{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ} خبرُ مبتدإٍ محذوفٍ والجملةُ متعلقةٌ بما تقدم جميعاً لا بما يليها وحدَه أي هذه الأنصباءُ للورثة من بعد إخراجِ وصيةٍ
{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ} “yapılan vasiyetten sonra”; mahzuf bir mübtedanın haberidir ve cümle sadece peşinden gelene değil, daha önce geçenlerin tamamına taalluk etmektedir. Yani mirasçılara ait bu paylar, vasiyet çıkarıldıktan sonradır.
{يُوصِى بِهَا} أي الميت وقرئ مبنياً للمفعول مخففاً ومبنياً للفاعل مشددا وفائدةُ الوصفِ الترغيبُ في الوصية والندب إليها أودين عطفٌ على وصيةٍ إلا أنه غيرُ مقيدٍ بما قُيدتْ به من الوصف بل هو مُطلقٌ يتناول ما ثبت بالبينة أو الإقرارِ في الصحةِ وإيثارُ أَوْ المفيدةِ للإباحة على الواو للدِلالة على تساويهما في الوجوب وتقدُّمِهما على القِسْمة مجموعَيْن أو منفردَيْن وتقديمُ الوصيةِ على الديْن ذكراً مع تأخّرها عنه حُكماً لإظهار كمالِ العنايةِ بتنفيذها لكونها مظِنةً للتفريط في أدائها ولاطّرادها بخلاف الدَّين
{يُوصِى بِهَا} “yaptığı [vasiyetten]”; yani ölünün [yaptığı]. Meçhul sîgada hafifletilerek (şeddesiz) ve fâil sîgasında şeddeli olarak da okunmuştur. Sıfatın faydası, vasiyete teşvik etmek ve ona yönlendirmektir. {أَوْ دَيْنٍ} “veya borçtan sonra”; kelimesi {وَصِيَّةٍ} üzerine matuftur, ancak onda bulunan sıfat kaydıyla kayıtlı değildir; bilakis mutlaktır, sağlık halindeki ikrarla veya beyyine ile sabit olan her şeyi kapsar. İbâha bildiren “ev” (أَوْ) edatının “vav” (وَ) edatına tercih edilmesi, ikisinin de vücûbiyet bakımından ve gerek birlikte gerekse ayrı ayrı bulunduklarında taksimden önce gelmeleri hususunda eşit olduklarını göstermek içindir. Vasiyetin hüküm bakımından borçtan sonra gelmesine rağmen zikirde borcun önüne geçirilmesi ise, edasında ihmal edilme ihtimali bulunması ve borcun aksine her durumda süreklilik arz etmesi sebebiyle onun yerine getirilmesine gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir.
{آباؤكم وَأَبناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً} الخطابُ للورثة فآباؤكم مبتدأ وأبناؤكم عطفٌ عليه ولا يدرون خبرُه وأيُّهم مبتدأٌ وأقربُ خبرُه ونفعاً نُصب على التمييز منه وهو منقول من الفاعلية كأنه قيل أيُّهم أقربُ لكم نفعُه والجملةُ في حيز النصبِ بلا تدرون والجملةُ الكبيرةُ اعتراضيةٌ مؤكِّدةٌ لوجوب تنفيذِ الوصيةِ أي أصولُكم وفروعُكم الذين يُتَوَفَّون لا تدرون أيُّهم أنفعُ لكم أمَنْ يوصي ببعض مالِه فيُعرِّضَكم لثواب الآخرةِ بتنفيذ وصيتِه أم مَنْ لا يوصي بشيء فيوفرَ عليكم عَرَضَ الدنيا وليس المرادُ بنفي الدرايةِ عنهم بيانَ اشتباهِ الأمرِ عليهم وكونَ أنفعيةِ كلَ من الأول والثاني في حيز الاحتمال عندهم من غير رجحانِ أحدِهما على الآخر كما في قولِه ﵊ مثلُ أمتي مثلُ المطرِ لا يدرى أولُه خيرٌ أمْ آخرُه فإنَّ ذلكَ بمعزلٍ من إفادة التأكيدِ المذكورِ والترغيبِ في تنفيذ الوصيةِ بل تحقيقَ أنفعيةِ الأولِ في ضمن التعريضِ بأن لهم اعتقاداً بأنفعية الثاني مبنياً على عدم الدراية وقد أُشير إلى ذلك حيث عبر عن الأنفعية بأقربيه النفع تذكير المناط زعمِهم وتعييناً لمنشأ خطئِهم ومبالغةً في الترغيب المذكورِ بتصوير الثوابِ الآجلِ بصورة العاجل لما أن الطباعَ مجبولةٌ على حب الخيرِ الحاضرِ كأنه قيل لاتدرون أيُّهم أنفعُ لكم فتحكُمون نظراً إلى ظاهر الحالِ وقربِ المنالِ بأنفعية الثاني مع أن الأمرَ بخلافه فإن ثوابَ الآخرةِ لتحقق وصولِه إلى صاحبه ودوامِ تمتّعِه به مع غاية قصْرِ مدةِ ما بينهما من الحياة الدنيا أقربُ وأحضرُ وعرَضُ الدنيا لسرعة نفادِه وفنائِه أبعدُ وأقصى وقيل الخطابُ للمورِّثين والمعنى لاتعلمون من أنفعُ لكم ممن يرِثُكم من أصولكم وفروعِكم عاجلاً وآجلاً فتحَرَّوا في شأنهم ما أوصاكم الله تعالى به ولا تعمِدوا إلى تفضيلِ بعضٍ وحرمانِ بعض روي أن أحدَ المتوالدين إذا كان أرفعَ درجةً من الآخر في الجنة سأل الله تعالى أن يرفعَ إليه صاحبَه فيُرفعُ إليه بشفاعته قيل فالجملةُ الاعتراضيةُ حينئذ مؤكدةٌ لأمر القِسْمةِ وأنت خبيرٌ بأنه مُشعرٌ بأن مدارَ الإرثِ ما ذُكر من أقربيه النفع مع أنه العلاقةُ النسبية
{آباؤكم وَأَبناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً} “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz”. Hitap mirasçılaradır. {آباؤكم} mübteda, {وَأَبناؤُكُمْ} ona matuf, {لَا تَدْرُونَ} onun haberi, {أَيُّهُمْ} mübteda, {أَقْرَبُ} onun haberi, {نَفْعاً} ise ondan temyiz olarak mensubdur ve fâillikten nakledilmiştir; sanki “hangisinin faydası size daha yakındır” denilmiş gibidir. Cümle, {لَا تَدْرُونَ} fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Büyük cümle ise vasiyetin yerine getirilmesinin vücubunu pekiştiren bir itirâziyyedir (ara cümledir). Yani: Vefat eden asıllarınız ve fürûunuzdan hangisinin sizin için daha faydalı olduğunu bilemezsiniz; malının bir kısmını vasiyet edip vasiyetini yerine getirmeniz sebebiyle sizi ahiret sevabına nail kılan mı, yoksa hiçbir şey vasiyet etmeyip dünya malını size bırakan mı? Onlardan bilginin nefyedilmesinden maksat, durumun kendilerine kapalı olduğunu ve aleyhisselâm'ın: “Ümmetimin misali yağmur gibidir; ilki mi daha hayırlıdır yoksa sonu mu bilinmez” sözünde olduğu gibi, birinin diğerine üstünlüğü olmaksızın her ikisinin de daha faydalı olma ihtimal dahilinde bulunduğunu beyan etmek değildir. Çünkü bu, zikredilen tekit ve vasiyetin yerine getirilmesine teşvik etme faydasından uzaktır. Bilakis maksat, bilgisizlik üzerine bina edilmiş olarak ikincisinin daha faydalı olduğuna dair bir inanca sahip olduklarına tarizde bulunmak suretiyle birincisinin daha faydalı olduğunu ortaya koymaktır. Daha faydalı oluşun “fayda bakımından daha yakın” diye ifade edilmesiyle buna işaret edilmiştir; bu da onların zannının dayanağını hatırlatmak, hatalarının kaynağını tayin etmek ve tabiatların hazır iyiliği sevmeye meyilli olması sebebiyle gelecekteki sevabı peşin olan sûretinde tasvir ederek mezkûr teşviki mübalağalandırmak içindir. Sanki şöyle denilmiştir: Hangisinin sizin için daha faydalı olduğunu bilmezsiniz; bu yüzden zâhire ve yakın olan kazanca bakarak ikincisinin daha faydalı olduğuna hükmedersiniz. Halbuki durum bunun aksinedir; zira ahiret sevabı, sahibine ulaşmasının kesinliği ve aralarındaki dünya hayatının son derece kısa olmasıyla birlikte ondan faydalanmanın ebedîliği sebebiyle daha yakın ve daha hazırdır; dünya malı ise çabuk tükenmesi ve yok olması sebebiyle daha uzak ve daha ötelerdedir. Hitabın miras bırakanlara olduğu da söylenmiştir; bu durumda mana şöyle olur: Asıllarınız ve fürûunuzdan size mirasçı olanlardan hangisinin dünya ve ahirette size daha faydalı olduğunu bilemezsiniz; bu yüzden onlar hakkında Allah Teâlâ’nın size vasiyet ettiğini gözetin ve bazısını üstün kılıp bazısını mahrum etmeye kalkışmayın. Rivayet edildiğine göre, birbirinin soyundan gelenlerden biri cennette diğerinden daha yüksek derecede olduğunda, Allah Teâlâ’dan diğerini kendi derecesine yükseltmesini diler ve o da onun şefaatiyle yükseltilir. Bu durumda itirâziyye cümlenin miras taksimi emrini tekit ettiği söylenmiştir. Sen de bilirsin ki bu, mirasın dayanağının zikredilen fayda yakınlığı olduğunu hissettirir; halbuki mirasın dayanağı nesep bağıdır.
{فَرِيضَةً مّنَ الله} نُصِبت نصْبَ مصدر مؤكد لفعل محذوف أي فرَض الله ذلك فرضاً أو لقوله تعالى {يُوصِيكُمُ الله} فإنه في معنى يأمركم ويفرِض عليكم
{فَرِيضَةً مّنَ الله} “Bunlar Allah tarafından belirlenmiş birer farzdır”; mahzuf bir fiilin müekkid masdarı olarak mensub kılınmıştır, yani “Allah bunu kesin bir farz olarak farz kıldı” [demektir]. Yahut “size emrediyor ve farz kılıyor” manasında olduğu için Allah Teâlâ'nın {يُوصِيكُمُ الله} “Allah size tavsiye eder/farz kılar” kavlinden dolayı [mensubdur].
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً} أي بالمصالح والرُّتَب
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”; yani maslahatları ve dereceleri [bilendir],
{حَكِيماً} في كلِّ ما قضَى وقدر فيدخُل فيه الأحكامُ المذكورة دخولا أوليا
{حَكِيماً} “hüküm ve hikmet sahibidir”; hükmettiği ve takdir ettiği her şeyde [hikmet sahibidir]. Dolayısıyla zikredilen hükümler buna öncelikli olarak dahildir.
١٢ - النساء
12 - en-Nisâ
{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أزواجكم} من المال شروعٌ في بيان أحكام القسم الثاني من الورثة ووجهُ تقديمِ حكمِ ميراثِ الرجالِ مما لاحاجة إلى ذكره
{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أزواجكم} “Eşlerinizin bıraktıklarının yarısı sizindir”; maldan [bıraktıklarının]. Mirasçıların ikinci kısmının hükümlerinin beyanına başlanmaktadır. Erkeklerin miras hükmünün öne geçirilme gerekçesini zikretmeye ise lüzum yoktur.
{إِنْ لَّمْ يَكُنْ لَّهُنَّ وَلَدٌ} أي ولد وارث من بطنه أو من صُلْب بنيها أو بني بنيها وإن سفَلَ ذكراً كان أو أنثى واحداً كان أو متعدداً لأن لفظ الولدِ ينتظِمُ الجميعَ منكم أو من غيركم والباقى لورثهتن من ذوى الفروض والعصبات أو غيرِهم ولبيت المالِ إن لم يكن لهن وارثٌ آخرُ أصلاً
{إِنْ لَّمْ يَكُنْ لَّهُنَّ وَلَدٌ} “eğer onların çocukları yoksa”; yani kendi karnından veya erkek çocuklarının yahut erkek çocuklarının erkek çocuklarının sulbünden gelen -ne kadar aşağı inerse insin- erkek veya kadın, bir veya birden çok vâris bir çocukları yoksa. Çünkü çocuk (veled) lafzı sizden olanı da başkasından olanı da hepsini kapsar. Geriye kalan ise farz sahiplerinden, asabelerden veya başkalarından olan mirasçılarınadır; şayet başka hiçbir mirasçıları yoksa beytülmâledir.
{فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ} على نحو ما فُصِّل والفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن ذِكرَ تقديرِ عدمِ الولدِ وبيانِ حكمِه مستتبِعٌ لتقدير وجودِه وبيانِ حكمِه
{فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ} “Şayet onların çocukları varsa”; yukarıda ayrıntılı açıklandığı üzere. “Fâ” (فَ) harfi, sonrasındakini öncesindekine bağlayıp tertip etmek içindir; nitekim çocuğun bulunmayışı varsayımının zikri ve hükmünün beyanı, çocuğun varlığı varsayımını ve hükmünün beyanını gerektirir.
{فَلَكُمُ الربع مِمَّا تَرَكْنَ} من المال والباقي لباقي الورثةِ
{فَلَكُمُ الربع مِمَّا تَرَكْنَ} “o takdirde bıraktıklarının dörtte biri sizindir”; maldan [dörtte biri], kalanı ise diğer mirasçılarındır.
{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ} متعلق بكلتا الصورتين لابما يليه وحده
{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ} “yapılan vasiyetten sonra”; sadece peşinden gelen kısma değil, her iki sûrete de taalluk etmektedir.
{يُوصِينَ بِهَا} في محل الجرِّ على أنه صفةٌ لوصيةٍ وفائدتُها ما مر من ترغيب الميتِ في الوصية وحثِّ الورثةِ على تنفيذها
{يُوصِينَ بِهَا} “ettikleri [vasiyetten]”; {وَصِيَّةٍ} kelimesine sıfat olmak üzere cer mahallindedir. Faydası ise daha önce geçtiği üzere ölüyü vasiyete teşvik etmek ve mirasçıları onu yerine getirmeye sevk etmektir.
{أَوْ دَيْنٍ} عطفٌ على وصيةٍ سواءٌ كان ثبوتُه بالبينة أو بالإقرار وإيثارُ أَوْ على الواو لما ذكر من إبراز كمالِ العنايةِ بتنفيذها
{أَوْ دَيْنٍ} “veya borçtan sonra”; ister beyyine ile ister ikrar ile sabit olsun, {وَصِيَّةٍ} kelimesine matuftur. “Ev” (أَوْ) edatının “vav” (وَ) edatına tercih edilmesi, yerine getirilmesine gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir.
{وَلَهُنَّ الربع مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُنْ لَّكُمْ وَلَدٌ} على التفصيل المذكورِ آنفاً والباقي لبقية ورثتِكم من أصحاب الفروضِ والعصباتِ أو ذوي الأرحامِ إو لبيت المالِ إن لم يكن لكم وارثٌ آخرُ أصلاً
{وَلَهُنَّ الربع مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُنْ لَّكُمْ وَلَدٌ} “Eğer çocuğunuz yoksa bıraktıklarınızın dörtte biri onlarındır (kadınlarınızındır)”; az önce geçen ayrıntı üzere. Kalanı ise farz sahiplerinden, asabelerden veya zevi'l-erhâmdan olan diğer mirasçılarınızadır; şayet başka hiçbir mirasçınız yoksa beytülmâledir.
{فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ} على النحو الذي فُصل
{فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ} “Eğer çocuğunuz varsa”; ayrıntılı olarak açıklandığı üzere,
{فَلَهُنَّ الثمن مِمَّا تَرَكْتُم} من المال للباقين
{فَلَهُنَّ الثمن مِمَّا تَرَكْتُم} “bıraktıklarınızın sekizde biri onlarındır”; maldan [sekizde biri], kalanı ise geride kalanlaradır.
{مّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} الكلامُ فيه كما فُصِّل في نظيرَيْه فُرض للرجل بحق الزواجِ ضعفُ ما فرض للمرأة كما في النسب لمزيَّته عليها وشرفِه الظاهِرِ ولذلك اختُص بتشريف الخطابِ وهكذا قياسُ كلِّ رجلٍ وامرأةٍ اشتركا في الجهة ولا يستثنى منه إلا أولادُ الأمِّ والمُعتِقُ والمعتقةُ وتستوي الواحدةُ والعددُ منهن في الربع والثمن
{مّن بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “yapacağınız vasiyet veya borçtan sonra”. Buradaki söz, benzerlerinde ayrıntılı açıklandığı gibidir. Erkek kadına olan üstünlüğü ve zâhir şerefi sebebiyle, nesepten miras konusunda olduğu gibi evlilik hakkı sebebiyle de erkeğe kadına takdir edilenin iki katı farz kılınmıştır. Bu sebeple erkek, hitap şerefiyle müstakil kılınmıştır. Cihette ortak olan her kadın ve erkeğin kıyası böyledir; bundan sadece ana bir kardeşler ile azat eden kadın ve erkek müstesnadır. Dörtte bir ve sekizde bir payda kadınların biri de birden fazlası da eşittir.
{وَإِن كَانَ رَجُلٌ} شروعٌ في بيان أحكامِ القسمِ الثالثِ من الورثة المحتمِلِ للسقوط ووجهُ تأخيرِه عن الأولَيْن بيِّنٌ والمرادُ بالرجل الميتُ وقوله تعالى
{وَإِن كَانَ رَجُلٌ} “Eğer bir adama”; düşme (mirastan sakıt olma) ihtimali bulunan üçüncü kısım mirasçıların hükümlerinin beyanına başlanmaktadır. Bunun ilk iki kısımdan sonraya bırakılmasının sebebi açıktır. “Adam” ile kastedilen ölüdür. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{يُورَثُ} على البناءِ للمفعولِ من ورِث لامن أَوْرث خبر كان أي يورث منه
{يُورَثُ} “mirasçı olunursa”; “evrese”den değil “verise”den meçhul sîgada olarak kâne'nin haberidir; yani “ondan mirasçı olunursa” [demektir].
{كلالة} الكلالةُ في الأصل مصدرٌ بمعنى الكَلالِ وهو ذهابُ القوةِ من الإعياء استُعيرت للقرابة من غير جهة الوالدِ والولد لضعفها بالإضافة إلى قرابتهما وتُطلق على من لم يخلِّفْ ولداً ولا والداً وعلى مَن ليس بوالد ولا ولد من المخلفين بمعنى ذي كلالة كما تطلق القَرابةُ على ذوي القرابة وقد جُوِّز كونُها صفةً كالهَجاجَة والفَقَاقة للأحمق فنصبُها إما على أنها مفعولٌ له أي يورثُ منه لأجل القرابةِ المذكورةِ أو على أنَّها حالٌ من ضمير
{كلالة} “kelâle olarak”; Kelâle aslen “yorgunluktan kuvvetin gitmesi” manasında “kelâl” kökünden bir masdardır. Anne-baba ve çocuk dışındaki akrabalığa, onların akrabalığına nispetle zayıf olması sebebiyle istiare yoluyla isim kılınmıştır. Arkasında çocuk ve baba bırakmayan kimseye de, arkada kalanlardan baba ve çocuk olmayan kimseye de “kelâle sahibi” manasında kelâle denir; nitekim akrabalık kelimesi de akraba sahipleri için kullanılır. Ahmak kimse için kullanılan “hecâce” ve “fekâka” gibi kelâle kelimesinin sıfat olması da caiz görülmüştür. Kelâle kelimesinin nasb edilmesi; ya mef'ûlün leh olarak, yani “mezkûr akrabalık sebebiyle ondan mirasçı olunur” manasındadır ya da zamirden hâldir,
يورث أي حالَ كونِه ذا كلالةٍ أو على أنها خبرٌ لكان ويورث صفةٌ لرجل أي إن كان رجلٌ موروثٌ ذا كلالةٍ ليس له والدٌ ولا ولد وقرئ يُورِّثُ على البناء للفاعل مخففا ومشدا فانتصابُ كلالةً إما على أنَّها حالٌ من ضمير الفعلِ والمفعولُ محذوفٌ أي يورَث لأجل الكلالة
yani “kelâle sahibi olduğu halde ondan mirasçı olunur” takdirindedir. Yahut kâne'nin haberidir; {يُورَثُ} ise adam (racül) kelimesinin sıfatıdır, yani “şayet miras bırakılan adam ana-babası ve çocuğu olmayan bir kelâle sahibi ise” manasındadır. Fiil fâil sîgasında hafifletilerek (şeddesiz) ve şeddeli olarak “yûrisu / yuverrisu” şeklinde de okunmuştur. Bu durumda kelâle kelimesinin mensub olması, ya fiilin zamirinden hâldir -ki bu takdirde mef'ûl hazfedilmiştir, yani “kelâle sebebiyle miras bırakırsa” demektir-
{أَو امرأة} عطف على رجلٌ مقيدٌ بما قُيِّد به أي أو امرأةٌ تورث كذلك ولعل فَصْلَ ذكرِها عن ذكره للإيذان بشرفه وأصالتِه في الأحكام
{أَو امرأة} “yahut bir kadına”; {رَجُلٌ} kelimesine matuftur ve onun kayıtlandığı şeyle kayıtlıdır; yani “yahut kendisine bu şekilde mirasçı olunan bir kadın olursa” demektir. Kadının zikrinin erkeğin zikrinden ayrılması, erkeğin şerefine ve hükümlerdeki asıllığına dikkat çekmek içindir.
{وَلَهُ} أي للرجل ففيه تأكيدٌ للإيذان المذكورِ حيث لم يتعرَّضْ لها بعد جَرَيانِ ذكرِها أيضاً وقيل الضميرُ لكل منهما
{وَلَهُ} “ve onun [bulunursa]”; yani adamın; zira kadının zikri geçtikten sonra ona tekrar değinilmemesi, mezkûr dikkat çekmeyi tekit etmektedir. Zamirin her ikisine de ait olduğu söylenmiştir.
{أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} أي من الأم فحسب وقد قرئ كذلك فإن أحكامَ بني الأعيانِ والعَلاّتِ هي التي ذُكرت في آخرِ السورةِ الكريمةِ والجملةُ في محل النصب على أنها حالٌ من ضمير يورَث أو من رجلٌ على تقدير كون يورث صفة له ومساقها لتصوير المسألةِ وذكرُ الكَلالةِ لتحقيق جريانِ الحكمِ المذكورِ وإن كان مع مَنْ ذُكر ورَثةٌ أخرى بطريق الكلالة وأما جرَيانُه في صورة وجودِ الأمِّ أو الجدةِ مع أن قرابتَهما ليست بطريق الكلالة فبالإجماع
{أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} “bir erkek kardeşi yahut bir kız kardeşi”; yani yalnızca anne bir [kardeş]; nitekim bu şekilde de kıraat edilmiştir. Zira öz ve baba bir kardeşlerin hükümleri, bu mübarek surenin sonunda zikredilenlerdir. Cümle, {يُورَثُ} fiilinin zamirinden hâl olarak veya {يُورَثُ} fiilinin adama sıfat olması takdirinde {رَجُلٌ} kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir. Cümlenin gelişi meseleyi tasvir etmek içindir. Kelâlenin zikredilmesi ise, zikredilen kimselerle beraber kelâle yoluyla başka mirasçılar bulunsa bile mezkûr hükmün geçerliliğini kesinleştirmek içindir. Anne veya ninenin akrabalığı kelâle yoluyla olmadığı halde onların bulunması durumunda da bu hükmün geçerli olması ise icmâ iledir.
{فَلِكُلّ واحد مّنْهُمَا} من الأخ والأختِ
{فَلِكُلّ واحد مّنْهُمَا} “onlardan her birine”; yani erkek kardeş ve kız kardeşten [her birine],
{السدس} من غير تفضيلٍ للذكر على الأنثى لأن الإدلاء إلى الميت بمحض الأنوثة
{السدس} “altıda bir düşer”; erkeği kadına üstün kılmaksızın [bu pay verilir]; çünkü ölüye ulaşan bağ sırf kadın cihetindendir.
{فإن كانوا أكثر من ذلك} أي أكثرَ من الأخ أو الأختِ المنفردَيْن بواحد أو بأكثرَ والفاءُ لما مرَّ منْ أنَّ ذكرَ احتمالِ الانفرادِ مستتبِعٌ لذكر احتمالِ التعدد
{فإن كانوا أكثر من ذلك} “Eğer bundan daha çok iseler”; yani tek olan erkek kardeş veya tek olan kız kardeşten bir veya daha fazla olarak çok iseler. “Fâ” (فَ) harfi, tek olma ihtimalinin zikrinin çok olma ihtimalinin zikrini gerektirmesi sebebiyledir.
{فَهُمْ شُرَكَاء فِى الثلث} يقتسمونه بالسوية والباقي لبقية الورثةِ من أصحاب الفروض والعصبات هذا وأمَّا تجويزُ أنْ يكونَ يُورَث في القراءة المشهورة مبنياً للمفعول من أورث على أن المرادَ به الوارث والمعنى وإن كان رجلٌ يجعل وارثاً لأجل الكلالةِ أو ذا كلالة ة أى غير والده أو ولده ولذلك الوارث أخ أأو أختٌ فلكل واحدٍ من ذلك الوراث وأخيه أو أختِه السدسُ فإن كانوا أكثر مِن ذلك أي من الاثنين بأن كانوا ثلاثةً أو أكثرَ فهم شركاءُ في الثلث الموزع للاثنين لايزاد عليه شئ فبمعزل من السَّداد أما أولاً فلأن المعتبرَ على ذلك التقدير إنما هي الأخوةُ بين الوارثِ وبين شريكِه في الإرث من أخيه أو أختِه لا ما بينه وبين مورِّثه من الأخوة التي عليها يترتبُ حكمُ الإرثِ وبها يتِمُّ تصويرُ المسألةِ وإنما المعتبرُ بينهما الوراثةُ بطريق الكلالةِ وهي عامةٌ لجميع صورِ القَراباتِ التي لا تكون بالولادة فلا يكون نصيبُه ولا نصيبُ شريكِه مما ذكر بعينه ومن ادَّعى اختصاصَها بالإخوة لأمَ متمسكاً بالإجماع على أن المراد بالكلالة ههنا أولادُ الأمِّ فقد اعترف ببطلان رأيه مِن حيثُ لَا يحتسبُ كيف لا ومبناه إنما هو الإجماعُ على أن المرادَ بالأخوةِ في قوله تعالى {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} هو الإخوةُ لأم خاصةً حسبما شهِدت به القراءةُ المحْكيةُ والآيةُ الآتيةُ في آخرِ السورةِ الكريمةِ ولولا أن الرجلَ عبارةٌ عن الميت والأُخوّةُ معتبرةٌ بينه وبين ورثتِه لما أمكن كونُ الكلِّ أولادَ الأمِّ ثم إن الكلالةَ كما نبّهتُ عليه باقيةٌ على إطلاقها ليس فيها شائبةُ اختصاصٍ بأولاد الأمِّ فضلاً عن الإجماع على ذلك وإلا لاقتصر البيانُ على حكم صورةِ انحصارِ الورثةِ فيهم وإنما الإجماعُ فيما ذكر من أنَّ المرادَ بالأخ والأختِ مَنْ كان لأمَ خاصة وأنتخبير بأن ذلك في قوة الإجماعِ على أن يُورَثَ من ورِث لا من أورث فتدبروا أما ثانياً فلأنه يقتضي أن يكون المعتبرُ في استحقاق الورثةِ في الفرض المذكورِ إخوةً بعضَهم لبعض من جهة الأم لما ذُكر من الإجماع مع
{فَهُمْ شُرَكَاء فِى الثلث} “onlar üçte bir hisseye ortaktırlar”; onu eşit olarak paylaşırlar, kalanı ise farz sahipleri ve asabelerden olan diğer mirasçılarındır. İşte durum böyledir. Meşhur kıraatteki {يُورَثُ} fiilinin, “evrese”den meçhul kılınarak bununla vârisin kastedilmesi ve mananın “Eğer bir adam kelâle sebebiyle vâris kılınırsa yahut kelâle sahibi yani onun babası veya çocuğu olmayan biri olursa ve o vârisin bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunursa, o vâris ile erkek veya kız kardeşinden her birine altıda bir düşer; şayet bundan yani ikiden fazla olup üç veya daha fazla olurlarsa iki kişiye paylaştırılan üçte bire ortaktırlar, buna hiçbir şey ilave edilmez” şeklinde tecviz edilmesine gelince; bu isabetli olmaktan uzaktır. Evvela: Bu takdirde muteber olan kardeşlik, vâris ile onun mirastaki ortağı olan erkek veya kız kardeşi arasındaki kardeşlik olur; miras hükmünün terettüp ettiği ve meselenin tasvirinin kendisiyle tamamlandığı miras bırakanla arasındaki kardeşlik olmaz. Oysa aralarında muteber olan, kelâle yoluyla vârisliktir ve bu da doğumla olmayan tüm akrabalık sûretleri için geneldir; dolayısıyla ne onun payı ne de ortağının payı bizzat zikredilen paylardan ibaret olmaz. Buradaki kelâleden maksadın anne bir kardeşler olduğuna dair icmâa tutunarak bunun anne bir kardeşlere tahsis edildiğini iddia eden kimse, farkında olmadan görüşünün bâtıllığını ikrar etmiştir. Nasıl bâtıl olmasın ki! Zira bu görüşün dayanağı, nakledilen kıraat ve bu mübarek surenin sonunda gelecek olan ayetin şahitlik ettiği üzere, Allah Teâlâ'nın {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ} kavlindeki kardeşlikten maksadın sadece anne bir kardeşler olduğu hususundaki icmâdır. Eğer “adam” ölüden ibaret olmasaydı ve kardeşlik onunla mirasçıları arasında muteber sayılmasaydı, hepsinin anne bir kardeş olmaları mümkün olmazdı. Sonra uyardığım gibi kelâle kendi mutlaklığı üzere bâkidir; onda anne bir kardeşlere tahsis şâibesi bulunmadığı gibi bu hususta bir icmâ da yoktur. Aksi takdirde açıklama, mirasçıların onlara münhasır olduğu sûretin hükmüyle sınırlı kalırdı. İcmâ ise ancak zikredildiği üzere erkek ve kız kardeşten maksadın özellikle anne bir kardeşler olduğu hususundadır. Sen de bilirsin ki bu, “yûrasu” fiilinin “evrese”den değil “verise”den geldiğine dair icmâ kuvvetindedir; öyleyse iyi düşün! İkincisi: Bu durum, mezkûr icmâ sebebiyle mezkûr faraziyede mirasçıların hak edişinde muteber olan vasfın birbirlerine anne cihetinden kardeş olmalarını gerektirir; halbuki
١٣ - النساء ثبوت الاستحقاقِ على تقدير الأُخوةِ من الجهتين وأما ثالثاً فلأن حُكمَ صورةِ انفرادِ الوارثِ عن الأخ والأختِ يبقى حينئذ غيرَ مُبيِّنٍ وليس من ضرورة كونِ حظِّ كلَ منهما السدسَ عند الإجماع كونُه كذلك عند الانفراد ألا يرى أن حظ كلَ من الأختين الثلثُ عند الاجتماعِ والنصفُ عند الانفراد وأما رابعاً فلأن تخصيصَ أحد الورثة بالتورث وجعل غيره تابعا له فيه مع اتحادِ الكلِّ في الإدلاءِ إلى المُورِّث مما لا عهدَ به
13 - en-Nisâ her iki cihetten kardeşlik takdirinde de hak ediş sabittir. Üçüncüsü: Vârisin erkek veya kız kardeşten ayrı olarak tek başına kalması sûretinin hükmü bu takdirde açıklanmamış olarak kalır. İkisinin bir arada bulunması durumunda her birinin payının altıda bir olması, tek başına kalındığında da böyle olmasını gerektirmez. Görmez misin ki iki kız kardeşin her birinin payı bir arada iken üçte bir (birlikte üçte iki) iken, tek başlarına kaldıklarında yarımdır. Dördüncüsü: Miras bırakan kimseye ulaşan bağda hepsi eşit olduğu halde, mirasçılardan birini asıl mirasçı kılmak ve diğerini bu konuda ona tâbi kılmak görülmüş/bilinmiş bir şey değildir.
{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يوصى بِهَا أَوْ دَيْنٍ} الكلامُ فيه كالذي مر في نظائره خلا أن الدين ههنا موصوفٌ بوصف الوصيةِ جرياً على قاعدة تقييدِ المعطوفِ بما قُيِّد به المعطوفُ عليه لاتفاق الجمهورِ على اعتبار عدمِ المُضارَّةِ فيه أيضاً وذلك إنما يتحقق فيما ثبوتُه بالإقرار في المرض كأنه قيل أو دينٍ يوصى به
{مِن بَعْدِ وَصِيَّةٍ يوصى بِهَا أَوْ دَيْنٍ} “yapılan vasiyet veya borçtan sonra”. Buradaki söz, benzerlerinde geçen söz gibidir; şu kadar var ki borç burada matufun aleyhin kayıtlandığı şeyle matufun da kayıtlanması kuralı gereğince vasiyetin sıfatıyla vasıflanmıştır. Zira cumhur, borçta da zarar vermeme şartının aranacağı konusunda ittifak etmiştir. Bu da ancak ölüm hastalığında ikrar yoluyla sabit olan borçta tahakkuk eder; sanki “yahut vasiyet edilen bir borçtan sonra” denilmiştir.
{غَيْرَ مُضَارّ} حالٌ من فاعل فعلٍ مُضمر يدلُّ عليه المذكورُ وما حُذف من المعطوف اعتماداً عليه كما أنّ رجالٌ في قوله تعالى {يُسَبّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والاصال رِجَالٌ} على قراءة المبنيِّ للمفعول فاعل لفعل ينبى عنه المذكورُ ومن فاعل الفعلِ المذكورِ والمحذوفِ اكتفاءً به على قراءة البناءِ للفاعل أي يوصى بما ذكر من الوصية والدَّيْن حالَ كونِه غيرَ مضارَ للورثة أي بأن يوصيَ بما زاد على الثلث أو تكونُ الوصية لقصد الإضرارِ بهم دون القُربةِ وبأن يُقِرَّ في المرض بدَين كاذباً وتخصيصُ هذا القيدِ بهذا المقام لما أن الورثةَ مَظِنةٌ لتفريط الميتِ في حقهم
{غَيْرَ مُضَارّ} “kimseye zarar vermeksizin”; zikredilenin ve ona dayanılarak matuftan hazfedilenin delalet ettiği gizli bir fiilin fâilinden hâldir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {يُسَبّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والاصال رِجَالٌ} “Orada O'nu sabah akşam tesbih eder birtakım adamlar” kavlinde meçhul kıraatteki {رِجَالٌ} lafzı, zikredilen fiilin delalet ettiği bir fiilin fâilidir. Malum (fâil) kıraatinde ise zikredilen fiilin fâilinden ve ona iktifâ edilerek hazfedilenin fâilinden hâldir. Yani: Vasiyet ve borçtan zikredilen şeyleri, mirasçılara zarar vermeksizin vasiyet eder. Bu da üçte birden fazlasını vasiyet etmemekle veya vasiyetin Allah'a yakınlaşma kastı olmaksızın sırf onlara zarar verme kastıyla olmamasıyla ve ölüm hastalığında yalan yere borç ikrar etmemekle olur. Bu kaydın bu makama tahsis edilmesi, ölünün mirasçıların hakkını ihlal etme ihtimalinin bulunduğu bir yer olmasındandır.
{وَصِيَّةً مّنَ الله} مصدرٌ مؤكدٌ لفعل محذوفٍ وتنوينُه للتفخيم ومن متعلقةٌ بمضمر وقع صفةً له مؤكدةً لفخامته الذاتيةِ بالفخامةِ الإضافيةِ أي يوصيكم بذلك وصيةً كائنةً من الله كقوله تعالى {فَرِيضَةً مّنَ الله} ولعل السرَّ في تخصيص كلَ منهما بمحله الإشعارُ بما بين الأحكامِ المتعلقةِ بالأصول والفروعِ وبين الأحكامِ المتعلّقةِ بغيرهم من التفاوت حسب تفاوُتِ الفريضةِ والوصية وإن كانت كلتاهما واجبة المراعاةِ أو منصوبٌ بغيرَ مُضارَ على أنه مفعولٌ به فإنه اسمُ فاعلٍ معتمدٍ على ذي الحالِ أو منفيٌّ معنىً فيعمل في المفعول الصريحِ ويعضُده القراءةُ بالإضافة أي غيرَ مضارٍ لوصية اللَّهِ وعهدُه لا في شأن الأولادِ فقط كما قيلَ إذْ لا تعلقَ لهم بالمقام بل في شأن الورثةِ المذكورةِ ههنا فإن الأحكامَ المفصَّلةَ كلَّها مندرجةٌ تحت قوله تعالى {يُوصِيكُمُ الله} جاريةٌ مَجرى تفسيرِه وبيانه ومُضارّتُها الإخلالُ بحقوقهم ونقصُها بما ذُكر من الوصية بما زاد على الثلث والوصيةِ لقصد الإضرارِ دون القُربةِ والإقرارِ بالدين كاذباً وإيقاعُها على الوصية مع أنها واقعةٌ على الورثة حقيقةً كما في قوله يار سارق الليلة أهل الدار للمبالغة في الزجر عنها بإخراجها مخرج مضارة أمرالله تعالى ومضادَّتهِ وجعلُ الوصيةِ عبارةً عن الوصية بالثلث فما دونه يقتضي أن يكونَ غيرَ مضارَ حالاً من ضمير الفعلِ المتعلقِ بالوصية فقط وذلك يؤدي إلى الفصل بين الحالِ وعاملِها بأجنبيَ هو المعطوفُ على وصية مع أنه لا تنحسِمُ به مادةُ المضارة لبقاء الإفرار بالدين على إطلاقه
{وَصِيَّةً مّنَ الله} “Bunlar Allah tarafından bir vasiyettir”; mahzuf bir fiilin müekkid masdarıdır ve tenvini tazim içindir. “Min” (من) harfi, onun zâtî yüceliğini izafî yücelikle tekit eden ve ona sıfat olan gizli bir kelimeye taalluk etmektedir; yani “Allah tarafından olan bir vasiyetle Allah size bunu tavsiye eder/emreder” demektir, tıpkı Allah Teâlâ'nın {فَرِيضَةً مّنَ الله} kavlinde olduğu gibi. Her ikisinin kendi makamına tahsis edilmesindeki sır; -gerçi her ikisine de riayet etmek vacip olsa da- farz ve tavsiye arasındaki fark nispetinde, asıllar ve fürûa taalluk eden hükümler ile bunların dışındakilere taalluk eden hükümler arasındaki derece farkını hissettirmektir. Yahut {غَيْرَ مُضَارّ} lafzıyla mef'ûlün bih olarak mensubdur; zira o, zü'l-hâle dayanan veya mana bakımından menfi olan bir ism-i fâildir, dolayısıyla sarih mef'ûlde amel eder. İzafetle yapılan kıraat de bunu destekler; yani “Allah'ın vasiyetine ve emrine zarar vermeksizin”. Bu iddia edildiği gibi sadece çocuklar hakkında değildir; zira onların bu makamla alakası yoktur. Bilakis burada zikredilen mirasçılar hakkındadır; çünkü tafsilatlı hükümlerin tamamı Allah Teâlâ'nın {يُوصِيكُمُ الله} kavlinin altına dahil olup onun tefsiri ve beyanı mesabesindedir. Vasiyete zarar vermek ise; üçte birden fazlasını vasiyet etmek, kurbet kastı gütmeksizin sırf zarar verme kastıyla vasiyette bulunmak ve yalan yere borç ikrar etmek şeklinde zikredilen yollarla onların haklarını ihlal etmek ve eksiltmektir. Esasen zarar mirasçılara dokunduğu halde zararın vasiyete isnat edilmesi, tıpkı “ey evin ahalisini soyan hırsız” sözünde olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın emrine zarar verme ve O'na muhalefet etme sûretinde gösterilerek o günahtan men etmeyi mübalağalandırmak içindir. Vasiyetin üçte bir ve daha azı ile vasiyetten ibaret kılınması; {غَيْرَ مُضَارّ} lafzının sadece vasiyete taalluk eden fiilin zamirinden hâl olmasını gerektirir ki bu da hâl ile âmili arasının, vasiyet üzerine matuf olan ecnebi bir lafızla ayrılmasına yol açar; üstelik borç ikrarı mutlak kaldığından zarar verme unsuru da bununla ortadan kalkmış olmaz.
{والله عَلِيمٌ} بالمُضارِّ وغيرِه
{والله عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”; zarar veren kimseyi de başkasını da [bilendir],
{حَلِيمٌ} لا يُعاجلُ بالعقوبةِ فلا يَغترَّ بالإمهال وإيرادُ الاسمِ الجليلِ مع كفاية الإضمارِ لإدخال الروعةِ وتربيةِ المهابةِ
{حَلِيمٌ} “halîmdir (hemen cezalandırmaz)”; cezayı vermede acele etmez; o halde mühlet vermesine kimse aldanmasın! Zamir kullanılması yeterli iken lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, kalplere dehşet salmak ve heybet hissini pekiştirmek içindir.
{تِلْكَ} إشارةٌ إلى الأحكام التى تقدمت في شئون اليتامى والمواريث وغير ذلك
{تِلْكَ} “İşte bunlar”; yetimler, miraslar ve benzeri hususlarda daha önce geçen hükümlere işarettir.
{حُدُودُ الله} أي شرائعه المحدودة التى لاتجوز مجاوزتُها
{حُدُودُ الله} “Allah'ın sınırlarıdır”; yani O'nun aşılması caiz olmayan belirlenmiş şeriatleridir.
{وَمَن يُطِعِ الله وَرَسُولَهُ} في جميع الأوامرِ والنواهي التي من جملتها ما فصل ههنا وإظهار الاسم الجليل لما ذكر آنفاً
{وَمَن يُطِعِ الله وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse”; burada tafsilatı verilenlerin de dahil olduğu bütün emir ve yasaklarda. Lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi az önce zikredilen sebeptendir.
{يُدْخِلْهُ جنات} نُصب على الظرفية عند الجمهورِ وعلى المفعولية عند الأخفشِ
{يُدْخِلْهُ جنات} “[Allah] onu cennetlere girdirir”; [cennât kelimesi] cumhura göre zarfiyet üzere, Ahfeş'e göre ise mef'ûliyet üzere mensubdur.
{تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} صفةٌ لجنات منصوبة حسب انتصابِها
{تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “altından ırmaklar akan”; {جنات} kelimesinin sıfatıdır ve onun nasbına binaen mensubdur.
{خالدين فِيهَا} حالٌ مقدرةٌ من مفعول يدخِلْه وصيغةُ الجمعِ بالنظر إلى جمعية مَنْ بحسب المعنى كما أنَّ إفرادَ الضميرِ بالنظر إلى إفراده لفظاً
{خالدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak”; {يدخِلْه} fiilinin mef'ûlünden mukadder bir hâldir. Zamirin lafzen müfred oluşu gözetilerek müfred getirildiği gibi, çoğul sîgası da “men” (مَنْ) şart edatının mana bakımından çoğul oluşu gözetilerek getirilmiştir.
{وَذَلِكَ} إشارةٌ إِلى مَامرَّ من دخول الجناتِ الموصوفةِ بما ذكرَ على وجه الخلودِ وما فيه من معنى البعد للإيذانب كمال علوِّ درجتِه
{وَذَلِكَ} “İşte bu”; mezkûr niteliklerle vasfedilen cennetlere ebedî olarak girilmesine işarettir. Ondaki uzaklık manası ise mertebesinin son derece yüce olduğuna dikkat çekmek içindir.
{الفوز العظيم} الذِي لَا وصف وراءَه وُصف الفوزُ وهو الظفرُ بالخير بالعظيم إما باعتبار مُتعلّقِه أو باعتبار ذاتهِ فإن الفوزَ بالعظيم عظيمٌ والجملةُ اعتراض
{الفوز العظيم} “büyük bir kurtuluştur”; ötesinde başka bir vasıf bulunmayan [bir kurtuluştur]. Hayrı elde etmek demek olan kurtuluş (fevz); ya taalluk ettiği şey itibarıyla ya da bizzat zâtı itibarıyla “büyük” ile vasıflanmıştır; zira büyük olanı elde etmek büyüktür. Cümle itirâziyyedir.
{وَمَن يَعْصِ الله وَرَسُولَهُ} ولو في بعض الأوامرِ والنواهي قال مجاهد فيما اقتُصَّ من المواريث وقال عكرمة عن ابن عباس من لم يرضَ بقَسْم الله تعالى ويتعد ماقاله الله تعالى وقال الكلبي يعني ومن يكفرْ بقسمة اللَّهِ المواريثَ ويتعدَّ حدودَه استحلالاً والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ للمبالغة في الزجر بتهويل الأمرِ وتربيةِ المهابة
{وَمَن يَعْصِ الله وَرَسُولَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse”; bazı emir ve yasaklarda dahi olsa. Mücâhid: “Miraslar konusunda anlatılanlarda” demiştir. İkrime İbn Abbâs'tan naklen: “Allah Teâlâ'nın taksimine razı olmayıp Allah Teâlâ'nın söylediğini aşan kimsedir” demiştir. Kelbî ise: “Yani kim miraslar konusunda Allah'ın taksimini inkâr eder ve helal sayarak O'nun sınırlarını aşarsa” demiştir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi; işi korkunç gösterip heybet uyandırarak günahtan men etmeyi mübalağalandırmak içindir.
{وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} شرائعَه المحدودة في جميع الأحكامِ فيدخُل فيها ما نحن فيه دخولا أوليا
{وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “ve O'nun sınırlarını aşarsa”; bütün hükümlerdeki belirlenmiş şeriatlerini [aşarsa]. Dolayısıyla içinde bulunduğumuz konu da buna öncelikli olarak dahildir.
{يدخله} وقرئ بنون العظمةِ في الموضعين
{يدخله} “[Allah] onu girdirir”. Her iki yerde de azamet nûnu ile (“nudhilhu”) şeklinde okunmuştur.
{نَارًا} أي عظيمةً هائلةً لايقادر قدرُها
{نَارًا} “bir ateşe”; yani derecesi takdir edilemeyecek kadar büyük ve dehşetli [bir ateşe],
{خَالِداً فِيهَا} حال كما سبق ولعل إيثارَ الإفراد ههنا نظراً إلى ظاهر اللفظِ واختيارُ الجمعِ هناك نظراً إلى المعنى للإيذان بأن الخلودَ في دار الثوابِ بصفة الاجتماعِ أجلبُ للأنس كما أن الخلودَ في دار العذاب بصفة الانفرادِ أشدُّ في استجلاب الوحشة
{خَالِداً فِيهَا} “orada ebedî kalıcı olarak”; daha önce geçtiği gibi hâldir. Burada lafzın zâhirine bakılarak müfred sîgasının tercih edilmesi, orada ise manaya bakılarak çoğul sîgasının seçilmesi; mükâfat yurdunda ebedî kalışın birliktelik sıfatıyla olmasının ünsiyeti daha çok celbedeceğine, azap yurdunda ebedî kalışın ise tekil/yalnızlık sıfatıyla olmasının dehşet ve vahşeti daha çok artıracağına dikkat çekmek içindir.
{وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ} أي وله مع عذاب الحريقِ الجُسماني عذابٌ آخرُ مُبهمٌ لايعرف كُنهُه وهو العذابُ الروحاني كما يُؤْذِنُ به وصفُه والجملةُ حالية
{وَلَهُ عَذَابٌ مُّهِينٌ} “ve onun için alçaltıcı bir azap vardır”; yani onun için cismanî yanma azabıyla beraber vasfının da hissettirdiği üzere mahiyeti bilinmeyen kapalı başka bir azap daha vardır ki o da ruhanî azaptır. Cümle hâl cümlesidir.
{واللاتى يَأْتِينَ الفاحشة مِن نسائكم} شروع في بيان بعضٍ آخَرَ من الأحكام المتعلقةِ بالنساءِ إثرَ بيانِ أحكام المواريث والآتى جمعُ التي بحسب المعنى دون اللفظِ وقيل جمعٌ على غير قياسٍ والفاحشةُ الفَعلةُ القبيحةُ أريد بها الزنا لزيادة قُبحِه والإتيانُ الفعلُ والمباشرةُ يقال أتى الفاحشةَ أي فعلها وباشرها وكذا جاءها ورهَقها وغشِيَها وقرئ بالفاحشة فالإتيانُ بمعناه المشهورِ ومن متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعل يأتين أي اللَاّتي يفعلْن الزنا كائناتٍ من نسائكم أي من أزواجكم كما في قوله تعالى {والذين يظاهرون مِن نّسَائِهِمْ} وقوله تعالى {مّن نِّسَائِكُمُ اللاتى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} وبه قال السدي
{واللاتى يَأْتِينَ الفاحشة مِن نسائكم} “Kadınlarınızdan çirkin fiili (zinayı) işleyenlere gelince”; miras hükümlerinin açıklanmasının hemen ardından kadınlarla ilgili diğer bazı hükümlerin beyanına başlanmaktadır. {اللاتى} kelimesi, lafız bakımından değil mana bakımından {التي} kelimesinin çoğuludur; kural dışı (kıyasa aykırı) bir çoğul olduğu da söylenmiştir. {الفاحشة} ise çirkin fiil demektir; çirkinliğinin aşırılığından dolayı bununla zina kastedilmiştir. {الإتيان} ise fiil ve mübaşeret (doğrudan eylemde bulunmak) demektir. Bir kimse çirkin fiili yaptığında ve ona bizzat giriştiğinde “فعلها وباشرها” manasında “أتى الفاحشةَ” denir; nitekim “جاءها”, “رهَقها” ve “غشِيَها” da denilir. [Ayette bu kelime] “بالفاحشة” şeklinde de okunmuştur; bu takdirde “el-ityân” meşhur manasındadır. {مِن} harf-i cerri ise {يأتين} fiilinin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “Kadınlarınızdan, yani eşlerinizden olup da zinayı işleyen kadınlar...” demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın {والذين يظاهرون مِن نّسَائِهِمْ} “Kadınlarından zıhâr yapanlar” ve {مّن نِّسَائِكُمُ اللاتى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” kavillerinde de böyledir. Süddî de bu görüştedir.
{فاستشهدوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعةً مّنْكُمْ} خبر للموصول والفاء للدلالة على سببية مَا في حيزِ الصلةِ للحكم أي فاطلبوا أن يشهَدَ عليهن بإتيانها أربعةٌ من رجال المؤمنين وأحرارِهم
{فاستشهدوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعةً مّنْكُمْ} “onların aleyhine sizden dört şahit getirin”; bu ifade ism-i mevsûlün haberidir. Başındaki fâ harfi (fâ-i cezâiye), sıla cümlesindeki fiilin hükmün sebebi olduğuna delalet etmek içindir. Yani: O kadınların bu çirkin fiili işlediklerine dair mümin ve hür erkeklerinizden dört kişinin şahitlik etmesini isteyin.
{فَإِن شَهِدُواْ} عليهن بذلك
{فَإِن شَهِدُواْ} “Eğer şahitlik ederlerse”; onların aleyhine bu fiile dair [şahitlikte bulunurlarsa],
{فَأَمْسِكُوهُنَّ فِى البيوت} أي فاحبِسوهن فيها واجعلوها سِجْناً عليهن
{فَأَمْسِكُوهُنَّ فِى البيوت} “onları evlerde tutun”; yani onları evlerde hapsedin ve evleri onlara bir zindan kılın,
{حتى يَتَوَفَّاهُنَّ} أي إلى أن يستوفيَ أرواحَهن
{حتى يَتَوَفَّاهُنَّ} “kendilerini... alıp götürünceye kadar”; yani ruhlarını tamamen kabzedinceye kadar,
{الموت} وفيه تهويلٌ للموت وإبرازٌ له في صورة من يتولى قبض الأرواح
{الموت} “ölüm”. Burada ölümün dehşetini vurgulama ve onu ruhları kabzetme işini bizzat üstlenen bir şahıs suretinde somutlaştırma vardır.
وتوفيها أو يتوفاهن ملائكةُ الموتِ
[vefat ettirinceye kadar] yahut ölüm melekleri onları vefat ettirinceye kadar.
{أَوْ يَجْعَلَ الله لَهُنَّ سَبِيلاً} أي يشرع لهن حكماً خاصًّا بهن ولعل التعبيرَ عنه بالسبيل للإيذان بكونه طريقاً مسلوكاً فليس فيه دَلالةٌ على كونه أخفَّ من الحبس كما قاله أبو مسلم
{أَوْ يَجْعَلَ الله لَهُنَّ سَبِيلاً} “yahut Allah onlar için bir yol açıncaya kadar”; yani Allah onlar için kendilerine mahsus bir hüküm koyuncaya kadar. Bu hükümden “sebil” (yol) diye bahsedilmesi, onun izlenecek bir yol olduğuna dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla bunda, Ebû Müslim'in söylediği gibi, söz konusu hükmün hapisten daha hafif olduğuna dair bir delalet yoktur.
{واللذان يأتيانها مِنكُمْ} هما الزاني والزانية بطرق التغليب قال السندي أُريد بهما البِكْران منهما كما ينبىء عنه كونُ عقوبتها أخفَّ من الحبس المخلّد وبذلك يندفع التكرار خلا أنه يبقى حكمُ الزاني المحصَنِ مبهماً لاختصاص العقوبةِ الأولى بالمحصنات وعدمِ ظُهورِ إلحاقهِ بأحد الحكمين دلالةٌ لخفاء الشِرْكة في المناط
{واللذان يأتيانها مِنكُمْ} “İçinizden onu (o çirkin fiili) işleyen her iki kişiye gelince”; tağlib yoluyla bunlar zina eden erkek ve zina eden kadındır. Senedî şöyle demiştir: “Bu iki kişiden maksat bekâr olan kadın ve erkektir; nitekim bunlara verilen cezanın müebbet hapisten daha hafif olması da buna işaret etmektedir. Böylece tekrar da ortadan kalkmış olur. Ancak birinci cezanın muhsan (evli) kadınlara tahsis edilmesi ve ortak illetin gizliliği sebebiyle delalet yoluyla muhsan erkeğin bu iki hükümden birine ilhakının açık olmaması nedeniyle muhsan olan zâni erkeğin hükmü müphem kalmaktadır.”
{فآذوهما} أي بالتوبيخ والتقريعِ وقيل بالضرب بالنعال أيضا وظاهر أن إجراءَ هذا الحكمِ أيضاً إنما يكون بعد الثبوتِ لكنْ ترك ذكره تعويلاً على ما ذُكر آنفاً
{فآذوهما} “onlara eziyet edin”; yani kınama ve azarlama ile; pabuçla dövmek suretiyle olduğu da söylenmiştir. Açıktır ki bu hükmün uygulanması da ancak fiilin sübutundan sonra olur; fakat az önce zikredilene güvenilerek burada ayrıca zikredilmesi terkedilmiştir.
{فَإِن تَابَا} عما فعلا من الفاحشة بسبب ما لقيا من زواجرِ الأذيةِ وقوارعِ التوبيخِ كما ينبئ عنه الفاء
{فَإِن تَابَا} “Şayet tövbe ederlerse”; fâ harfinin hissettirdiği üzere, maruz kaldıkları caydırıcı eziyetler ve şiddetli kınamalar sebebiyle işledikleri çirkin fiilden vazgeçip dönerlerse,
{وَأَصْلَحَا} أي أعمالهما
{وَأَصْلَحَا} “ve ıslah olurlarsa”; yani amellerini düzeltirlerse,
{فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمَا} بقطع الأذيةِ والتوبيخِ فإن التوبةَ والصلاحَ مما يمنع استحقاقَ الذمِّ والعقابِ وقد جُوِّز أن يكون الخطابُ للشهود الواقفين على هَناتهما ويراد بالإيذاء ذمُّهما وتعنيفُهما وتهديدُهما بالرفع إلى الولاة وبالإعراض عنهما تُرك التعرُّضُ لهما بالرفع إليهما قيل كانت عقوبةُ الفريقين المذكورين في أوائل الإسلامِ على مامر من التفصيل ثم نُسخ بالحدّ لما رُوي أن النبيِّ ﷺ قال خُذوا عني خُذوا عني قد جعل الله لهن سبيلاً الثيبُ تُرجم والبِكرُ تُجلد وقيل هذه الآية سابقة على الأولى نزولاً وكانت عقوبةُ الزناةِ مطلقا الأذى ثم الحبسُ ثم الجلدُ ثم الرجمُ وقد جُوِّز أن يكون الأمرُ بالحبس غيرَ منسوخٍ بأن يُتركَ ذكرُ الحدِّ لكونه معلوماً بالكتاب والسنة ويوصى بإمساكهن في البيوت بعد إقامةِ الحدِّ صيانةً لهن عن مثل ما جرى عليهن بسبب الخروجِ من البيوت والتعرُّضِ للرجال ولا يخفى أنه ممَّا لا يساعدُهُ النظمُ الكريمُ وقال أبو مسلم وقد عزاه إلى مجاهد إن الأولى في السّحّاقات وهذه في اللوّاطين وما في سورة النورِ في الزناة والزواني متمسكاً بأن المذكورَ في الولى صيغةُ الإناثِ خاصةً وفي الثانية صيغةُ الذكورِ ولا ضرورة إلى المصير إلى التغليب على أنه لا إمكانَ له في الأولى ويأباه الأمرُ باستشهاد الأربعةِ فإنه غيرُ معهودٍ في الشرع فيما عدا الزنا
{فَأَعْرِضُواْ عَنْهُمَا} “artık onlardan vazgeçin”; eziyeti ve kınamayı kesmek suretiyle [vazgeçin]. Çünkü tövbe ve ıslah, yerilmeyi ve cezayı hak etmeye engel olan şeylerdendir. Hitabın onların bu kusurlarına muttali olan şahitlere yönelik olması da caiz görülmüştür; bu durumda eziyetten maksat onları yermek, azarlamak ve idarecilere şikayet etmekle tehdit etmektir; onlardan vazgeçmekten maksat ise idarecilere şikayet ederek onlara sataşmayı bırakmaktır. İslam'ın ilk dönemlerinde zikredilen iki zümrenin cezasının yukarıda geçen tafsilat üzere olduğu, daha sonra had cezasıyla neshedildiği söylenmiştir. Nitekim Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Benden alınız, benden alınız! Allah onlar için bir yol kıldı; dul [zina ederse] recmedilir, bekâr [zina ederse] celde vurulur.” Bu ayetin nüzul bakımından ilk ayetten önce olduğu, zina edenlerin cezasının mutlak olarak önce eziyet, sonra hapis, sonra celde, sonra da recm olduğu da söylenmiştir. Hapis emrinin mensuh olmaması da caiz görülmüştür; şöyle ki had cezası Kitap ve Sünnet ile bilindiği için zikredilmemiştir ve had cezası uygulandıktan sonra, evden çıkıp erkeklerle muhatap olma sebebiyle başlarına gelen benzer durumlardan onları korumak gayesiyle evlerde tutulmaları tavsiye edilmiştir. Fakat bunun Kur'an'ın nazmının desteklemediği bir yorum olduğu gizli değildir. Ebû Müslim ise —Mücâhid'e nispet ederek— birinci ayetin lezbiyenler hakkında, bu ayetin lûtîler hakkında, Nûr sûresindekinin ise kadın ve erkek zâniler hakkında olduğunu söylemiş; buna delil olarak da birinci ayette sadece kadın sîgasının, ikincisinde ise sadece erkek sîgasının zikredilmesini ve tağlibe başvurmaya bir zorunluluk olmadığını ileri sürmüştür. Üstelik birinci ayette tağlib imkânı da yoktur. Dört şahit getirilmesi emri de bu görüşü reddeder; zira zina dışındaki durumlarda dört şahit şeriatta bilinen bir uygulama değildir.
{إِنَّ الله كَانَ تَوَّاباً} مبالغاً في قبول التوبةِ
{إِنَّ الله كَانَ تَوَّاباً} “Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir”; tövbeyi kabulü pek ziyade olandır,
{رَّحِيماً} واسعَ الرَّحمةِ وهو تعليلٌ للأمر بالإعراض
{رَّحِيماً} “çok merhametlidir”; rahmeti pek geniş olandır. Bu [ifade], yüz çevirme (ilişmeme) emrinin gerekçesidir.
{إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} استئنافٌ مسوقٌ لبيان أن قبولَ التوبةِ من الله تعالى ليس على إطلاقه كما ينبئ عنه وصفُه تعالى بكونه تواباً رحيماً بل هو مقيدٌ بما سينطِق به النصُّ الكريمُ فقولُه تعالى التوبةُ مبتدأٌ وقوله تعالى
{إِنَّمَا التوبة عَلَى الله} “Allah'ın kabulünü üstlendiği tövbe ancak...”; Allah Teâlâ tarafından tövbenin kabul edilmesinin, O'nun “tevvâb ve rahîm” olarak vasıflanmasının hissettirebileceği gibi mutlak olmadığını, bilakis kerîm nassın birazdan beyan edeceği kayıtla mukayyet olduğunu açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Ayetteki {التوبة} kelimesi mübtedadır. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
{لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السوء} خبرُه وقولُه تعالى على الله متعلقٌ بما تعلَّق بهِ الخبرُ من الاستقرار فإن تقديمُ الجار والمجرور على عامله المعنويِّ مما لا نزاعَ في جوازه وكذا الظرفُ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من ضمير المبتدإ المستكنِّ فيما تعلقَ بهِ الخبرُ على رأي من جوَّز تقديمَ الحالِ على عاملها المعنويِّ عند كونِها ظرفاً
{لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السوء} “kötülüğü işleyenler içindir”; onun haberidir. {عَلَى الله} ifadesi ise haberin taalluk ettiği istikrâr (sabit olma) manasına müteallıktır. Zira câr ve mecrûrun manevî âmilinin önüne geçmesinin caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; zarf da böyledir. Yahut da zarf veya
أو حرفَ جر كما سبق في تفسيرِ قولِه تعالى {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} وَأياً مَا كان فمَعنى كونِ التوبةِ عليه سبحانه صدورُ القَبولِ عنه تعالى وكلمةُ على للدلالة على التحقيق ألبتةَ بحكم جري العادةِ وبسق الوعدِ حتى كأنه من الواجبات عليه سبحانه وهذا مُراد مَنْ قال كلمةُ على بمعنى مِنْ وقيل هي بمعنى عند وعن الحسن يعني التوبةَ التي يقبلُها اللَّهُ تعالى وقيل هي التوبةُ التي أوجب الله تعالى على نفسه بفضله قبولَها وهذا يشير إلى أن قوله تعالى عَلَى الله صفةٌ للتوبة بتقديرر مُتعلَّقِه معرفةً على رأي من جوّز حذفَ الموصولِ مع بعض صلته أي إنما التوبةُ الكائنةُ على الله والمراد بالسؤ المعصيةُ صغيرةً كانت أو كبيرة وقيل الخبرُ على الله وقوله تعالى للذين متعلقٌ بما تعلَّق بهِ الخبرُ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الضَّمير المستكنِّ في مُتعلَّق الخبر وليس فيه ما في الوجه الأولِ من تقديم الحال على العامل المعنويِّ إلا أن الذي يقتضيهِ المقامُ ويستدعيهِ النظامُ هو الأولُ لما أنَّ ما قبلَهُ من وصفه تعالى بكونه تواباً رحيماً إنما يقتضي بيانَ اختصاصِ قبولِ التوبةِ منه تعالى بالمذكورين وذلك إنما يكونُ بجعل قولهِ تعالى للذين الخ خبراً ألا يُرى إلى قوله ﷿ {وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات} الخ فإنه ناطقٌ بما قلنا كأنه قيل إنما التوبة لهؤلاء لالهؤلاء
harf-i cer olduğunda hâlin manevî âmilinin önüne geçmesini caiz görenlerin görüşüne göre haberin taalluk ettiği şeyde gizli olan mübtedanın zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; nitekim Allah Teâlâ'nın {وَللَّهِ عَلَى الناس حِجُّ البيت} “O Beyt'i haccetmek insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır” kavlinin tefsirinde geçtiği gibidir. Her iki durumda da tövbenin Allah'a ait/O'nun üzerine olması demek, kabulün O'ndan sâdır olması demektir. [Buradaki] “alâ” (عَلَى) kelimesi; adetullâhın cereyanı ve vadin önceden gerçekleşmiş olması gereği işin kesinliğini bildirmek içindir; öyle ki sanki O'nun üzerine vacip olan hususlardan biri gibidir. “alâ” edatının “min” (مِنْ) manasında olduğunu söyleyenlerin muradı da budur. [Bunun] “inde” (عِنْدَ) manasında olduğu da söylenmiştir. Hasan'dan nakledildiğine göre: “Yani Allah Teâlâ'nın kabul edeceği tövbedir.” Bir görüşe göre de: “Allah Teâlâ'nın fazlı ve lütfuyla kabulünü kendi zatına vacip kıldığı tövbedir.” Bu durum, sılasının bir kısmıyla birlikte ism-i mevsûlün hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre, taalluk ettiği şeyin marife takdir edilmesiyle {عَلَى الله} ifadesinin {التوبة} kelimesinin sıfatı olduğuna işaret eder; yani “Allah üzerine olan tövbe ancak...” demektir. “Kötülük” (es-sû') ile kastedilen ise küçük veya büyük olsun günahtır. Haberin {عَلَى الله} olduğu, {للَّذِينَ} ifadesinin ise haberin taalluk ettiği şeye müteallık olduğu veya haberin müteallakında gizli olan zamirden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir. Bu görüşte, birinci vecihte yer alan hâlin manevî âmilin önüne geçmesi durumu yoktur. Ne var ki makamın gerektirdiği ve nazmın iktiza ettiği görüş birincisidir. Zira bundan önceki kısımda Cenâb-ı Hakk'ın “tevvâb ve rahîm” olarak vasıflanması, O'nun tövbeyi kabulünün ancak zikredilen kimselere has kılındığının beyan edilmesini gerektirir. Bu da ancak {للَّذِينَ} kavlinin haber yapılmasıyla mümkün olur. Nitekim Allah Azze ve Celle'nin {وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات} “Kötülükleri işleyenler için tövbe yoktur” kavline bakılmaz mı? Zira bu ayet, sanki “Tövbe ancak şunlar içindir, bunlar için değil” denilmişçesine bizim söylediğimiz hususu açıkça ifade etmektedir.
{بجهالة} متعلق يمحذوف وقع حالاً من فاعل يعملون أي يعملون السوءَ ملتبسين بها أي جاهلين سفهاءَ أو بيعملون على أن الباء سببية أي بعملونه بسبب الجهالةِ لأن ارتكابَ الذنبِ مما يدعو إليه الجهلُ وليس المرادُ به عدمَ العلمِ بكونه سوءاً بل عدمَ التفكرِ في العاقبة كما يفعله الجاهلُ قال قتادة اجتمع أصحابُ الرسول ﷺ فرأوا أن كل شئ عصى به ربَّه فهو جهالةٌ عمداً كان أو خطأ وعن مجاهد من عصى الله تعالى فهو جاهلٌ حتى ينزِعَ عن جهالته وقال الزجاج يعني بقوله بجهالة اختيارَهم اللذة الفانيةَ على اللذة الباقية
{بجهالة} “bir cahillikle”; {يعملون} fiilinin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “ona bürünmüş olarak, yani cahil ve sefih kimseler olarak kötülüğü işlerler” demektir. Yahut bâ harfinin sebebiyet bildirmesi esasına göre {يعملون} fiiline müteallıktır; yani “cahillik sebebiyle onu yaparlar”; zira günah işlemeye sevk eden şey cehalettir. Buradaki cehaletten maksat onun kötülük olduğunu bilmemek değil, cahilin yaptığı gibi akıbeti düşünmemektir. Katâde şöyle demiştir: “Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı toplanıp şu görüşe vardılar: Kulun Rabbine isyan ettiği her şey, kasten olsun veya hataen olsun, bir cehalettir.” Mücâhid'den nakledildiğine göre: “Allah Teâlâ'ya isyan eden kimse, bu cehaletinden vazgeçinceye kadar cahildir.” Zeccâc ise şöyle demiştir: “{بجهالة} kavliyle, fâni olan lezzeti bâki olan lezzete tercih etmelerini kastetmektedir.”
{ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ} أي من زمان قريب وهو ما قبلَ حضورِ الموت كما ينبى عنه ما يسأتي من قوله تعالى حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت الخ فإنَّه صريحٌ في أن وقت الاختصار هو الوقتُ الذي لا تقبل فيه التوبةُ فبقيَ ماوراءه في حيِّز القَبول وعن ابن عباس ﵄ قبل أن ينزِلَ به سلطانُ الموتِ وعن الضحاك كلُّ توبةٍ قبل الموتِ فهو قريبٌ وعن إبراهيمَ النخعى مالم يُؤخَذْ بكَظَمِه وهو مجرى النفَس وروى أبو أيوبَ عنِ النبيِّ ﷺ أن اللَّهَ تعالى يقبل توبة العبد مالم يغرغر وعن عطاء ولو قبل موته بفُواق ناقة وعن الحسن أن إبليسَ قال حين أُهبط إلى الأرض وعزتِك لا أفارق ابنَ آدمَ ما دام روحُه في جسده فقال تعالى وعزتي لا أُغلق عليه باب التوبة مالم يُغرغِرْ ومن تبعيضيةٌ أي يتوبون بعضَ زمانٍ قريبٍ كأنه سمى مابين وجودِ المعصيةِ وبين حضورِ الموتِ زماناً قريباً ففي أي جُزءٍ تاب من أجزاء هذا الزمانِ فهو تائب
{ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ} “sonra çok geçmeden tövbe ederler”; yani yakın bir zamanda [tövbe ederler] ki bu da ölüm gelip çatmadan önceki zamandır. Nitekim birazdan gelecek olan {حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت} kavli de buna işaret etmektedir; zira bu ayet, can çekişme vaktinin tövbenin kabul edilmeyeceği vakit olduğunu açıkça göstermektedir. Dolayısıyla bunun öncesi kabul dairesinde kalmaktadır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: “Ölüm sultanı (meleği) kendisine inmeden önce” dediği rivayet edilmiştir. Dahhâk'tan: “Ölümden önceki her tövbe yakındır” dediği; İbrâhîm en-Nehaî'den: “Boğazına dayanmadığı sürece —ki nefes borusudur—” dediği rivayet edilmiştir. Ebû Eyyûb, Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah Teâlâ kulun tövbesini can boğaza gelip hırıldamadıkça kabul eder” buyurduğunu rivayet etmiştir. Atâ'dan: “Ölümünden bir dişi deve sağımı kadar önce bile olsa” dediği; Hasan'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: “İblis yeryüzüne indirildiğinde 'İzzetine yemin olsun ki ruhu bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlundan ayrılmayacağım' dedi. Allah Teâlâ da 'İzzetime yemin olsun ki canı boğazına gelip hırıldamadıkça tövbe kapısını ona kapatmayacağım' buyurdu.” {مِن} edatı teb'îz içindir; yani “yakın zamanın bir kısmında tövbe ederler” demektir. Sanki günahın meydana gelişi ile ölümün gelişi arasındaki süreyi “yakın zaman” olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla bu zamanın hangi parçasında tövbe ederse etsin o kimse tövbe etmiş sayılır.
{فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى المذكورين من حيث اتصافُهم بما ذُكر وما فيهِ من معنى البُعد باعتبار كونِهم بانقضاء ذكرِهم في حكم البعيدِ والخطابُ للرسول ﷺ أو لكل أحد ممن يصلُح للخطاب وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى
{فَأُوْلَئِكَ} “İşte onlar”; zikredilen vasıflarla nitelenmiş olmaları bakımından mezkûr kimselere işarettir. Ondaki uzaklık manası, zikirlerinin sona ermesiyle uzakta olanlar hükmünde bulunmaları itibarıyladır. Hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem veya hitaba elverişli olan herkese yöneliktir. Bu kelime mübteda olup haberi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
{يَتُوبُ الله عَلَيْهِمْ} وما فيه من تكرير الإسناد لتقوية الحكم وهذا وعدٌ بقَبول توبتهم إثرَ بيانِ أن التوبة لهم والفاءُ للدِلالة على سببيتها للقَبول
{يَتُوبُ الله عَلَيْهِمْ} “Allah onların tövbelerini kabul eder”. Bundaki isnad tekrarı hükmü pekiştirmek içindir. Tövbenin onlar için olduğunun beyan edilmesinin hemen ardından bu, tövbelerinin kabul edileceğine dair bir vaattir. Fâ harfi ise [tövbenin] kabule sebep olduğuna delalet etmek içindir.
{وَكَانَ الله عَلِيماً حَكِيماً} مبالِغاً في العلمِ والحِكمةِ فيبني أحكامَه وأفعالَه على أساس الحِكمةِ والمصلحةِ والجملةُ اعتراضيةٌ مقررة لمضمون ما قبلها وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمارِ للإشعارِ بعلَّةِ الحُكمِ فإنَّ الألوهية منشأ لاتصافه تعالى بصفات الكمالِ
{وَكَانَ الله عَلِيماً حَكِيماً} “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir”; ilmi ve hikmeti pek ziyade olandır; dolayısıyla hükümlerini ve fiillerini hikmet ve maslahat temeli üzerine bina eder. Bu cümle, öncesinin muhtevasını teyit eden bir itirâziyyedir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi hükmün illetini hissettirmek içindir; zira ulûhiyet, Cenâb-ı Hakk'ın kemal sıfatlarıyla muttasıf olmasının kaynağıdır.
{وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات} تصريحٌ بما فُهم من قصر القَبولِ على توبة من تاب من قريب وزيادةُ تعيينٍ له ببيان أن توبةَ مَنْ عداهم بمنزلة العدمِ وجمعُ السيئاتِ باعتبار تكررِ وقوعِها في الزمان المديدلا لأن المراد جميعُ أنواعِها وبما مرّ من السوء نوعٌ منها
{وَلَيْسَتِ التوبة لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئات} “Yoksa kötülükleri yapıp duranlar için tövbe yoktur”; kabulün ancak yakın zamanda tövbe edenin tövbesine has kılınmasından anlaşılan mananın açık bir ifadesidir ve onların dışındakilerin tövbesinin yok hükmünde olduğunu açıklayarak bunu daha da belirgin kılmaktadır. “Kötülükler”in (es-seyyiât) çoğul getirilmesi, bütün türlerinin kastedilmiş olmasından dolayı değil, uzun zaman boyunca tekrar tekrar vuku bulması itibarıyladır; daha önce geçen “kötülük” (es-sû') ise onun bir türüdür.
{حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت قَالَ إِنّى تُبْتُ الان} حتى حرفُ ابتداءٍ والجملةُ الشرطيةُ بعدها غايةٌ لما قبلها أي ليس قبولُ التوبةِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السيئاتِ إلى حضور موتِهم وقولهم حينئذٍ إني تبتُ الآنَ وذكرُ الآن لمزيد تعيينِ الوقتِ وإيثارُ قال على تاب لإسقاط ذلك عن درجة الاعتبارِ والتحاشي عن تسميته توبةً
{حتى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الموت قَالَ إِنّى تُبْتُ الان} “Nihayet onlardan birine ölüm gelip çattığı zaman: 'Ben şimdi tövbe ettim' der”. {حتى} ibtidâiyye harfidir; kendisinden sonraki şart cümlesi ise öncesinin gayesidir. Yani: Kötülükleri işleyip duranlar için tövbenin kabulü, ölümleri gelip çatıncaya ve o vakit “Ben şimdi tövbe ettim” deyinceye kadar söz konusu değildir. “Şimdi” (el-ân) kelimesinin zikredilmesi vaktin tayinini pekiştirmek içindir. “Tövbe etti” yerine “dedi” ifadesinin tercih edilmesi ise, bu sözü itibar derecesinden düşürmek ve onu tövbe olarak adlandırmaktan kaçınmak içindir.
{وَلَا الذين يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} عطفٌ على الموصول الذي قبله أي ليس قبولُ التوبةِ لهؤلاء ولا لهؤلاء وإنما ذُكر هؤلاء مع أنه لا توبةَ لهم رأساً مبالغة في بيان عدمِ قبولِ توبةِ المُسوِّفين وإيذاناً بأن وجودَها كعدمها بل في تكرير حرفِ النفيِ في المعطوف إشعارٌ خفيٌّ بكون حالِ المسوِّفين في عدم استتباعِ الجدوى أقوى من حال الذين يموتون على الكفر والمرادُ بالموصولَيْن إما الكفارُ خاصةً وإما الفساقُ وحدهم وتسميتُهم في الجملة الحاليةِ كفاراً للتغليظ كما في قوله تعالى {وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِىٌّ عَنِ العالمين} وأما ما يعمُّ الفريقين جميعاً فالتسميةُ حينئذٍ للتغليب ويجوز أن يراد بالأول الفسقَةُ وبالثاني الكفرةُ ففيه مبالغةٌ أخرى
{وَلَا الذين يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “kâfir olarak ölenler için de [tövbe yoktur]”; kendisinden önceki ism-i mevsûle matuftur; yani ne bunlar için ne de şunlar için tövbenin kabulü vardır. Aslında bunların hiçbir tövbesi bulunmamasına rağmen burada zikredilmeleri; [tövbelerini ölüme kadar] erteleyenlerin tövbelerinin kabul olunmayacağını mübalağalı biçimde beyan etmek ve onların tövbelerinin varlığının yokluğu gibi olduğunu bildirmek içindir. Hatta matufta nefy harfinin tekrarlanmasında; erteleyenlerin [tövbelerinin] hiçbir fayda vermeme durumunun, küfür üzere ölenlerin durumundan daha kuvvetli olduğuna dair gizli bir işaret vardır. İki ism-i mevsûlle kastedilenler; ya sadece kâfirlerdir yahut sadece fâsıklardır. [Fâsıklar kastedildiği takdirde] hâl cümlesinde onlara kâfir denilmesi, Allah Teâlâ'nın {وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِىٌّ عَنِ العالمين} “Kim de inkâr ederse (nankörlük ederse), şüphesiz Allah âlemlerden müstağnîdir” kavlinde olduğu gibi [durumu] ağırlaştırmak/teğliz içindir. Her iki zümreyi birden kapsaması durumunda ise isimlendirme tağlib yoluyladır. Birincisiyle fâsıkların, ikincisiyle kâfirlerin kastedilmiş olması da caizdir ki bunda ayrı bir mübalağa vardır.
{أولئك} إشارةٌ إلى الفريقين وما فيه من معنى البعد للإيذان بترامي حالهم في الفظاعة وبُعدِ منزلتِهم في السوء وهو مبتدأٌ خبرُه
{أولئك} “İşte onlar”; her iki gruba da işarettir. Bundaki uzaklık manası; durumlarının korkunçlukta son derece ileri gittiğini ve kötülükteki derekelerinin uzaklığını bildirmek içindir. Bu kelime mübtedadır, haberi ise:
{أَعْتَدْنَا لَهُمْ} أي هيأنا لهم
{أَعْتَدْنَا لَهُمْ} “onlar için hazırladık”; yani onlar için hazırlayıp var kıldık,
{عَذَاباً أَلِيماً} تكريرُ الإسناد لما مر من تقوية الحكم وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريحِ لإظهار الاعتناءِ بكون العذابِ مُعدًّا لهم وتنكير العذاب ووصفُه للتفخيم الذاتي والوصفي
{عَذَاباً أَلِيماً} “can yakıcı bir azap”. İsnadın tekrarlanması daha önce geçtiği üzere hükmü kuvvetlendirmek içindir. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûlün önüne geçirilmesi, azabın onlar için hazırlanmış olduğuna gösterilen ihtimamı belirtmek içindir. “Azap” kelimesinin tenvinli (nekre) gelmesi ve nitelenmesi ise zâtî ve vasfî tazim (büyüklük) içindir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لا يحل لكم أن تَرِثُواْ النساء كَرْهاً} كان الرَّجلُ إذا مات قريبُه يُلْقي ثوبَه على امرأته أو على خِبائها ويقول أَرِثُ امرأته كما أرث مالَه فيصير بذلك أحقَّ بها من كل أحدٍ ثم إن شاء تزوّجها بلا صَداقٍ غيرَ الصَّداقِ الأولِ وإن شاء زوَّجَها غيرَه وأخذ صَداقَها ولم يُعْطِها منه شيئاً وإن شاء عضلها لتفتدى بما ورِثَتْ من زوجها وإن ذهبت المرأةُ إلى أهلها قبل إلقاءِ الثوبِ فهي أحقُّ بنفسها فنُهوا عن ذلك وقيل لهم لا يحل لكم أن تأخذوا بطريق الإرثِ على زعمكم كما تُحازُ المواريثُ وهن كارهاتٌ لذلك أو مُكْرهاتٌ عليه وقرىء لاتحل بالتاء الفوقانية على أن أنْ ترثوا بمعنى الوراثة وقرئ كُرْهاً بضم الكاف وهي لغة كالضَّعْف والضُّعف وكان الرجلُ إذا تزوج امرأةً ولم تكن من حاجته حَبَسها مع سوء العِشرةِ والقهر وضيق عليها
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لا يحل لكم أن تَرِثُواْ النساء كَرْهاً} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla vâris olmanız size helal değildir”. [Cahiliye döneminde] bir adamın yakını öldüğünde, o adam elbisesini ölenin karısının veya çadırının üzerine atar ve: “Mallarına vâris olduğum gibi karısına da vâris olurum” derdi. Böylece o kadın üzerinde herkesten daha çok hak sahibi olurdu. Artık dilerse ilk mehirden başka mehir vermeksizin onunla evlenir; dilerse onu başkasıyla evlendirip mehrini alır ve kadına bundan hiçbir şey vermez; dilerse de kocasından miras kalan şeyleri fidye olarak versin diye kadını evlenmekten alıkoyardı (adlederdi). Şayet kadın elbise atılmadan önce ailesinin yanına giderse kendi nefsine kendisi daha yetkili olurdu. İşte bundan nehyedildiler ve onlara şöyle denildi: Onlar bundan hoşlanmadıkları yahut buna zorlandıkları halde, mallara el konulduğu gibi sizin iddianıza göre miras yoluyla onları almanız size helal değildir. [Ayetteki fiil] üstten iki noktalı te ile “لاتحل” şeklinde de okunmuştur; bu takdirde {أن ترثوا} ifadesi miras alma (el-virâse) manasındadır. Kâf harfinin zammesiyle “كُرْهاً” şeklinde de okunmuştur ki bu da “ed-da'f” (الضَّعْف) ve “ed-du'f” (الضُّعف) gibi bir lügattir. Bir adam bir kadınla evlendiğinde artık ona ihtiyacı/rağbeti kalmazsa, kötü muamele ve baskıyla kadını hapseder ve ona darlık verirdi;
٢٠ - النساء لتفتدى منه بما لها وتختلِعَ فقيل لهم
20 - en-Nisâ malını verip kendisini kurtarsın ve hul' yapsın diye. Bunun üzerine onlara şöyle buyruldu:
{وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} عطفاً على ترِثوا ولا لتأكيد النفْي والخطابُ للأزواج والعضْلُ الحبسُ والتضييقُ ومنه عضَلت المرأةُ بولدها إذا اختنقت رحِمُها فخرج بعضُه وبقيَ بعضُه أي ولا أن تُضَيِّقوا عليهن
{وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} “onları sıkıştırmayın/alıkoymayın”; {ترِثوا} fiiline matuftur ve [başındaki] “lâ” nefyı pekiştirmek içindir. Hitap kocalara yöneliktir. “el-Adl” (العَضْل); hapsetmek ve sıkıştırmaktır. Nitekim kadının rahmi daralıp çocuğun bir kısmı çıkıp bir kısmı kaldığında “عضَلت المرأةُ بولدها” denir. Yani: Onları sıkıştırmanız da [size helal değildir],
{لِتَذْهَبُواْ ببعض ما آتيتموهن} أي من الصَّداق بأن يدفعن إليكم بعضَه اضطراراً فتأخُذوه منهن وإنما لم يُتعرَّضْ لفعلهن إيذاناً بكونه بمنزلة العدمِ لصدوره عنهن اضطراراً وإنما عُبّر عن ذلك بالذهاب به لا بالأخذ ولا بالإذهاب للمبالغة في تقبيحه ببيان تضمُّنِه لأمرين كلٌّ منهما محظورٌ شنيعُ الأخذِ والإذهابِ منهن لأنه عبارةٌ عن الذهاب مستصحباً به
{لِتَذْهَبُواْ ببعض ما آتيتموهن} “onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için”; yani mehir olarak verdiklerinizin bir kısmını... Şöyle ki onlar çaresizlik içinde kalarak onun bir kısmını size verirler, siz de onlardan alırsınız. Kadınların bu verme fiiline değinilmemesi, zorlama ve çaresizlik sonucu meydana geldiği için onun yok hükmünde olduğunu bildirmek içindir. Bu durumun “el-ahz” (alma) veya “el-izhab” (giderme) kelimeleriyle değil de “ez-zehâb bihi” (alıp gitme) şeklinde ifade edilmesi; her biri çirkin ve yasak olan iki hususu —yani hem almayı hem de onlardan alıp götürmeyi— içerdiğini beyan ederek bu fiili son derece çirkin göstermek içindir; zira bu ifade, onu beraberinde alıp gitmekten ibarettir.
{إِلَاّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيّنَةٍ} على صيغة الفاعلِ من بيَّن بمعنى تبين وقرئ على صيغة المفعولِ وعلى صيغة الفاعل من أبان بمعنى تبين أي بيِّنةِ القُبحِ من النشوز وشكاسةِ الخلُقِ وإيذاءِ الزوجِ وأهلِه بالبَذاء والسَّلاطةِ ويعضُده قراءة أُبي إلا أنْ يُفْحِشْن عليكُم وقيل الفاحشة الزنا وهو استئناءٌ من أعمِّ الأحوالِ أو أعمِّ الأوقاتِ أو أعمِّ العللِ أي ولا يحلِ لكم عضْلُهن في حالٍ من الأحوالِ أو في وقتٍ من الأوقات أولعلة من العِللِ إلا في حال إتيانِهن بفاحشة أو إلا في وقت إتيانِهن أو إلا لإتيانهن بها فإن السببَ حينئذٍ يكون من جهتهن وأنتم معذورن في طلب الخُلْع
{إِلَاّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيّنَةٍ} “meğerki apaçık bir hayasızlık yapmış olsunlar”. [Kelime] “tebeyyene” manasındaki “beyyene” fiilinden ism-i fâil kalıbındadır. İsm-i mef'ûl kalıbında ve yine “tebeyyene” manasındaki “ebâne” fiilinden ism-i fâil kalıbında da okunmuştur; yani çirkinliği açık olan serkeşlik (nüşûz), ahlak bozukluğu, kaba ve küstah sözlerle kocaya ve ailesine eziyet etme gibi [haller]. Übey'in “إلا أنْ يُفْحِشْن عليكُم” (Size karşı hayasızlık yapmaları müstesna) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Çirkin fiilin zina olduğu da söylenmiştir. Bu istisna; hâllerin, vakitlerin veya illetlerin en genelinden yapılmış bir istisnadır. Yani: Apaçık bir hayasızlık işlemeleri hâli, vakti yahut sebebi müstesna, hiçbir hâlde, hiçbir vakitte ve hiçbir sebeple onları sıkıştırmanız size helal olmaz. Zira bu takdirde sebep onların tarafından gelmiş olur ve siz de hul' talep etme hususunda mazur sayılırsınız.
{وَعَاشِرُوهُنَّ بالمعروف} خطابٌ للذين يُسيئون العشرة معهن والمعروف مالا يُنكِرُه الشرعُ والمروءةُ والمرادُ ههنا النَّصَفَةُ في المبيت والنفقةُ والإجمال في المقال ونحو ذلك
{وَعَاشِرُوهُنَّ بالمعروف} “Onlarla güzellikle geçinin”; kadınlarla kötü geçinenlere yönelik bir hitaptır. Maruf; dinin ve mürüvvetin yadırgamadığı şeydir. Burada kastedilen ise geceleme ve nafakada adaletli davranmak, tatlı dille konuşmak ve benzeri hususlardır.
{فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ} وسئِمْتم صُحبتَهن بمقتضى الطبيعةِ من غير أن يكون من قِبَلهن ما يُوجبُ ذلك من الأمور المذكورةِ فلا تفارِقوهن بمجرد كراهةِ النفسِ واصبِروا على معاشرتهن
{فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ} “Şayet onlardan hoşlanmazsanız”; kadınların tarafından yukarıda zikredilen durumlardan bunu gerektiren bir şey olmaksızın yaratılış/mizaç gereği onlardan bıkıp arkadaşlıklarından soğursanız; sadece nefsin hoşlanmaması sebebiyle onlardan ayrılmayın ve onlarla birlikte yaşamaya sabredin.
{فعسى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئاً وَيَجْعَلَ الله فِيهِ خَيْراً كَثِيراً} علةٌ للجزاء أُقيمت مُقامه للإيذان بقوة استلزامِها إياه كأنه قيل فإن كرِهتُموهن فاصبِروا عليهن مع الكراهة فلعل لكم فيما تكرَهونه خيراً كثيراً ليس فيما تُحبّونه وعسى تامةٌ رافعةٌ لما بعدها مُستغنيةٌ عن تقدير الخبر أبي فقد قرَّبتْ كراهتُكم شيئاً وجعل اللَّهُ فيه خيراً كثيراً فإن النفسَ ربما تكره ما هو أصلحُ في الدين وأحمدُ عاقبةً وأدنى إلى الخير وتحبُّ ما هو بخلافه فليكنْ نظرُكم إلى ما فيه خيرٌ وصلاحٌ دون ما تهوى أنفسُكم وذكرُ الفعلِ الأولِ مع الاستغناء عنه وانحصارُ العلية في الثاني للتوسل إلى تعميم مفعولِه ليُفيدَ أن ترتيبَ الخيرِ الكثيرِ من الله تعالى ليس مخصوصاً بمكروه دون مكروهٍ بل هو سنةٌ إلهية جاريةٌ على الإطلاق حسَبَ اقتضاءِ الحكمةِ وأن ما نحن فيه مادةٌ من موادّها وفيهِ من المبالغةِ في الحمل على ترك المفارقةِ وتعميمِ الإرشادِ ما لايخفي وقرى ويجعلُ مرفوعاً على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف والجملة حاليةٌ تقديرُه وهو أي ذلك الشئ يجعل اللَّهُ فيه خيراً كثيراً وقيل تقديرُه واللَّهُ يجعل بوضع المُظهر موضِعَ المُضمرِ وتنوينُ خيراً لتفخيمه الذاتي ووصفُه بالكثرة لبيان فخامته الوصفية والمراد به ههنا الولدُ الصالحُ وقيل الأُلفةُ والمحبة
{فعسى أَن تَكْرَهُواْ شَيْئاً وَيَجْعَلَ الله فِيهِ خَيْراً كَثِيراً} “olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır kılar”. Bu ifade cezanın (şartın cevabının) illetidir ve onu kuvvetle gerektirdiğini bildirmek üzere onun yerine ikame edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “Eğer onlardan hoşlanmıyorsanız, bu hoşnutsuzluğa rağmen onlara sabredin; zira belki de sizin hoşlanmadığınız şeyde, sevdiğiniz şeylerde bulunmayan pek çok hayır vardır.” {عسى} fiili tam fiildir; kendisinden sonrasını fâil olarak merfû kılar ve haber takdirine ihtiyaç bırakmaz; yani “Sizin bir şeyden hoşlanmamanız ve Allah'ın onda pek çok hayır kılması pek yakın/muhtemel olmuştur” demektir. Çünkü nefis bazen dinde daha yararlı, akıbeti daha övgüye layık ve hayra daha yakın olan şeyden hoşlanmaz da bunun aksini sever. O halde nazarınız nefislerinizin heves ettiği şeye değil, içinde hayır ve salah bulunan şeye yönelik olsun. İhtiyaç olmadığı ve illet olma vasfı ikinci fiile münhasır olduğu halde birinci fiilin zikredilmesi, mef'ûlünün umumileştirilmesine vasıta kılmak içindir; ta ki Allah Teâlâ tarafından pek çok hayrın verilmesinin sadece belirli bir hoşlanılmayan şeye mahsus olmayıp hikmetin gereğine göre mutlak surette cereyan eden ilahî bir sünnet olduğunu ve içinde bulunduğumuz durumun da bu sünnetin maddelerinden biri olduğunu ifade etsin. Bunda ayrılığı terk etmeye sevk etme ve irşadı umumileştirme hususunda gizli kalmayacak derecede bir mübalağa vardır. {ويجعلُ} fiili, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû da okunmuştur ve cümle hâl cümlesidir; takdiri: “ve hüve —yani o şey— yec'alu'llâhu fîhi hayran kesîran” (oysa Allah o şeyde pek çok hayır kılmaktadır) şeklindedir. Zamir makamına açık ismin konulması suretiyle takdirinin “ve'llâhu yec'alu” şeklinde olduğu da söylenmiştir. “Hayır” kelimesinin tenvinli olması zâtî tazimi içindir; “çok” vasfıyla nitelenmesi ise vasfî büyüklüğünü beyan etmek içindir. Buradaki hayırdan murat salih evlattır; ülfet ve muhabbet olduğu da söylenmiştir.
{وَإِنْ أَرَدْتُّمُ استبدال زَوْجٍ} أي تزوُّجَ امرأةٍ ترغبون فيها
{وَإِنْ أَرَدْتُّمُ استبدال زَوْجٍ} “Eğer bir eşi değiştirmek isterseniz”; yani arzuladığınız başka bir kadınla evlenmek [isterseniz],
{مَّكَانَ زَوْجٍ} ترغبون عنها بأن تُطلقوها
{مَّكَانَ زَوْجٍ} “bir eşin yerine”; boşamak suretiyle kendisinden vazgeçtiğiniz [bir kadının yerine],
{وآتيتُمْ إحْدَاهُنَّ} أي إحدى الزوجاتِ فإن المرادَ بالزوج هو الجنس
{وآتيتُمْ إحْدَاهُنَّ} “ve onlardan birine vermişseniz”; yani bu eşlerden birine; zira buradaki “zevc” kelimesiyle cins kastedilmiştir,
والجملةُ حاليةٌ بإضمار قد لامعطوفة على الشرط أي وقد آتيتم التي تريدون أن تطلقوها
Cümle şarta matuf olmayıp “kad” edatının takdiriyle hâl cümlesidir; yani “boşamak istediğiniz o kadına vermiş olduğunuz halde” demektir,
{قِنْطَاراً} أي مالاً كثيراً
{قِنْطَاراً} “yüklerle mehir”; yani pek çok mal,
{فَلَا تَأْخُذُواْ مِنْهُ} أي من ذلك القنطارِ
{فَلَا تَأْخُذُواْ مِنْهُ} “ondan geri almayın”; yani o kantar değerindeki meblağdan,
{شَيْئاً} يسيراً فضلاً عن الكثير
{شَيْئاً} “hiçbir şeyi”; çoğu bir yana, az bir şeyi dahi [almayın].
{أَتَأْخُذُونَهُ بهتانا وَإِثْماً مُّبِيناً} استئنافٌ مَسوقٌ لتقرير النهْي والتنفيرِ عن المنهيِّ عنه والاستفهامُ للإنكار والتوبيخِ أي أتأخذونه باهتين وآثمين أو للبهتان والإثم فإن أحدَهم كان إذا تزوج امرأةً بَهَت التي تحته بفاحشة حتى يُلجِئَها إلى الافتداء منه بما أعطاها ليصرِفه إلى تزوج الجديدةِ فنُهوا عن ذلك والبهتانُ الكذبُ الذي يبهَتُ المكذوبَ عليه ويُدهِشه وقد يستعمل في الفعل الباطلِ ولذلك فسر ههنا بالظلم وقوله عز وجل
{أَتَأْخُذُونَهُ بهتانا وَإِثْماً مُّبِيناً} “Bunu bir iftira ve apaçık bir günah olarak mı alacaksınız?”; yasağı pekiştirmek ve yasaklanan şeyden nefret ettirmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Soru ise inkâr ve kınama (tevbih) içindir. Yani: İftira atarak ve günaha girerek yahut iftira ve günah olsun diye mi onu alacaksınız? Zira onlardan biri bir kadınla evlenmek istediğinde, yeni kadınla evlenmek için harcasın diye önceki kadını kendisine verdiklerini fidye olarak geri vermeye mecbur bırakmak maksadıyla nikâhı altındaki kadına zina iftirasında bulunurdu. İşte bundan nehyedildiler. “el-Bühtân”; yalanlanan kimseyi şaşırtıp dehşete düşüren yalandır; bazen batıl fiil hakkında da kullanılır. Bundan dolayı burada zulüm ile tefsir edilmiştir. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli ise:
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ} إنكارٌ لأخذه إثرَ إنكارٍ وتنفيرٌ عنه غب تنفيرٍ وقد بولغ فيه حيث وُجّه الإنكارُ إلى كيفية الأخذِ إيذاناً بأنه مما لا سبيل له إلى التحقق والوقوعِ أصلاً لأن ما يدخُل تحت الوجود لابد أن يكون على حال من الأحوال فإذا لم يكن لشيء حالٌ أصلاً لم يكن له حظٌّ من الوجود قطعاً وقوله ﷿
{وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ} “Nasıl alırsınız onu?”; bir inkârın ardından gelen başka bir inkâr ve bir nefret ettirmenin peşinden gelen yeni bir nefret ettirmedir. Burada inkâr doğrudan doğruya alma keyfiyetine (nasıl alındığına) yöneltilerek mübalağa yapılmıştır; bu da onun esasen gerçekleşmesinin ve vuku bulmasının hiçbir yolu olmadığını hissettirmek içindir. Zira varlık alanına giren her şey mutlaka bir hâl üzere bulunmak zorundadır; bir şeyin hiçbir hâli söz konusu değilse kesinlikle onun varlıktan nasibi de olamaz. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli ise:
{وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} حالٌ من فاعل تأخُذونه مفيدةٌ لتأكيد النكيرِ وتقريرِ الاستبعادِ أي على أيّ حالٍ أو في أي حالٍ تأخُذونه والحالُ أنه قد جرى بينكم وبينهن أحوالٌ منافيةٌ له من الخَلْوة وتقرُّرِ المَهرِ وثبوتِ حقِّ خِدْمتِهن لكم وغير ذلك
{وَقَدْ أفضى بَعْضُكُمْ إلى بَعْضٍ} “Hâlbuki birbirinizle kaynaşmıştınız”; {تأخُذونه} fiilinin fâilinden hâl olup kınamayı pekiştirmeye ve [bu durumun] akıldan uzaklığını ortaya koymaya yaramaktadır. Yani: Baş başa kalma (halvet), mehrin kesinleşmesi, size hizmet etme haklarının sübutu ve benzeri gibi bu almaya tamamen zıt olan durumlar aranızda cereyan etmişken hangi hâl üzere veya nasıl bir durumda onu alabilirsiniz?
{وَأَخَذْنَ مِنكُم ميثاقا غَلِيظاً} عطفٌ على ما قبله داخلٌ في حُكمهِ أيْ أخذْنَ منكم عهداً وثيقاً وهو حقُّ الصحبةِ والمعاشرةِ أو ما أوثق اللَّهُ تعالى عليهم في شأنهن بقوله تعالى فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بإحسان أو ما أشار إليه النبيِّ ﷺ بقوله أخذتموهن بأمانة الله واستحللم فروجَهن بكلمة الله تعالى
{وَأَخَذْنَ مِنكُم ميثاقا غَلِيظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı”; öncesine matuf olup onun hükmüne dahildir. Yani: Onlar sizden pek kuvvetli bir ahit almışlardı ki bu da beraberlik ve güzel geçim hakkıdır; yahut Allah Teâlâ'nın kadınlar hakkında {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بإحسان} “ya güzellikle tutmak ya da iyilikle salıvermektir” kavliyle erkekler üzerine bağladığı teminattır; yahut Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: “Siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız” sözüyle işaret buyurduğu şeydir.
{وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ آباؤكم} شروعٌ في بيان من يحْرُم نكاحُها من النساء ومَنْ لا يحرُم وإنما خُصَّ هذا النكاحُ بالنهي ولم يُنْظَمْ في سلك نكاحِ المحرِّماتِ الآتيةِ مبالغةً في الزجر عنه حيث كانوا مُصِرِّين على تعاطيه قال ابنُ عباسٍ وجمهورُ المفسِّرين كان أهلُ الجاهليةِ يتزوّجون بأزواج آبائِهم فنُهوا عن ذلك واسمُ الآباءِ ينتظِمُ الأجدادَ مجازاً فتثبُت حرمةُ ما نكحوها نصاً وإجماعاً ويستقِلُّ في إثبات هذه الحُرمةِ نفس النكاحِ إذا كان صحيحاً وأما إذا كان فاسداً فلا بد في إثباتها من الوطء أو ما يجري مجراه من التقبيل والمسِّ بشهوة ونحوِهما بل هو المثبِتُ لها في الحقيقة حتى لو وقعَ شيءٌ من ذلكَ بحكم مِلكِ اليمينِ أو بالوجه المحرَّمِ تثبتُ به الحُرمةُ عندنا خلافاً للشافعي في المحرّم أي لا تنكحوا التي نكحها آباؤكم وإيثارُ مَا على مَنْ للذهاب إلى الوصف وقيل ما مصدريةٌ على إرادة المفعولِ من المصدر
{وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ آباؤكم} “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın”; kadınlardan nikâhlanması haram olan ve olmayanların beyanına başlanmaktadır. Bu nikâhın özellikle nehyedilmesi ve birazdan gelecek olan haram kılınan kadınların nikâhı silsilesi içine dizilmemesi; [cahiliye ehlinin] bunu işlemekte ısrarcı olmaları sebebiyle bundan menetmede mübalağa yapmak içindir. İbn Abbâs ve müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Cahiliye ehli babalarının eşleriyle evlenirlerdi; işte bundan menedildiler. “Babalar” (el-Âbâ) ismi mecazen dedeleri de kapsar; binaenaleyh onların nikâhladığı kadınların haramlığı nass ve icma ile sabittir. Nikâh sahih olduğunda bu haramlığın sübutu için bizzat nikâh akdinin kendisi yeterlidir. Nikâh fâsid olduğunda ise bu haramlığın sübutu için mutlaka cinsi münasebet veya öpme, şehvetle dokunma ve benzeri gibi onun yerine geçen bir fiil şarttır; hatta hakikatte haramlığı sabit kılan da budur. Öyle ki bu fiillerden biri mülk-i yemin yoluyla veya haram bir surette (zina ile) vuku bulsa bile —haram olan hususlarda İmam Şâfiî'nin muhalefetine rağmen— bize göre onunla da hürmet-i musâhare sabit olur. Yani: “Babalarınızın nikâhladığı kadını nikâhlamayın” demektir. {مَنْ} yerine {مَا} lafzının tercih edilmesi vasfa işaret etmek içindir. Masdardan mef'ûl kastedilerek {مَا} edatının masdariyye olduğu da söylenmiştir.
{مّنَ النساء} بيانٌ لما نُكِح على الوجهين
{مّنَ النساء} “kadınlardan”; her iki veche göre de nikâhlanan şeyin beyanıdır.
{إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} استثناءٌ مما نكَحَ مفيدٌ للمبالغة في التحريم بإخراج الكلامِ مُخرَجَ التعليقِ بالمُحال على طريقةِ قولهِ ... ولا عيبَ فيهم غيرَ أن سيوفيهم ... بهن فُلولٌ من قراع الكتائبِ ... والمعنى لا تنكِحوا حلائلَ آبائِكم إلا من ماتت منهن والمقصودُ سدُّ طريقِ الإباحةِ بالكلية ونظيرُه قوله تعالى {حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط} وقيل هو استثناء مما يستلزِمُه النهي ويستوجبه مباشرةً المنهي عنه
{إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna”; {مَا نَكَحَ} ifadesinden bir istisna olup, şu beyitteki tarz üzere kelamı imkânsıza bağlama (ta'lîk ale'l-muhâl) kalıbında çıkararak haram kılmada mübalağa ifade eder: “...Onlarda hiçbir kusur yoktur, ancak kılıçlarında birliklerin çarpışmasından kaynaklanan çentikler bulunması müstesna...” Manası şudur: Babalarınızın eşlerini nikâhlamayın; ancak onlardan ölmüş olanlar müstesna. Maksat ise mubahlık yolunu bütünüyle kapatmaktır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: {حتى يَلِجَ الجمل فِى سَمّ الخياط} “Deve iğne deliğinden geçinceye kadar” kavlidir. [Bu ifadenin], nehyin gerektirdiği ve nehyedilen şeyin bizzat işlenmesinin icap ettirdiği cezadan bir istisna olduğu da söylenmiştir.