzere kabul etmek olduğu hususu vardır. İltifat yoluyla azamet nûnu ile {فسنحشرهم} şeklinde de okunmuştur.

{فأما الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ} بيانٌ لحال الفريق المطوي ذكرُه في الإجمال قُدّم على بيان حالِ ما يقابله إبانةً لفضله ومسارعةً إلى بيان كونه حشرِه أيضاً معتبراً في الإجمال وإيرادُه بعنوان الإيمانِ والعملِ الصالحِ لا بوصف عدمِ الاستنكافِ المناسبِ لما قبله وما بعده للتنبيه على أنه المستتبِعُ لما يعقبه من الثمرات

{فأما الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince”; icmâl makamında zikri dürülüp gizlenen grubun durumunun beyanıdır. Faziletini açıklamak ve onun haşrının da icmâlde hesaba katıldığını beyan etmekte acele davranmak maksadıyla karşıtının durumunun beyanından önce getirilmiştir. Öncesine ve sonrasına uygun olan 'çekinmeme' vasfıyla değil de 'iman ve salih amel' unvanıyla getirilmesi ise, kendisini takip eden semereleri arkasından getirenin bu vasıf olduğunu bildirmek içindir.

{فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ} من غير أن ينقُص منها شيئاً أصلاً

{فَيُوَفّيهِمْ أُجُورَهُمْ} “onların mükâfatlarını eksiksiz verecek”; onlardan hiçbir şeyi asla eksiltmeksizin [tastamam ödeyecektir].

{وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ} بتضعيفها أضعافا مضاعفة وبإعطاء ما لا عينٌ رأتْ ولا أذنٌ سمعتْ ولا خطَر على قلب بشر

{وَيَزِيدَهُم مّن فَضْلِهِ} “ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır”; onları kat kat katlayarak ve ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşerin kalbine gelen şeyleri vererek [artıracaktır].

٦ - {وَأَمَّا الذين استنكفوا} أي عن عبادته ﷿

٦ - {وَأَمَّا الذين استنكفوا} “Çekinip... kimselere gelince”; yani O Azze ve Celle'ye kulluk etmekten [çekinen kimselere],

{واستكبروا فَيُعَذّبُهُمْ} بسبب استنكافِهم واستكبارِهم

{واستكبروا فَيُعَذّبُهُمْ} “ve büyüklük taslayan kimselere gelince, [Allah] onları cezalandıracaktır”; çekinmeleri ve büyüklük taslamaları sebebiyle [cezalandıracaktır],

{عَذَاباً أَلِيماً} لا يُحيط به الوصفُ

{عَذَاباً أَلِيماً} “can yakıcı bir azap ile”; vasfının kuşatılamayacağı [şiddette bir azap ile],

{وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مّن دُونِ الله وليا} بلى أمورَهم ويدبّر مصالحَهم

{وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مّن دُونِ الله وليا} “ve kendilerine Allah'tan başka ne bir dost bulabilirler”; işlerini üstlenecek ve maslahatlarını idare edecek [bir dost],

{وَلَا نصيرا} بنصرهم من بأسه تعالى وينجِّيهم من عذابه

{وَلَا نصيرا} “ne de bir yardımcı [bulabilirler]”; O Teâlâ'nın azabına karşı kendilerine yardım edecek ve onları O'nun azabından kurtaracak [bir yardımcı bulamazlar].

{يَا أَيُّهَا الناس} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى كافة المكلفين إثرَ بيانِ بطلانِ ما عليه الكفرةُ من فنون والضلالِ وإلزامِهم بالبراهين القاطعةِ التي تخِرُّ لها صُمُّ الجبالِ وإزاحةِ شُبَهِهم الواهيةِ بالبينات الواضحةِ وتنبيهٌ لهم على أن الحجةَ قد تمت فلم يبقَ بعد ذلك علةٌ لمتعلِّلٍ ولا عُذرٌ لمعتذر

{يَا أَيُّهَا الناس} “Ey insanlar!”; kâfirlerin içinde bulunduğu sapıklık çeşitlerinin bâtıllığı beyan edildikten, sert dağların bile karşısında boyun eğeceği kesin delillerle ilzam edildikten ve açık delillerle çürük şüpheleri izale edildikten sonra hitabın üslubunun değiştirilerek bütün mükelleflere yöneltilmesidir. Bu, hüccetin tamamlandığını, dolayısıyla bundan sonra bahane arayan için hiçbir gerekçe ve özür dileyen için hiçbir mazeret kalmadığını onlara bir ihtardır.

{قَدْ جَاءكُمُ} أي وصل إليكم وتقرَّرَ في قلوبكم بحيث لا سبيلَ لكم إلى الإنكار

{قَدْ جَاءكُمُ} “Gerçekten size geldi”; yani inkâr etmenize hiçbir yol kalmayacak şekilde size ulaştı ve kalplerinizde yerleşti,

{بُرْهَانَ} البرهانُ ما يُبرهَنُ به على المطلوب والمرادُ به القرآنُ الدالُّ على صحة نبوة النبيِّ ﷺ المُثبِتُ لِما فيهِ من الأحكامِ التي من جُملتها ما أشير إليه مما أثبتته الآياتُ الكريمةُ من حقية الحقِّ وبُطلانِ الباطل ورُوي عن ابن عبَّاسٍ رضي الله تعالى عنهما أن النبيِّ ﷺ عبَّر عنه به لما معه من المعجزات التي تشهد بصدقه وقيل هو المعجزاتُ التي أظهرها وقيل هو دينُ الحقِّ الذي أتى به وقوله تعالى

{بُرْهَانَ} “bir delil”; bürhân, matlup olan şeye kendisiyle delil getirilen şeydir. Bununla kastedilen; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetinin sıhhatine delalet eden ve içindeki hükümleri -ki bu kerim ayetlerin hakkın hak, bâtılın da bâtıl olduğunu ispat etmesi de bunlardandır- ispat eden Kur'an'dır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, doğruluğuna şahitlik eden mucizelere sahip olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bürhân olarak ifade edilmiştir. Bir görüşe göre onun gösterdiği mucizelerdir, bir görüşe göre de getirdiği hak dindir. Teâlâ'nın şu kavli:

{مِنْ رَّبّكُمْ} إما متعلق بجاءكم أو بمحذوف وقع صفةً مشرّفةً لبرهانٌ مؤكدة لما أفادَه التنوينُ من الفخامةِ الذاتيةِ بالفخامةِ الإضافيةِ أي كائنٌ منه تعالى على أن مِنْ لابتداء الغايةِ مجازاً وقد جُوِّز على الثاني كونُها تبعيضيةً بحذف المضافِ أي كائنٌ من براهينِ ربِّكم والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِ المخاطبينَ لإظهار اللُّطفِ بهم والإيذانِ بأن مجيئَه إليهم لتربيتهم وتكميلِهم

{مِنْ رَّبّكُمْ} “Rabbinizden”; ya {جَاءكُمُ} fiiline müteallıktır ya da tenvinin sağladığı zâtî azameti izâfî azametle pekiştiren ve {بُرْهَانَ} kelimesine şerefli bir sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'O Teâlâ'nın katından var olan' demektir. Bu durumda {مِنْ} mecazen ibtida-i gaye içindir. İkinci ihtimale göre muzafın hazfiyle teb'îz (parça olma) için olması da caiz görülmüştür; yani 'Rabbinizin burhanlarından [bir bürhan]' demektir. Muhatap zamirine izafe edilerek rubûbiyyet unvanına yer verilmesi; onlara lütfu izhar etmek ve onun kendilerine gelişinin onları terbiye etmek ve kemale erdirmek için olduğunu bildirmek içindir.

{وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُّبِيناً} أريد به أيضاً القرآنُ الكريمُ عبّر عنه تارة بالبُرهان لما أشير إليه آنفا وأخرى بالنور المنير بنفسه المنوَّرِ لغيره إيذاناً

{وَأَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُوراً مُّبِيناً} “ve size apaçık bir nur indirdik”; bununla da Kur'ân-ı Kerîm kastedilmiştir. Az önce işaret edilen sebeple bazen bürhân olarak ifade edilmiş, bazen de bizzat aydınlatıcı olup başkasını da aydınlatan bir nur olarak ifade edilmiştir; bu da

بأنه بيِّنٌ بنفسه مستغنٍ في ثبوت حقِّيتِه وكونِه من عندِ الله تعالى بإعجازه غيرُ محتاجٍ إلى غيره مبينٌ لغيره من الأمور المذكورةِ وإشعاراً بهدايته للخلق ووإخراجهم من ظلمات الكفرِ إلى نور الإيمانِ وقد سلك به مسلك العطفِ المبنيِّ على تغايُر الطرفين تنزيلاً للمغايرة العُنوانيةِ منزلةَ المغايَرَةِ الذاتية وعبر عن ملابسته للمخاطَبين تارةً بالمجيء المسنَدِ إليه المنبء عن كمال قوتِه في البرهانية كأنه يجيء بنفسه فيُثبِتُ أحكامَه من غير أن يجيءَ به أحدٌ على شُبَه الكفرةِ بالإبطال وأخرى بالإنزال الموُقَعِ عليه الملائمِ لحيثية كونِه نوراً توقيرا له باعتبار كلِّ واحدٍ من عنوانية حظِّه اللائقِ به وإسنادُ إنزالِه إليه تعالى بطريق الالتفاتِ لكمال تشريفِه هذا على تقديرِ كونِ البرهانِ عبارةً عن القرآن العظيمِ وأما على تقدير كونِه عبارةً عن الرسول ﷺ أو عن المعجزات الظاهرةِ على يده أو عن الدينِ الحقِّ فالأمرُ هيِّنٌ وقولُه تعالى إِلَيْكُمْ متعلقٌ بإنزالنا فإن إنزالَه بالذات وإن كان إلى النبيِّ ﷺ لكنه منزلٌ إليهم أيضاً بواسطته ﵊ وإنَّما اعتبر حاله لإظهار كمالِ اللطفِ بهم والتصريح بوصوله إليهم مبالغا في الإعذار وتقديمُه على المفعولِ الصريحِ مع أن حقَّه التأخرُ عنه لما مر غيرَ مرة من الاهتمامِ بما قُدِّمَ والتشويق إلى ما أُخِّر وللمحافظة على فواصلِ الآي الكريمة

onun bizzat açık olduğunu, hak oluşunun ve Allah Teâlâ katından geldiğinin sübutunda mucizeliği sebebiyle başkasına muhtaç olmayıp müstağni bulunduğunu, zikredilen diğer hususları da açıklayıcı olduğunu bildirmek ve yaratılmışlara hidayet edip onları küfrün karanlıklarından imanın nuruna çıkardığını hissettirmek içindir. Burada, unvanlardaki başkalığı zâtî başkalık makamına indirgeyerek iki tarafın farklılığı esasına dayanan atıf yolu tutulmuştur. Kur'an'ın muhataplarla olan ilişkisi; bazen burhan oluşundaki tam gücü bildiren ve sanki kâfirlerin şüphelerini boşa çıkarmak için kimse onu getirmeksizin kendi kendine gelip hükümlerini ispat ediyormuşçasına ona isnat edilen 'gelme' (meci') fiiliyle ifade edilmiş; bazen de her iki unvanın gerektirdiği layık payı gözeterek onun bir 'nur' olma haysiyetine uygun düşen 'indirme' (inzâl) fiiliyle ifade edilmiştir. İndirilişinin O Teâlâ'ya isnat edilmesi ise, onun kadrini yüceltmek için iltifat yoluyladır. Bu, burhanın azim olan Kur'an'dan ibaret olması takdirindedir. Ancak onun Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den, onun elinde zahir olan mucizelerden veya hak dinden ibaret olması takdirinde ise mesele açıktır. Teâlâ'nın {إِلَيْكُمْ} kavli {أَنزَلْنَا} fiiline müteallıktır. Zira Kur'an bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiş olsa da onun aleyhisselâm vasıtasıyla onlara da indirilmiştir. Bu durumun dikkate alınması, onlara olan tam lütfu göstermek ve mazeret kapısını tamamen kapatacak şekilde Kur'an'ın kendilerine ulaştığını sarahaten ifade etmek içindir. Asıl hakkı sonra gelmek olduğu halde sarih mef'ûlden önce getirilmesi ise, defalarca geçtiği üzere, öne alınana verilen ehemmiyet, sonraya bırakılana teşvik ve kerim ayetlerin duraklarını (fâsılalarını) muhafaza etmek içindir.

{فأما الذين آمنوا بالله} حسبما يوجبُه البرهانُ الذي أتاهم

{فأما الذين آمنوا بالله} “Allah'a iman edenlere... gelince”; kendilerine gelen burhanın gerektirdiği şekilde [Allah'a iman edenlere],

{واعتصموا بِهِ} أي عصَموا به أنفسَهم مما يُرديها من زيغ الشيطان وغيره

{واعتصموا بِهِ} “ve O'na sımsıkı sarılanlara [gelince]”; yani şeytanın saptırması ve diğer helak edici şeylerden kendilerini O'nunla koruyanlara,

{فسيدخلهم في رَحْمَةٍ مَّنْهُ وَفَضْلٍ} قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هي الجنةُ وما يتفضل عليهم مما لا عينٌ رأتْ ولا أذن سمعت ولا خطَر على قلب بشر وعبّر عن إفاضة الفضلِ بالإدخال على طريقةِ قوله علفتُها تِبْناً وماء باردا وتنوينُ رحمةً وفضلٍ تفخيميٌّ ومنه متعلقٌ بمحذوف وقع صفة مشرِّفة لرحمة

{فسيدخلهم في رَحْمَةٍ مَّنْهُ وَفَضْلٍ} “[Allah] onları kendisinden bir rahmetin ve lütfun içine koyacaktır”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'O rahmet cennettir; lütuf ise ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği, ne de bir beşerin kalbine gelen şeylerden onlara fazladan bağışlayacağı nimetlerdir.' Lütfun ihsan edilmesi, 'Ona saman ve soğuk su yedirdim' (yani saman yedirdim, su içirdim) sözünün üslubu üzere 'içine koyma' (idhal) kelimesiyle ifade edilmiştir. 'Rahmet' ve 'fazl' kelimelerindeki tenvin tazim içindir. {مِنْهُ} ise 'rahmet' kelimesi için şerefli bir sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır.

{وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ} أي إلى الله ﷿ وقيل إلى الموعود وقيل إلى عبادته

{وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ} “ve onları kendisine iletecektir”; yani Allah Azze ve Celle'ye iletecektir. Vaat edilen mükâfata veya O'na ibadete iletecektir de denilmiştir.

{صراطا مُّسْتَقِيماً} هو الإسلامُ والطاعةُ في الدنيا وطريقُ الجنةِ في الآخرة وتقديمُ ذكرِ الوعد بإدخال الجنةِ على الوعد بالهداية إليها على خلاف الترتيبِ في الوجود بين الموعودَين للمسارعة إلى التبشير بما هو المقصد الأصلي قبل انتصابُ صِراطاً على أنه مفعولٌ لفعل محذوف ينبئ عنه يهديهم أي يعرِفهم صراطاً مستقيماً

{صراطا مُّسْتَقِيماً} “dosdoğru bir yola”; o, dünyada İslâm ve taat, ahirette ise cennetin yoludur. Vaat edilen iki şey arasında varlık sırasının aksine cennete girdirme vaadinin zikrinin oraya hidayet vaadinden öne alınması, asıl maksat olan şeyle müjdelemeye acele etmek içindir. {صِراطاً} kelimesinin mansub oluşu, {يهديهم} fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlü olması sebebiyledir; yani 'onlara dosdoğru bir yolu tanıtır' demektir.

{يَسْتَفْتُونَكَ} أي في الكلالة استُغني عن ذكره بوروده في قوله تعالى

{يَسْتَفْتُونَكَ} “Senden fetva isterler”; yani kelâle hakkında [fetva isterler]. Teâlâ'nın sözünde geçmesi sebebiyle [burada ayrıca] zikrinden müstağni kalınmıştır.

{قل الله يُفْتِيكُمْ فِى الكلالة} وقد مر تفسيرُها في مطلع السورةِ الكريمةِ والمستفتي جابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنه يروى

{قل الله يُفْتِيكُمْ فِى الكلالة} “De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor”. Kelâlenin tefsiri bu yüce surenin başında geçmişti. Fetva isteyen kişi Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tır. Rivayet edildiğine göre;

أنه أتى رسولَ الله ﷺ في طريقمكة عام حَجةِ الوداعِ فقال إن لي أختاً فكم آخذُ من ميراثها إن ماتت وقيل كان مريضاً فعاده رسول الله ﷺ فقال إني كَلالةٌ فكيف أصنع في مالي وروي عنه ﵁ أنَّه قال عادني رسولُ الله ﷺ وأنا مريضٌ لا أعقِل فتوضأ وصبَّ من وَضوئه عليَّ فعقَلْت فقلت يا رسولَ الله لمن الميراثُ وإنما يرثني كلالةٌ فنزلت وقولُه تعالى

o, Veda Haccı senesinde Mekke yolunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Benim bir kız kardeşim var, eğer ölürse onun mirasından ne kadar alırım?' dedi. Bir rivayete göre ise hasta idi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu ziyarete geldiğinde o: 'Ben kelâleyim, malım hakkında nasıl yapayım?' dedi. Kendisinden (radıyallâhu anh) şöyle dediği de rivayet edilmiştir: 'Kendimden geçmiş vaziyette hasta iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyarete geldi. Abdest aldı ve abdest suyundan üzerime döktü. Aklım başıma gelince: 'Ey Allah'ın Resûlü, miras kime aittir? Bana sadece kelâle mirasçı oluyor' dedim.' Bunun üzerine indi. Teâlâ'nın şu sözü:

{إِن امرؤ هَلَكَ} استئنافٌ مبينٌ للفُتيا وارتفع امرؤ أنه مفسِّرٌ للمحذوف غيرُ مقصودٍ في الكلام أي إن هلَك امرؤٌ غيرُ ذي ولد ذكراً كان أو أنثى واقتُصر على ذكر عدمِ الولدِ مع أن عدم الولد أيضاً معتبرٌ في الكلالة ثقةً بظهور الأمرِ ودَلالةِ تفصيل الورثةِ عليه وقوله تعالى

{إِن امرؤ هَلَكَ} “Eğer bir kimse ölür de”; fetvayı açıklayan bir istînâftır. {امرؤ} kelimesi, kelamda kastedilmeyen mahzuf bir fiili tefsir ettiği için merfû olmuştur; yani 'eğer erkek veya kadın bir çocuğu olmayan kimse ölürse' demektir. Kelâlede çocuğun bulunmayışının yanı sıra babanın/aslın bulunmayışı da muteber olduğu halde sadece çocuğun bulunmayışının zikredilmesiyle yetinilmesi; meselenin açıklığına ve vârislerin tafsilatının buna delaletine güvenilmesindendir. Teâlâ'nın şu sözü:

{وله أخت} عطف على قوله تعالى لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ أو حالٌ والمرادُ بالأخت من ليست لأم فقط فإن فرضَها السدسُ وقد مر بيانُه في صدرِ السورةِ الكريمةِ

{وله أخت} “ve onun bir kız kardeşi bulunursa”; Teâlâ'nın {لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ} sözüne matuftur ya da haldir. Kız kardeşten kasıt, sırf anne bir olmayan [öz veya baba bir] kız kardeştir; çünkü anne bir kız kardeşin payı altıda birdir ve bunun beyanı bu kerim surenin başında geçmişti.

{فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} أي بالفرض والباقي للعصبة أولها بالردد إن لم يكن له عَصَبة

{فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ} “bıraktığı (miras)ın yarısı onundur”; yani farz olarak [yarısı onundur], geriye kalan ise asabeye aittir ya da asabesi yoksa redden [fazladan] yine o kız kardeşe verilir.

{وَهُوَ} أي المرءُ المفروضُ

{وَهُوَ} “O da”; yani [ölen] farz edilen adam,

{يَرِثُهَا} أي أختَه المفروضةَ إن فُرض هلاكُها مع بقائه

{يَرِثُهَا} “ona mirasçı olur”; yani kendisi hayatta kalıp da o farz edilen kız kardeşinin öldüğü varsayılırsa [ona mirasçı olur],

{إِن لَّمْ يَكُنْ لَّهَا وَلَدٌ} ذكراً كان أو أنثى فالمرادُ بإرثه لها إحرازُ جميعِ ما لها إذ هو المشروطُ بانتفاء الولدِ بالكلية لا إرثُه لها في الجملة فإنه يتحقق مع وجود بنتِها وليس في الآية ما يدل على سقوط الإخوةِ بغير الولدِ ولا على عدمِ سقوطِهم وإنما دلت على سقوطهم مع الأب السنة الشريفة

{إِن لَّمْ يَكُنْ لَّهَا وَلَدٌ} “eğer onun bir çocuğu yoksa”; erkek olsun kadın olsun [çocuğu yoksa]. Onun kız kardeşine mirasçı olmasından maksat, kız kardeşin bütün malını almasıdır; zira bu, çocuğun tamamen bulunmamasına bağlanmıştır; yoksa genel anlamda mirasçı olması değildir; çünkü bu durum [kız kardeşin] kızı bulunsa bile gerçekleşir. Ayette kardeşlerin çocuk dışında biriyle [mesela babayla] düşeceğine dair veya düşmeyeceğine dair bir delalet yoktur; ancak kardeşlerin baba ile birlikte miras alamayıp düşeceğini şerefli Sünnet bildirmiştir.

{فَإِن كَانَتَا اثنتين} عطفٌ على الشرطية الأولى أي اثنتين فصاعداً

{فَإِن كَانَتَا اثنتين} “Eğer (kız kardeşler) iki kişi iseler”; ilk şart cümlesine matuftur; yani iki veya daha fazla iseler [demektir].

{فَلَهُمَا الثلثان مِمَّا تَرَكَ} الضميرُ لمن يرث بالأخُوّة والتأنيثُ والتثنيةُ باعتبار المعنى قيل وفائدةُ الإخبارِ عنها باثنتين مع دَلالة ألفِ التثنية على الاثْنَيْنِيّة التنبيهُ عَلى أنَّ المعتبرَ في اختلاف الحُكْمِ هو العددُ دون الصِغَر والكِبَر وغيرِهما

{فَلَهُمَا الثلثان مِمَّا تَرَكَ} “bıraktığının üçte ikisi onlarındır”. Zamir, kardeşlik bağıyla mirasçı olanlara aittir; müenneslik ve tesniye ise manaya göredir. Tesniye elifi ikiliğe delalet ettiği halde onlardan 'iki' diye haber verilmesinin faydasının, hükmün değişmesinde muteber olan şeyin küçüklük veya büyüklük gibi durumlar değil, sırf sayı olduğuna dikkat çekmek olduğu söylenmiştir.

{وَإِن كَانُواْ} أي من يرث بطريق الأخُوّة

{وَإِن كَانُواْ} “Eğer olurlarsa”; yani kardeşlik yoluyla vâris olanlar [olurlarsa],

{إِخْوَةً} أي مختلطة

{إِخْوَةً} “kardeşler”; yani karışık,

{رّجَالاً وَنِسَاء} بدلٌ من إخوةٍ والأصلُ وإن كانوا إخوةً وأخواتٍ فغلَبَ المذكرُ على المؤنث

{رّجَالاً وَنِسَاء} “erkek ve kadın (kardeşler)”; {إخوة} kelimesinden bedeldir. Aslı 'eğer erkek ve kız kardeşler olurlarsa' şeklindedir de müzekker müennese galebe kılınmıştır.

{فَلِلذَّكَرِ} أي فللذكر منهم

{فَلِلذَّكَرِ} “erkeğe vardır”; yani onlardan erkek için vardır,

{مِثْلُ حَظِ الانثيين} يقتسمون التركةَ على طريقة التعصيبِ وهذا آخر ما أُنزل من كتاب الله تعالى في الأحكام روي أن الصِّدِّيقِ رضي الله تعالى عنه قال في خطبته ألا إن الآيةَ التي أنزلَهَا الله تعالَى في سورة النساءِ في الفرائض فأولها الولد والوالد وثانيها في الزوج والزوجة والأخُوَّة من الأم والآيةُ التي خَتَم بها السورةَ في الأخوة والأخوات لأبوين أو لأب والآيةُ التي خَتَم بها سورةَ الأنفالِ أنزلها في أولي الأرحام

{مِثْلُ حَظِ الانثيين} “iki kadının payı kadar”. Terekeyi ta'sîb usulüyle taksim ederler. Bu, ahkâm hususunda Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan en son indirilen kısımdır. Rivayet edildiğine göre es-Sıddîk radıyallâhu anh hutbesinde şöyle demiştir: 'Bilin ki Allah Teâlâ'nın Nisâ suresinde ferâiz (miras) hakkında indirdiği ayetlerin ilki çocuk ve ebeveyn hakkındadır; ikincisi koca, zevce ve anne bir kardeşler hakkındadır; sureyi kendisiyle bitirdiği ayet ise ana-baba bir veya baba bir erkek ve kız kardeşler hakkındadır. Enfâl suresini kendisiyle bitirdiği ayeti ise zevi'l-erhâm hakkında indirmiştir.'

{يُبَيّنُ الله لَكُمْ} أي حكمَ الكلالةِ أو أحكامَه وشرائعَه التي من جملتها حِكَمُها

{يُبَيّنُ الله لَكُمْ} “Allah size açıklıyor”; yani kelâlenin hükmünü veya onun hükümleri de dahil olmak üzere Kendi hükümlerini ve şeriatlarını [açıklıyor],

{أَن تَضِلُّواْ} أي كراهةَ أن تضلوا في ذلك وهذا رأيُ البصريين صرّح به المبرَّدُ وذهب الكسائيُّ والفراءُ وغيرُهما من الكوفيين إلى تقدير اللام في طرفي أن أي لئلا تَزُولَا وقال أبو عبيد رويتُ للكسائي حديثَ ابنِ عُمر رضي الله تعالى عنهما وهو لا يدعُوَنّ أحدُكم على ولده أن يوافقَ من الله إجابةً أي لئلا يوافقَ فاستحسنه وليس ما ذُكر من الآيةِ والحديثِ نصاً فيما ذهب إليه الكسائي وأضرابُه فإن التقديرَ فيهما عند البصْريين كراهةَ أن تزولا وكراهةَ أن يوافِقَ الخ وقيل ليس هناك حذفٌ ولا تقديرٌ وإنما هو مفعولُ يبيِّن أي يُبين لكم ضلالَكم الذي هو من شأنكم إذا خُلِّيتم وطباعَكم لتحترزوا

{أَن تَضِلُّواْ} “sapmayasınız diye”; yani bu konuda sapmanızı kerih gördüğü için [açıklıyor]. Bu, Basralıların görüşü olup el-Muberred bunu açıkça belirtmiştir. Kisâî, Ferrâ ve Kûfelilerden başkaları ise {أن}'in her iki tarafında gizli bir lâm takdirine giderek 'sapmayasınız diye' (li-ellâ tedıllû) manasını vermişlerdir. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Kisâî'ye İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın 'Hiçbiriniz, Allah'tan bir icabete rast gelmesin diye çocuğuna beddua etmesin' yani 'rast gelmemesi için' hadisini rivayet ettim, o da bunu güzel buldu. Zikredilen ayet ve hadis, Kisâî ve benzerlerinin gittiği görüş konusunda nas (kesin delil) değildir; zira her ikisinde de Basralılara göre takdir 'sapmanızı kerih gördüğü için' ve 'rast gelmesini kerih gördüğü için' vb. şeklindedir. Burada herhangi bir hazif ve takdir bulunmadığı, aksine bunun {يبين} fiilinin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir; yani 'kendi tabiatınızla baş başa bırakıldığınızda kaçınmanız

عنه وتتحرَّوا خلافَه وأنتُ خبيرٌ بأنَّ ذلكَ إنما يليق بيما إذا كان بيانُه تعالى تعيين على طريقة مواقع الخطأ والضلالِ من غير تصريح بما هو الحقُّ والصواب وليس كذلك

ve aksini arayıp bulmanız için yapınız gereği olan dalaletinizi size açıklıyor' demektir. Sen de bilirsin ki bu [açıklama], ancak Allah Teâlâ'nın beyanı, hak ve doğru olanı sarahaten belirtmeksizin hata ve sapıklık yerlerini bildirmek şeklinde olduğu zaman uygun düşer; oysa durum öyle değildir.

{والله بِكُلّ شيءٍ} من الأشياء التي من جملتها أحوالُكم المتعلقةُ بمحياكم ومماتِكم

{والله بِكُلّ شيءٍ} “Ve Allah her şeyi”; hayatınız ve ölümünüzle ilgili hallerinizin de dahil olduğu şeylerden her şeyi,

{عَلِيمٌ} مبالِغٌ في العلمِ فيبيِّنُ لكم ما فيه مصلحتُكم ومنفعتُكم عن رسول الله ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ النساءِ فكأنما تصدّق على كل مؤمنٍ ومؤمنةٍ ورِث ميراثاً وأُعطي من الأجر كمن اشترى محررا وبرئ من الشرك وكان في مشيئة الله تعالى من الذين يُتجاوز عنهم والله أعلم

{عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; ilimde kemal derecesindedir; bu sebeple sizin için maslahat ve menfaat olan şeyleri size açıklar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den: 'Kim Nisâ suresini okursa, sanki miras alan her bir mümin erkek ve mümin kadına sadaka vermiş gibi olur; bir köle satın alıp azat etmiş gibi ecir verilir, şirkten beri olur ve Allah Teâlâ'nın meşietinde günahları bağışlanan kimselerden olur.' [buyrulmuştur]. En doğrusunu Allah bilir.