Binûn

Nisâ — 3. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٢٣ - النساء كأنه قيل لا تنكِحوا ما نكح آباؤكم من النساء فإنه موجبٌ للعقاب إلا ما قد مضى فإنه معفوٌّ عنه وقيل هو استثناءٌ منقطعٌ معناه لكنْ ما قد سلف لا مؤاخذةَ عليه لا أنه مقرَّرٌ ويأباهما قولُه تعالى

23 - en-Nisâ. Sanki şöyle denilmiştir: Kadınlardan babalarınızın nikâhladıklarını nikâhlamayın, zira bu cezayı gerektirir; ancak geçmişte olanlar müstesnadır, çünkü onlar affedilmiştir. Bunun kesintili istisna (istisnâ-i munkatı') olduğu, manasının da “Lakin geçmişte kalanlardan dolayı bir ceza/sorumluluk yoktur, yoksa o nikâh onaylanmış değildir” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Fakat Allah Teâlâ'nın şu kavli her iki görüşe de engeldir:

{إِنَّهُ كَانَ فاحشة وَمَقْتاً} فإنه تعليلٌ للنهي وبيانٌ لكون المنهيِّ عنه في غاية القُبحِ مبغوضاً أشدَّ البُغضِ وأنه لم يزَلْ في حُكمِ الله تعالى وعلمِه موصوفاً بذلك ما رَخَّص فيه لأمة من الأمم فلا يلائم أن يُوسَّطَ بينهما ما يُهوِّن أمرَه من ترك المؤاخذة على ماسلف منه

{إِنَّهُ كَانَ فاحشة وَمَقْتاً} “Şüphesiz o, bir hayasızlık ve [Allah'ın] büyük bir gazabıdır”; zira bu, nehyin gerekçesi (ta'lîli) olup nehyedilen şeyin son derece çirkin, en şiddetli şekilde buğzedilen bir fiil olduğunu ve Allah Teâlâ'nın hükmünde ve ilminde ezelden beri böyle nitelendiğini, hiçbir ümmete bunda ruhsat verilmediğini beyan etmektedir. Dolayısıyla bu ikisinin arasına, geçmişte olanlardan dolayı hesaba çekilmemek suretiyle işi hafifletecek bir şeyin sokulması uygun düşmez.

{وَسَاء سَبِيلاً} في كلمة سَاء قولانِ أحدُهما أنها جاريةٌ مَجرى بئسَ في الذم والعملِ ففيها ضميرٌ مُبْهمٌ يفسِّره ما بعدَهُ والمخصوصُ بالذم محذوفٌ تقديرُه وساء سبيلاً سبيلُ ذلك النكاحِ كقوله تعالى بِئْسَ الشراب أي ذلك الماءُ وثانيهما أنها كسائر الأفعالِ وفيها ضميرٌ يعود إلى ما عاد إليه ضميرُ أَنَّهُ وسبيلاً تمييز والجملةُ إما مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب أو معطوفة على خبر كان محكيةٌ بقول مُضْمرٍ هو المعطوفُ في الحقيقة تقديرُه ومقولاً في حقه ساء سبيلاً فإن ألسنةَ الأممِ كافةً لم تزَلْ ناطفة بذلك في الأعصار والأمصار قيل مراتبُ القُبحِ ثلاثٌ القبحُ الشرعيُّ والقبحُ العقليُّ والقبحُ العاديُّ وقد وصف الله تعالى هذا النكاحَ بكل ذلك فقولُه تعالى فاحشة مرتبةُ قُبحِه العقليِّ وقولُه تعالى وَمَقْتاً مرتبةُ قبحِه الشرعيِّ وقولُه تعالى وَسَاء سَبِيلاً مرتبةُ قبحِه العاديِّ وما اجتمع فيه هذه المراتبُ فقد بلغَ أقصى مراتبِ القُبحِ

{وَسَاء سَبِيلاً} “Ve ne kötü bir yoldur”; {سَاء} kelimesinde iki görüş vardır: Birincisi, yerme (zemm) ve amel bakımından {بئس} yerine geçmesidir; dolayısıyla onda kendisinden sonrakinin açıkladığı müphem bir zamir vardır. Zemme mahsus olan öge (mahzûf bi'z-zemm) hazfedilmiştir, takdiri ise: Allah Teâlâ'nın {بِئْسَ الشراب} “O ne kötü bir içecektir” yani “o su” kavlinde olduğu gibi “o nikâhın yolu ne kötü bir yoldur” şeklindedir. İkincisi ise diğer fiiller gibi olmasıdır; onda {أَنَّهُ} lafzındaki zamirin döndüğü yere dönen bir zamir vardır, {سَبِيلاً} ise temyizdir. Cümle ya iraptan mahalli olmayan müste'nefe bir cümledir ya da {كان} fiilinin haberine matuftur ve hakikatte matuf olan takdiri bir sözle (kavl) hikâye edilmiştir; takdiri ise “hakkında ‘ne kötü bir yol’ denilmiştir” şeklindedir; zira bütün ümmetlerin dilleri çağlar ve diyarlar boyunca bunu söyleyip durmuştur. Çirkinliğin mertebelerinin üç olduğu söylenmiştir: Şer'î çirkinlik, aklî çirkinlik ve örfî (âdî) çirkinlik. Allah Teâlâ bu nikâhı bütün bunlarla vasfetmiştir: Allah Teâlâ'nın {فاحشة} kavli aklî çirkinlik mertebesi, {وَمَقْتاً} kavli şer'î çirkinlik mertebesi, {وَسَاء سَبِيلاً} kavli ise örfî çirkinlik mertebesidir. Bu mertebelerin kendisinde toplandığı bir şey ise çirkinliğin en son mertebesine ulaşmıştır.

{حُرّمَتْ عَلَيْكُمْ أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وَبَنَاتُ الاخ وَبَنَاتُ الاخت} ليس المرادُ تحريمَ ذواتِهن بل تحريمَ نكاحِهن وما يُقصد به من التمتع بهن وبيانَ امتناعِ ورودِ مِلكِ النكاحِ عليهن وانتفاءِ محلِّيتِهن له رأسا وأما حرمةُ التمتُّع بهن بملك اليمينِ في الموادّ التي يُتصور فيها قرارُ المِلكِ كما في بعض المعطوفاتِ على تقدير رِقِّهن فثابتةٌ بدِلالة النصِّ لاتحاد المدارِ الذي هو عدمُ مَحلّيةِ أبضاعِهن للمِلْك لا بعبارته بشهادة سباقِ النظمِ الكريمِ وسياقِه وإنما لم يوجب المدارُ المذكورُ امتناعَ ورود ملك اليمين رأساً ولا حرمةَ سببِه الذي هو العقدُ أو ما يجري مَجراه كما أوجب حرمةَ عقدِ النكاحِ وامتناعَ ورودِ حُكمِه عليهن لأن مورِدَ مِلكِ اليمينِ ليس هو البُضعَ الذي هو مورِدُ ملكِ النكاحِ حتى يفوتَ بفوات مَحلِّيتِه له كملك النكاحِ فإنه حيث كان موردُه ذلك فات بفوات محلّيتِه له قطعاً وإنما مورِدُه الرقبةُ الموجودةُ في كل رقيق فيتحقق بتحقق محلِّه حتماً ثم يزول بوقوع العِتقِ في المواد التي سببُ حرمتِها محضُ القرابةِ النَّسَبية كالمذكورات ويبقى في البواقي على حاله مستتبِعاً لجميع

{حُرّمَتْ عَلَيْكُمْ أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وَبَنَاتُ الاخ وَبَنَاتُ الاخت} “Size anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları haram kılındı”; murat bizzat onların şahıslarının haram kılınması değil, nikâhlarının ve nikâhtan maksat olan onlardan faydalanmanın haram kılınması, nikâh mülkiyetinin onların üzerine gelmesinin imkânsızlığının ve onların buna mahal olma vasfının kökten yokluğunun beyanıdır. Köle olmaları takdirinde bazı matuflarda olduğu gibi mülkiyetin karar kılmasının tasavvur edildiği maddelerde mülk-i yemin ile onlardan faydalanmanın haramlığına gelince; bu, yüce nazmın öncesi ve sonrasının şahitliğiyle nassın ibaresiyle değil, [kadınlık] mahallerinin (ebdâ') mülkiyete mahal olmaması demek olan ortak illet (medâr) birliği sebebiyle nassın delaletiyle sabittir. Zikredilen bu illetin, nikâh akdinin haramlığını ve nikâh hükmünün onların üzerine gelmesinin imkânsızlığını gerektirdiği gibi mülk-i yeminin onların üzerine kökten gelmesinin imkânsızlığını ve mülk-i yeminin sebebi olan akit veya akit yerine geçen şeyin haramlığını gerektirmemesi ise şundandır: Çünkü mülk-i yeminin konusu (mevridi), nikâh mülkiyeti gibi onun mahalliyetinin yok olmasıyla yok olsun diye, nikâh mülkiyetinin konusu olan büd' (kadınlık mahalli) değildir. Zira nikâh mülkiyetinin konusu o olduğu için mahalliyetinin yok olmasıyla kesinlikle yok olmuştur. Mülk-i yeminin konusu ise her kölede bulunan bizzat şahsın kendisidir (rekabe); dolayısıyla mahallinin tahakkuk etmesiyle zorunlu olarak tahakkuk eder, sonra zikredilenler gibi haramlık sebebi sırf nesep akrabalığı olan maddelerde âzat edilmenin (ıtkin) gerçekleşmesiyle zail olur; geri kalanlarda ise olduğu gibi kalarak tümüne...

أحكامِه المقصودةِ منه شرعاً وأما حلُّ الوطءِ فليس من تلك الأحكامِ فلا ضيرَ في تخلُّفه عنه كما في المجوسية والأمهاتُ تعُمُّ الجداتِ وإن عَلَوْن والبناتُ تتناول بناتِهن وإن سفَلْن والأخواتُ ينتظِمْن الأخواتِ من الجهات الثلاثِ وكذا الباقياتُ والعمةُ كلُّ أنثى ولدَها مَنْ وَلدَ والدَك والخالةُ كلُّ أنثى ولدَها مَنْ ولدَ والدتَك قريباً أو بعيداً وبناتُ الأخِ وبنات الأخت تتناول القربى والبعدى

şer'an kendisinden kastedilen hükümlerine tabi olur. Cinsi münasebetin (vat') helalliği ise bu hükümlerden değildir; dolayısıyla Mecûsî kadında olduğu gibi onun bu mülkiyetten geri kalmasında (tahallüf etmesinde) bir sakınca yoktur. Anneler (el-Ümmehât), ne kadar yukarı çıkarsa çıksın nineleri de kapsar; kızlar (el-Benât), ne kadar aşağı inerse insin onların kızlarını da içine alır; kız kardeşler (el-Ahawât), her üç cihetten (öz, baba bir, anne bir) olan kız kardeşleri içine alır; geri kalanlar da böyledir. Hala (el-Amme), babanı doğuranın doğurduğu her kadındır; teyze (el-Hâle) ise yakın olsun uzak olsun anneni doğuranın doğurduğu her kadındır. Erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları da hem yakın hem de uzak olanları içine alır.

{وأمهاتكم الْلَاّتِى أَرْضَعْنَكُمْ وأخواتكم مّنَ الرضاعة} نزّل الله تعالى الرَّضاعة منزلةَ النَسَب حتى سمَّى المُرضِعةَ أماً للرضيع والمراضعة أختاً وكذلك زوجُ المرضعةِ أبوه وأبواه جدّاه وأختُه عمتُه وكلُّ ولدٍ وُلد له من غير المُرْضِعة قبلَ الرّضاعِ وبعده فهم إخوتُه وأخواتُه لأبيه وأمُّ المرضعةِ جدتُه وأختُها خالتُه وكل من ولد من هذا الزوجِ فهم أخوانه وأخواتُه لأبيه وأمه ومِنْ ولدها من غيره فهم إخوتُه وأخواتُه لأمه ومنْهُ قولُه ﵇ يحرُم من الرضاعة ما يحرُم من النَسَب وهو حكمٌ كليٌّ جارٍ على عمومه وأما أمُّ أخيه لأب وأختُ ابنِه لأم وأمُّ أمِّ ابنِه وأمُّ عمِّه وأمُّ خالِه لأب فليست حرمتُهن من جهة النسبِ حتى يحِلَّ بعمومه ضرورةَ حلِّهن في صور الرضاعِ بل من جهة المصاهرةِ ألا يُرى أن الأولى موطوءةُ أبيه والثانيةَ بنتُ موطوءتِه والثالثةَ أمُّ موطوءتِه والرابعةَ موطوءةُ جدِّه الصحيحِ والخامسةَ موطوءةُ جدِّه الفاسد

{وأمهاتكم الْلَاّتِى أَرْضَعْنَكُمْ وأخواتكم مّنَ الرضاعة} “Sizi emziren sütanneleriniz ve süt kardeşleriniz”; Allah Teâlâ süt emzirmeyi (radâ') nesep menzilesinde kılmıştır; öyle ki emziren kadını emen çocuğun annesi, [birlikte emen] sütkardeşi de kız kardeşi olarak isimlendirmiştir. Aynı şekilde emziren kadının kocası onun babası, [kocanın] anne-babası onun dedesi-ninesi, kız kardeşi onun halasıdır. Emziren kadının dışındaki bir kadından o kocaya emzirmeden önce ve sonra doğan her çocuk, o çocuğun baba bir erkek ve kız kardeşleridir. Emziren kadının annesi onun ninesi, kız kardeşi onun teyzesidir. Bu koca ile emziren kadından doğan herkes onun öz (ana-baba bir) erkek ve kız kardeşleridir; kadının bu kocadan başkasından olan çocukları ise onun anne bir erkek ve kız kardeşleridir. Peygamber aleyhisselâm'ın: “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” sözü de bundandır ve bu, umumiyeti üzere carî olan küllî bir hükümdür. Kişinin baba bir erkek kardeşinin annesi, anne bir oğlunun kız kardeşi, oğlunun anneannesinin annesi (anne cihetinden ninesi), amcasının annesi ve baba bir dayısının annesine gelince; bunların haramlığı nesep cihetinden değildir ki —süt emme suretlerinde helal olmalarının zorunluluğu sebebiyle— hadisin umumuyla helal sayılsın; bilakis sıhriyet cihetindendir. Görmez misin ki birincisi babasının cinsi münasebette bulunduğu kadındır, ikincisi cinsi münasebette bulunduğu kadının kızıdır, üçüncüsü cinsi münasebette bulunduğu kadının annesidir, dördüncüsü sahih dedesinin cinsi münasebette bulunduğu kadındır, beşincisi ise fasit dedesinin cinsi münasebette bulunduğu kadındır.

{وأمهات نِسَائِكُمْ} شروع في بيان المحرمات من جهة المصاهرةِ إثرَ بيان المحرَّماتِ من جهة الرَّضاعةِ التي لها لُحمةٌ كلُحمةِ النَسبِ والمرادُ بالنساء النكوحات على الإطلاق سواءٌ كن مدخولا بهن أولا وعليه جمهورُ العلماء روي عنِ النبيِّ ﷺ أنه قال في رجل تزوج امرأةً ثم طلقها قبل أن يدخل بها إنه لا بأس بأن يتزوجَ ابنتَها ولا يحِلُّ له أن يتزوجَ أمَّها وعن عمرَ وعِمرانَ بنِ الحصين ﵄ أنَّ الأمَّ تحرُم بنفس العقدِ وعن مسروقٍ هي مُرسلةٌ فأرسِلوا ما أرسلَ الله وعن ابن عباس أبهِموا ما أبهم الله خلا أنه روي عنه وعن علي وزيد وابنِ عمر وابن الزبير ﵃ أنهم قرءوا وأمهاتُ نسائِكم اللاتي دخلتم بهن وعن جابر روايتان وعن سعيد بن المسيب عن زيد أنه إذا ماتت عنده فأخذ ميراثَها كُره أن يخلُفَ على أمها وإذا طلقها قبل أن يدخُل بها فإن شاء فَعَل أقام الموتَ في ذلك مُقام الدخولِ كما قام مقامَه في باب المهرِ والعِدّةِ ويُلحقُ بهن الموطوءاتُ بوجه من الوجوه المعدودةِ فيما سبَق والممسوساتُ ونظائرُهن والأمهاتُ تعم المرضِعاتِ كما تعم الجداتِ حسبما ذكر

{وأمهات نِسَائِكُمْ} “Ve eşlerinizin anneleri”; nesep bağı gibi bir bağı olan süt hısımlığı cihetinden haram kılınanların beyanının ardından, sıhriyet cihetinden haram kılınanların beyanına başlanmaktadır. “Kadınlar” (en-Nisâ) ile murat, kendileriyle gerdeğe (duhûl) girilsin veya girilmesin mutlak manada nikâhlanan kadınlardır. Âlimlerin cumhurunun görüşü de budur. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre o, bir kadınla evlenip de onunla zifafa girmeden önce onu boşayan bir adam hakkında şöyle buyurmuştur: “Onun kızıyla evlenmesinde bir beis yoktur; fakat annesiyle evlenmesi helal olmaz.” Ömer ve İmrân b. Husayn'dan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre ise anne, bizzat nikâh akdi ile haram olur. Mesrûk'tan: “O mutlak bırakılmıştır (mürseledir); Allah'ın mutlak bıraktığını siz de mutlak bırakın”; İbn Abbâs'tan ise: “Allah'ın mutlak (müphem) bıraktığını siz de mutlak bırakın” dediği rivayet edilmiştir. Şu kadar var ki ondan, Ali'den, Zeyd'den, İbn Ömer'den ve İbnü'z-Zübeyr'den radıyallâhu anhüm bu ayeti “ve kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizin anneleri” şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Câbir'den ise iki rivayet vardır. Saîd b. el-Müseyyeb'den, onun da Zeyd'den rivayetine göre Zeyd şöyle demiştir: Kadın adamın yanında vefat edip adam da onun mirasını aldığında, annesiyle evlenmesi mekruh görülmüştür; eğer onunla zifafa girmeden önce boşamışsa dilerse evlenir. [Zeyd], mehir ve iddet bahsinde olduğu gibi burada da ölümü zifaf makamına koymuştur. Daha önce sayılan vecihlerden biriyle cinsi münasebette bulunulan kadınlar, [şehvetle] dokunulanlar ve benzerleri de bunlara ilhak edilir. Anneler (el-Ümmehât) lafzı, zikredildiği üzere nineleri kapsadığı gibi sütanneleri de kapsar.

{وَرَبَائِبُكُمُ اللاتى فِى حُجُورِكُمْ} الربائبُ جمعُ ربيية فعيل بمعنى مفعول والتَّاءُ للنقلِ إلى الاسميَّةِ والربيبُ ولدُ المرأةِ من آخَرَ سمي به لأنه يرُبُّه غالباً كما يرُبُّ ولدَه وإن لم يكن ذلك أمراً مطَّرِداً وهو المعنيُّ بكونهن في الحُجور فإن شأنهن الغالبَ المعتادَ أن يكنّ في حضانة أمهاتِهن تحت حماية أزواجهن لاكونهن كذلك بالفعل وفائدةُ وصفِهن بذلك تقويةُ عِلةِ الحُرمةِ وتكميلها كما أنها النُّكتةُ في إيرادهن باسم الربائبِ دون بناتِ النساءِ فإن كونَهن بصدد احتضانِهم لهن وفي شرف التقلّبِ في حجورهم وتحت حمايتِهم وتربيتِهم مما يقوِّي الملابسةَ والشبَهَ بينهن وبين أولادِهم ويستدعي إجراءَهن مُجرى بناتِهم لا تقييدُ الحرمةِ بكونهن في حجورهم بالفعل كما رُوي عن عليَ ﵁ وبه أخذ داودُ ومذهبُ جمهورِ العلماءِ ما ذكر أولاً بخلاف ما في قوله تعالى

{وَرَبَائِبُكُمُ اللاتى فِى حُجُورِكُمْ} “Ve himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız”; {الربائب}, {ربيبة} kelimesinin çoğuludur; mef'ûl manasında faîldir, yuvarlak te (tâ-i te'nîs) ise isimleştirmek içindir. Üvey çocuk (er-Rabîb), kadının başka bir erkekten olan çocuğudur. Çoğu zaman kendi çocuğunu yetiştirdiği gibi onu da terbiye edip yetiştirdiği için böyle isimlendirilmiştir; her ne kadar bu durum her zaman geçerli (muttarid) olmasa da. Onların “kucaklarda/himayelerde (hucûr)” olmasından kastedilen de budur; zira onların fiilen öyle olmaları şart olmayıp galip ve mutad olan halleri, annelerinin terbiyesi ve onların kocalarının himayesi altında bulunmalarıdır. Onların bununla nitelenmesinin faydası, haramlık illetini kuvvetlendirmek ve tamamlamaktır; nitekim “kadınların kızları” yerine “üvey kızlar (rabâib)” ismiyle zikredilmelerindeki incelik de budur. Zira onların adamlar tarafından sahiplenilme konumunda olmaları, kucaklarında büyüme, himayeleri ve terbiyeleri altında bulunma şerefine ermeleri; onlarla kendi çocukları arasındaki irtibatı ve benzerliği kuvvetlendiren, onları kendi kızları mesabesinde kılmayı gerektiren bir durumdur. Yoksa haramlığı —Ali'den radıyallâhu anh rivayet edildiği ve Dâvûd'un da benimsediği gibi— fiilen adamların himayelerinde bulunmaları şartına bağlamak değildir. Âlimlerin cumhurunun mezhebi ise ilk zikredilendir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki durumun aksine:

{مّن نِّسَائِكُمُ اللاتى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} فإنه لتقييدها به قطعاً فإن

{مّن نِّسَائِكُمُ اللاتى دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} Zira bu [kayıt], kesinlikle haramlığı onunla kayıtlamak içindir. Çünkü

كلمةَ مِنْ متعلقةٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من ربائبكم او من ضميرها المستكنِّ في الظرف لأنه لما وقع صلة تحمل ضميرا أي وربائبكم اللاتي استقرَرْنَ في حجوركم كائناتٍ من نسائكم الخ ولا مساغَ لجعلِه حالاً من أمهاتُ أو مما أضيفت هي إليه خاصةً وهو بيِّنٌ لا سِترةَ به ولا مع ما ذكر أولا ضرورةَ أن حاليتَه من ربائبكم أو من ضمير ما تقتضي كونَ كلمةِ مِنْ ابتدائيةً وحاليتُه من أمهاتُ أو من نسائكم تستدعي كونَها بيانيةً وادعاءُ كونِها اتصاليةً منتظمةٌ لمعنى الابتداءِ والبيان او جعل الموصول صفة للنساء مع اختلاف عاملَيْهما مما يجب تنزيهُ ساحةِ التنزيلِ عن أمثاله مع أنه سعيٌ في إسكات ما نطق به النبيُّ ﷺ واتفق عليه الجمهورُ حسبما ذُكر فيما قبلُ وأما ما نقل من القراءة فضعيفةُ الروايةِ وعلى تقدير الصحةِ محمولةٌ على النسخ ومعنى الدخولِ بهن إدخالُهن السِّترَ والباءُ للتعدية وهي كنايةٌ عن الجماع كقولهم بنى عليها وضرَب عليها الحجابَ وفي حكمه اللمسُ ونظائرها كما مر

{مِنْ} kelimesi, {ربائبكم} lafzından yahut zarfın içinde gizli olan zamirinden —çünkü sıla olduğunda zamir taşır— hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir. Yani: “Himayelerinizde yerleşmiş olan, kadınlarınızdan doğmuş üvey kızlarınız...” demektir. Bunun sadece {أمهاتُ} lafzından veya onun muzâfun ileyhinden hâl kılınmasına imkân yoktur; bu durum gayet açıktır, örtülü değildir. İlk zikredilenle birlikte [ikisine birden] hâl kılınmasına da imkân yoktur; zira {ربائبكم} lafzından veya onun zamirinden hâl olması {مِنْ} kelimesinin ibtidâiyye olmasını gerektirir, {أمهاتُ} veya {نسائكم} lafzından hâl olması ise onun beyâniyye olmasını icap ettirir. Onun ibtidâ ve beyân manasını birlikte içeren ittisâliyye olduğunu iddia etmek yahut âmilleri farklı olduğu halde ism-i mevsûlü {النساء} kelimesine sıfat kılmak ise, tenzîl makamının (Kur'an'ın) benzerlerinden tenzih edilmesi gereken şeylerdendir. Kaldı ki bu, daha önce zikredildiği üzere Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça beyan ettiği ve cumhurun üzerinde ittifak ettiği hükmü hükümsüz kılma çabasıdır. Nakledilen kıraate gelince; onun rivayeti zayıftır, sahih olduğu takdirde de nesh edildiğine hamledilir. Kadınlara duhûlün (zifafın) manası, onları perde arkasına sokmaktır; {ب} harf-i cerri ta'diye (geçişlilik) içindir ve Arapların “onun üzerine bina kurdu” veya “onun üzerine perde çekti” sözleri gibi cinsi münasebetten kinayedir. Daha önce geçtiği üzere [şehvetle] dokunma ve benzerleri de bunun hükmündedir.

{فَإِن لَّمْ تكونوا} أي فيما فبل

{فَإِن لَّمْ تكونوا} Yani daha önce,

{دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} أصلاً

{دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} hiçbir şekilde gerdeğe girmemiş iseniz.

{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} أي في نكاح الربائبِ وهو تصريحٌ بما أَشعَرَ به ما قبله والفاءُ الأولى لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن بيانَ حكمِ الدخولِ مستتبِعٌ لبيانِ حكمِ عدمِه

{فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “Size bir günah yoktur”; yani üvey kızları nikâhlamanızda [bir günah yoktur]. Bu, öncesinin hissettirdiği hükmün açıkça ifadesidir. [Cümle başındaki] ilk fâ harfi, sonrasını öncesine tertip etmek (bağlamak) içindir; zira zifafa girmenin hükmünü beyan etmek, zifafa girmemenin hükmünü beyan etmeyi de beraberinde getirir.

{وحلائل أَبْنَائِكُمُ} أي زوجاتُهم سُمّيت الزوجةُ حليلةً لحِلّها للزوج أو لحلولها في محله وقيل لَحِلّ كلَ منهما إزارَ صاحبِه وفي حكمهن مزْنياتُهم ومَن يجرين مَجراهن من الممسوسات ونظائرِهن وقولُه تعالى

{وحلائل أَبْنَائِكُمُ} “Ve oğullarınızın eşleri”; yani onların zevceleridir. Eş (kadın), kocasına helal olduğu için yahut onun yurduna/mekânına yerleştiği için {حليلة} diye isimlendirilmiştir. Her birinin diğerinin izârını (örtüsünü/bağını) çözmesi sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Onların zina ettikleri kadınlar ile [şehvetle] dokunulanlar ve benzerleri gibi onların yerine geçen kadınlar da bu kadınların hükmündedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{الذين مِنْ أصلابكم} لإخراج الأدعياءِ دون أبناءِ الأولادِ والأبناءِ من الرَّضاع فإنهم وإن سفلوا في حكم الأنباء الصلبية

{الذين مِنْ أصلابكم} “Kendi sulbünüzden olan [oğullarınız]”; evlatlıkları hariç tutmak içindir, yoksa torunları ve süt oğullarını hariç tutmak için değildir; zira onlar ne kadar aşağı inerlerse insinler öz sulbün evlatları hükmündedirler.

{وَأَن تَجْمَعُواْ بَيْنَ الاختين} في حيز الرفعِ عطفاً على ما قبله من المحرمات والمرادُ به جمعُهما في النكاح لا في ملك اليمن وأما جمعُهما في الوطء بملك اليمن فملحقٌ به بطريق الدِلالةِ لاتحادهما في المدار ولقوله ﵊ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بالله واليومِ الآخرِ فلا يجمَعَنّ ماءَه في رحم أختين بخلاف نفسِ ملكِ اليمينِ فإنه ليس في معنى النكاحِ في الأفضاء إلى الوطء ولا مستلزِماً له ولذلك يصَحُّ شراءُ المجوسيةِ دون نكاحِها حتى لو وطئهما لايحل له وطءُ إحداهما حتى يحرُمَ عليه وطءُ الأخرى بسبب من الأسباب وكذا لو تزوج أختَ أَمَتِه الموطوءةِ لا يحل له وطء إحداهما حتى يحرم عليه الأخرى لأن المنكوحةَ موطوءةٌ حكماً فكأنه جمعهما وطأ وإسنادُ الحرمةِ إلى جمعهما لا إلى الثانية منهما بأن يقال وأخواتُ نسائِكم للاحتراز عن إفادة الحُرْمةِ المؤبدةِ كما في المحرماتِ السابقة ولكونه بمعزلٍ من الدِلالة على حرمة الجمعِ بينهما على سبيل المعية ويشترك في هذا الحكمِ الجمعُ بين المرأةِ وعمتِها ونظائرِها بل أولى فإن العمةَ والخالةَ بمنزلة الأمِّ فقوله ﵇ لا تُنكحُ المرأةُ على عمتها ولا على خالتها ولا على ابنة أخيها ولا على ابنة أختها من قبيل بيان التفسير لابيان التغييرِ وقيل هو مشهورٌ يجوز به الزيادةُ على الكتاب

{وَأَن تَجْمَعُواْ بَيْنَ الاختين} “İki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız da [haram kılındı]”; öncesindeki haram kılınanlara matuf olarak ref' mahallindedir. Bundan murat mülk-i yeminde değil, nikâhta ikisini bir araya getirmektir. Mülk-i yemin ile cinsi münasebette ikisini bir araya getirmeye gelince; illet birliği sebebiyle ve Hz. Peygamber'in aleyhisselâm: “Allah'a ve ahiret gününe inanan kimse, suyunu iki kız kardeşin rahminde birleştirmesin” sözü gereğince delalet yoluyla nikâha ilhak edilmiştir. Bizzat mülk-i yeminin kendisi ise böyle değildir; zira o, cinsi münasebete ulaştırma hususunda nikâh manasında olmadığı gibi onu gerektirmez de. Bundan dolayı Mecûsî kadını nikâhlamak sahih olmazken onu satın almak sahih olur. Öyle ki iki kız kardeş cariyeyi de cinsi münasebette bulunarak tutsa, sebeplerden biriyle diğerine cinsi münasebet haram olmadıkça birine cinsi münasebette bulunması helal olmaz. Aynı şekilde münasebette bulunduğu cariyesinin kız kardeşiyle evlense, diğerine haram kılınmadıkça birine münasebette bulunması helal olmaz; çünkü nikâhlanan kadın hükmen münasebette bulunulmuş sayılır, sanki münasebet bakımından ikisini bir araya getirmiş gibi olur. Haramlığın, “ve eşlerinizin kız kardeşleri” denilerek ikincisine değil de onların bir araya getirilmesine isnat edilmesi; önceki haramlarda olduğu gibi ebedî bir haramlık ifade etmesinden kaçınmak ve bunun aynı anda birlikte bir araya getirmenin haramlığına delalet etmekten uzak olması sebebiyledir. Bir kadınla halasını ve benzerlerini bir arada nikâhlamak da bu hükme ortaktır, hatta daha da evladır; zira hala ve teyze anne menzilesindedir. Binaenaleyh Peygamber'in aleyhisselâm: “Bir kadın, halasının, teyzesinin, erkek kardeşinin kızının veya kız kardeşinin kızının üzerine nikâhlanamaz” hadisi, [hükmü] değiştiren beyan (beyân-ı tağyîr) değil, açıklayan beyan (beyân-ı tefsîr) kabilindendir. Bunun, kendisiyle Kitap üzerine ziyade yapılması caiz olan meşhur sünnet olduğu da söylenmiştir.

{إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} استثناءٌ منقطعٌ أي لكِنْ ما قد مضى لاتؤاخذون به ولا سبيل إلى جعله متصلاً بقصد التأكيدِ والمبالغةِ كما مر فيما سلف لأن قوله تعالى

{إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna”; kesintili istisnadır (istisnâ-i munkatı'); yani “Lakin geçmişte kalanlardan dolayı hesaba çekilmezsiniz” demektir. Daha önce geçtiği gibi tekit ve mübalağa kastıyla bunu muttasıl istisna kılmanın hiçbir yolu yoktur; çünkü Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{إِنَّ الله كَانَ غَفُوراً رَّحِيماً} تعليلٌ لما أفاده الاستثناءُ فيتحتم الانقطاعُ وقال عطاء والسدي معناه إلا ما كان من يعقوبَ ﵇ فإنه قد جمع بين ليا أمِّ يهوذا وبين راحيلَ أم يوسف ﵊ وَلَا يساعده التعليلُ لأن ما فعله يعقوبُ ﵇ كان حلالاً في شريعته وقالَ ابنُ عباسٍ ﵄ أهلُ الجاهليةِ يحرِّمون مَا حَرَّمَ الله

{إِنَّ الله كَانَ غَفُوراً رَّحِيماً} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; istisnanın ifade ettiği mananın gerekçesidir (ta'lîlidir); bu sebeple istisnanın munkatı' olması zorunludur. Atâ ve es-Süddî şöyle demiştir: Bunun manası “Yâkub'un aleyhisselâm yaptığı müstesna” demektir; zira o, Yehûdâ'nın annesi Leyâ ile Yûsuf'un aleyhisselâm annesi Râhil'i bir arada nikâhlamıştı. Fakat gerekçe (ta'lîl) buna elvermez; çünkü Yâkub'un aleyhisselâm yaptığı şey kendi şeriatında helaldi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise şöyle demiştir: Cahiliye ehli Allah'ın haram kıldıklarını haram sayarlardı;

٢٤ - النساء تعالى امرأة الأب والجمع بين الأختين وروى هشامُ بنُ عبدِ اللَّه عن محمد بنِ الحسنِ أنه قال كان أهلُ الجاهلية يعرِفون هذه المحرماتِ إلا اثنتين نكاحَ امرأةِ الأبِ والجمعَ بين الأختين ألا يُرى أنه قد عُقِّب النهيُ عن كل منهما بقوله تعالى إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ وهذا يُشير إلى كون الاستثناءِ فيهما على سَنن واحدٍ ويأباه اختلافُ التعليلين

24 - en-Nisâ. [ancak] baba eşini ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamayı [haram saymazlardı]. Hişâm b. Abdillâh, Muhammed b. el-Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Cahiliye ehli, ikisi hariç bu haramları bilirlerdi; [o ikisi de] babanın eşini nikâhlamak ile iki kız kardeşi bir arada nikâhlamaktır. Görmez misin ki her ikisine dair nehyin peşinden de Allah Teâlâ'nın {إَلَاّ مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna” kavli getirilmiştir. Bu da her ikisindeki istisnanın tek bir usul üzere olduğuna işaret eder; ancak iki gerekçenin (ta'lîlin) farklı oluşu buna engeldir.

{والمحصنات} بفتح الصاد وهن ذواتُ الأزواجِ أحصنهنّ التزوجُ أو الأزواجُ أو الأولياءُ أَعَفَّهن عن الوقوع في الحرام وقرئ على صيغةِ اسمِ الفاعلِ فإنهن أحصن فروجهن عن غير أزواجِهن أو أحصَنَّ أزواجَهن وقيل الصيغةُ للفاعل على القراءةِ الأولى أيضاً وفتحُ الصادِ محمولٌ على الشذوذ كما في نظيريه مُلقَح ومسهَب من القح وأسهب قيل ورد الإحصانُ في القرآن بإزاء أربعة معانٍ الأولُ التزوجُ كما في هذه الآية الكريمة الثاني العفةُ كما في قوله تعالى مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مسافحين الثالث الحريةُ كما في قوله تعالى ومن لم يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً أَن يَنكِحَ المحصنات والرابع الإسلامُ كما في قولِه تعالى فَإِذَا أُحْصِنَّ قيل في تفسيره أي أسلمن وهي معطوفةٌ على المحرمات السابقة وقوله تعالى

{والمحصنات} Sâd harfinin fethasıyla [okunur]; bunlar evli kadınlardır. Evlilik, kocaları veya velileri onları koruma altına almış, harama düşmekten onları iffetli kılmıştır. İsm-i fâil sîgasıyla da ({المُحْصِنَات}) okunmuştur; zira onlar mahrem yerlerini kocalarından başkasına karşı korumuşlar veya kocalarını iffetli kılmışlardır. İlk kıraate göre de sîganın fâil için olduğu, sâd harfinin fethasının ise {القح} ve {أسهب} fiillerinden gelen benzerleri {مُلقَح} ve {مسهَب} kelimelerinde olduğu gibi şâz olmaya hamledildiği söylenmiştir. Kur'an'da ihsân kavramının dört manaya karşılık geldiği söylenmiştir: Birincisi, bu âyet-i kerîmede olduğu gibi evlenmektir; ikincisi, Allah Teâlâ'nın {مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مسافحين} kavlinde olduğu gibi iffettir; üçüncüsü, Allah Teâlâ'nın {ومن لم يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلاً أَن يَنكِحَ المحصنات} kavlinde olduğu gibi hürriyettir; dördüncüsü ise Allah Teâlâ'nın {فَإِذَا أُحْصِنَّ} kavlinde olduğu gibi İslâm'dır ki tefsirinde “yani Müslüman olduklarında” denilmiştir. Bu kelime daha önce geçen haramlara matuftur. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{مّنَ النساء} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً منها أي كائناتٍ من النساء وفائدتُه تأكيدُ عمومِها لا دفع توهُّمِ شمولِها للرجال بناءً على كونها صفةً للأنفس كما تُوهِّم

{مّنَ النساء} “Kadınlardan”; ondan hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani “kadınlardan olmak üzere” demektir. Bunun faydası, vehmedildiği gibi nefislerin sıfatı olmasına dayanılarak erkekleri de kapsadığı vehmini defetmek değil, umumiliğini tekit etmektir.

{إِلَاّ مَا مَلَكْتَ أيمانكم} استثناءٌ من المحصَنات استثناءَ النوعِ من الجنس أي ملكتُموه وإسنادُ المِلكِ إلى الأَيْمان لما أن سببَه الغالبَ هو الصفةُ الواقعةُ بها وقد اشتهر ذلك في الأرقاء لاسيما في إناثهم وهن المراداتُ ههنا رعايةً للمقابلة بينه وبين مِلكِ النكاحِ الواردِ على الحرائر والتعبيرُ عنهن بما لإسقاطهن بما فيهن من قصور الرقِّ عن رتبة العقلاءِ وهي إما عامةٌ حسب عمومِ صلتِها فالاستثناءُ حينئذ ليس لإخراج جميعِ أفرادِها من حكم التحريمِ بطريق شمولِ النفي بل بطريق نفيِ الشمولِ المستلزِمِ لإخراج بعضِها أي حُرمت عليكم المحصَناتُ على الإطلاق إلا المحصناتِ اللاتي ملكتُموهن فإنهن لسن من المحرمات على الإطلاق بل فيهن من لايحرم نكاحُهن في الجملة وهن المسببات بغير أزواجِهن أو مطلقاً حسب اختلافِ الرأيين وإما خاصةٌ بالمذكورات فالمعنى حُرمت عليكم المحصناتُ إلا اللاتي سُبِين فإن نكاحَهن مشروعٌ في الجملة أي لغير مُلاّكِهن وأما حِلُّهن لهم بحكم ملكِ اليمينِ فمفهومٌ بدِلالة النصِّ لاتحاد المَناطِ لابعبارته لما عرفتَ من أنَّ مَساقَ النظمِ الكريمِ لبيانِ حرمةِ التمتعِ بالمحرمات المعدودةِ بحكم ملكِ النكاحِ وإنما ثبوتُ حرمةِ التمتعِ بهن بحكم ملك اليمن بطريق دِلالةِ النصِّ وذلك مما لا يجري فيه الاستثناءُ قطعاً وأما عدُّهن من ذوات الأزواج مع تحقق الفُرقةِ بينهن وبين أزواجهن قطعا بالتباين أو بالسبْي على اختلاف الرأيين فمبنيٌّ على اعتقاد الناسِ حيث كانوا حينئذ غافلين عن الفُرقة ألا يُرى إلى ما رُوي عن أبي سعيدٍ الخدريُّ ﵁ من أنه قال أصبْنا يومَ أوطاس سبايا لهن أزواج فكرهنا أن تقع عليهن فسألنا النبيِّ ﷺ وفي رواية عنه قلنا يا رسول الله كيف نقع على

{إِلَاّ مَا مَلَكْتَ أيمانكم} “Sağ ellerinizin malik oldukları (cariyeleriniz) müstesna”; cins içinden türün istisnası kabilinden el-Muhsanât'tan bir istisnadır, yani “malik olduklarınız” demektir. Mülkiyetin sağ ellere (eymân) isnat edilmesi, onun galip sebebinin sağ el ile yapılan akit/vuruşma olması sebebiyledir. Bu ifade köleler hakkında, bilhassa cariyeler hakkında meşhur olmuştur; hür kadınlar üzerine gelen nikâh mülkiyeti ile bunun arasındaki mukabele gözetilerek burada murat edilenler de cariyelerdir. Cariyelerden {مَا} ile bahsedilmesi, kölelik kusurları sebebiyle akıl sahipleri rütbesinden düşürülmeleri içindir. Sılasının umumiliğine göre bu ya umumidir; bu takdirde istisna, nefiy umumiliği (şumûlü'n-nefy) yoluyla bütün fertlerini haramlık hükmünden çıkarmak için değil, bazılarının çıkarılmasını gerektiren umumiliğin nefyi (nefyü'ş-şumûl) yoluyladır; yani: “Evli kadınlar mutlak olarak size haram kılınmıştır, ancak malik olduğunuz evli kadınlar müstesnadır; zira onlar mutlak olarak haramlardan değildir, bilakis içlerinde iki farklı görüşe göre kocaları olmaksızın veya mutlak olarak esir alınanlar gibi genel olarak kendilerini nikâhlamak haram olmayanlar da vardır.” Ya da zikredilenlere hastır; bu takdirde mana: “Evli kadınlar size haram kılındı, ancak esir alınanlar müstesnadır; zira onların nikâhı genel olarak —yani maliklerinden başkaları için— meşrudur.” Malikleri için mülk-i yemin hükmüyle helal olmalarına gelince; bildiğin üzere yüce nazmın gelişi nikâh mülkiyeti hükmüyle sayılan mahremlerden faydalanmanın haramlığını beyan etmek için olduğundan ve mülk-i yemin hükmüyle onlardan faydalanmanın haramlığının sübutu ise ancak nassın delaleti yoluyla gerçekleşip bunda da istisnanın cereyan etmesi kesinlikle mümkün olmadığından, bu helallik nassın ibaresiyle değil illet birliği sebebiyle nassın delaletiyle anlaşılır. İki farklı görüşe göre [diyar] farklılığı veya bizzat esir alma sebebiyle kocalarıyla aralarında kesinlikle ayrılık (fürkat) gerçekleştiği halde onların evli kadınlardan sayılması ise, insanların o esnada bu ayrılıktan gafil bulunarak sahip oldukları inançlarına binaendir. Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet edilen şu söze bakılmaz mı? O şöyle demiştir: Evtâs günü kocaları olan esir kadınlar ele geçirdik; onlarla ilişkiye girmekten çekindik ve Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorduk. Ondan gelen bir rivayette ise: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz...

نساء عرَفنا أنسابَهن وأزواجَهن فنزلت والمحصناتُ مّنَ النساء إِلَاّ مَا ملكت إيمانُكم فاستحللناهن وفي رواية أخرى عنه ونادى منادي رسولِ الله ﷺ ألا لاتوطأ حاملٌ حتى تضَعَ ولا حائلٌ حتى تحيضَ فأباح وطأَهن بعد الاستبراءِ وليس في ترتيب هذا الحكمِ على نزول الآيةِ الكريمةِ ما يدل على كونها مَسوقةً له فإن ذلك إنما يتوقف على إفادتها له بوجه من وجوه الدلالة على إفادتها بطريق العبارةِ أو نحوِها هذا وقد روي عن أبي سعيد ﵁ أنَّه قال إنها نزلت في نساءٍ كنّ يهاجِرْن إلى رسول الله ﷺ ولهن أزواجٌ فيتزوجُهن بعضُ المسلمين ثم يقدَمُ أزواجُهن مهاجرين فنهى عن نكاحهن فالمحصناتُ حينئذ عبارةٌ عن مهاجرات يَتَحقق أو يُتوقع من أزواجهن الإسلامُ والمهاجَرَة ولذلك لم يزُلْ عنهن اسمُ الإحصان والنهى لتحريم المحقق وتعرُّفِ حالِ المتوقعِ وإلا فما عداهن بمعزل من الحُرمة واستحقاقِ إطلاقِ الاسمِ عليهن كيف لا وحين انقطعت العلاقةُ بين المسببة وزوجِها مع اتحادهما في الدين فلأَنْ تنقطِعَ ما بين المهاجِرَةِ وزوجِها أحقُّ وأولى كما يُفصح عنه قولُه ﷿ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مؤمنات فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الكفار لاهن حل لهم ولاهم يَحِلُّونَ لَهُنَّ الآية

neseplerini ve kocalarını bildiğimiz kadınlarla nasıl ilişkiye girebiliriz?” dedik; bunun üzerine {وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik oldukları (cariyeler) müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” ayeti indi, biz de onları helal saydık. Ondan gelen başka bir rivayette ise: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münadisi: “Haberiniz olsun! Hamile kadın doğuruncaya kadar, hamile olmayan kadın da bir hayız görünceye kadar onunla cinsi münasebette bulunulamaz” diye seslendi; böylece rahimlerinin temiz olduğu anlaşıldıktan (istibrâdan) sonra onlarla cinsi münasebeti mubah kıldı. Bu hükmün âyet-i kerîmenin nüzulüne terettüp etmesinde, ayetin bizzat bunun için sevk edildiğine delalet eden bir şey yoktur; zira bu, ibare veya benzeri delalet vecihlerinden biriyle ayetin bunu ifade etmesine bağlıdır. Bununla birlikte Ebû Saîd'den radıyallâhu anh şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Bu ayet, kocaları varken Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hicret eden kadınlar hakkında inmiştir; Müslümanlardan bazıları onlarla evlenir, sonra kocaları hicret ederek gelirdi, bunun üzerine onların nikâhlanması nehyedildi. Bu takdirde muhsanât; kocalarının Müslüman olması ve hicret etmesi tahakkuk eden yahut beklenen hicret etmiş kadınlardan ibarettir. Bundan dolayı onlardan evlilik (ihsân) ismi zail olmamıştır; nehiy ise kesinleşmiş olanın haram kılınması ve beklenenin durumunun anlaşılması içindir. Aksi takdirde onların dışındakiler haramlıktan ve üzerlerine bu ismin ıtlak edilmesini hak etmekten uzaktır. Nasıl olmasın ki dinde bir olmalarına rağmen esir alınan kadın ile kocası arasındaki bağ koptuğunda, hicret eden kadın ile [kâfir] kocası arasındaki bağın kopması haydi haydi daha layık ve evladır; nitekim Allah Azze ve Celle'nin şu kavli bunu açıkça ifade etmektedir: {فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مؤمنات فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الكفار لاهن حل لهم ولاهم يَحِلُّونَ لَهُنَّ} “Eğer onların mümin kadınlar olduklarını anlarsanız, artık onları kâfirlere geri döndürmeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar...” ayeti.

{كتاب الله} مصدرٌ مؤكّدٌ أي كتَبَ الله

{كتاب الله} “Allah'ın yazısı (hükmü) olarak”; müekkit masdardır, yani “Allah yazdı/hükmetti” demektir.

{عَلَيْكُمْ} تحريمَ هؤلاءِ كتاباً وفرضه فرضاً وقيل منصوبٌ على الإغراء بفعل مضمر أى مؤكد أي الزَموا كتابَ الله وعليكم متعلقٌ إما بالمصدر وإما بمحذوف وقع حالاً منه وقيل هو إغراءٌ آخَرُ مؤكدٌ لما قبله قد حُذف مفعولُه لدِلالة المذكورِ عليه أو بنفس عليكم على رأي من جوّز تقديمَ المنصوبِ في باب الإغراءِ كما في قوله ... يأيها امائح دَلْوي دونكا ... إني رأيتُ الناس يحمدونكا ...

{عَلَيْكُمْ} “üzerinize”; bunların haram kılınmasını kesin bir yazı olarak yazdı ve farz kıldı. Gizli —yani pekiştirici— bir fiille teşvik (iğrâ) üzere mansup olduğu da söylenmiştir; yani “Allah'ın Kitabı'na sarılın” demektir. {عَلَيْكُمْ} ise ya masdara ya da ondan hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir. Bunun, öncesini pekiştiren başka bir iğrâ olduğu, zikredilenin delaleti sebebiyle mef'ûlünün hazfedildiği yahut iğrâ babında mansubun öne geçirilmesini caiz görenlerin re'yine göre bizzat {عليكم} ile mansup olduğu da söylenmiştir; şu beyitte olduğu gibi: “...Ey kovayı çeken adam! Kovamı al, işte önünde! Şüphesiz ben insanların seni övdüğünü gördüm...”

وقرئ كُتُبُ الله بالجمع والرفع أي هذه فرائضُ الله عليكم وقرئ كتَبَ الله بلفظ الفعل

Çoğul ve ref' ile {كُتُبُ الله} şeklinde de okunmuştur; yani “Bunlar Allah'ın sizin üzerinizdeki farzlarıdır” demektir. Fiil lafzıyla {كتَبَ الله} şeklinde de okunmuştur.

{وَأُحِلَّ لَكُمْ} عطفٌ على حُرّمت عليكم الخ وتوسيطُ قوله تعالى كتاب الله عَلَيْكُمْ بينهما للمبالغة في الحمل على المحافظة على المحرمات المذكورة وقرئ على صيغة المبنيِّ للفاعلِ فيكون معطوفاً على الفعل المقدّرِ وقيل بل على حرمت الخ فإنهما جملتانِ متقابلتانِ مؤسِّستانِ للتحريم والتحليلِ المنوطَيْن بأمر الله تعالى ولا ضير في اختلاف المُسندِ إليه بحسب الظاهِرِ لاسيما بعد ما أُكّدت الأولى بما يدل على أن المحرِّمَ هو الله تعالى

{وَأُحِلَّ لَكُمْ} “Ve size helal kılındı”; {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} ifadesine matuftur. Allah Teâlâ'nın {كتاب الله عَلَيْكُمْ} kavlinin bu ikisi arasına sokulması, zikredilen haramları korumaya sevk etmede mübalağa içindir. Malûm (mübnî li'l-fâil) sîgasıyla da ({وَأَحَلَّ لَكُمْ}) okunmuştur; bu takdirde takdîrî fiile matuf olur. Bilakis {حُرِّمَتْ} ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir; zira bu ikisi Allah Teâlâ'nın emrine bağlı olan haram kılma ve helal kılmayı kuran (tesis eden) iki mukabil cümledir. Zahire göre müsnedün ileyhin farklı olmasında bir sakınca yoktur; bilhassa birincisi haram kılanın Allah Teâlâ olduğuna delalet eden şeyle pekiştirildikten sonra.

{مَّا وَرَاء ذَلِكُمْ} إشارةٌ إلى ما ذكر من المحرمات المعدودةِ أي أُحِلَّ لكم نِكاحُ ما سواهن انفراداً وجمعاً ولعل إيثارَ اسمِ الإشارةِ المتعرِّضِ لوصفِ المشارِ إليه وعنوانِه على الضمير المتعرِّضِ للذات فقط لتذكير ما في كل واحدةٍ منهن من العنوان الذي عليه يدور حُكمُ الحرمةِ فيُفهم مشاركةُ مَنْ في معناهن لهن فيها بطريق الدلالةِ فإن حرمةَ الجمعِ بين المرأةِ وعمتِها وبينها وبين خالتِها ليست بطريق العبارة بل بطريق الدِلالةِ كما سلف وقيل ليس المرادُ بالإحلالِ الإحلال مطلقاً أي على جميع الأحوالِ حتى يردَ أنه يلزمُ منه حِلُّ الجمعِ بين المرأةِ وعمتِها وبينها وبين خالتِها بل إنما هو إحلالُهن في الجملة أي على بعض الأحوالِ ولا ريب في حل نكاحِهن بطريق الانفرادِ ولا يقدَحُ في ذلك حرمتُه بطريق الجمع إلا يرى أن حرمةَ نكاحِ المعتدّةِ والمطلقةِ ثلاثاً والخامسةِ ونكاحِ الأمةِ على الحرة ونكاحِ الملاعنة لاتقدح في حل نكاحِهن بعد العدةِ وبعد التحليلِ وبعد تطليقِ الرابعةِ وانقضاءِ العدةِ وبعد تطليقِ الحرةِ وبعد إكذابِ الملاعِنِ نفسَه وأنت خبير بأن الحلَّ يجب أن يتعلق ههنا بما تعلق به الحرمةُ فيما سلف وقد تعلق ههنا بالجمع فلا بد أن يتعلق الحل به أيضاً

{مَّا وَرَاء ذَلِكُمْ} “Bunların dışındakiler”; sayılan haramlardan zikredilenlere işarettir; yani “onların dışındakilerin tek başına veya bir arada nikâhı size helal kılındı” demektir. Sadece zata işaret eden zamir yerine, müşârun ileyhin vasfını ve unvanını belirten işaret isminin tercih edilmesi; belki de onlardan her birinde bulunan ve haramlık hükmünün etrafında döndüğü unvanı hatırlatmak içindir; böylece onların manasında olanların da delalet yoluyla bu haramlıkta onlara ortak olduğu anlaşılır. Zira daha önce geçtiği üzere bir kadınla halasının ve teyzesinin bir arada nikâhlanmasının haramlığı ibare yoluyla değil, delalet yoluyladır. Helal kılmaktan muradın —bir kadınla halasını ve teyzesini bir arada nikâhlamanın helal olmasının gerekeceği itirazı gelsin diye— mutlak surette yani her hâlükârda helal kılmak olmadığı, bilakis genel olarak yani bazı hâllerde helal kılmak olduğu da söylenmiştir; nitekim onların tek başına nikâhlanmasının helalliğinde şüphe yoktur ve bir arada nikâhlanmalarının haram olması buna halel getirmez. Görmez misin ki iddet bekleyen kadının, üç talakla boşanmış kadının, beşinci kadının, hür kadının üzerine cariyenin ve mülâane yapan kadının nikâhlanmasının haram olması; iddetten sonra, hülle (tahlîl) yapıldıktan sonra, dördüncü kadın boşanıp iddeti bittikten sonra, hür kadın boşandıktan sonra ve mülâane yapan koca kendini yalanladıktan sonra onların nikâhının helal olmasına halel getirmez. Sen de bilirsin ki burada helallik, daha önce haramlığın taalluk ettiği şeye taalluk etmelidir; orada cem'e (bir araya getirmeye) taalluk ettiğine göre helalliğin de ona taalluk etmesi gerekir.

{أَن تَبْتَغُواْ} متعلق بالفعلين المذكورين على أنَّه

{أَن تَبْتَغُواْ} Zikredilen iki fiile şu gerekçeyle mütealliktir: O,

مفعول له لكن باعتبار ذاتِهما بل باعتبار بيانِهما وإظهارِهما أي بيّن لكم تحريمَ المحرماتِ المعدودةِ وإحلال ماسواهن إرادةَ أن تبتغوا بأموالكم والمفعولُ محذوفٌ أي تبتغوا النساءَ أو متروكٌ أي تفعلوا الابتغاءَ

mef'ûlün lehdir; ancak bizzat o iki fiil itibarıyla değil, onların beyan edilmesi ve izhar edilmesi itibarıyladır; yani “Mallarınızla [kadınları] arzulamanızı murat ederek sayılan haramların haramlığını ve onların dışındakilerin helalliğini size beyan etti” demektir. Mef'ûl hazfedilmiştir yani “kadınları arzulamanız”; yahut terk edilmiştir yani “arama/arzu etme fiilini işlemeniz” demektir.

{بأموالكم} بصَرْفها إلى مهورهن أو بدا اشتمالٍ مما وراءَ ذلكم بتقدير ضميرِ المفعولِ

{بأموالكم} “Mallarınızla”; onları kadınların mehirlerine harcamak suretiyle yahut mef'ûl zamirinin takdiriyle {مما وراءَ ذلكم} ifadesinden bedel-i iştimaldir.

{مُّحْصِنِينَ} حالٌ من فاعل تبتغوا والإحصانُ العفةُ وتحصينُ النفسِ عن الوقوع فيما يوجب اللومَ والعِقابَ

{مُّحْصِنِينَ} “İffetli yaşamak”; {تبتغوا} fiilinin fâilinden hâldir. İhsân; iffetli olmak ve nefsi kınama ve cezayı gerektirecek şeylere düşmekten korumaktır.

{غَيْرَ مسافحين} حال ثانية منه أو حالٌ من الضمير في محصِنين والسِفاحُ الزنا والفجورُ من السَّفْح الذي هو صبُّ المنيِّ سُمّي به لأنه الغرضُ منه ومفعولُ الفعلين محذوفٌ أي محصِنين فروجَكم غيرَ مسافحين الزّواني وهي في الحقيقة حالٌ مؤكدةٌ لأن المحصَنَ غيرُ مسافحٍ ألبتةَ وما في قوله تعالى

{غَيْرَ مسافحين} “zina etmeksizin”; ondan ikinci bir hâldir yahut {محصنين} içindeki zamirden hâldir. Sifâh; zina ve fücurdur; meninin dökülmesi demek olan {السَّفْح} kökünden gelir, maksat bu olduğu için böyle isimlendirilmiştir. İki fiilin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani “mahrem yerlerinizi koruyarak, zânî kadınlarla zina etmeksizin” demektir. Hakikatte bu tekit edici bir hâldir (hâl-i müekkide); zira iffetli olan kimse kesinlikle zina edici değildir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki {ما}:

{فَمَا استمتعتم بِهِ مِنْهُنَّ} إما عبارةٌ عن النساء أو عما يتعلق بهن من الأفعال وعلى التقديرين فهي إما شرطيةٌ ما بعدها شرطُها وإما موصولةٌ ما بعدها صلتُها وأياً ما كان فهي مبتدأٌ خبرُها على تقدير كونِها شرطيةً إما فعلُ الشرطِ أو جوابُه أو كلاهما على الخلاف المعروفِ وعلى تقدير كونِها موصولةً قولُه تعالى

{فَمَا استمتعتم بِهِ مِنْهُنَّ} “Onlardan faydalanmanıza karşılık”; ya kadınlardan ibarettir yahut onlarla ilgili fiillerden ibarettir. Her iki takdire göre de {ما} ya şart edatıdır ve sonrası onun şartıdır; yahut ism-i mevsûldür ve sonrası onun sılasıdır. Hangisi olursa olsun o mübtedadır; şartiyye olması takdirinde haberi —bilinen ihtilaf üzere— ya şart fiili ya cevabı yahut her ikisidir; mevsûle olması takdirinde ise haberi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

{فآتوهنَّ أجورهُنَّ} والفاءُ لتضمُّن الموصولِ معنى الشرطِ ثم على تقدير كونِها عبارةً عن النساء فالعائدُ إلى المبتدأ هو الضميرُ المنصوبُ في فآتوهن سواءٌ كانت شرطيةً أو موصولةً ومن بيانيةٌ أو تبعيضيةٌ محلُّها النصبُ عَلى الحاليةِ منَ الضميرِ المجرورِ في به والمعنى فأيُّ فردٍ استمتعتم به أو فالفردُ الذي استمتعتم به حالَ كونِه من جنس النساءِ أو بعضِهن فآتوهن أجورهن وقد روعيَ تارةً جانبُ اللفظِ فأُفرِدَ الضميرُ أولاً وأخرى جانبُ المعنى فجمع ثانياً وثالثاً وأما على تقدير كونِها عبارةً عما يتعلق بهن فمن ابتدائيةٌ متعلقةٌ بالاستمتاع والعائدُ إلى المبتدأ محذوفٌ والمعنى أيُّ فعلٍ استمتعتم به من جهتهن من نكاح أو خلوةٍ أو نحوِهما أو فالفعلُ الذي استمتعتم به من قِبَلهن من الأفعال المذكورةِ فآتوهن أجورَهن لأجله أو بمقابلته والمرادُ بالأجور المهورُ فإنها أجورُ أبضاعِهن

{فآتوهنَّ أجورهُنَّ} “onlara mehirlerini verin”; fâ harfi mevsûlün şart manası taşıması sebebiyledir. Sonra, {ما}'nın kadınlardan ibaret olması takdirinde, ister şartiyye ister mevsûle olsun mübtedaya dönen ait zamiri {فآتوهن} lafzındaki mansup zamirdir. {من} ise beyâniyye veya teb'îziyyedir; mahalli, {به} lafzındaki mecrur zamirden hâl olmak üzere nasiptir. Mana ise şöyledir: “Kadınlar cinsinden veya onların bir kısmından olmak üzere kendisinden faydalandığınız herhangi bir ferde yahut faydalandığınız ferde mehirlerini verin.” Bazen lafız tarafı gözetilerek önce zamir tekil getirilmiş, bazen de mana tarafı gözetilerek ikinci ve üçüncüde çoğul getirilmiştir. {ما}'nın kadınlarla ilgili şeylerden ibaret olması takdirine gelince; {من} istimta' fiiline müteallik ibtidâiyyedir, mübtedaya dönen ait zamir ise hazfedilmiştir. Mana şöyledir: “Onlar cihetinden nikâh, halvet veya benzeri kendisiyle faydalandığınız herhangi bir fiil yahut zikredilen fiillerden onların tarafından faydalandığınız fiil sebebiyle veya onun karşılığında onlara mehirlerini verin.” Ücretler (el-Ücûr) ile murat mehirlerdir; zira mehirler onların büd'lerinin (kadınlık mahallerinin) ücretleridir.

{فَرِيضَةً} حالٌ من الأجور بمعنى مفروضةً أو نعتٌ لمصدر محذوفٍ أي إيتاءً مفروضاً أو مصدرٌ مؤكدٌ أي فُرض ذلك فريضةً أي لهن عليكم

{فَرِيضَةً} “Bir farz olarak”; {مفروضة} (farz kılınmış olarak) manasında {الأجور} lafzından hâldir yahut mahzûf bir masdarın sıfatıdır, yani “farz kılınmış bir verme ile” demektir; yahut tekit edici masdardır, yani “Bu, sizin üzerinize onlara kesin bir farz olarak farz kılındı” demektir.

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ} أي لا إثمَ عليكم فيما تراضيتم به من الحط عن المهر أو الإبراءِ منه على طريقة قولِه تعالى {فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَىْء مّنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ} إثرَ قوله تعالى {وآتوا النساء صدقاتهن} وقوله تعالى {إَّلا أَن يَعْفُونَ} وتعميمُه للزيادة على المسمى لايساعده رفعُ الجُناحِ عن الرجال لأنها ليست مَظِنةَ الجُناحِ إلا أن يجعل الخطاب للأزواج تغليباً فإن أخذَ الزيادةِ على المسمّى مظِنةُ الجُناحِ على الزوجة وقيل فيما تراضيتم به من نفقة ونحوِها وقيل من مقام أو فِراقٍ ولا يساعدُه قولُه تعالى

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ} “Karşılıklı rıza ile anlaştığınız hususta size bir günah yoktur”; yani Allah Teâlâ'nın {وآتوا النساء صدقاتهن} “Kadınlara mehirlerini verin” kavlinin peşinden gelen {فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَىْء مّنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ} “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa onu afiyetle yiyin” kavli ve {إَّلا أَن يَعْفُونَ} “Meğerki onlar bağışlasınlar” kavli tarzında olduğu gibi; mehirden indirim yapma veya onu ibra etme hususunda karşılıklı anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur. Bunu belirlenen mehre (müsemmâya) ziyade yapmayı da kapsayacak şekilde genelleştirmeye erkeklerden günahın kaldırılması elvermez; çünkü ziyade yapmak günah zannı yeri (mazınne-i günah) değildir; ancak hitap tağlib yoluyla eşlere (karı-kocaya) kılınırsa o başka, zira belirlenen mehrin üzerine ziyadeyi almak kadın için günah zannı yeridir. Nafaka ve benzeri hususlarda anlaştığınız şeyde denildiği gibi, beraber kalmak veya ayrılmak hususunda denilmiştir; fakat Allah Teâlâ'nın şu kavli buna elvermez:

{مِن بَعْدِ الفريضة} إذ لا تعلقَ لهما بالفريضة إلا أن يكون الفِراقُ بطريق المخالعةِ وقيل نزلت في المتعة التي هي النكاحُ إلى وقت معلومٍ من يوم أو أكثرَ سُمِّيت بذلك لأن الغرضَ منها مجردُ الاستمتاعِ بالمرأة واستمتاعِها بما يُعطى وقد أبيحت ثلاثةَ أيامٍ حين فُتحت مكةَ شرَّفها الله تعَالَى ثم نُسخت لما روي أنه ﵇ أباحها ثم أصبح يقول يا أيها الناسُ إني كنتُ أمرتُكم بالاستمتاع من هذه النساءِ ألا أنَّ الله حَرَّمَ ذلك إلى يومِ القيامةِ وقيلَ أُبيح مرتين وحُرِّم مرتين ورُوي عن ابن عبَّاسٍ ﵄ أنه رجَع عن القول بجوازه عند موتِه وقال اللهم إني أتوبُ إليك من قولي بالمتعة وقولي في الصرْف

{مِن بَعْدِ الفريضة} “Farz kılınanın (belirlenen mehrin) ardından”; zira ayrılık muhâlaa yoluyla olmadıkça bu ikisinin farz kılınan mehirle bir ilgisi yoktur. Ayetin, bir gün veya daha fazla muayyen bir vakte kadar olan nikâh demek olan mut'a nikâhı hakkında indiği de söylenmiştir. Sırf kadından faydalanmak ve kadının da verilen şeyden faydalanması maksat olduğu için böyle isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ'nın şerefli kıldığı Mekke fethedildiğinde üç gün mubah kılınmış, sonra nesh edilmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre Resûlullah aleyhisselâm onu mubah kılmış, sonra sabah olunca: “Ey insanlar! Ben bu kadınlarla mut'a yapmanıza izin vermiştim; haberiniz olsun ki Allah bunu kıyamet gününe kadar haram kılmıştır” buyurmuştur. İki defa mubah kılınıp iki defa haram kılındığı da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ vefatı esnasında bunun cevazı görüşünden rücu ettiği ve: “Allah'ım! Mut'a ve sarf [faizi] hakkındaki sözümden sana tövbe ediyorum” dediği rivayet edilmiştir.

{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً} في مصالح العبادِ

{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”; kulların menfaatlerini,

{حَكِيماً} فيما شرَع لهم من الأحكام ولذلك شرَع لكم هذه الأحكامَ اللائقة بحالكم

{حَكِيماً} “hüküm ve hikmet sahibidir”; onlar için meşru kıldığı hükümlerde [hikmet sahibidir]. Bundan dolayı sizin durumunuza layık olan bu hükümleri sizin için meşru kılmıştır.

٢٥ - النساء

25 - en-Nisâ.

{ومن لم يستطع منكم} مَنْ إما شرطيةٌ ما بعدها شرطُها أو موصولةٌ ما بعدها صلتُها والظرفُ متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعل يستطِعْ أي حالَ كونِه منكم وقوله تعالى

{ومن لم يستطع منكم} “İçinizden kimin gücü yetmezse”; {مَنْ} ya şartiyyedir ve sonrası onun şartıdır yahut mevsûledir ve sonrası onun sılasıdır. Zarf ({منكم}) ise {يستطِعْ} fiilinin fâilinden hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani “sizden olmak üzere” demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{طولا} أو غنىً وسعة أي اعتلاءً ونيلا وأصله الزيادة أي اعتلاء والفضلُ مفعولٌ ليستطِعْ وَقَولُهُ ﷿

{طولا} “maddi imkâna”; zenginlik ve genişlik yani nail olma ve üstünlük demektir; aslı fazlalık yani üstünlük ve fazilettir; {يستطِعْ} fiilinin mef'ûlüdür. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:

{أَن يَنكِحَ المحصنات المؤمنات} إما مفعولٌ صريح لطَولاً فإن أعمالَ المصدرِ المنوَّنِ شائعٌ ذائعٌ كما في قوله تعالى أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ذِى مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ كأنه قيل ومن لم يستطعْ منكم أن ينال نكاحَهن وإما بتقدير حرفِ الجرِّ أي ومن لم يستطع منكم غِنىً إلى نكاحهن أو لنكاحهن فالجارُّ في محل النصبِ صفةٌ لطولاً أي طَوْلاً مُوصِلاً إليه أو كائناً له أو على نكاحهن على أن الطَولَ بمعنى القُدرة في القاموس الطَّوْلُ والطائلُ والطائلةُ الفَضْلُ والقُدْرَةُ والغِنَى والسَّعَةُ ومحلُّ أن بعد حذفِ الجارِّ نَصْبٌ عند سيبويهِ والفراءِ وجرٌّ عند الكسائيِّ والأخفشِ وإما بدلٌ من طولاً لأن الطَوْلَ فضلٌ والنكاحُ قدرةٌ وإما مفعولٌ ليستطِعْ وطَوْلاً مصدرٌ مؤكدٌ له لأنه بمعناه إذ الاستطاعةُ هي الطَّوْلُ أو تمييزٌ أي ومن لم يستطع منكم نكاحهن استطاعته أو من جهة الطَوْل والغِنى أي لا من جهة الطبيعةِ والمزاجِ فإن عدمَ الاستطاعةِ من تلك الجهةِ لا تعلقَ له بالمقامِ والمرادُ بالمحصنات الحرائرُ بدليل مقابلتِهن بالمملوكات فإن حريتَهن أحصَنَتْهن عن ذل الرقِّ والابتذالِ وغيرِهما من صفات القصورِ والنقصان وقوله ﷿

{أَن يَنكِحَ المحصنات المؤمنات} “Mümin ve hür kadınları nikâhlamaya”; ya {طَوْلاً} lafzının sarih mef'ûlüdür; zira Allah Teâlâ'nın {أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ذِى مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذَا مَقْرَبَةٍ} kavlinde olduğu gibi tenvinli masdarın amel etmesi yaygın ve meşhurdur; sanki “Sizden kim onların nikâhına nail olmaya güç yetiremezse” denilmiştir. Yahut harf-i cerrin takdiri iledir; yani “Sizden kim onların nikâhına ulaştıracak veya nikâhı için bir zenginliğe güç yetiremezse” demektir; bu takdirde câr-mecrûr nasp mahallinde {طولاً} için sıfattır; yani “ona ulaştıran veya onun için olan bir imkân” demektir; yahut {طول} kelimesinin kudret manasında olmasına binaen “onların nikâhına [güç yetiremezse]” takdirindedir. Kāmûs'ta şöyle geçer: et-Tavl (الطَّوْلُ), et-tâil ve et-tâile; lütuf, güç yetirme, zenginlik ve genişlik manasınadır. Harf-i cer hazfedildikten sonra {أن}'in mahalli Sîbeveyhi ve Ferrâ'ya göre nasp, Kisâî ve Ahfeş'e göre cerdir. Yahut {طولاً} lafzından bedeldir; çünkü tavl fazilet, nikâh ise güçtür. Yahut {يستطِعْ} fiilinin mef'ûlüdür, {طَوْلاً} ise onun manasında olduğu için onu tekit eden masdardır; zira istitâat tavl demektir. Yahut temyizdir; yani “Sizden kim güç yetirme bakımından veya tavl ve zenginlik cihetinden onların nikâhına güç yetiremezse” demektir; yoksa tabiat ve mizaç cihetinden değildir, zira o cihetten güç yetirememenin makamla bir ilgisi yoktur. el-Muhsanât ile murat, cariyelerle mukabele edilmeleri deliliyle hür kadınlardır; zira onların hürriyeti, onları kölelik zilletinden, bayağılıktan ve diğer kusur ve noksanlık sıfatlarından korumuştur. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli:

{فَمِنْ مَّا مَلَكَتْ أيمانكم} إما جوابٌ للشرط أو خبرٌ للموصول والفاءُ لتضمُّنه معنى الشرطِ والجارُّ متعلقٌ بفعل مقدرٍ حُذف مفعولُه وما موصولةٌ أي فلينكِح امرأةً أو أمةً من النوع الذي ملكتْه أيمانُكم وهو في الحقيقة متعلقٌ بمحذوف وقع صفة لذلك المفعول المحذوف ومِنْ تبعيضيةٌ أي فلينكِح امرأةً كائنةً من ذلك النوعِ وقيل مِنْ زائدةٌ والموصولُ مفعولٌ للفعل المقدر أي فلينكِحْ ما ملكتْه أيمانُكم وقولُه تعالى

{فَمِنْ مَّا مَلَكَتْ أيمانكم} “Sağ ellerinizin malik olduklarından [nikâhlasın]”; ya şartın cevabıdır yahut mevsûlün haberidir; fâ harfi şart manası içermesi sebebiyledir. Câr-mecrûr mef'ûlü hazfedilmiş takdîrî bir fiile mütealliktir, {ما} ise ism-i mevsûldür; yani “Sağ ellerinizin malik olduğu türden bir kadını veya cariyeyi nikâhlasın” demektir. Hakikatte bu câr-mecrûr, o hazfedilmiş mef'ûle sıfat olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir ve {مِنْ} teb'îziyyedir; yani “O türden bir kadın nikâhlasın” demektir. {مِنْ} edatının zâit olduğu, ism-i mevsûlün ise takdîrî fiilin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir; yani “Sağ ellerinizin malik olduklarını nikâhlasın” demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{مّن فتياتكم المؤمنات} في محل النصب على الحالية من الضمير المقدر ملكت الراجعِ إلى ما وقيل هو المفعولُ للفعل المقدر على زيادة من ومما ملكتْ متعلقٌ بنفس الفعلِ ومن لابتداء الغايةِ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فتياتكم ومِنْ للتبعيض أي فلينكِحْ فتياتِكم كائناتٍ بعضَ ما ملكت أيمانُكم والمؤمناتِ صفةٌ لفتياتكم على كل تقدير وقيل هو المفعولُ للفعل المقدرِ ومما ملكت على ما تقدم آنفاً ومن فتياتكم حالٌ من العائد المحذوفِ وظاهرُ النظمِ الكريمِ يفيد عدمَ جواز نكاح الأمة للمستطيع كما ذهب اليه الشافعيِّ رحمَهُ الله تَعَالَى وعدم جوازِ نكاحِ الأمةِ الكتابيةِ أصلاً كما هو رأيُ أهلِ الحجازِ وقد جوزهما أبو حنيفة رحمه الله تعالى متمسكاً بالعمومات فمَحْمَلُ الشرطِ والوصفِ هو الأفضليةُ ولا

{مّن فتياتكم المؤمنات} “Mümin genç kızlarınızdan (cariyelerinizden)”; {ملكت} fiilindeki {ما}'ya dönen takdîrî zamirden hâl olmak üzere nasp mahallindedir. {من} edatının zâit olmasına binaen takdîrî fiilin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir; bu takdirde {ومما ملكت} bizzat fiile müteallik olup {من} ibtidâ-i gāye içindir yahut {فتياتكم} lafzından hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallik olup {من} teb'îz içindir; yani “Sağ ellerinizin malik olduklarının bir kısmı olan genç cariyelerinizi nikâhlasın” demektir. {المؤمنات} her takdire göre {فتياتكم} için sıfattır. Bunun takdîrî fiilin mef'ûlü olduğu, {ومما ملكت} ifadesinin az önce geçtiği üzere olduğu, {من فتياتكم} ifadesinin ise hazfedilmiş ait zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir. Yüce nazmın zahiri, İmam Şâfiî'nin rahimehullâhu teâlâ gittiği görüş gibi [hür kadını nikâhlamaya] gücü yeten kimsenin cariye ile evlenmesinin caiz olmadığını ve Hicaz ehlinin görüşü olduğu üzere Ehl-i Kitap cariye ile evlenmenin hiçbir şekilde caiz olmadığını ifade etmektedir. Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ ise umumi nasslara tutunarak her ikisine de cevaz vermiştir; dolayısıyla şart ve vasfın hamledileceği mana efdaliyet (daha faziletli oluş) manasıdır ve...

نِزاعَ فيها لأحد وقد رُوي عن ابن عباس ﵄ أنه قال ومما وسع الله على هذه الأمةِ نكاحُ الأمةِ واليهوديةِ والنصرانيةِ وإن كان موسِراً وقولُه تعالى

bunda hiç kimsenin bir ihtilafı yoktur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Allah'ın bu ümmete genişlik tanıdığı şeylerden biri de zengin bile olsa cariye, Yahudi ve Hristiyan kadınla nikâhlanabilmesidir.” Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{والله أَعْلَمُ بإيمانكم} جملة معترضة جئ بها لتأنيسهم بنكاح الإماءِ واستنزالِهم من رتبة الاستنكافِ منه ببيان أن مناطَ التفاضُل ومدارَ التفاخُرِ هو الإيمانُ دون الأحساب والأنسابِ على ما نطقَ به قولُه عز قائلا {يا أيها الناس إِنَّا خلقناكم مّن ذَكَرٍ وأنثى وجعلناكم شُعُوباً وَقَبَائِلَ لتعارفوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عَندَ الله أتقاكم} والمعنى أنه تعالى أعلمُ منكم بمراتبكم في الإيمان الذي به تنتظِمُ أحوالُ العبادِ وعليه يدور فلَكُ المصالحِ في المعاش والمعادِ ولا تعلّقَ له بخصوص الحريةِ والرقِّ فرُبّ أمةً يفوق إيمانُها إيمانَ الحرائرِ وقولُه تعالى

{والله أَعْلَمُ بإيمانكم} “Allah sizin imanınızı çok daha iyi bilir”; cariyelerle nikâhlanmaya onları alıştırmak (ünsiyet kazandırmak) ve üstünlük ölçüsünün ve övünme medarının soy sop ve asalet değil iman olduğunu beyan ederek onları cariyelerle evlenmekten çekinme mertebesinden indirmek için getirilmiş bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Nitekim Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: {يا أيها الناس إِنَّا خلقناكم مّن ذَكَرٍ وأنثى وجعلناكم شُعُوباً وَقَبَائِلَ لتعارفوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عَندَ الله أتقاكم} “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ile bir dişiden yarattık ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır.” Manası şudur: Allah Teâlâ, kulların hallerinin kendisiyle düzene girdiği, dünya ve ahiretteki maslahatların çarkının etrafında döndüğü imandaki derecelerinizi sizden daha iyi bilir; bunun hürriyet ve kölelik hususiyetiyle bir ilgisi yoktur; nice cariye vardır ki imanı hür kadınların imanından üstündür. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

{بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} إن أريد به الاتصالُ من حيث الدينُ فهو بيانٌ لتناسبهم من تلك الحيثيةِ إثرَ بيانِ تفاوتِهم في ذلك وإن أريد به الاتصالُ من حيث النسبُ فهو اعتراضٌ آخرُ مؤكدٌ للتأنيس من جهة أخرى والخطابُ في الموضعين إما لمن كما في الخطاب الذي يعقُبه قد روعيَ فيما سبق جانبُ اللفظ وههنا جانبُ المعنى والالتفاتُ للاهتمام بالترغيب والتأنيس وإما لغيرهم من المسلمين كالخِطابات السابقةِ لحصول الترغيبِ بخطابهم أيضاً وإياما كان فإعادةُ الأمرِ بالنكاح على وُجِّه الخطابِ في قولِه تعالَى

{بَعْضُكُم مّن بَعْضٍ} “Hepiniz birbirinizdensiniz”; şayet bununla din bakımından bir irtibat kastedilmişse, bu [ifade], onların bu husustaki farklılıklarının beyan edilmesinin hemen ardından aynı yönden aralarındaki uyumun bir beyanıdır. Şayet bununla nesep bakımından bir irtibat kastedilmişse, o takdirde başka bir yönden ünsiyet oluşturmayı pekiştiren diğer bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza). Her iki yerdeki hitap, ya kendisini takip eden hitapta olduğu gibi [hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen] kimseyedir ki daha önce lafzın ciheti gözetilmiş, burada ise mananın ciheti gözetilmiştir; iltifat (sözün yönünü değiştirme) sanatı da teşvik ve ünsiyet kazandırmaya verilen önem içindir; ya da onlara hitap edilmekle de teşvikin hasıl olması gayesiyle önceki hitaplar gibi diğer Müslümanlaradır. Hangisi olursa olsun, Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki hitap vechi üzere nikâh emrinin tekrarlanması:

{فانكحوهن} مع انفهامه من قوله تعالى {فَمِنْ مَّا مَلَكَتْ أيمانكم} حسبما ذُكر لزيادة الترغيبِ في نكاحهن وتقييدُه بقوله تعالى

{فانكحوهن} “O halde onları nikâhlayınız”; zikredildiği üzere Allah Teâlâ'nın {فَمِنْ مَّا مَلَكَتْ أيمانكم} “...sağ ellerinizin malik olduğu...” kavlinden zaten anlaşılmakla birlikte, onlarla nikâhlanmaya yönelik teşviki artırmak içindir. Bunun Allah Teâlâ'nın şu kavliyle takyit edilmesi:

{بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} وتصديرُه بالفاء للإيذان بترتبه على ما قبله أي وإذْ قد وقفتم على جلية الأمرِ فانكِحوهن بإذن مواليهن ولاتترفعوا عنهن وفي اشتراط إذنِ الموالي دون مباشرتِهم للعقد إشعارٌ بجواز مباشرتِهن له

{بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “sahiplerinin izniyle”; ve cümlenin başının 'fa' harfiyle gelmesi, kendisinden öncekine terettüp ettiğini bildirmek içindir. Yani: “Meselenin hakikatine vakıf olduğunuza göre, artık sahiplerinin izniyle onları nikâhlayınız ve kendinizi onlardan üstün görmeyiniz.” Nikâh akdini bizzat sahiplerinin yapmasının değil de onların izninin şart koşulmasında, cariyelerin akdi bizzat yapmalarının caiz olduğuna bir işaret vardır.

{وآتوهنَّ أجُورَهُنَّ} أي مهورَهن

{وآتوهنَّ أجُورَهُنَّ} “Ve mehirlerini kendilerine veriniz” yani mehirlerini,

{بالمعروف} متعلقٌ بآتوهن أي أدّوا إليهن مهورَهن بغير مَطْلٍ وضِرارٍ وإلجاءٍ إلى الاقتضاء واللزِّ حسبما يقتضيه الشرعُ والعادةُ ومن ضرورته أن يكون الأداءُ إليهن بإذن الموالي فيكونُ ذكرُ إيتائِهن لبيان جوازِ الأداءِ إليهن لا لكون المهورِ لهن وقيل أصلُه آتُوا موالِيَهن فحُذف المضافُ وأُوصل الفعلُ إلى المضاف إليه

{بالمعروف} “örfe uygun olarak”; {آتوهن} fiiline mütealliktir. Yani şeriatın ve örfün gerektirdiği şekilde erteleme, zarar verme, talep ve ısrara mecbur bırakma olmaksızın mehirlerini kendilerine ödeyiniz. Bunun bir gereği de ödemenin sahiplerinin izniyle cariyelerin kendilerine yapılmasıdır. Dolayısıyla [mehirlerin] onlara verilmesinin zikredilmesi, mehirlerin onlara ait olduğu için değil, onlara ödenmesinin caiz olduğunu beyan etmek içindir. Aslının “sahiplerine veriniz” olduğu, muzâfın hazfedilip fiilin muzâfun ileyhe ulaştırıldığı da söylenmiştir.

{محصنات} حال من مفعول فانكِحوهن أي حال كونِهن عفائفَ عن الزنا

{محصنات} “iffetli yaşamaları... şartıyla”; {فانكحوهن} fiilinin mef'ûlünden hâldir. Yani zinadan uzak, iffetli kimseler olmaları hâlinde.

{غَيْرَ مسافحات} حالٌ مؤكدةٌ أي غيرَ مجاهراتٍ به

{غَيْرَ مسافحات} “zina etmeksizin”; tekit edici bir hâldir; yani zinayı açıkça ve alenen yapmayan kimseler olarak.

{وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} عطفٌ على مسافحات ولا لتأكيد ما في غَيْرِ من معنى النفى الخدن الصاحُب قال أبو زيد الأخدن الأصدقاءُ على الفاحشة والواحد خِدنٌ وخَدين والجمعُ للمقابلة بالانقسام على معنى ان لا يكونَ لواحدة منهن خِدنٌ لا على مَعْنى أنَّ لا يكونَ لها أخدانٌ أي غيرَ مجاهراتٍ بالزنا ولا مُسِرّاتٍ له وكان الزنا في الجاهلية منقسماً إلى هذين القسمين

{وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ} “ve gizli dost da tutmaksızın”; {مسافحات} üzerine matuftur. {لَا} ise {غَيْرِ} lafzındaki olumsuzluk manasını tekit etmek içindir. el-Hıdn (الخِدْن), arkadaş/dost demektir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: el-Ahdân (الأخدان), fuhuş üzerindeki dostlardır; tekili Hıdn (خِدْن) ve Hadîn (خَدين) şeklindedir. Çoğul olarak gelmesi, bir kadının birden fazla gizli dostu olmaması manasında değil, her birinin bir tek gizli dostu bile olmaması manasında taksime karşılık gelmesidir. Yani zinayı ne açıkça yapan ne de gizlice işleyen kimseler [olmaları şartıyla]. Cahiliye döneminde zina bu iki kısma ayrılırdı.

{فَإِذَا أُحْصِنَّ} أي بالتزويج وقرئ على البناء للفاعل أي أحصن فروجهن أو أزواجَهن

{فَإِذَا أُحْصِنَّ} “Evlendiklerinde ise” yani evlilik ile [koruma altına girdiklerinde]. Fail meçhul değil de etken sîgada (ahsenne) olarak da okunmuştur; yani kendi iffetlerini veya eşlerini koruma altına aldıklarında.

{فَإِنْ أَتَيْنَ بفاحشة} أي فعلْن فاحشةً وهى الزنا

{فَإِنْ أَتَيْنَ بفاحشة} “şayet bir fuhuş yaparlarsa” yani zina olan bir fuhşu işlerlerse,

{فعليهن} فثابت عليهن شرعاً

{فعليهن} “onlara gerekir” yani şer'an onlara terettüp eder,

{نِصْفُ مَا عَلَى المحصنات} أي الحرائرِ الأبكارِ

{نِصْفُ مَا عَلَى المحصنات} “hür kadınlara gereken cezanın yarısı” yani bekâr olan hür kadınlara uygulanan [cezanın yarısı],

{مّنَ العذاب} من الحد الذي هو جَلدُ مائةٍ فنصفُه خمسون كما هو كذلك قبل الإحصانِ فالمرادُ بيانُ عدمِ تفاوتِ حدِّهن بالإحصان كتفاوت حدِّ الحرائرِ فالفاءُ في فَإِنْ أَتَيْنَ جواب إذا والثانيةُ جوابُ إنْ والشرطُ الثاني مع جوابه مترتبٌ على وجود الأولِ كما في قولك إذا أتيتَني فإنْ لم أكرِمْك فعبدي حرٌّ

{مّنَ العذاب} “cezadan”; yüz sopa olan had cezasından; nitekim bunun yarısı ellidir; evlenmeden önce de böyle olduğu gibi. Buradaki maksat, hür kadınların haddindeki değişimin aksine, onların haddinin evlenmekle değişmediğini beyan etmektir. {فَإِنْ أَتَيْنَ} ibaresindeki 'fa' harfi {إذا} edatının cevabıdır; ikinci 'fa' ise {إنْ} edatının cevabıdır. İkinci şart kendi cevabıyla birlikte birincisinin varlığına terettüp eder; nitekim senin “Bana geldiğinde, şayet sana ikram etmezsem kölem hür olsun” demende olduğu gibi.

{ذلك} أي نكاحُ الإماءِ

{ذلك} “Bu” yani cariyelerle nikâhlanmak,

{لِمَنْ خَشِىَ العنت مِنْكُمْ} أي لمن خاف وقوعَه في الإثم الذي تؤدّي إليه غلبةُ الشهوةِ وأصلُ العنَتِ انكسارُ العظْمِ بعد الجبْرِ فاستُعير لكل مشقةٍ وضررٍ يعتري الإنسانَ بعد

{لِمَنْ خَشِىَ العنت مِنْكُمْ} “içinizden günaha girmekten korkanlar içindir”; yani şehvetin galebe çalmasının yol açacağı günaha düşmekten korkan kimse içindir. Anet (العَنَت) kelimesinin asıl anlamı, kırılan kemiğin kaynadıktan sonra tekrar kırılmasıdır; daha sonra insanın başına gelen her türlü meşakkat ve zarar için istiare yoluyla kullanılmıştır.

٢٦ - النساء صلاحِ حالِه ولا ضررَ أعظمُ من مُواقَعه المآثمِ بارتكاب أفحشِ القبائحِ وقيل أريد به الحدُّ لأنه إذا هَوِيَها يخشى أن يواقعها فيحد والأول هو اللائقُ بحال المؤمنِ دون الثاني لإبهامه أن المحذورَ عنده الحدُّ لا ما يوجبه

26 - en-Nisâ; durumunun düzelmesinden sonra. En çirkin kötülükleri işleyerek günahlara dalmaktan daha büyük bir zarar da yoktur. Bununla had cezasının kastedildiği de söylenmiştir; çünkü bir kimse bir cariyeye tutulursa onunla zina edip had cezasına çarptırılmaktan korkar. Ancak birinci mana, müminin haline yakışan olandır; ikinci mana ise yakışmaz, zira onun indinde sakınılması gereken şeyin günahın kendisi değil de sadece had cezası olduğu vehmini uyandırır.

{وَأَن تَصْبِرُواْ} أي عن نكاحهن متعفِّفين كآفّين أنفسَكم عما تشتهيه من المعاصي

{وَأَن تَصْبِرُواْ} “Sabretmeniz ise” yani nefislerinizi arzuladığı günahlardan alıkoyup iffetli kalarak onlarla evlenmekten sabretmeniz,

{خَيْرٌ لَّكُمْ} من نكاحهن وإن سبَقَت كلمةُ الرُّخصةِ فيه لما فيه من تعريض الولدِ للرق قال عمرُ ﵁ أيُّما حرَ تزوّج بأمة فقد أرَقَّ نصفَه وقالَ سعيدُ بنُ جُبَيرٍ ما نكاحُ الأمةِ من الزنا إلا قريبٌ ولأن حقَّ المولى فيها أقوى فلا تخلُصُ للزوج خُلوصَ الحرائرِ ولأن المولى يقدِرُ على استخدامها كيفما يريد في السفر والحضَرِ وعلى بيعها للحاضرِ والبادي وفيه من اختلال حالِ الزوجِ وأولادِه مالا مزيدَ عليه ولأنها مُمتهنةٌ مبتذَلةٌ خرّاجةٌ ولاّجةٌ وذلك كلُّه ذلٌّ ومهانةٌ ساريةٌ إلى الناكح والعزةُ هي اللائقةُ بالمؤمنين ولأن مَهرَها لمولاها فلا تقدِر على التمتع به ولا على هِبته للزوج فلا ينتظم أمرُ المنزلِ وقد قال ﷺ الحرائِرُ صلاحُ البيتِ والإماءُ هلاكُ البيتِ

{خَيْرٌ لَّكُمْ} “sizin için daha hayırlıdır”; her ne kadar bu konuda önceden bir ruhsat sözü geçmiş olsa da onlarla evlenmekten daha hayırlıdır; zira bunda çocuğu kölelik tehlikesine maruz bırakmak vardır. Ömer radıyallâhu anh şöyle demiştir: “Hangi hür erkek bir cariye ile evlenirse, kendisinin yarısını köleleştirmiş olur.” Saîd b. Cübeyr de şöyle demiştir: “Cariye ile nikâhlanmak neredeyse zinaya pek yakındır.” Çünkü efendisinin cariye üzerindeki hakkı daha güçlüdür, bu yüzden hür kadınların sırf eşlerine ait olması gibi eşine halis kalamaz. Ayrıca efendisi onu seferde ve hazarda dilediği gibi hizmetinde kullanmaya, yerliye ve bedeviye satmaya kadirdir; bunda ise kocanın ve çocuklarının halinin son derece bozulması söz konusudur. Yine cariye devamlı hizmete koşulan, hor görülen, sıkça dışarı çıkıp giren bir kimsedir; bütün bunlar ise nikâhlayan erkeğe de sirayet eden bir zillet ve aşağılanmadır; izzet ise müminlere yakışandır. Yine onun mehri efendisine aittir; bundan dolayı mehirle faydalanamaz, onu kocasına hibe de edemez, neticede evin düzeni sağlanamaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Hür kadınlar evin ıslahı, cariyeler ise evin helakidir.”

{والله غَفُورٌ} مبالِغٌ في المغفرة فيغفرُ لمن لم يصبِرْ عن نكاحهن مافى ذلك من الأمور المنافيةِ لحال المؤمنين

{والله غَفُورٌ} “Allah çok bağışlayıcıdır”; mağfireti son derece boldur; dolayısıyla onlarla nikâhlanmaktan sabredemeyen kimsenin bu amelinde bulunan müminlerin haline aykırı durumları bağışlar,

{رَّحِيمٌ} مبالغٌ في الرحمة ولذلك رَخّص لكم في نكاحهن

{رَّحِيمٌ} “çok merhametlidir”; merhameti son derece engindir ve bu sebeple onların nikâhlanması hususunda size ruhsat tanımıştır.

{يُرِيدُ الله لِيُبَيّنَ لَكُمْ} استئنافٌ مَسوقٌ لتقرير ما سبق من الأحكام وبيانِ كونِها جاريةً على مناهج المهتدين من الأنبياء والصالحين قيل أصلُ النظمِ الكريمِ يريد الله أن يبين لكم فزيدت اللامُ لتأكيد معنى الاستقبال اللازم للإرداة ومفعولُ يبين محذوفٌ ثقةً بشهادة السباقِ والسياقِ أي يريد الله أن يبين لكم ما هو خفيٌ عنكم من مصالحكم وأفاضل أعمالِكم أو ما تعبَّدَكم به من الحلال والحرامِ وقيل مفعولُ يريد محذوفٌ تقديرُه يريد الله تشريعَ ما شرَع من التحريم والتحليلِ لأجل التبيينِ لكم وهذا مذهبُ البصريين ويعزى إلى سيبويهِ وقيل إن اللامَ بنفسها ناصبةٌ للفعل من غير إضمارِ أن وهي وما بعدها مفعولٌ للفعل المتقدمِ فإن اللامَ قد تقام مَقامَ أن في فعل الإرادةِ والأمرِ فيقال أؤدت لأذهبَ وأن أذهبَ وأمرتك لتقومَ وأن تقوم قال تعالى {يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُواْ نُورَ الله} وفي موضع {يُرِيدُونَ أَن يُطْفِئُواْ} وقال تعالى {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} وفي موضع {وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ} وفي آخر {وَأُمِرْتُ لاِعْدِلَ بَيْنَكُمُ} أي أن أعدل بينكم وهذا مذهبُ الكوفيين ومنعه البصريون وقالوا إن وظيفةَ اللامِ هي الجرُّ والنصبُ فيما قالوا بإضمار أن أي أُمِرنا بما أمرنا لنُسلم ويريدون ما يريدون ليطفئو وقيل يؤوّل الفعلُ الذي قبل اللامِ بمصدر مرفوعِ بالابتداء ويُجعل ما بعده خبراً له كما في تسمعُ بالمُعَيديِّ خيرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ أي أن تسمع به ويعزى به هذا الرأيُ إلى بعض البصْريين

{يُرِيدُ الله لِيُبَيّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak ister”; geçen hükümleri pekiştirmek ve bunların peygamberler ile salihlerden hidayete ermiş kimselerin yollarına uygun olarak cereyan ettiğini beyan etmek için getirilmiş yeni bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir. Yüce nazmın aslının “Allah size açıklamak ister (أن يبين)” şeklinde olduğu, iradeye lâzım olan istikbal (gelecek zaman) manasını pekiştirmek için 'lâm' harfinin ziyade kılındığı söylenmiştir. Sözün öncesi ve sonrasının şehadetine güvenilerek {يبين} fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani Allah, sizin için gizli kalmış olan maslahatlarınızı ve en faziletli amellerinizi yahut sizi mükellef kıldığı helal ve haramları size açıklamak ister. {يريد} fiilinin mef'ûlünün mahzûf olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: “Allah, size açıklamak için helal ve haramdan teşri ettiği şeyleri koymayı irade eder.” Bu, Basralıların mezhebidir ve Sîbeveyh'e dayandırılır. 'Lâm' harfinin bizâtihi kendisinin takdîrî bir {أن} olmaksızın fiili nasbettiği, kendisi ve sonrasının ise önceki fiilin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir; zira 'lâm' harfi, irade ve emir fiillerinde {أن} yerine geçebilir; nitekim “Gitmek istedim (أردت لأذهب / أردت أن أذهب)” ve “Kalkmanı emrettim (أمرتك لتقوم / أمرتك أن تقوم)” denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُواْ نُورَ الله} “Allah'ın nurunu söndürmek isterler” ve bir başka yerde {يُرِيدُونَ أَن يُطْفِئُواْ} “Söndürmek isterler” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ} “Ve teslim olmakla emrolunduk”, başka bir yerde {وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ} “Teslim olmakla emrolundum” ve diğer bir yerde {وَأُمِرْتُ لاِعْدِلَ بَيْنَكُمُ} “Ve aranızda adalet yapmakla emrolundum” yani aranızda adalet etmekle emrolundum, buyurmuştur. Bu, Kûfelilerin mezhebidir. Basralılar ise buna karşı çıkmış ve 'lâm' harfinin görevinin cer etmek olduğunu, zikrettikleri örneklerdeki nasbın ise gizli bir {أن} ile olduğunu söylemişlerdir; yani “Teslim olmamız için emrolunduğumuz şeyle emrolunduk” ve “Söndürmek için diledikleri şeyi dilerler” takdirindedir. 'Lâm' harfinden önceki fiilin mübteda olarak merfû bir mastarla tevil edildiği, sonrasının ise onun haberi kılındığı da söylenmiştir; nitekim “Muaydî'yi işitmen, onu görmenden daha hayırlıdır (تسمع بالمعيدي خير من أن تراه)” sözünde olduğu gibi; yani “Onu işitmen...” demektir. Bu görüş de bazı Basralılara dayandırılmaktadır.

{وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الذين من قبلكم} من الأنبياء والصالحين لتقتدوا بهم

{وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الذين من قبلكم} “ve sizden öncekilerin yollarına sizi iletmek [ister]”; kendilerine uymanız için peygamberlerden ve salihlerden [öncekilerin yollarına],

{وَيَتُوبَ عليكم} إذا تبتم إليه تعالى عما يقع منكم من النقصير والتفريط في مراعاة ماكلفتموه من الشرائع فإن المكلفَ قلما يخلو من تقصير يستدعي تلافِيَه بالتوبة ويغفرُ لكم ذنوبَكم أو يُرشدُكم إلى ما يردعكم عن المعاصي ويحثُكم على التوبة أو إلى ما يكون كفارةً لسيئاتكم وليس الخطابُ لجميع المكلفين حتى يتخلفَ مراده تعالى عن إرادته فيمن لم يتُبْ منهم بل لطائفة معينةٍ حصَلت لهم هذه التوبةُ

{وَيَتُوبَ عليكم} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]”; mükellef kılındığınız şeriatları gözetmedeki kusur ve ihmallerinizden dolayı O Teâlâ'ya tevbe ettiğinizde [tevbenizi kabul etmek ister]. Zira mükellef olan kişi, tevbe ile telafi edilmesini gerektiren bir kusurdan nadiren uzak kalır; ve günahlarınızı bağışlamak [ister] yahut sizi günahlardan alıkoyacak ve tevbeye sevk edecek şeylere ya da günahlarınıza kefaret olacak şeylere sizi irşad etmek [ister]. Buradaki hitap bütün mükelleflere yönelik değildir ki tevbe etmeyen kimselerde O Teâlâ'nın muradı iradesinden geri kalmış olsun; bilakis kendilerinde bu tevbe gerçekleşen belirli bir topluluğadır.

{والله عَلِيمٌ} مبالغٌ في العلم بالأشياء التي من جملتها

{والله عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; eşyayı bilmede kemal sahibidir ki bunların cümlesinden biri de,

ما شرَع لكُم من الأحكام

; sizin için teşri kıldığı hükümlerdir.

{حَكِيمٌ} مُراعٍ في جميع أفعالِه الحكمةَ والمصلحةَ

{حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”; bütün fiillerinde hikmeti ve maslahatı gözetendir.

{والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} جملةٌ مبتدأةٌ مَسوقةٌ لبيان كمالِ منفعةِ ما أراده الله تعالى وكمال مضرة مايريد الفجرة لا لبيان إراداته تعالى لتوبته عليهم حتى يكونَ من باب التكريرِ للتقرير ولذلك غُيّر الأسلوبُ إلى الجملة الاسميةِ دلالة على دوام الإرادةِ ولم يُفعلْ ذلك في قوله تعالى

{والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister”; pekiştirme kabilinden bir tekrar olsun diye O Teâlâ'nın onların tevbesini kabul etme iradesini beyan etmek için değil, Allah Teâlâ'nın irade ettiği şeyin faydasının tamlığını ve fâsıkların irade ettiği şeyin zararının tamlığını beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıç (mübteda) cümlesidir. Bu sebeple iradenin devamlılığına delalet etmesi için üslup isim cümlesine dönüştürülmüştür; Allah Teâlâ'nın şu kavlinde ise böyle yapılmamıştır:

{وَيُرِيدُ الذين يَتَّبِعُونَ الشهوات} للإشارة إلى الحدوثِ وللإيماء إلى كمالِ المباينةِ مضموني الجملتين كما مر في قوله تعالى {الله ولي الذين آمنوا} الآية والمراد بمبتعى الشهواتِ الفَجَرةُ فإن اتّباعَها الائتمارُ بها وأما المتعاطي لما سوّغه الشرعُ من المشهيات دون غيرِه فهو متّبعٌ له لا لها وقيل هم اليهودُ والنصارى وقيل هم المجوسُ حيث كانوا يُحِلون الأخواتِ من الأب وبنات الخ وبناتِ الأختِ فلما حرَّمهن الله تعالى قالوا فإنكم تحلون بنت الخالة وبنت العمة مع أن العمةَ والخالةَ عليكم حرامٌ فانكِحوا بناتِ الأخِ والأختِ فنزلت

{وَيُرِيدُ الذين يَتَّبِعُونَ الشهوات} “Şehvetlerinin peşinden gidenler ise isterler ki”; [burada fiil cümlesi getirilmesi] sonradan meydana gelişe (hudûs) işaret etmek ve Allah Teâlâ'nın {الله ولي الذين آمنوا} “Allah, iman edenlerin velisidir...” ayetinde geçtiği üzere her iki cümlenin içerdiği manaların tam bir zıtlık içinde olduğuna imada bulunmak içindir. Şehvetlerine uyanlardan maksat fâsıklardır; zira şehvetlere uymak, onların emrine boyun eğmektir. Şeriatın mübah kıldığı lezzetleri aşırıya kaçmadan yaşayan kimseye gelince, o şehvetlere değil şeriata uymaktadır. Bunların Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir. Mecusiler olduğu da söylenmiştir; zira onlar baba bir kız kardeşleri, erkek kardeşin kızlarını ve kız kardeşin kızlarını helal sayıyorlardı. Allah Teâlâ onları haram kılınca dediler ki: “Siz teyze kızını ve hala kızını helal sayıyorsunuz, halbuki halanın ve teyzenin kendisi size haramdır; öyleyse erkek kardeşin ve kız kardeşin kızlarını da nikâhlayınız.” Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

{أَن تَمِيلُواْ} عن الحق بموافقتهم على اتباع الشهواتِ واستحلالِ المحرماتِ وتكونوا زناةً مثلَهم وقرئ بالياء التحتانية والضميرُ للذين يتبعون الشهواتِ

{أَن تَمِيلُواْ} “sapmanızı [isterler]”; şehvetlere uymada ve haramları helal saymada onlara uyarak haktan sapmanızı ve kendileri gibi zâni (zina eden) kimseler olmanızı [isterler]. [Fiil] 'ya' harfiyle (أن يميلوا) de okunmuştur; bu takdirde zamir şehvetlerine uyan kimselere aittir.

{مَيْلاً عَظِيماً} أي بالنسبة إلى ميل من اقترف خطيئةً على نُدرة بلا استحلالٍ

{مَيْلاً عَظِيماً} “büyük bir sapmayla”; yani haram kılmayı helal saymaksızın nadiren günah işleyen kimsenin sapmasına kıyasla [büyük bir sapmayla].

{يُرِيدُ الله أَن يُخَفّفَ عَنْكُمْ} بما مر من الرخص ما في عهدتكم من مشاقّ التكاليفِ والجملةُ مستأنفةٌ لا محلَّ لها من الإعراب

{يُرِيدُ الله أَن يُخَفّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden hafifletmek ister”; geçen ruhsatlar vesilesiyle mükellefiyetinizdeki zorlukları [hafifletmek ister]. Bu cümle müste'nefedir, iraptan mahalli yoktur.

{وَخُلِقَ الإنسان ضَعِيفاً} عاجزاً عن مخالفة هواه غيرَ قادرٍ على مقابلة دواعيه وقواه حيث لا يصبِرُ عن اتباع الشهواتِ ولا يستخدم قواه في مشاقِّ الطاعاتِ وعن الحسن أن المرادَ ضَعفُ الخِلْقةِ ولا يساعده المقام فإن الجلمة اعتراضٌ تذييليٌّ مَسوقٌ لتقرير ما قبله من التخفيف بالرُخصة في نكاح الإماءِ وليس لضعف البُنيةِ مدخلٌ في ذلك وإنما الذي يتعلق به التخفيفُ في العبادات الشاقةِ وقيل المراد به ضعفُه في أمر النساءِ خاصة حيث لا يصبِرُ عنهن وعن سعيد بن المسيِّب ما أيِسَ الشيطانُ من بني آدمَ قطُّ إلا أتاهم من قبل النساءِ فقد أتى عليَّ ثمانون سنةً وذهبت إحدى عينى وانا أعشوا بالأخرى وإن أخوفَ ما أخاف على فتنةُ النساءِ وقرأ ابن عباس ﵄ وخَلَق الإنسانَ على البناء للفاعل والضمير له ﷿ وعنْهُ ﵁ ثماني آياتٍ في سورة النساء هنّ خيرٌ لهذه الأمةِ مما طلعت عليه الشمسُ وغربت {يُرِيدُ الله لِيُبَيّنَ لَكُمْ} {والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} {يُرِيدُ الله أَن يُخَفّفَ عَنْكُمْ} {إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنهَوْنَ عَنْهُ} {إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} {إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذرة وإن تك حسنة يضاعفها} {وَمَن يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} {مَّا يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم}

{وَخُلِقَ الإنسان ضَعِيفاً} “Çünkü insan zayıf yaratılmıştır”; hevasına muhalefet etmekten aciz, hevasının gereklerine ve güçlerine karşı koymaya muktedir olamayan bir yapıdadır; zira şehvetlere uymaktan sabredemez ve güçlerini ağır taatlerin meşakkatlerinde kullanamaz. Hasan'dan, bununla yaratılış bünyesinin zayıflığının kastedildiği rivayet edilmiştir; ancak makam buna elverişli değildir, zira bu cümle cariyelerle nikâhlanma ruhsatıyla yapılan önceki hafifletmeyi pekiştirmek için getirilmiş fezleke niteliğinde bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî); bünyenin zayıflığının ise bunda bir dahli yoktur; ona taalluk eden şey ancak meşakkatli ibadetlerdeki hafifletmedir. Bununla özellikle kadınlar konusundaki zayıflığının kastedildiği, nitekim kadınlara karşı sabredemediği de söylenmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet edilmiştir: “Şeytan insanoğlundan ne zaman ümidini kesse, onlara mutlaka kadınlar tarafından gelir. Seksen yaşıma bastım, gözlerimin biri görmez oldu, diğeri ise gece körlüğü çekiyor; yine de kendim için en çok korktuğum şey kadın fitnesidir.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ {وخَلَق الإنسانَ} şeklinde etken sîgada (fâil mebnîsiyle) okumuştur, bu durumda zamir O Azze ve Celle'ye racidir. Yine ondan radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: “Nisâ Suresi'nde sekiz ayet vardır ki bu ümmet için güneşin üzerine doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır: {يُرِيدُ الله لِيُبَيّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak... ister”, {والله يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tevbenizi kabul etmek ister”, {يُرِيدُ الله أَن يُخَفّفَ عَنْكُمْ} “Allah sizden hafifletmek ister”, {إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız...”, {إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar”, {إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذرة وإن تك حسنة يضاعفها} “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez; eğer zerre miktarı bir iyilik olursa onu kat kat artırır...”, {وَمَن يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ} “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de...”, {مَّا يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم} “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?””

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ وَلَا تَأْكُلُواْ أموالكم بَيْنَكُم بالباطل}

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ وَلَا تَأْكُلُواْ أموالكم بَيْنَكُم بالباطل} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyiniz”

شروع في بيان بعض الحرماتِ المتعلقةِ بالأموال والأنفسِ إثرَ بيانِ الحرماتِ المتعلقةِ بالأبضاع وتصديرُ الخطابِ بالنداء والتنبيه لإظهار كمال العناية بمضمونه والمرادُ بالباطل ما يخالف الشرعَ كالغصب والسرقةِ والخيانةِ والقِمارِ وعقودِ الربا وغير ذلك مما لم يُبِحْه الشرعُ أي لا يأكل بعضكم أموال بعض بغير طريقٍ شرعي

Nikâh ve cinsellikle (ebdâ') ilgili haramların beyan edilmesinin ardından, mallar ve canlarla ilgili bazı haramların beyanına başlanmaktadır. Hitabın nida ve tenbih ile başlatılması, içeriğine verilen tam önemi göstermek içindir. Batıl ile kastedilen; gasp, hırsızlık, hıyanet, kumar, faiz akitleri ve şeriatın mübah kılmadığı diğer şeyler gibi şeriata aykırı olan yollardır. Yani bir kısmınız diğer bir kısmınızın mallarını meşru olmayan bir yolla yemesin.

{إِلَاّ أَن تَكُونَ تجارة عَن تَرَاضٍ مّنْكُمْ} استثناءٌ منقطِعٌ وعن متعلقةٌ بمحذوف وقع صفة لتجارةً أي إلا أن تكون التجارةُ تجارةً صادرةً عن تراض كما في قوله ... إذَا كان يوما ذا كواكب اشنعا ... أي إذا كان اليومُ يوما الخ أو الاأن تكون الأموالُ أموالَ تجارة وقرئ تجارةٌ بالرفعِ على أنَّ كانَ تامةٌ أي ولكن اقصِدوا كونَ تجارةً عن تراض أي وقوعَها أو ولكن وجودَ تجارةً عن تراض غيرِ منهيَ عنه وتخصيصها بالذكر من بيان سائرِ أسبابِ المُلكِ لكونها معظمها وأغلبها وقوعا وأوافقها لذوي المروءاتِ والمرادُ بالتراضي مراضاةُ المتبايعَيْن فيما تعاقدا عليه في حال المبايعةِ وقتَ الإيجابِ والقبولِ عندنا وعندَ الشافعيِّ ﵀ حالة الاقتراق عن مجلس العقد

{إِلَاّ أَن تَكُونَ تجارة عَن تَرَاضٍ مّنْكُمْ} “ancak aranızda karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesna”; munkatı' bir istisnadır. {عَن} harf-i cerri {تجارة} için sıfat olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani “Ancak ticaretin karşılıklı rızadan kaynaklanan bir ticaret olması müstesnadır”, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: “...Korkunç, yıldızları görünen bir gün olduğunda...” Yani gün öyle bir gün olduğunda demektir. Yahut “Ancak malların ticaret malları olması müstesnadır” demektir. {تجارةٌ} kelimesi, {كان}'nin tam fiil olması esasına göre merfû olarak da okunmuştur; yani “Lakin karşılıklı rızaya dayanan bir ticaretin meydana gelmesini kastediniz”, yani gerçekleşmesini; veya “Lakin karşılıklı rızaya dayanan bir ticaretin mevcudiyeti yasaklanmış değildir.” Diğer mülkiyet sebeplerinin arasından ticaretin özellikle zikredilmesi, mülkiyet sebeplerinin en büyüğü, vukuu en yaygın olanı ve mürüvvet sahiplerine en uygun düşeni olmasındandır. Karşılıklı rıza ile kastedilen; bize (Hanefîlere) göre alışveriş esnasında icap ve kabul vaktinde akitleşenlerin akdettikleri şey üzerindeki rızalarıdır; Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise akit meclisinden ayrılma anındaki rızalarıdır.

{وَلَا تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ} أي مَنْ كان من جنسكم من المؤمنين فإن كلَّهم كنفس واحدة وعن الحسن لاتقتلوا إخوانَكم والتعبيرُ عنهم بالأنفس للمبالغة في الزجر عن قتلهم بتصويره بصورةِ ما لا يكاد يفعلُه عاقلٌ أولا تُهلِكوا أنفسَكم بتعريضها للعقاب باقتراف ما يُفضي إليه فإنه القتل الحقيقى لها كما يُشعِرُ به إيرادُه عَقيبَ النهي عن أكل الحرامِ فيكونُ مقرَّراً للنهي السابق وقيل لاتقتلوا أنفسَكم بالبخْع كما يفعله بعضُ الجهلةِ أو بارتكاب ما يؤدي إلى القتل من الجنايات وقيل بإلقائها في التهلُكة وأُيِّد بما روى عن عمر بنِ العاص أنه تأوله بالتيمم لخوف البردِ فلم ينكر عليه النبيِّ ﷺ وقرئ ولا تُقتِّلوا بالتشديد للتكثير وقد جُمع في التوصية بين حفظِ النفسِ وحفظِ المالِ لما أنه شقيقُها من حيثُ أنَّه سببٌ لقوامها وتحصيل كمالاته واستيفاءِ فضائلِها وتقديمُ النهي عن التعرض له لكثرة وقوعِه

{وَلَا تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ} “Ve nefislerinizi öldürmeyiniz”; yani müminlerden kendi cinsinizden olanları [öldürmeyiniz]; zira onların hepsi tek bir nefis gibidir. Hasan'dan “Kardeşlerinizi öldürmeyiniz” dediği rivayet edilmiştir. Onların 'nefisler' olarak ifade edilmesi, bunu akıllı bir kimsenin asla yapmayacağı bir surette tasvir ederek onları öldürmekten son derece sakındırmak içindir. Yahut azaba sürükleyecek şeyleri işleyerek nefislerinizi cezaya maruz bırakıp helak etmeyiniz; zira gerçek öldürme budur; nitekim haram yemekten nehyin hemen ardından getirilmesi de bunu hissettirmektedir; böylece önceki nehyi pekiştirici olur. Bazı cahillerin yaptığı gibi canınıza kıymak (intihar etmek) suretiyle yahut ölüme götüren cinayetleri işleyerek nefislerinizi öldürmeyiniz dendiği de söylenmiştir. Nefsi tehlikeye atmak suretiyle [öldürmeyiniz] dendiği de söylenmiştir ki bu, Amr b. el-Âs'tan rivayet edilen, ayeti soğuk korkusundan dolayı teyemmüm etmeye hamletmesi ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona inkâr etmemesi haberiyle teyit edilmektedir. [Fiil] çokluk bildirmek üzere şeddeli olarak {ولا تُقتِّلوا} şeklinde de okunmuştur. Tavsiyede canın muhafazası ile malın muhafazası bir arada zikredilmiştir; zira mal, canın ayakta durmasının, kemalatını elde etmesinin ve faziletlerini tamamlamasının bir sebebi olması hasebiyle canın bir eşidir; mala taarruz etmekten nehyin öne alınması ise bunun çokça vuku bulmasındandır.

{إِنَّ الله كَانَ بِكُمْ رَحِيماً} تعليل للنهي بطريق الاستئنافِ أي مبالغاً في الرحمة والرأفةِ ولذلك نهاكم عما نهى فإن ذلك رحمةً عظيمةً لكم بالزجر عن المعاصي وللذين هم في معرِض التعرُّض لهم بحفظ أموالِهم وأنفسِهم وقيل معناه إنه كان بكم يا أمةَ محمدٍ رحيماً حيث أمرَ بني إسرائيلَ بقتلهم أنفسَهم ليكون توبةً لهم وتمحيصاً لخطاياهم ولم يكلِّفْكم تلك التكاليفَ الشاقةَ

{إِنَّ الله كَانَ بِكُمْ رَحِيماً} “Şüphesiz Allah size çok merhametlidir”; yeni bir başlangıç (isti'nâf) yoluyla nehyin gerekçesini bildirmektedir; yani merhamet ve şefkati son derece geniştir ve bu sebeple yasakladığı şeyleri size yasaklamıştır; zira bu, günahlardan sakındırmakla sizin için, malları ve canları muhafaza edilmekle de haksızlığa maruz kalabilecek kimseler için büyük bir rahmettir. Bunun manasının: “Ey Muhammed ümmeti! İsrailoğullarına tevbeleri ve günahlarından arınmaları için kendilerini öldürmelerini emrettiği halde, sizi bu ağır yükümlülüklerle mükellef kılmadığı için Allah size çok merhametlidir” şeklinde olduğu da söylenmiştir.

{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} إشارةٌ إلى القتل خاصةً أو لما قبله من أكل الأموالِ وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهما في الفساد

{وَمَن يَفْعَلْ ذلك} “Kim bunu yaparsa”; sadece öldürmeye veya kendisinden önceki malları yemeye işarettir. Bundaki uzaklık manası, her ikisinin de fesattaki mertebesinin uzaklığını bildirmek içindir.

{عدوانا وَظُلْماً} أي إفراطاً في التجاوز عن الحد وإتياناً بما لا يستحقّه وقيل أُريد بالعدوان التعدّي على الغير بالظلم الظلمُ على النفس بتعريضها للعقاب ومحلُّها النصبُ عَلى الحاليّةِ أو على العلية أى معتديا وظالما أوللعدوان والظلم وقرئ عدوانا بكسر العين

{عدوانا وَظُلْماً} “haddi aşarak ve zulmederek”; yani haddi aşmada aşırıya kaçarak ve hak etmediği bir şeyi işleyerek. Udvân (haddi aşmak) ile başkasına haksızlık etmenin, zulüm ile de azaba maruz bırakmak suretiyle nefse zulmetmenin kastedildiği de söylenmiştir. Bu iki kelimenin iraptaki mahalli hâl veya illet olmak üzere mansubdur; yani tecavüzkâr ve zalim olarak, yahut haddi aşmak ve zulmetmek sebebiyle. 'Ayn' harfinin kesresiyle {عِدوانا} şeklinde de okunmuştur.

{فَسَوْفَ نُصْلِيهِ} جوابٌ للشرط أى ندخله وقرئ بالتشديد من صلّى وبفتح النون من صَلاة يَصْليه ومنه شاةٌ مَصْليةٌ ويُصليه بالياء والضمير لله تعالى أو لذلك من حيث غنه سببٌ للصَّلْي

{فَسَوْفَ نُصْلِيهِ} “biz onu yaslayacağız/sokacağız”; şartın cevabıdır, yani onu girdireceğiz. [Fiil] 'sallâ' (صلى) fiilinden şeddeli olarak (nuṣallîhî); 'salâ yaslî' (صَلاة يَصْليه) fiilinden 'nun'un fethasıyla (naṣlîhî) -ki 'kızartılmış koyun' (شاة مَصْلية) tabiri de buradandır- ve 'ya' harfiyle (yuṣlîhî) de okunmuştur; bu durumda zamir Allah Teâlâ'ya yahut ateşe yaslamanın sebebi olması hasebiyle 'bunu yapmaya' racidir.

{نَارًا} أي ناراً مخصوصةً هائلةً شديدةَ العذابِ

{نَارًا} “bir ateşe”; yani azabı şiddetli, korkunç, hususi bir ateşe,

{وَكَانَ ذلك} أي إصلاؤُه النار

{وَكَانَ ذلك} “ve bu, ... olmuştur/idi”; yani onu ateşe sokmak,

{عَلَى الله يَسِيراً} لتحقق الداعي وعدمِ الصارفِ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ بطريق الالتفات لتربيةِ المهابةِ وتأكيدِ استقلالِ الاعتراضِ التذييليِّ

{عَلَى الله يَسِيراً} “Allah'a pek kolaydır”; zira [cezalandırmayı] gerektiren sebep muhakkaktır ve buna engel olacak bir mani yoktur. Celâl isminin iltifat yoluyla açıkça zikredilmesi, heybet duygusunu yerleştirmek ve fezleke kabilinden olan ara cümlenin bağımsızlığını tekit etmek içindir.

{إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنهَوْنَ عَنْهُ} أي كبائرَ الذنوبِ التي نهاكم الشرعُ عنها مما ذكر ههنا ومالم يذكر وقرئ كبيرَ على إرادة الجنسِ

{إِن تَجْتَنِبُواْ كَبَائِرَ مَا تُنهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız şeylerin büyüklerinden kaçınırsanız”; yani burada zikredilen ve zikredilmeyen, şeriatın sizi nehyettiği günahların büyüklerinden [kaçınırsanız]. Cins manası kastedilerek tekil olarak {كبيرَ} şeklinde de okunmuştur.

{نُكَفّرْ عَنْكُمْ} بنون العظمةِ على طريقة الالتفات وقرئ بالياء بالإسنادِ إليه تعالى والتكفير إما طة المستحَقِّ من العقاب بثوابٍ أزيد أو بتوبة أي نغفِرْ لكم

{نُكَفّرْ عَنْكُمْ} “sizden siler, örteriz”; iltifat yoluyla azamet 'nun'u ile gelmiştir; O Teâlâ'ya isnat edilerek 'ya' harfiyle (yukeffir) de okunmuştur. Tekfîr; hak edilen cezanın daha fazla bir sevap ile yahut tevbe ile giderilmesidir; yani sizin için bağışlarız,

{سَيّئَاتِكُمْ} صغائرَكم ونمحُها عنكم قال المفسرون الصلاةُ إلى الصلاة والجمعةُ إلى الجمعة ورمضانُ إلى رمضانَ مكفِّراتٌ لما بينهن من الصغائر إذا اجتُنِبَت الكبائرُ واختلف في الكبائر والأقربُ أن الكبيرةَ كلُّ ذنبٍ رتّب الشارعُ عليه الحدَّ او صرح بالوعيد وقيل ما عُلم حرمتُه بقاطع وعن النبيِّ ﷺ أنها سبعٌ الإشراكُ بالله تعالى وقتلُ النفسِ التي حرمها الله تعالى وقذفُ المحصناتِ وأكلُ مالِ اليتيمِ والربا والفِرارُ من الزحف وعقوقُ الوالدين وعَنْ عليَ ﵁ التعقب بعد الهجرةِ مكان عقوقِ الوالدين وزاد ابنُ عمر رضى الله عنهما السحرَ واستحلالَ البيتِ الحرامِ وعن ابن عباس ﵄ أن رجلاً قال له الكبائر سبعٌ قال هي إلى سبعمائةٍ أقربُ منها إلى سبع روى عنه إلى سبعين إذْ لا صغيرةَ مع الإصرار ولا كبيرةَ مع الاستغفار وقيل أريد به أنواعُ الشركِ لقوله تعالى {إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} وقيل صِغرُ الذنوب وكِبَرُها بالإضافة إلى ما فوقها وما تحتها وبحسب فاعلِها بل بحسب الأوقاتِ والأماكنِ أيضاً فأكبرُ الكبائرِ الشركُ وأصغر الصغار حديثُ النفسِ وما بينهما وسايط يصدق عليه الأمر أن فمن عن له أمر أن منها ودعت نفسُه إليهما بحيث لا يتمالك فكفّها عن أكبرهما كُفّر عنه ما ارتكبه لمااستحق على اجتناب الأكبرِ من الثواب

{سَيّئَاتِكُمْ} “küçük günahlarınızı”; küçük günahlarınızı [bağışlar] ve onları sizden sileriz. Müfessirler şöyle demiştir: Büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde bir namaz diğer namaza, bir cuma diğer cumaya, bir ramazan diğer ramazana kadar aralarındaki küçük günahlara kefarettir. Büyük günahların (kebâir) ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. En yakın görüşe göre büyük günah; şâriin hakkında had cezası koyduğu veya tehdidi açıkça bildirdiği her günahtır. Kesin bir delille haramlığı bilinen şeyler olduğu da söylenmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bunların yedi tane olduğu rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ'ya ortak koşmak, Allah Teâlâ'nın haram kıldığı cana kıymak, iffetli kadınlara iftira atmak, yetim malı yemek, faiz yemek, savaştan kaçmak ve ana babaya asi olmak. Ali'den radıyallâhu anh ise ana babaya isyan yerine hicretten sonra geri dönüp bedevileşmek (taarrüb) rivayet edilmiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ sihri ve Mescid-i Haram'ı helal saymayı (hürmetini çiğnemeyi) eklemiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, bir adam ona “Büyük günahlar yedi midir?” diye sormuş; o da “Onlar yediye nazaran yedi yüze daha yakındır” demiştir. Ondan “yetmişe daha yakındır” dediği de rivayet edilmiştir; zira ısrar edildikten sonra küçük günah kalmaz, istiğfar edildikten sonra da büyük günah kalmaz. Allah Teâlâ'nın {إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” kavlinden ötürü bununla şirkin çeşitlerinin kastedildiği de söylenmiştir. Günahların küçüklüğü ve büyüklüğünün, kendisinden üstündekine ve altındakine nispetle, failine göre, hatta vakitlere ve mekânlara göre değiştiği de söylenmiştir. Dolayısıyla büyük günahların en büyüğü şirk, küçük günahların en küçüğü ise nefsin vesvesesidir; bu ikisi arasındaki mertebeler ise her iki hükmün de kendilerine tatbik edilebileceği vasıtalardır. Kimin karşısına bunlardan iki günah çıkar da nefsi kendini tutamayacak derecede bu ikisine davet eder ve o da nefsini bunların daha büyüğünden alıkoyarsa, daha büyüğünden kaçınmaktan dolayı hak ettiği sevaptan ötürü işlediği günah kendisinden silinip affedilir.

{وَنُدْخِلْكُمْ مُّدْخَلاً} بضم الميم اسمُ مكانٍ هو الجنة

{وَنُدْخِلْكُمْ مُّدْخَلاً} “ve sizi bir giriş yerine sokarız”; 'mîm' harfinin zammesiyle mekân ismidir ki o da cennettir,

{كَرِيماً} أي حسَناً مَرْضياً أو مصدرٌ ميميٌّ أي إدخالاً مع كرامةً وقرئ بفتح الميم وهو أيضاً يحتمل المكانَ والمصدر ونصبُه على الثاني بفعل مقدرٍ مطاوِعٍ للمذكور أي ندخلكم فتدخلون مدخلاً أو دخولاً كريماً كما في قوله ... وعضةُ دهر يأبن مروانَ لم تَدَع ... مِنَ المالِ إلا مُسْحَتٌ أو مُجلّفُ ...

{كَرِيماً} “şerefli/değerli [bir giriş yerine]”; yani güzel, hoşnut olunan [bir makama]; yahut mîmli mastardır, yani ikramla dolu bir girdirişle [sizi girdiririz]. 'Mîm' harfinin fethasıyla da (medhalen) okunmuştur; bu da hem mekân ismine hem de mastara ihtimallidir. İkinci ihtimale göre nasbı, zikredilen fiilin mutâvaatı olan mahzûf bir fiil iledir; yani “Sizi sokarız da şerefli bir yere girersiniz veya şerefli bir girişle girersiniz”, nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: “Ey Mervân oğlu! Zamanın felaketi maldan hiçbir şey bırakmadı; ancak kökünden sökülmüş veya budanmış olanlar müstesna...”

أيْ لَم تدعَ فلم يبْقَ إلا مسحتٌ الخ

Yani: “Hiçbir şey bırakmadı da geriye ancak kökünden sökülmüş olan kaldı...” demektir.

{وَلَا تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ الله بِهِ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ} أي عليكم ولعل إيثارَ الإبهامِ عليه للتفادي عن المواجهة بما يشُقُّ عليهم قال القفال لما نهاهم الله تعالى عن أكل أموالِ الناسِ بالباطل وقتلِ الأنفسِ عقّبه بالنهي عَمَّا يؤدَّي إليهِ منَ الطمع في أموالهم وتمنّيها وقيل نهاهم أولاً عن التعرض لأموالهم بالجوارح ثم عن التعرّض لها بالقلب على سبيل الحسدِ لتطهير أعمالِهم الظاهرةِ والباطنةِ فالمعنى لاتتمنوا ما أعطاه الله تعالى بعضَكم من الأمور الدنيويةِ كالجاه والمالِ وغيرِ ذلك مما يجري فيه التنافسُ دونكم فإن ذلك قسمةٌ من الله تعالى صادرةٌ عن تدبير لائقٍ بأحوال العبادِ مترتبٍ على الإحاطة بجلائل شئونهم ودقائقِها فعلى كلّ أحدٍ من المفضّل عليهم أن يرضى بما قسم الله له ولا يتمنى حظَّ المفضَّلِ ولا يحسُده عليه لما أنه معارَضةٌ لحكمِ القدر المؤسس على

{وَلَا تَتَمَنَّوْاْ مَا فَضَّلَ الله بِهِ بَعْضَكُمْ على بَعْضٍ} “Allah’ın, kendisiyle bir kısmınızı diğer bir kısmınıza üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin”; yani [birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin]. Kapalı ifadenin (ibhâm) [açık hitaba] tercih edilmesi, muhataplara ağır gelecek bir yüzleşmeden kaçınmak için olsa gerektir. el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ onları insanların mallarını haksız yere yemekten ve cana kıymaktan nehyedince, bunun hemen ardından mallarına göz dikmek ve onları temenni etmek gibi bu fiillere yol açacak şeyleri de yasaklamıştır. Şöyle de denilmiştir: Zahirî ve bâtınî amellerini arındırmak maksadıyla önce organlarıyla onların mallarına el uzatmaktan, ardından da haset yoluyla kalben onların mallarına göz dikmekten nehyetmiştir. Buna göre mana şöyledir: Allah Teâlâ'nın sizden başkasına bahşettiği makam, mal ve yarış konusu olan diğer dünyalık şeyleri temenni etmeyin. Çünkü bu, Allah Teâlâ'nın, kulların hallerine uygun ve onların durumlarının büyüğünü küçüğünü kuşatan ilmine dayalı bir tedbirden sadır olan bir taksimatıdır. Dolayısıyla başkaları kendilerine üstün kılınanların her birine düşen vazife, Allah'ın kendisine taksim ettiğine rıza göstermesi, üstün kılınanın payını temenni etmemesi ve ona haset etmemesidir; zira bu, ... üzerine bina edilen kader hükmüne karşı çıkmaktır.

٣٣ - النساء الحكم البالغة لالأن عدمه خير له ولالأنه لو كان خلافَه لكان مفسدةً له كما قيلَ إذْ لا يساعدُه ما سيأتي من الأمر بالسؤال من فضله تعالى فإنه ناطِقٌ بأن المنهيَّ عنه تمنى نصيب الغير لاتمنى مازاد على نصيبه مطلقاً هذا وقد قيل لما جعل الله تعالى في الميراث للذكر مثلُ حظ الأنثيين قالت النساءُ نحن أحوجُ أن يكون لنا سهمانِ وللرجال سهمٌ واحد لأنا ضعفاءُ وهم أقوياءُ وأقدرُ على طلب المعاشِ منا فنزلت وهذا هو الأنسبُ بتعليل النهى بقوله ﷿

(33 - en-Nisâ) yüce hikmetler [üzerine bina edilen kader hükmüne karşı çıkmaktır]. Yoksa iddia edildiği gibi o nimetin bulunmayışının onun için daha hayırlı olmasından yahut aksi olsaydı onun için bir fesat teşkil edeceğinden dolayı değildir; zira birazdan gelecek olan Allah Teâlâ'nın lütfundan isteme emri buna elvermez. Çünkü o emir, yasaklanan şeyin başkasının payını temenni etmek olduğunu, mutlak manada kendi payından fazlasını temenni etmek olmadığını açıkça ifade etmektedir. Bir de şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ mirasta erkeğe iki kadının payı kadar pay verince kadınlar: “İki pay verilmeye biz daha layığız, erkeklere ise bir pay verilmelidir; çünkü biz zayıfız, onlar ise güçlüdür ve geçim aramaya bizden daha muktedirdirler” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Yasaklamanın aziz ve celil olan Allah'ın şu kavliyle gerekçelendirilmesine en uygun olan da budur:

{لّلرّجَالِ نَصِيبٌ مّمَّا اكتسبوا وَلِلنّسَاء نَصِيبٌ مّمَّا اكتسبن} فإنه صريحٌ في جريان التمني بين فريقي الرجالِ والنساءِ ولعل صيغةَ المذكرِ في النهى لما عبر عنهن بالبعض والمعنى لكلَ من الفريقين في الميراث نصيبٌ معينُ المقدارِ مما أصابه بحسَب استعدادِه وقد عُبّر عنه بالاكتساب على طريقة الاستعارةِ التبعيةِ المبنيةِ على تشبيه اقتضاءِ حالِه لنصيبه باكتسابه إياه تأكيداً لاستحقاق كلَ منهما لنصيبه وتقويةً لاختصاصه به بحيث لايتخطاه إلى غيره فإن ذلك مما يوجبه الانتهاءُ عن التمني المذكور وقوله تعالى

{لّلرّجَالِ نَصِيبٌ مّمَّا اكتسبوا وَلِلنّسَاء نَصِيبٌ مّمَّا اكتسبن} “Erkeklere kazandıklarından bir pay, kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır.” Zira bu ayet, temenninin erkekler ile kadınlar zümresi arasında cereyan ettiğini açıkça göstermektedir. Yasaktaki müzekker kalıbı ise kadınlardan da “ba‘z” (bir kısmı) diye bahsedilmiş olmasındandır. Mana şudur: İstidadına göre kendisine isabet eden şeylerden ötürü mirasta her iki gruptan her birine belirli miktarda bir pay vardır. Her birinin kendi payına olan hakkını tekit etmek ve payının başkasına geçmeyecek şekilde kendine mahsus olduğunu pekiştirmek için, durumunun payını gerektirmesi onu kazanmasına benzetilerek istiâre-i tebeiyye yoluyla bu durum iktisâb (kazanma) kelimesiyle ifade edilmiştir. Zira zikredilen temenniden vazgeçmenin gereği de budur. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise: