{واسألوا الله مِن فَضْلِهِ} عطفٌ على النهي وتوسيطُ التعليلِ بينهما لتقرير الانتهاءِ مع ما فيه من الترغيب في الامتثالِ بالأمر كأنه قيل لاتتمنوا ما يختصُّ بغيركم من نصيبه المكتَسبِ له واسألوا الله تعالى من خزائن نعمة التى لانفاد لها وحُذف المفعولُ الثاني للتعميم أي واسألوه ما تريدون فإنه تعالى يعطيكُموه أو لكونه معلوماً من السياق أي واسألوه مثلَه وقيل مِنْ زائدةٌ والتقديرُ واسألوه فضلَه وقد جاءَ في الحديثِ لا يتمنّينّ أحدُكم مالَ أخيه ولكن ليقل اللهم ارزُقني اللهم أعطِني مثلَه وعن ابن مسعود ﵁ أنَّ رسولَ الله ﷺ قال سَلُوا الله مِنْ فَضْلِهِ فإنَّهُ يُحِبُّ أن يُسألَ وأفضلُ العبادةِ انتظارُ الفرجِ وحملُ النصيبِ على الأجر الأُخرويِّ وإبقاءُ الاكتسابِ على حقيقته بجعل سببِ النزولِ ما رُوي أن أم سلمة ﵂ قالتْ ليت الله كتب علينا الجهادَ كما كتبه على الرجال فيكونَ لنا من الأجر مثلُ ما لَهم على أن المعنى لكلَ من الفريقين نصيبٌ خاصٌّ به من الأجر مترتبٌ على عمله فللرجال أجرٌ بمقابلة ما يليقُ بهم من الأعمال كالجهاد ونحوه وللنساء أجرٌ بمقابلة ما يليق بهن من الأعمال كحفظ حقوق الأزواج ونحوه فلا تتمنى النساءُ خصوصيةَ أجرِ الرجالِ ولْيَسألْنَ من خزائن رحمتِه تعالى ما يليق بحالهن من الأجر لا يساعده سياقُ النظمِ الكريمِ المتعلق بالمواريث وفضائلِ الرجالِ
{واسألوا الله مِن فَضْلِهِ} “Allah’tan O’nun lütfunu isteyin”; nehiy üzerine matuftur. Emre uymaya teşvik etmenin yanı sıra [yasaklanan şeyden] vazgeçmeyi pekiştirmek amacıyla illetlendirme araya getirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Başkasına mahsus olan ve onun kazandığı payı temenni etmeyin; Allah Teâlâ’dan O’nun tükenmek bilmeyen nimet hazinelerinden isteyin. Genellik ifade etmesi için ikinci meful hazfedilmiştir; yani “O’ndan dilediğinizi isteyin, zira O Teâlâ size onu verir” demektir. Yahut siyakça bilindiği için hazfedilmiştir; yani “O’ndan onun benzerini isteyin” demektir. “Min” edatının zâid olduğu ve takdirin “O’ndan lütfunu isteyin” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Hadis-i şerifte şöyle buyrulmuştur: “Sizden hiç kimse kardeşinin malını temenni etmesin; lakin şöyle desin: Allahım bana rızık ver, Allahım bana da onun mislini ihsan et.” İbn Mes‘ûd’dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah’tan O’nun lütfunu isteyiniz; zira O, kendisinden istenilmesini sever. İbadetin en faziletlisi ise kurtuluşu (ferec) beklemektir.” Payı ahiret ecri olarak anlamak ve Ümmü Seleme’nin radıyallâhu anhâ şöyle dediği rivayetini iniş sebebi kılarak iktisâb lafzını hakiki manasında bırakmak –ki o: “Keşke erkeklere farz kılındığı gibi bize de cihad farz kılınsaydı da erkeklerin kazandığı ecir kadar bize de ecir olsaydı” demiştir– ve buna binaen manayı: “Her iki gruptan her birine ameline terettüp eden kendine has bir ecir vardır; erkeklere cihat ve benzeri kendilerine layık amellerin karşılığı bir ecir, kadınlara da kocaların haklarını gözetmek ve benzeri kendilerine münasip amellerin karşılığı bir ecir vardır; dolayısıyla kadınlar erkeklerin ecrinin hususiyetini temenni etmesinler de Allah Teâlâ’nın rahmet hazinelerinden kendi hallerine uygun ecir istesinler” şeklinde yorumlamak, kerim nazmın miraslar ve erkeklerin faziletleriyle ilgili siyakına uygun düşmemektedir.
{إِنَّ الله كَانَ بِكُلّ شَىْء عَلِيماً} ولذلك جعل الناسَ على طبقات ورفَع بعضَهم على بعض درجاتٍ حسب مراتبِ استعداداتِهم الفائضةِ عليهم بموجب المشيئةِ المبنيةِ على الحِكَم الأبيةِ
{إِنَّ الله كَانَ بِكُلّ شَىْء عَلِيماً} “Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.” İşte bundan dolayı insanları tabaka tabaka kılmış ve yüce hikmetlere dayalı meşietin gereği olarak kendilerine taşan istidat mertebelerine göre bazısını bazısına derecelerle üstün kılmıştır.
{وَلِكُلٍ جَعَلْنَا مَوَالِىَ مِمَّا تَرَكَ الوالدان والاقربون} جملةٌ مبتدأةٌ مقرِّرةٌ لمضمون ما قبلها ولكلَ مفعولٌ ثانٍ لجعلنا قُدّم عليه لتأكيد الشمولِ ودفعِ توهُّمِ تعلقِ الجهل بالبعض دون البعض كما في قوله تعالى {لِكُلّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً ومنهاجا} أي ولكل تركةٍ جعلنا ورثة متفاوتةً في الدرجة يلونها ويُحرِزون منها أنصباءَهم بحسب استحقاقِهم المنوطِ بما بينهم وبين المورِّثِ من العلاقة ومما ترك بيانٌ لكلَ قد فُصل بينهما بما عمل فيه
{وَلِكُلٍ جَعَلْنَا مَوَالِىَ مِمَّا تَرَكَ الوالدان والاقربون} “Ana-babanın ve yakın akrabanın geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık.” [Bu ifade], öncesinin muhtevasını tekit eden müstakil bir cümledir. {لِكُلٍ} ifadesi {جَعَلْنَا} fiilinin ikinci mefulüdür; tıpkı Allah Teâlâ'nın {لِكُلّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً ومنهاجا} “Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol kıldık” kavlinde olduğu gibi, kapsamı tekit etmek ve cehaletin bazılarına taalluk edip bazılarına etmediği vehmini savmak için fiilin önüne geçirilmiştir. Yani: Her bir tereke için, derece bakımından farklı, ona vâris olan ve miras bırakanla aralarındaki bağa dayalı hak edişlerine göre oradan paylarını alan mirasçılar kıldık. {مِمَّا تَرَكَ} ifadesi {لِكُلٍ} lafzının beyanıdır; ikisinin arası kendisinde amel eden [fiil ve meful] ile ayrılmıştır;
٣٤ - النساء كما فُصِّل في قولِه تعالى {قُلْ أَغَيْرَ الله أتخذ وليا فاطر السماوات والارض} بين لفظِ الجلالةِ وبين صفتِه بالعامل فيما أضيف إليه أعني غيرَ أو ولكل قومٍ جعلناهم مواليَ أي وراثا نصيبٌ معينٌ مغايرٌ لنصيب قومٍ آخرين مما ترك الوالدان والأقربون على أن جعلنا مواليَ صفةٌ لكلَ والضميرُ الراجعُ إليه محذوفٌ والكلامُ مبتدأٌ وخبرٌ على طريقة قولك لكلِّ مَنْ خلقه الله إنساناً من رزق الله أي حظٌّ منه وأما ما قيل من أن المعنى لكل أحدٍ جعلنا موالي مما ترك أي وُرّاثاً منه على أنَّ مِنْ صلةُ موالي لأنه في معنى الوارث ضميرٌ مستكنٌّ عائدٌ إلى كل وقولُه تعالى {الوالدان والاقربون} استئنافٌ مفسرٌ للموالي كأنه قيل مَنْ هم فقيل الوالدان الخ ففيه تفكيكٌ للنظم الكريمِ لأن ببيان الموالي بما ذُكر يفوتُ الإبهامُ المصحِّحُ لاعتبار التفاوتِ بينهم وبه يتحقق الانتظامُ كما أشير إليه في تقرير الوجهين الأولَيْن مع ما فيه من خروج الأولادِ من الموالي إذ لا يتناولهم الأقربون كما لا يتناول الوالدين
(34 - en-Nisâ) nitekim Allah Teâlâ'nın {قُلْ أَغَيْرَ الله أتخذ وليا فاطر السماوات والارض} “De ki: Gökleri ve yeri yaratan Allah'tan başkasını mı dost edineyim?” kavlinde lâfza-i celâl ile sıfatının arası, kendisine muzaf olan amil ile -yani “gayr” kelimesiyle- ayrılmıştır. Yahut [mana şöyledir]: Anne babanın ve akrabaların bıraktıklarından, kendilerini vâris kıldığımız her bir topluluk için diğer bir topluluğun payından farklı, belirlenmiş bir pay vardır. Bu takdirde {جَعَلْنَا مَوَالِىَ} ifadesi {لِكُلٍ} lafzının sıfatı olur, ona dönen zamir mahzuftur ve söz, senin “Allah'ın insan olarak yarattığı herkes için Allah'ın rızkından bir pay vardır” sözün kabilinden mübteda ve haberdir. Şöyle denilmesine gelince: Mana “Herkes için bıraktığından vârisler kıldık” şeklindedir; “min” harfi, vâris manasında olduğu için “mevâlî” kelimesinin sılasıdır, onda “küll” lafzına dönen gizli bir zamir vardır ve Allah Teâlâ'nın {الوالدان والاقربون} “Ana-baba ve yakın akraba” kavli ise mevâlîyi açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf), sanki “Onlar kimdir?” denilmiş de “Ana-babadır vs.” denilmiştir. Bu görüşte kerim nazmın yapısını bozmak vardır; zira mevâlînin zikredilen şekilde açıklanmasıyla, aralarındaki derecelenmeyi geçerli kılan ve ilk iki vechinin izahında işaret edildiği üzere nazmın ahengini sağlayan kapalılık ortadan kalkar. Bununla birlikte, ana-babayı kapsamadığı gibi çocukları da akraba lafzı kapsamayacağından, çocukların mevâlîden hariç tutulması gibi bir durum da ortaya çıkar.
{والذين عَقَدَتْ أيمانكم} هم موالي الموالاةِ كان الحليف يورث السدسَ من مال حليفِه فنُسخ بقوله تعالى وَأُوْلُو الارحام بَعْضُهُمْ أولى بِبَعْضٍ وعند أبي حنيفةَ ﵀ إذا أسلم رجلٌ على يد رجلٍ وتعاقدا على أن يرثَه ويعقِلَ عنه صح وعليه عقْلُه وله إرثُه إن لم يكن له وارثٌ أصلاً وإسنادُ العقدِ إلى الأَيْمان لأن المعتادَ هو المماسحةُ بها عند العقدِ والمعنى عقَدَتْ أيمانكم وما سحتموه وهو مبتدأ مضمن لمعنى الشرطِ ولذلك صُدِّر الخبر أعني قوله تعالى
{والذين عَقَدَتْ أيمانكم} “Yeminlerinizin bağlandığı kimselere...”; bunlar hilf yoluyla vâris olan mevâlîdir. Bir kimse yeminleştiği müttefikinin malından altıda bir oranında miras alırdı; bu hüküm Allah Teâlâ'nın “Akrabalar birbirine daha yakındır” kavliyle nesh edilmiştir. Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh göre ise bir adam diğer bir adamın vesilesiyle Müslüman olur ve ona vâris olmak ve onun diyetini ödemek (akilesi olmak) üzere sözleşirlerse bu caizdir; hiç mirasçısı yoksa diyetini ödemek ona aittir ve mirası da onadır. Akdin sağ ellere (eymân) isnat edilmesi, sözleşme esnasında âdeten ellerin birbirine vurulması (tokalaşılması) sebebiyledir. Mana şudur: “Yeminlerinizin bağlandığı ve el sıkıştığınız kimseler...” Bu ifade şart manası içeren bir mübtedadır; bu sebeple haberin -yani Allah Teâlâ'nın şu kavlinin- başına fâ harfi getirilmiştir:
{فآتوهم نصيبهم} بالفاء أو منصوبٌ بمضمر يفسّره ما بعده كقولك زيداً فاضرِبْه أو مرفوعٌ معطوفٌ على الوالدان والأقربون وقوله تعالى فآتوهم الخ جملةٌ مبيِّنةٌ للجملة قبلها ومؤكِّدةٌ لها والضميرُ للموالي
{فآتوهم نصيبهم} “onlara da paylarını verin”; [haberi] fâ harfi iledir. Yahut senin “Zeyd'i döv” sözünde olduğu gibi ardından gelen fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille mansubdur; veya {الوالدان والاقربون} lafzına matuf olarak merfudur. Allah Teâlâ'nın {فآتوهم} vb. kavli, kendisinden önceki cümleyi açıklayan ve tekit eden bir cümledir; zamir ise mevâlîye racidir.
{إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَىْء} منَ الأشياء التي من جملتها الإيْتاءُ والمنعُ
{إِنَّ الله كَانَ على كُلّ شَىْء} “Şüphesiz Allah her şeye”; yani aralarında [hakkı] vermek ve men etmek de bulunan her şeye,
{شَهِيداً} ففيه وعدٌ ووعيد
{شَهِيداً} “şahittir.” Dolayısıyla bu ifadede bir vaat ve tehdit vardır.
{الرّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النساء} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ سببِ استحقاقِ الرجالِ الزيادةَ في الميراث تفصيلاً إثرَ بيانِ تفاوتِ استحقاقِهم إجمالاً وإيرادُ الجملةِ اسميةً والخبرِ على صيغة المبالغةِ للإيذان بعراقتهم في الاتصاف بما أُسند إليهم ورسوخِهم فيه أي شأنُهم القيامُ عليهن بالأمر والنهْي قيامَ الولاةِ على الرعية وعلل ذلك بأمرين وهبيٌّ وكسبيٌّ فقيل
{الرّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النساء} “Erkekler, kadınlar üzerinde hâkim ve yöneticidirler”; hak edişlerindeki farklılığın icmali olarak beyanından sonra, erkeklerin mirasta fazlalığı hak etmelerinin sebebini tafsilatıyla açıklamak üzere getirilmiş yeni bir kelamdır (isti'nâf). Cümlenin isim cümlesi olarak ve haberin de mübalağa kipiyle getirilmesi, kendilerine isnat edilen sıfatla nitelenmelerindeki köklülüğü ve bu vasıftaki sebatlarını bildirmek içindir. Yani: Onların şanı, yöneticilerin tebaa üzerindeki yönetimi gibi, emir ve nehiy ile kadınları sevk ve idare etmektir. Bu durum, biri vehbî diğeri kesbî olmak üzere iki hususla illetlendirilerek şöyle buyrulmuştur:
{بِمَا فَضَّلَ الله بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} الباءُ سببيةٌ متعلقة بقوامون أوبمحذوف وقع حالاً من ضميره وما مصدريةٌ والضميرُ البارزُ لكِلا الفريقين تغليباً أي قوامون عليهن بسبب تفضبل الله تعالى إياهم عليهن أو ملتبسين بتفضيله تعالى الخ ووضعُ البعضِ موضِعَ الضميرين للإشعار بغاية ظهورِ الأمرِ وعدمِ الحاجةِ إلى التصريحِ بالمفضّل والمفضّل عليه أصلا ولمثل ذلك لم يصرَّحْ بما به التفضيلُ من صفات كمالِه التي هي كمالُ العقلِ وحسنُ التدبيرِ ورزانةُ الرأي ومزيدُ القوة في الأعمال والطاعاتِ ولذلك خُصّوا بالنبوة والإمامةِ والولايةِ وإقامةِ الشعائرِ والشهادةِ في جميع القضايا ووجوبِ الجهادِ والجمعةِ وغير ذلك
{بِمَا فَضَّلَ الله بَعْضَهُمْ على بَعْضٍ} “Allah’ın bazısını bazısına üstün kılması sebebiyle...”; bâ harfi sebebiyye olup {قَوَّامُونَ} lafzına yahut onun zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. “Mâ” masdariyyedir; bariz zamir ise tağlîb yoluyla her iki zümreye racidir. Yani: Allah Teâlâ'nın onları kadınlara üstün kılması sebebiyle onlar üzerinde hâkimdirler veya Allah Teâlâ'nın üstün kılmasına muttasıftırlar... İki zamir yerine “ba‘z” (bazısı) kelimesinin konulması, durumun son derece açık olduğunu, üstün kılınan ile kendisine üstün gelineni açıkça belirtmeye hiç ihtiyaç bulunmadığını hissettirmek içindir. Benzer şekilde, aklın kemali, güzel tedbir, görüş ağırlığı, amel ve taatlerdeki fazla güç gibi üstünlüğün vesilesi olan kemal sıfatları da açıkça belirtilmemiştir. Bundan dolayı peygamberlik, imamet, velayet, şeâirin ikamesi, bütün davalarda şahitlik, cihadın ve cuma namazının farziyeti ve diğer hususlar erkeklere tahsis edilmiştir.
{وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أموالهم}
{وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أموالهم} “ve mallarından harcamaları sebebiyle...”
الباءُ متعلقةٌ بما تعلقت به الأولى وما مصدريةٌ أو موصولةٌ حُذف عائدُها من الصلة ومِنْ تبعيضيةٌ أو ابتدائيةٌ متعلقةٌ بأنفقوا أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً منَ العائدِ المحذوفِ أيْ وبسبب إنفاقِهم من أموالِهم أو بسبب ما أنفقوه من أموالهم أو كائناً من أموالهم وهو ما أنفقوه من المَهر والنفقة روى أن سعد ابن الربيعِ أحدَ نقباءِ الأنصارِ ﵃ نشَزَت عليه امرأتُه حبيبةُ بنتُ زيدِ بنِ أبي زُهير فلَطَمها فانطلق بها أبوها إلى رسول الله ﷺ وشكا فقال ﵇ لتقتصَّ منه فنزلت فقال ﵇ أردْنا أمراً وأراد الله أمراً والذي أراده الله خيرٌ
Bâ harfi birincisinin taalluk ettiği şeye taalluk eder; “mâ” masdariyye veya sılasından âid zamiri hazfedilmiş mevsûledir. “Min” harf-i cerri teb‘îziyye (kısmîlik) veya ibtidâiyyedir; {أنفقوا} fiiline yahut hazfedilen âid zamirinden hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder. Yani: Mallarından infak etmeleri sebebiyle yahut mallarından harcadıkları şey sebebiyle veya mallarından harcanan şey olarak... Bu da mehir ve nafakadan harcadıkları şeydir. Rivayet edildiğine göre Ensâr’ın nakiblerinden Sa‘d b. er-Rebî‘ radıyallâhu anh, eşi Habîbe binti Zeyd b. Ebî Züheyr kendisine serkeşlik edince ona bir tokat attı. Bunun üzerine babası onu Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem götürüp şikâyet etti. Aleyhissalâtü vesselâm: “Ondan kısas alsın” buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi ve Aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurdu: “Biz bir şey diledik, Allah ise başka bir şey diledi; Allah’ın dilediği şey ise daha hayırlıdır.”
{فالصالحات} شروعٌ في تفصيل أحوالِهن وبيانِ كيفية القيامِ عليهن بحسب اختلافِ أحوالِهن أي فالصالحاتُ منهن
{فالصالحات} “İyi ve sâliha kadınlar...”; kadınların durumlarını ayrıntılı olarak açıklamaya ve hallerinin farklılığına göre onları idare etmenin keyfiyetini beyan etmeye bir giriştir. Yani: Onlardan sâliha olanlar...
{قانتات} أي مطيعاتٌ لله تعالى قائماتٌ بحقوق الأزواج
{قانتات} “itaatkârdırlar”; yani Allah Teâlâ'ya itaat eden, kocalarının haklarını yerine getiren kadınlardır.
{حافظات للغيب} أى لموجب الغيبِ أي لما يجب عليهن حفظُه في حال غيبةِ الأزواجِ من الفروج والأموال عنِ النبيِّ ﷺ خيرُ النساءِ امرأةٌ إن نظَرتَ إليها سرّتْك وإن أمرتها أطاعتْك وإذا غِبت عنها حفِظَتْك في مالها ونفسها وتلا الآية وقيل لأسرارهم وإضافةُ المالِ إليها ى للإشعار بأن مالَه في حق التصرفِ في حكم مالِها كما في قوله تعالى ولا تؤتوا السفاء أموالكم الآية
{حافظات للغيب} “gaybı koruyanlardır”; yani gaybın gereğini koruyanlardır; kocalarının yokluğunda iffet ve mallardan korumaları gereken şeyleri muhafaza edenlerdir. Peygamber’den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Kadınların en hayırlısı, yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanından ayrıldığında malında ve nefsinde seni koruyan kadındır.” Sonra da bu ayeti okumuştur. Onların sırlarını koruyanlar olduğu da söylenmiştir. Malın kadına izafe edilmesi, tasarruf hakkı bakımından kocasının malının kendi malı hükmünde olduğunu hissettirmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın “Mallarınızı aklı ermezlere vermeyin” ayetinde de böyledir.
{بِمَا حَفِظَ الله} ما مصدرية أي بحفظه تعالى إياهم بالأمر بحفظ الغيبِ والحثِّ عليه بالوعد والوعيد والتوفيقِ له أو موصولةٌ أي بالذي حفِظَ الله لهن عليهم من المَهر والنفقةِ والقيامِ بحفظهن والذبِّ عنهن وقرئ بما حفِظ الله بالنصب على حذفِ المضافِ أي بالأمر الذي حفِظ حقَّ الله تعالى وطاعتَه وهو التعفف والشفقة على الرحال
{بِمَا حَفِظَ الله} “Allah’ın korumasına karşılık...”; mâ masdariyyedir; yani Allah Teâlâ'nın gaybı korumayı emretmek, vaat ve tehditle buna teşvik etmek ve buna muvaffak kılmak suretiyle onları koruması sayesinde [korurlar]; yahut mâ mevsûledir, yani mehir, nafaka, onları koruyup gözetmek ve onları müdafaa etmek hususunda Allah'ın erkekler üzerinde kadınlar lehine koruduğu haklar karşılığında [korurlar]. “Allah” lafzının nasbı ile {بِمَا حَفِظَ اللهَ} şeklinde de okunmuştur ki muzafın hazfiyle “Allah Teâlâ'nın hakkını ve O'na itaati koruyan emir sebebiyle” takdirindedir; o da iffetli olmak ve erkeklere şefkat göstermektir.
{واللاتى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} خطابٌ للأزواج وإرشادٌ لهم إلى طريق القيام عليهن والخوفُ حالةٌ تحصُل في القلب عند حدوثِ أمرٍ مكروهٍ أو عند الظنِّ أو العلمِ بحدوثه وقد يُراد به أحدُهما أي تظنون عِصيانَهن وترفُّعَهن عن مطاوعتكم من النشَز وهو المرتفع من الأرض
{واللاتى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ} “Serkeşlik etmelerinden korktuğunuz kadınlara gelince...”; kocalara bir hitap ve onları kadınları idare etme yoluna bir irşattır. Korku (havf), hoşlanılmayan bir durum meydana geldiğinde yahut onun meydana geleceği zannedildiğinde veya bilindiğinde kalpte hâsıl olan bir durumdur; bazen bu ikisinden biri de kastedilebilir. Yani: Yeryüzünün yüksek yeri anlamına gelen neşez kökünden türeyen, onların isyan edeceğini ve size itaat etmekten böbürlenip kaçınacağını zannettiğiniz kadınlara gelince...
{فَعِظُوهُنَّ} فانصحوهن بالترغيب والترهيب
{فَعِظُوهُنَّ} “onlara öğüt verin”; yani teşvik ve sakındırma yoluyla onlara nasihat edin,
{واهجروهن} بعد ذلك إن لم ينفَع الوعظُ والنصيحةُ
{واهجروهن} “onları yalnız bırakın”; şayet öğüt ve nasihat fayda vermezse bundan sonra [onları yalnız bırakın],
{فِى المضاجع} أي في المراقد فلا تُدْخِلوهن تحت اللحف ولا تباشِروهن فيكون كنايةً عن الجمع وقيل المضاجعُ المبايتُ أي لا تبايتوهن وقرئ في المضْجَع وفي المُضْطجع
{فِى المضاجع} “yataklarda”; yani yatılan yerlerde; onları yorganların altına almayın ve onlarla cima etmeyin; bu durumda cima için kinaye olur. Medâci‘ lafzının gece kalınan yerler olduğu, yani onlarla aynı yerde gecelemeyin manasında olduğu da söylenmiştir. {في المضْجَع} ve {في المُضْطجع} şeklinde de okunmuştur.
{واضربوهن} أن لم ينجح ما فعلتم من العظة والهُجران ضرباً غيرَ مبرِّحٍ ولا شائنٍ
{واضربوهن} “onları dövün”; eğer yaptığınız öğüt verme ve yalnız bırakma işe yaramazsa, can yakıcı ve iz bırakıcı olmayan bir vuruşla [onları dövün].
{فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} بذلك كما هو الظاهرُ لأنه منتهى ما يعد زاجراً
{فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ} “Eğer size itaat ederlerse”; zahir olduğu üzere bununla [itaat ederlerse], zira bu caydırıcı sayılan tedbirlerin sonuncusudur.
{فَلَا تَبْغُواْ عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً} بالتوبيخ والأذيةِ أي فأزيلوا عنهن التعرّضَ واجعلوا ما كان منهن كأنه لم يكن فإنَّ التائبَ منَ الذنبِ كمنْ لا ذنبَ لَهُ
{فَلَا تَبْغُواْ عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً} “artık onların aleyhine bir yol aramayın”; azarlamak ve eziyet etmek suretiyle [bir yol aramayın]. Yani onlara sataşmayı bırakın ve onlardan sadır olan şeyi hiç olmamış sayın; zira günahtan tevbe eden, hiç günah işlememiş gibidir.
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيّاً كَبِيراً} فاحذَروه فإنه تعالى أقدرُ عليكم منكم على مَنْ تحت أيديكم أو أنه تعالى على علو شأنِه يتجاوز عن سيئاتكم ويتوبُ عليكم عند توبتِكم فأنتم أحقُّ بالعفو عن أزواجكم عند إطاعتهن لكم أوأنه يتعالى ويكبُر أن يظلمَ أحداً أو ينقُصَ حقَّه وعدمُ التعرضِ لعدم إطاعتِهن لهم للإيذان بأن ذلك ليسَ ممَّا ينبغِي أنْ يتحققَ أو يُفرضَ تحققُه وأن الذي يُتوقع منهن ويليق بشأنهن لاسيما بعد ما كان من الزواجر هو الإطاعةُ ولذلك صُدِّرت الشرطيةُ بالفاء المُنْبئةِ عن سببية ما قبلَها لما بعدَها
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيّاً كَبِيراً} “Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.” O’ndan sakının; zira O Teâlâ size, sizin elinizin altındakilere muktedir olduğunuzdan daha çok muktedirdir. Yahut O Teâlâ, şanının yüceliğine rağmen kötülüklerinizi bağışlar ve tevbe ettiğinizde tevbenizi kabul eder; dolayısıyla onlar size itaat ettiklerinde eşlerinizi affetmeye siz daha layıksınız. Ya da O, birine zulmetmekten veya hakkını eksiltmekten pek yüce ve pek büyüktür. Kadınların onlara itaat etmemesi durumuna değinilmemesi, bunun gerçekleşmesi veya gerçekleştiğinin varsayılması gereken bir durum olmadığını; özellikle zikredilen caydırıcı tedbirlerden sonra onlardan beklenen ve durumlarına yakışan şeyin itaat olduğunu bildirmek içindir. Bundan dolayı şart cümlesi, öncesinin sonrasına sebep olduğunu bildiren fâ harfi ile başlatılmıştır.
{وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى الحكام واردٌ على بناء
{وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا} “Eğer ikisinin arasının açılmasından endişe ederseniz...”; hitabın yönünün değiştirilip hâkimlere yöneltilmesidir; ... üzerine bina edilerek vârit olmuştur.
٣٦ - النساء الأمرِ على التقدير المسكوتِ عنه أعني عدمَ الإطاعةِ المؤدِّي إلى المخاصمة والمرافعةِ إليهم والشقاقُ المخالفةُ إما لأن كلاً منهما يريد ما يشُق على الآخر وإما لأن كلاً منهما في شِق أي جانبٍ غيرِ شق الآخر والخوف ههنا بمعنى العلم قاله ابن عباس والجزمُ بوجود الشقاقِ لا ينافي بعثَ الحَكَمين لأنه لرجاء إزالته لالتعرف وجودِه بالفعل وقيل بمعنى الظن وضمير الثنية للزوجين وإن لم يجْرِ لهما ذكر لجرى مايدل عليها وإضافةُ الشقاقِ إلى الظرف إما على إجرائه مُجرى المفعولِ به كما في قوله ... يا سارق الليلة ... أو مُجرى الفاعل كما في قولك نهارُه صائمٌ أي إن علمتم أو ظننتم تأكّدَ المخالفةِ بحيث لا يقدِر الزوجُ على إزالتها
(36 - en-Nisâ) [Mesele], hakkında sükût edilen varsayım –yani hasımlaşmaya ve hâkimlere başvurmaya yol açan itaatsizlik hali– üzerine bina edilerek vârit olmuştur. Şikâk (aralarının açılması), muhalefet etmektir; ya her birinin diğerine güç gelecek şeyi istemesinden yahut her birinin diğerinin bulunduğu tarafın dışında bir tarafta (şıkk) bulunmasındandır. Buradaki korku (havf), İbn Abbâs'ın belirttiği üzere bilmek manasındadır. Ayrılığın kesin olarak bilinmesi iki hakemin gönderilmesine engel teşkil etmez; çünkü bu gönderiliş, fiilen varlığını öğrenmek için değil, onu ortadan kaldırma ümidi iledir. Zan manasında olduğu da söylenmiştir. Tesniye (ikil) zamiri, daha önce açıkça zikredilmemiş olsa da kendilerine delalet eden karine geçtiği için karı-kocaya aittir. Şikâk kelimesinin zarfa izafe edilmesi, ya “Ey bu geceyi çalan kişi...” dizesinde olduğu gibi zarfın mefulün bih yerine konulması kabilindendir ya da senin “Gündüzü oruçludur” sözünde olduğu gibi fail yerine konulması kabilindendir. Yani: Şayet anlaşmazlığın, kocanın ortadan kaldıramayacağı derecede kesinleştiğini bilir veya zannederseniz,
{فابعثوا} أي إلى الزوجين لإصلاح ذاتِ البَينِ
{فابعثوا} “o takdirde gönderin”; yani aralarını düzeltmek için karı-kocaya [gönderin],
{حُكْمًا} رجلاً وسطاً صالحاً للحكومة والإصلاحِ
{حُكْمًا} “bir hakem”; yani hakemlik yapmaya ve uzlaştırmaya elverişli, adil bir adam,
{مّنْ أَهْلِهِ} من أهل الزوج
{مّنْ أَهْلِهِ} “erkeğin ailesinden”; yani kocanın ailesinden,
{وَحَكَماً} آخرَ على صفة الأولِ
{وَحَكَماً} “ve bir hakem [daha]”; birincinin vasfında diğer bir [hakem],
{مّنْ أَهْلِهَا} فإن الأقاربَ أعرفُ ببواطن الأحوالِ وأطلبُ للصلاح وهذا على وجه الاستحبابِ فلو نُصِبا من الأجانب جاز واختلف في أنهما هل يليان الجمعَ والتفريقَ إن رأيا ذلك فقيل لهما ذلك وهو المروى عن عليَ ﵁ وبه قال الشعبيُّ وعن الحسن يَجمعان ولا يفرِّقان وقال مالكٌ لهما أن يتخالعا إن كان الصلاحُ فيه
{مّنْ أَهْلِهَا} “kadının ailesinden...” Zira akrabalar gizli durumları daha iyi bilir ve ıslahı daha çok arzu ederler. Bu [tayin], müstehaplık cihetiyledir; şayet yabancılardan nasbedilseler de caizdir. Uygun gördükleri takdirde birleştirme ve ayırma yetkisine sahip olup olmadıkları konusunda ihtilaf edilmiştir. Buna yetkili oldukları söylenmiştir ki bu, Ali’den radıyallâhu anh rivayet edilmiştir ve Şa‘bî de bu görüştedir. Hasan’dan ise onların birleştirebileceği fakat ayıramayacağı rivayet edilmiştir. Mâlik de şöyle demiştir: Eğer maslahat bundaysa hul‘ yoluyla ayırma yetkileri vardır.
{إِن يُرِيدَا} أي الحَكَمان
{إِن يُرِيدَا} “Eğer isterlerse”; yani iki hakem [isterse],
{إصلاحا} أي إن قصدا إصلاحَ ذاتِ البينِ وكانت نيتُهما صحيحةً وقلوبُهما ناصحةً لوجه الله تعالى
{إصلاحا} “uzlaştırmayı...”; yani aralarını düzeltmeyi kastederler, niyetleri samimi ve kalpleri de Allah rızası için halisane nasihat edici olursa,
{يُوَفّقِ الله بَيْنَهُمَا} يوقِع بين الزوجين الموافقةَ والأُلفةَ وألقى في نفوسهما المودةَ والرأفةَ وعدمُ التعرضِ لذكر عدمِ إرادتِهما الإصلاحَ لما ذُكر من الإيذان بأن ذلك ليسَ ممَّا ينبغِي أنْ يُفرَضُ صدورُه عنهما وأن الذي يليق بشأنهما ويُتوَقّعُ صدورُه عنهما هو إرادةُ الإصلاحِ وفيه مزيدُ ترغيبٍ للحَكَمين في الإصلاح وتحذير عن المساهلة كيلا يُنسَبَ اختلالُ الأمرِ إلى عدم إرادتِهما فإن الشرطيةَ الناطقة بدور أن وجودِ التوفيقِ على وجود الإرادةِ منبئةٌ عن دوران عدمِه على عدمها وقيل كلا الضميرين للحكَمين أي إن قصد الإصلاحِ يوفقِ الله بينهما فتتّفقَ كلمتُهما ويحصُلَ مقصودُهما وقيل كلاهما للزوجين أي إن أرادا إصلاحَ ما بينَهما من الشقاق أوقع الله تعالى بينهما الأُلفةَ والوِفاقَ وفيه تنبيهٌ على أن من أصلح نيتَه فيما يتوخاه وفقه الله لمبتغاه
{يُوَفّقِ الله بَيْنَهُمَا} “Allah onların aralarını bulur/uzlaştırır.” Karı-koca arasında uyum ve ülfet meydana getirir, nefislerine meveddet ve şefkat ilka eder. Onların ıslah istememesi durumuna değinilmemesi, daha önce zikredildiği üzere, bunun onlardan sadır olmasının varsayılması gereken bir şey olmadığını, onların şanına yakışan ve kendilerinden beklenen şeyin ıslah iradesi olduğunu bildirmek içindir. Bunda iki hakem için uzlaştırmaya daha çok teşvik ve işin bozulmasının onların istememesine nispet edilmemesi için gevşeklik göstermekten sakındırma vardır; zira tevfikin mevcudiyetinin iradenin mevcudiyetine bağlı olduğunu ifade eden şart cümlesi, tevfikin ademinin de iradenin ademine bağlı olduğunu haber vermektedir. Her iki zamirin de iki hakeme ait olduğu da söylenmiştir; yani: Şayet uzlaştırmayı kastederlerse, Allah onların arasını uzlaştırır da sözleri birleşir ve maksatları hasıl olur. Her ikisinin de karı-kocaya ait olduğu da söylenmiştir; yani: Aralarındaki anlaşmazlığı düzeltmeyi isterlerse, Allah Teâlâ aralarında ülfet ve uyuşma meydana getirir. Bunda, kastettiği hususta niyetini düzelten kimseyi Allah'ın arzusuna muvaffak kılacağına bir tenbih vardır.
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً خَبِيراً} بالظواهر والبواطنِ فيعلم كيف يرفعُ الشقاقَ ويوقعُ الوفاقَ
{إِنَّ الله كَانَ عَلِيماً خَبِيراً} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” Zahirleri ve bâtınları bilir; dolayısıyla anlaşmazlığı nasıl kaldıracağını ve uyumu nasıl meydana getireceğini bilir.
{واعبدوا الله وَلَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً} كلامٌ مبتدأٌ مسوق لبيان الأحكام المتعلقة بحقوق الوالدين والأقاربِ ونحوِهم إثرَ بيانِ الأحكامِ المتعلقةِ بحقوق الأ زروج صُدِّر بما يتعلق بحقوق الله ﷿ التي هي آكَدُ الحقوقِ وأعظمهما تنبيهاً على جلالة شأنِ حقوقِ الوالدين بنظمها في سلكها كما في سائر المواقعِ وشيئاً نصب على أنه مفعول أى لاتشركوا به شيئاً من الأشياء صنماً أو غيرَه أو على أنَّه مصدرٌ أي لاتشركوا به شيئاً من الإشراك جلياً أو خفياً
{واعبدوا الله وَلَا تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئاً} “Allah’a kulluk edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın.” Eşlerin haklarıyla ilgili hükümlerin beyanından sonra, ana-baba, akraba ve benzerlerinin haklarıyla ilgili hükümleri açıklamak üzere getirilmiş yeni bir kelamdır (isti'nâf). Diğer yerlerde olduğu gibi, ana-baba haklarının yüce şanına onların [Allah'ın hakkı] nizamına dahil edilmesiyle dikkat çekmek maksadıyla, hakların en kuvvetlisi ve en büyüğü olan aziz ve celil olan Allah'ın haklarıyla ilgili ifadeyle başlanmıştır. {شَيْئاً} lafzı meful olarak nasbedilmiştir; yani “Put veya başka bir varlık olsun, eşyadan hiçbir şeyi O'na ortak koşmayın” demektir; yahut mastar olarak nasbedilmiştir; yani “Açık veya gizli olsun, O'na hiçbir şekilde ortak koşmayın” demektir.
{وبالوالدين إحسانا} أى أحسنوا بهما إحسانا
{وبالوالدين إحسانا} “Ana-babaya iyilik edin”; yani onlara güzelce iyilikte bulunun,
{وَبِذِى القربى} أي بصاحب القرابةِ من أخ أو عمَ أو خالٍ أو نحو ذلك
{وَبِذِى القربى} “akrabaya”; yani kardeş, amca, dayı ve benzeri hısımlık sahibine [iyilik edin],
{واليتامى والمساكين} من الأجانب
{واليتامى والمساكين} “yetimlere ve yoksullara...”; yabancılardan olan [yetimlere ve yoksullara],
{والجار ذِى القربى} أي الذي قرُب جواره وقيل الذي له مع الجِوار قُربٌ واتصال بنسب أودين وقرئ بالنصب على الاختصاص تعظيماً لحق الجارِ ذي القربى
{والجار ذِى القربى} “yakın komşuya”; yani komşuluğu yakın olana; komşulukla birlikte soy veya din bağıyla yakınlığı ve irtibatı bulunana da denilmiştir. Yakın komşunun hakkını tazim etmek amacıyla ihtisas üzere nasb ile de ({والجارَ ذا القربى}) okunmuştur.
{والجار الجنب} أي البعيدِ أو الذي لا قرابةَ له وعنه ﵊ الجيرانُ ثلاثةٌ فجارٌ له ثلاثةُ حقوقٍ حقُّ الجِوارِ وحقُّ القرابةِ وحق الإسلامِ وجارٌ له حقان حقُّ الجوارِ وحقُّ الإسلام وجارٌ له حقٌّ واحدٌ وهو حقُّ الجِوارِ وهو الجارُ من أهل الكتاب وقرئ والجار الجنب
{والجار الجنب} “uzak komşuya”; yani uzak olan yahut akrabalığı bulunmayan komşuya [iyilik edin]. Aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: “Komşular üç kısımdır: Bir komşu vardır ki onun üç hakkı vardır: Komşuluk hakkı, akrabalık hakkı ve İslam hakkı. Bir komşu vardır ki onun iki hakkı vardır: Komşuluk hakkı ve İslam hakkı. Bir komşu da vardır ki onun bir tek hakkı vardır, o da komşuluk hakkıdır; bu da Ehl-i Kitap'tan olan komşudur.” {والجارِ الجُنُب} şeklinde de okunmuştur.
{والصاحب بالجنب} أي الرفيقِ في أمر حسنٍ كتعلُّم وتصرُّف وصناعةٍ وسفرٍ فإنه صحِبَك وحصل بجانبك ومنهم من قعد بجنبك في مسجد أو مجلسٍ أو غيرِ ذلك من أدنى صحبةٍ التَأَمَتْ بينك وبينه وقيل هي المرأةُ
{والالصاحب بالجنب} “yanınızdaki arkadaşa”; yani ilim öğrenmek, ticaret yapmak, zanaat ve yolculuk gibi güzel bir işte yoldaş olan kimseye [iyilik edin]; zira o seninle arkadaşlık etmiş ve yanında bulunmuştur. Mescitte, mecliste veya benzeri bir yerde seninle onun arasında meydana gelen en ufak bir beraberlik sebebiyle yanında oturan kimseler de bunlardandır. Bunun [arkadaşın], kadın (eş) olduğu da söylenmiştir.
{وابن السبيل} هو المسافرُ المنقطِعُ به أو الضيفُ
{وابن السبيل} “yolda kalmışa”; o, yolda kalmış yolcu yahut misafirdir.
{وَمَا مَلَكَتْ أيمانكم} من العبيدِ والإماءِ
{وَمَا مَلَكَتْ أيمانكم} “ve elinizin altında bulunanlara [köle ve cariyelere iyilik edin].”; köle ve cariyelerden [elinizin altında bulunanlara],
{إِنَّ الله لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالاً} أي متكبراً يأنف عن أقاربه وجيرانِه وأصحابه ولايلتفت إليهم
{إِنَّ الله لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالاً} “Şüphesiz Allah, kendini beğenen/kibirlenen kimseleri sevmez”; yani akrabalarına, komşularına ve arkadaşlarına karşı büyüklük taslayıp onlara tenezzül etmeyen ve onlara dönüp bakmayan kimseyi [sevmez],
{فَخُوراً} يتفاخرُ عليهم والجملةُ تعليلٌ للأمر السابق
{فَخُوراً} “ve çokça övüneni [de sevmez].” Onlara karşı böbürlenip övünür. Cümle, önceki emrin gerekçesidir.
{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ الناس بالبخل} بضم الباءِ وسكون الخاء وقرئ بفتح الأولِ وبفتحهما وبضمِّهما والموصولُ بدلٌ من قوله تعالى من كان أونصب على الذم أو رفعٌ عليه أي هم الذين أو مبتدأٌ خبرُه محذوفٌ تقديرُه الذين يبخلون ويفعلون ويصنعون أحقّاءُ بكل مَلامةٍ
{الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ الناس بالبخل} “Onlar ki cimrilik ederler ve insanlara da cimriliği emrederler...” Bâ harfinin zammesi ve hı harfinin sükûnu ile [okunmuştur ({بالبُخْل})]. Birincisinin fethasıyla ({بالبَخْل}), ikisinin birden fethasıyla ({بالبَخَل}) ve ikisinin birden zammesiyle ({بالبُخُل}) de okunmuştur. İsm-i mevsûl, Yüce Allah'ın {من كان} sözünden bedeldir; yahut zem (kınama) üzere mansubdur veya zem üzere merfûdur, yani “Onlar o kimselerdir” [takdirindedir]; yahut mübtedadır, haberi ise mahzuftur ki takdiri: “Cimrilik edenler, [böyle] yapan ve işleyenler her türlü kınanmaya en layık olanlardır” şeklindedir.
{ويكتمون ما آتاهم الله من فَضْلِهِ} أي من المال والغِنى أو من نعوته ﵇ التي بيّنها لهم في التوراة وهو أنسبُ بأمرهم للناس بالبخل فإن أحبارَهم كانوا يكتُمونها ويأمرون أعقابَهم بكتمها
{ويكتمون ما آتاهم الله من فَضْلِهِ} “ve Allah'ın lütfundan kendilerine verdiğini gizlerler.” Yani mal ve zenginlikten [verdiğini] yahut Tevrat'ta onlara açıkladığı [ve lütfundan olan], aleyhisselâm'ın sıfatlarından [olanı gizlerler]. Bu [ikinci mana], insanlara cimriliği emretmelerine daha uygundur; zira onların din âlimleri (ahbârı) bunları gizliyor ve arkalarından gelenlere de gizlemeyi emrediyorlardı.
{وَأَعْتَدْنَا للكافرين عَذَاباً مُّهِيناً} وُضع الظاهرُ موضعَ المُضمرِ إشعاراً بأن مَنْ هذا شأنُه فهو كافرٌ بنعمة الله تعالى ومن كان كافراً بنعمة الله تعالى فله عذابٌ يُهينُه كما أهان النعمةَ بالبخل والإخفاءِ والآيةُ نزلت في طائفة من اليهود وكانوا يقولون للأنصار بطريق النصيحةِ لاتنفقوا أموالَكم فإنا نخشى عليكم الفقرَ وقيل في الذين كتموا نعتَ رسولِ الله ﷺ والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبلها
{وَأَعْتَدْنَا للكافرين عَذَاباً مُّهِيناً} “Biz de kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.” Bu durumda olan kimsenin Allah Teâlâ'nın nimetine karşı nankörlük etmiş (kâfir) olduğuna dikkat çekmek için zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Kim Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük ederse, onun için cimrilik ve gizlemekle nimeti hafife alıp aşağıladığı gibi kendisini alçaltacak bir azap vardır. Bu ayet Yahudilerden bir zümre hakkında inmiştir; onlar nasihat kılığında Ensar'a: “Mallarınızı infak etmeyin, çünkü sizin adınıza fakirlikten korkuyoruz” diyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatını gizleyenler hakkında indiği de söylenmiştir. Cümle, kendisinden öncekini teyit eden tezyîlî bir itiraziyedir (ara cümledir).
{والذين يُنْفِقُونَ أموالهم رِئَاء الناس} أي للفَخار وليقالَ ما أسخاهم وما أجْودَهم لا لابتغاء وجهِ الله تعالى وهو عطفٌ على الذين يبخلون أو على الكافرين وإنما شاركوهم في الذم والوعيدِ لأن البخل والسَّرَفَ الذي هو الإنفاقُ فيما لا ينبغي من حيث إنهما طرفا تفريطٍ وإفراطٍ سواءٌ في القُبح واستتباعِ اللائمةِ والذمِّ ويجوز أن يكون العطفُ بناءً على إجراء التغايُرِ الوصفيِّ مُجرى التغايُرِ الذاتيِّ كما في قولِه ... إلى الملكِ القَرمِ وابنِ الهُمام ... وليثِ الكتائبِ في المزدَحَمْ ...
{والذين يُنْفِقُونَ أموالهم رِئَاء الناس} “Onlar ki mallarını insanlara gösteriş için harcarlar”; yani övünmek ve Allah Teâlâ'nın rızasını gözetmeksizin “ne kadar cömertler, ne kadar eli açıklar” denilsin diye [harcarlar]. Bu [ifade], {الذين يبخلون} üzerine yahut {للكافرين} üzerine matuftur. Kınama ve tehditte onlara ortak olmalarının sebebi ise, cimrilik ile uygun olmayan yere harcamak demek olan israfın, ifrat ve tefrit iki uç olmaları bakımından çirkinlikte ve kınanıp yerilmeyi gerektirmede eşit olmalarıdır. Bu atfın, şu beyitte olduğu gibi vasfî başkalığın zâtî başkalık yerine konulmasına dayanması da caizdir: “...O cömert hükümdara, o himmet sahibinin oğluna... Ve izdiham anında birliklerin aslanı olan zata...”
اومبتدأ خبرُه محذوفٌ يدلُّ عليه قوله تعالى وَمَن يَكُنِ الخ كأنه قيل والذين يُنْفِقُونَ أموالهم رِئَاء الناس
Yahut mübtedadır ve haberi mahzuftur; buna Yüce Allah'ın {وَمَن يَكُنِ} ayeti ve devamı delalet etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: “Mallarını insanlara gösteriş için harcayanlar...”
{وَلَا يُؤْمِنُونَ بالله وَلَا باليوم الآخر}
{وَلَا يُؤْمِنُونَ بالله وَلَا باليوم الآخر} “Allah'a ve ahiret gününe de inanmazlar.”
ليتحرَّوْا بالإنفاق مراضِيَه تعالى وثوابَه وهم مشركو مكةَ المنفقون أموالَهم في عداوة رسول الله ﷺ وقيل المنافقون
; infaklarıyla Allah Teâlâ'nın rızasını ve sevabını aramazlar. Bunlar, mallarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık yolunda harcayan Mekke müşrikleridir; münafıklar olduğu da söylenmiştir.
{وَمَن يَكُنِ الشيطان لَهُ قَرِيناً فَسَاء قِرِيناً} أي فقرينُهم الشيطانُ وإنما حُذف للإيذان بظهوره واستغنائِه عن التَّصريح به والمرادُ به إبليسُ وأعوانُه حيث حملوها على تلك القبائحِ وزيَّنوها لهم كما في قوله تعالى {إِنَّ المبذرين كَانُواْ إخوان الشياطين} ويجوز أن يكون وعيداً لهم بأن الشيطانَ يُقرَنُ بهم في النار
{وَمَن يَكُنِ الشيطان لَهُ قَرِيناً فَسَاء قِرِيناً} “Kimin arkadaşı şeytan olursa, o ne kötü bir arkadaştır!” Yani onların arkadaşı şeytandır. Açık ve bedihi olmasından ve açıkça belirtilmesine ihtiyaç bulunmamasından dolayı [haber] hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın {إِنَّ المبذرين كَانُواْ إخوان الشياطين} “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” ayetinde olduğu gibi, onlara bu çirkinlikleri işletip bunları kendilerine süslü gösterdikleri için bundan murat İblis ve avenesidir. Cehennemde şeytanın onlara arkadaş kılınacağına dair bir tehdit olması da caizdir.
{وَمَاذَا عَلَيْهِمْ} أي على من ذُكر من الطوائف
{وَمَاذَا عَلَيْهِمْ} “Ne olurdu onlara?”; yani zikredilen bu zümrelere ne olurdu,
{لو آمنوا بالله واليوم الاخر وَأَنفَقُواْ من ما رَزَقَهُمُ الله} أي ابتغاءَ لوجه الله تعالى وإنَّما لم يصرَّحْ به تعويلاً على التفصيل السابقِ واكتفاءً بذكر الإيمانِ بالله واليومِ الآخرِ فإنه يقتضي أن يكون الإنفاقُ لابتغاء وجهِه تعالى وطلَبِ ثوابه الْبتةَ أي ماالذى عليهم أو وأي تَبعةٍ ووبالٍ عليهم في الإيمان بالله والإنفاقِ في سبيله وهو توبيخٌ لهم على الجهل بمكان المنفعةِ والاعتقادِ في الشئ بخلاف ما هو عليه وتحريضٌ على التفكر لطلب الجوابِ لعله يؤدّي بهم إلى العلم بما فيه من الفوائد الجليلةِ والعوائدِ الجميلةِ وتنبيهٌ على أن المدعو إلى أمر لاضرر فيه ينبغي أن يُجيبَ إليه احتياطاً فكيف إذا كان فيه منافع لاتحصى وتقديم الإيمان بهما لأهمية في نفسه ولعدم الاعتدادِ بالإنفاق بدونه وأما تقديمُ إنفاقِهم رئاءَ الناسِ على عدم إيمانِهم بهما مع كون المؤخَّرِ أقبحَ من المقدَّمِ فلرعاية المناسبةِ بين إنفاقِهم ذلك وبين ما قبله من بُخلهم وأمرِهم للناس به
{لو آمنوا بالله واليوم الاخر وَأَنفَقُواْ من ما رَزَقَهُمُ الله} “Allah'a ve ahiret gününe iman edip de Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden harcasalardı!” Yani Allah'ın rızasını gözeterek [harcasalardı]. Önceki açıklamaya dayanarak ve Allah'a ve ahiret gününe imanın zikredilmesiyle yetinilerek bu [rıza şartı] açıkça belirtilmemiştir; zira iman, infakın kesinlikle O'nun rızasını gözetmek ve sevabını aramak için yapılmasını gerektirir. Yani Allah'a iman edip O'nun yolunda infak etmelerinde onlara ne [zarar] vardı yahut üzerlerine ne vebal ve sorumluluk vardı? Bu, onlara menfaatin nerede olduğunu bilmemeleri ve bir şeyin hakikatinin aksine inanmaları sebebiyle bir kınamadır; ayrıca cevap aramak üzere düşünmeye bir teşviktir; ta ki bu onları bunda bulunan yüce faydaları ve güzel kazançları bilmeye ulaştırsın. Keza bu, kendisinde hiçbir zarar bulunmayan bir şeye davet edilen kimsenin, ihtiyat gereği icabet etmesi gerektiğine, hele hele sayısız menfaatler içeriyorsa nasıl [koşması gerektiğine] bir uyarıdır. İmanın önce zikredilmesi, bizzat kendisinin öneminden ve iman olmaksızın infakın hiçbir değer taşımamasındandır. İnsanlara gösteriş için infak etmelerinin, [ikinci planda kalan] iman etmeyişlerinden önce zikredilmesi ise —her ne kadar sonraya bırakılan durum öne alınandan daha çirkin olsa da— bu infak ile daha önce zikredilen cimrilikleri ve insanlara cimriliği emretmeleri arasındaki münasebeti gözetmek içindir.
{وَكَانَ الله بِهِم} وبأحوالهم المحقّقةِ
{وَكَانَ الله بِهِم} “Allah onları”; ve onların gerçekleşmiş durumlarını,
{عَلِيماً} فهو وعيدٌ لهم بالعقاب أو بأعمالهم المفروضة فهو بيان لإثابته تعالى إياهم لو كانوا قد آمنوا وأنفقوا كما ينبئ عنه قوله تعالى
{عَلِيماً} “hakkıyla bilendir.” Bu, onlara azapla bir tehdittir; yahut farz kılınan amellerini [bilendir ki], bu durumda Yüce Allah'ın şu ayetinin bildirdiği gibi, şayet iman edip infakta bulunsalardı onlara mükâfat vereceğinin bir açıklamasıdır:
{إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} المثقالُ مِفعالٌ من الثِقْل كالمقدار من القدْر وانتصابُه على أنه نعتٌ للمفعول قائمٌ مَقامَه سواءٌ كان الظلمُ بمعنى النقصِ أو بمعنى وضعِ الشئ في غير موضعِه أي لا ينقُص من الأجر ولايزيد في العقاب شيئاً مقدارَ ذرةٍ أو على أنه نعتٌ للنصدر المحذوفِ نائبٌ منابَه أي لا يظلم ظلماً مقدارَ ذرةٍ وهي النملةُ الصغيرةُ أو كلُّ جزءٍ من أجزاءِ الهَباءِ في الكُوَّة وهو الأنسبُ بمقام المبالغةِ فإن قِلَّته في الثقل أظهرُ من قلة النملة فيه وعن ابن عباس ﵄ أنه أدخَلَ يدَه في التراب ثم نفَخ فيه فقال كل واحد من هؤلاء ذرة
{إِنَّ الله لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ} “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca [bile] zulmetmez.” Miskāl (مِثْقال), kadr (قَدْر) kelimesinden gelen mikdâr (مِقدار) gibi, sıkıl (ثِقْل / ağırlık) kelimesinden türemiş mif‘âl (مِفْعال) veznindedir. Nasb oluşu, ister zulüm eksiltmek anlamında olsun isterse bir şeyi yerine koymamak anlamında olsun, mef‘ûlün yerine geçen sıfatı olmasındandır. Yani sevaptan zerre miktarı eksiltmez ve azaba da zerre miktarı bir şey eklemez. Yahut mahzuf masdarın yerine kaim olan sıfatı olması üzerinedir; yani zerre miktarı bir zulümle zulmetmez. O [zerre], küçük karıncadır veya pencereden süzülen ışıktaki toz zerreciklerinin her bir parçasıdır; mübalağa makamına en uygun olanı da budur, zira ağırlıktaki azlığı karıncanın azlığından daha belirgindir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, elini toprağa sokup sonra üflemiş ve “İşte bunların her biri bir zerredir” demiştir.
{وَإِن تَكُ حَسَنَةً} أي وإن تك مثقالَ ذرةٍ حسنةً أنَّث لتأنيث الخبرِ أو لإضافته إلى الذرة وحُذِف النونُ من غير قياسٍ تشبيهاً بحروف العلةِ وتخفيفاً لكثرة الاستعمال وقرئ حسَنةٌ بالرفعِ على أنَّ كانَ تامةٌ
{وَإِن تَكُ حَسَنَةً} “Eğer [o amel] bir iyilik olursa”; yani şayet zerre ağırlığı bir iyilik olursa. Haberin müennes olması yahut zerreye muzâf kılınması sebebiyle müennes kılınmıştır. Nûn harfi ise illet harflerine benzetilerek ve çok kullanımdan dolayı kıyasa aykırı olarak tahfif için hazfedilmiştir. {حَسَنَةٌ} şeklinde ref ile ({كَانَ} fiilinin tamme olması esasına göre) de okunmuştur.
{يضاعفها} أي يضاعفْ ثوابَها جعل ذلك مضاعفةً لنفس الحسَنةِ تنبيهاً على كمال الاتصالِ بينهما كأنهما شئ واحد وقرئ يُضْعِفْها وكلاهما بمعنى واحد وقرئ نُضاعِفْها بنون العظمةِ على طريقة الالتفات عن عثمانَ النهدي أنه قال لأبي هريرةَ ﵁ بلغني عنك أنك تقول سمعت رسول الله ﷺ يقول إن الله تعالى يعطي عبدَه المؤمنَ بالحسنة ألفَ ألفِ حسنةٍ قال أبو هريرة لابل سمعته ﷺ يقول
{يضاعفها} “onu kat kat artırır”; yani onun sevabını kat kat artırır. İkisi arasındaki tam irtibata, sanki tek bir şeymiş gibi olduklarına dikkat çekmek için bu artırma bizzat iyiliğin kendisinin katlanması olarak ifade edilmiştir. {يُضْعِفْها} şeklinde de okunmuştur ki ikisi de aynı anlamdadır. İltifat yoluyla azamet nûnu ile {نُضاعِفْها} şeklinde de okunmuştur. Osmân en-Nehdî'den rivayet edildiğine göre o, Ebû Hureyre radıyallâhu anh'a: “Bana ulaştığına göre sen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Şüphesiz Allah Teâlâ mümin kuluna bir iyilik karşılığında bin kere bin (bir milyon) sevap verir' dediğini işittiğini söylüyormuşsun” demiş; Ebû Hureyre de: “Hayır, bilakis ben onun şöyle buyurduğunu işittim:” demiştir:
يُعطيه ألفَيْ ألفِ حسنةٍ ثم تلَا هذهِ الآيةَ الكريمة والمرادُ الكثرةُ لا التحديد
; “Ona iki milyon sevap verir.” Sonra bu kerim ayeti okumuştur. Buradaki maksat sınırlama değil, çokluktur.
{وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ} ويعطِ صاحِبَها من عنده على نهج التفضُّلِ زائداً على ما وعده في مقابلة العملِ
{وَيُؤْتِ مِن لَّدُنْهُ} “ve kendi katından verir”; ve amel karşılığında vaat ettiğine ilaveten lütuf ve ihsan yoluyla kendi katından o iyilik sahibine bahşeder,
{أَجْراً عَظِيماً} عطاء جزيلاً وإنما سماه أجراً لكونه تابعاً للأجر مَزيداً عليه
{أَجْراً عَظِيماً} “büyük bir mükâfat.” Pek bol bir ihsanı [verir]. Bunu ecir olarak isimlendirmesi, ecre tâbi ve ona bir ilave olmasındandır.
{فَكَيْفَ} محلُّها إما الرفعُ على أنها خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ وإما النصبُ بفعل محذوفٍ على التشبيه بالحال كما هُو رأيُ سيبويهِ أو على التشبيه بالظرف كما هو رأيُ الأخفشِ أى فكيف حالُ هؤلاءِ الكفرةِ من اليَّهودِ والنَّصارَى وغيرِهم أو كيف يصنعون
{فَكَيْفَ} “Peki nasıl [olacak]?” Bunun mahalli, ya mahzuf mübtedanın haberi olması hasebiyle refdir; ya da Sîbeveyhi'nin görüşü doğrultusunda hâle benzetilerek yahut Ahfeş'in görüşü doğrultusunda zarfa benzetilerek mahzuf bir fiille nasbdır. Yani Yahudi, Hristiyan ve diğerlerinden oluşan bu kâfirlerin hali nasıl olacak yahut ne yapacaklar,
{إِذَا جِئْنَا} يومَ القيامة
{إِذَا جِئْنَا} “getirdiğimiz vakit”; kıyamet gününde [getirdiğimiz vakit],
مِن كُلّ أمَّةٍ منَ الأُممِ {بِشَهِيدٍ} يشهد عليهم بكا كانوا عليه من فساد العقائدِ وقبائحِ الأعمالِ وهو نبيُّهم كما في قوله تعالى {وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَّا دُمْتُ فِيهِمْ} والعاملُ في الظرف مضمونُ المبتدأ والخبرِ من هول الأمرِ وعِظَمِ الشأنِ أو الفعلُ المقدرُ ومِنْ متعلقةٌ بجئنا
her bir ümmetten, içinde bulundukları bozuk inançlara ve çirkin amellere karşı aleyhlerine tanıklık edecek {بِشَهِيدٍ} “bir şahit” [getirdiğimiz vakit]. O [şahit], Yüce Allah'ın {وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَّا دُمْتُ فِيهِمْ} “İçlerinde bulunduğum sürece onlar üzerine şahit idim” ayetinde olduğu gibi onların peygamberidir. Zarfta amel eden lafız, işin dehşetinden ve durumun büyüklüğünden ibaret olan mübteda ve haberin manası yahut takdir edilen fiildir. {مِنْ} edatı ise {جئنا} fiiline mütallıktır.
{وَجِئْنَا بِكَ} يا محمد
{وَجِئْنَا بِكَ} “ve seni de getirdiğimiz [vakit]”; ey Muhammed!
{على هَؤُلاء} إشارةٌ إلى الشهداء المدلولِ عليهم بما ذكر
{على هَؤُلاء} “şunların üzerine”; zikredilen şeyle delalet edilen şahitlere bir işarettir,
{شَهِيداً} تشهَدُ على صدقهم لعلمك بعقائدهم لاستجماع شرعِك لمجامعِ قواعدِهم وقيل إلى المكذبين المستفهَمِ عن حالهم تشهد عليهم بالكفر والعصيانِ كما يشهد سائرُ الأنبياء على أممهم وقيل إلى المؤمنين كما في قوله تعالى {لّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس وَيَكُونَ الرسول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا}
{شَهِيداً} “şahit olarak.” Şeriatının onların kurallarının esaslarını kendinde toplamış olması sebebiyle inançlarını bildiğinden onların doğruluğuna şahitlik edersin. [İşaretin], diğer peygamberlerin kendi ümmetlerine şahitlik ettiği gibi senin de küfür ve isyanlarına şahitlik edeceğin ve durumları sorulan yalanlayıcılara yönelik olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın {لّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى الناس وَيَكُونَ الرسول عَلَيْكُمْ شَهِيدًا} “İnsanlara şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye” ayetinde olduğu gibi müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir.
{يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ وَعَصَوُاْ الرسول} استئنافٌ لبيان حالِهم التي أُشير إلى شدتها وفظاعتها بقوله تعالى فَكَيْفَ فإن أريد بهم المكذبون لرسول الله ﷺ فالتعبير عنهم بالموصول لاسيما بعد الإشارة إليهم بهولاء لذمِّهم بما في حيزِ الصلةِ والإشعارِ بعلة ما اعتراهم من الحال الفظيعةِ والأمرِ الهائلِ وإيرادُه ﵇ بعنوان الرسالةِ لتشريفه وزيادةِ تقبيحِ حالِ مكذّبيه فإن حق الرسول أن يؤمن به ويطاع لاأن يُكفَرَ به ويعصى وإن أريد بهم جنسُ الكفرَةِ فهم داخلونَ في زُمرتهم دُخولاً أولياء والمرادُ بالرسول حينئذ الجنسُ المنتظِمُ للنبي ﵇ انتظاما أولياً وأيّاً ما كانَ ففيه من تهويل الأمر وتفظيع الحال مالا يقادَر قدرُه وقوله تعالى وَعَصَوُاْ عطفٌ على كفروا داخلٌ معه في الصلة والمرادُ معاصيهم المغايرةُ لكفرهم ففيه دلالةٌ على أنَّ الكفارَ مخاطَبون بفروع الشرائعِ في حق المؤاخذةِ وقيلَ حالٌ منْ ضميرِ كفروا وقيل صلةٌ لموصول آخرَ أي يودّ في ذلك اليومِ الذين جمعوا بين الكفرِ وعصيانِ الرسولِ أو الذين كفروا وقد عصَوُا الرسول أو الذين كفروا والذين عصوا الرسول ولو في قوله تعالى
{يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الذين كَفَرُواْ وَعَصَوُاْ الرسول} “O gün, inkâr edip Resûl'e isyan edenler arzu ederler ki...” Yüce Allah'ın {فَكَيْفَ} sözüyle şiddetine ve dehşetine işaret edilen durumlarını beyan etmek üzere bir istînâftır. Şayet bunlardan murat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanlar ise, özellikle onlara {هؤلاء} ile işaret edildikten sonra sıla cümlesindeki vasıflarıyla zemmedilmeleri ve başlarına gelen korkunç hal ile dehşetli durumun illetini bildirmek için ism-i mevsûl ile ifade edilmiştir. Aleyhisselâm'ın risalet unvanıyla zikredilmesi ise onu şereflendirmek ve onu yalanlayanların durumunun çirkinliğini artırmak içindir; zira elçinin hakkı, ona inanılmak ve itaat edilmektir; inkâr edilip isyan edilmek değildir. Şayet bunlardan murat kâfirler cinsi ise, onlar bu zümreye öncelikli olarak dâhildirler. Bu durumda Resûl'den murat, Peygamber aleyhisselâm'ı öncelikle kapsayan cinstir. Hangisi olursa olsun, bunda durumun dehşetini ve halin vehametini tasvir etmede paha biçilmez bir tesir vardır. Yüce Allah'ın {وَعَصَوُاْ} sözü, {كفروا} üzerine matuf olup onunla birlikte sıla dâhilindedir. Muradı ise küfürlerinden farklı olan günahlarıdır; dolayısıyla bunda kâfirlerin cezalandırılma hususunda şeriatın füruu ile de muhatap olduklarına delil vardır. {كفروا} zamirinden hâl olduğu da söylenmiştir. Başka bir mevsûlün sılası olduğu da söylenmiştir; yani “O gün küfür ile Resûl'e isyanı bir araya getirenler arzu ederler” yahut “Resûl'e isyan etmiş oldukları halde küfredenler” yahut “Küfredenler ile Resûl'e isyan edenler arzu ederler”. Yüce Allah'ın kelamındaki {لَوْ} ise;
{لَوْ تسوى بِهِمُ الارض} إن جعلت مصدرية فالجلمة مفعولٌ ليوَدّ أي يودون أن يُدفنوا فتُسوَّى بهم الأرضُ كالموتى وقيل يودّون أنهم لم يُبْعثوا أو لم يحلقوا وكأنهم والأرضَ سواءٌ وقيل تصير البهائمُ تراباً فيودّون حالها وإن جعلت جارية على بابها فالمفعولُ محذوفٌ لدِلالة الجملةِ عليه أي يودون تسوية الأرض وجوابُ لو أيضاً محذوفٌ إيذاناً بغاية ظهورِه أي لسُرُّوا بذلك وقوله تعالى
{لَوْ تسوى بِهِمُ الارض} “yerle bir edilselerdi!” Şayet masdariyye kabul edilirse, cümle {يود} fiilinin mef‘ûlüdür; yani ölüler gibi gömülüp yerin üzerlerinde dümdüz edilmesini isterler. Yeniden diriltilmemiş olmayı yahut hiç yaratılmamış olmayı ve yerle bir (eşit) olmayı temenni edecekleri de söylenmiştir. Hayvanların toprak olacağı, onların da bu hali temenni edecekleri de söylenmiştir. Şayet kendi asıl manasında kabul edilirse, cümlenin ona delaleti sebebiyle mef‘ûl mahzuftur; yani yerin dümdüz edilmesini isterler. {لو} edatının cevabı da son derece aşikâr olması sebebiyle mahzuftur, yani “buna pek sevinirlerdi”. Yüce Allah'ın şu sözü ise:
{وَلَا يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} عطف على يود أي ولا يقدِرون على كتمانه لأن جوارحَهم تشهد عليهم وقيل الواو للحال
{وَلَا يَكْتُمُونَ الله حَدِيثاً} “Ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler.” {يود} üzerine matuftur; yani azaları aleyhlerine şahitlik edeceği için O'ndan hiçbir şeyi gizlemeye güç yetiremezler. Vâv harfinin hâl için olduğu da söylenmiştir.
٤٣ - النساء أى يودون ان يدفنون في الأرض وهم لايكتمون منه تعالى حديثاً ولا يكذبونه بقولهم والله رنبا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ إذ رُوي أنهم إذا قالوا ذلك ختمَ الله على افواهم فتشهدُ عليهم جوارحُهم فيشتد الأمرُ عليهم فيتمنَّوْن أن تسوى بهم الأرض وقرئ تَسَّوَّى على أن أصله تتسوى فأُدغم التاءُ في السين وقرئ تَسَوَّى بحذف التاء الثانية يقال سويته فتسوى
43 - en-Nisâ; yani onlar Allah Teâlâ'dan hiçbir sözü gizleyemez ve “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözleriyle O'na yalan söyleyemez bir halde iken yerde gömülmeyi arzu ederler. Zira rivayet edildiğine göre onlar böyle söylediklerinde Allah ağızlarını mühürler, azaları aleyhlerine şahitlik eder, durum onlar için daha da ağırlaşır ve üzerlerinde yerin dümdüz edilmesini temenni ederler. Aslının {تَتَسَوَّى} olması ve tâ harfinin sîne idgam edilmesi üzere {تَسَّوَّى} şeklinde okunmuştur; ikinci tâ'nın hazfiyle {تَسَوَّى} şeklinde de okunmuştur; nitekim [Arapçada] “سويته فتسوى” (Onu düzelttim, o da düzleşti) denilir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى حتى تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ} لما نُهوا فيما سلف عن الإشراك به تعالى نهوا ههنا عَمَّا يؤدَّي إليهِ منَ حيث لايحتسبون فإنه روى أن عبدَ الرحمن بنُ عوف رضى الله عنه صنع طعاماً وشراباً حين كانت الخمرُ مباحةً فدعا نفرا منَ الصحابةِ ﵃ فأكلوا وشربوا حتى ثمِلوا وجاء وقتُ صلاةِ المغربِ فتقدم أحدهمليصلى بهم فقرأ أعبُدُ ما تعبدون فنزلت وتصديرُ الكلامِ بحر في النداءِ والتنبيهِ للمبالغة في حملهم على العمل بموجب النهيُ عن قُربان المساجدِ لقوله ﵇ جنِّبوا مساجدَكم صِبيانَكم ومجانينَكم ويأباه قوله تعالى حتى تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ فالمعنى لا تُقيموها في حالة السُكرِ حتى تعلموا قبل الشروعِ ما تقولونه إذْ بتلك التجرِبةِ يظهر أنهم يعلمون ما سيقرءونه في الصلاة وحملُ ما تقولون على ما في الصلاة يستدعي تقدُّمَ الشروعِ فيها على غاية النهي وحملُ العلمِ على ما بالقوة على معنى حتى تكونوا بحيث تعلمون ما ستقرءون في الصلاة تطويلٌ بلا طائل لأن تلك الحيثيةِ إنما تظهرُ بما ذُكر من التجربة على إيثارَ ما تقولون على ما تقرءون حينئذ يكون عارياً عن الداعي وقيل المرادُ بالسكر سُكرُ النعاسِ وغلبةُ النوم وأيا ما كان فليس مرجِعُ النهي هو المقيدُ مع كأنه قيل يأيها الذين آمنوا لاتسكروا في أوقات الصلاة وقد روي أنهم كانوا بعد مانزلت الآيةُ لا يشربون الخمرَ في أوقات الصلاة فإذا صلَّوُا العِشاءَ شرِبوها فلا يُصْبحون إلا وقد ذهب عنهم السكرُ وعلموا ما يقولون {وَلَا جُنُباً} عطفٌ على قوله تعالى وَأَنتُمْ سكارى فإنه في حيز النصب كأنه قيل لاتقربوا الصلاةَ سكارى ولا جنباً والجنبُ من أصابه الجنابةُ يستوي فيه المذكرُ والمؤنثُ والواحدُ والجمع لجَرَيانه مجرى المصدر
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَقْرَبُواْ الصلاة وَأَنتُمْ سكارى حتى تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ} “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne dediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın”; daha önce O'na şirk koşmaktan nehyedildiklerinde, burada da farkında olmadan şirke götürecek şeylerden nehyedildiler. Zira rivayet edildiğine göre Abdurrahman b. Avf radıyallâhu anh, içki henüz mubah iken bir yemek ve içecek hazırladı; sahâbeden radıyallâhu anhüm bir grubu davet etti. Yediler ve sarhoş oluncaya kadar içtiler. Akşam namazı vakti geldiğinde içlerinden biri onlara namaz kıldırmak için öne geçti ve [Kâfirûn Suresi'ni okurken] “A‘büdü mâ ta‘büdûn” (Taptıklarınıza taparım) diye okudu; bunun üzerine ayet indi. Kelamın nida ve tenbih harfleriyle başlaması, onları nehyin gereğiyle amel etmeye sevk etmede mübalağa içindir. Mescitlere yaklaşmanın nehyedildiği de [ileri sürülmüştür]; nitekim Aleyhisselâm: “Mescitlerinizi çocuklarınızdan ve delilerinizden uzak tutun” buyurmuştur. Ancak Yüce Allah'ın {حتى تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ} sözü buna engeldir. Mana şudur: Başlamadan önce ne dediğinizi bilinceye kadar sarhoşluk halinde namazı kılmayın; zira bu tecrübeyle namazda ne okuyacaklarını bildikleri ortaya çıkar. {ما تقولون} ifadesini namazın içindekine hamletmek, namaza başlamanın nehyin gayesinden önce olmasını gerektirir. Bilmeyi bilfiil değil de kuvve halindeki bilgiye hamletmek yani “namazda ne okuyacağınızı bilecek durumda oluncaya kadar” manasına almak ise faydasız bir uzatmadır; çünkü bu durum ancak zikredilen tecrübe ile ortaya çıkar, [aksine bir yorumda] “okuyacağınız” yerine “dediğiniz” ifadesinin tercih edilmesi gerekçesiz kalır. Sarhoşluktan muradın uyuklama sarhoşluğu ve uykunun galebe çalması olduğu da söylenmiştir. Her halükarda nehyin mercii namazla kayıtlı olan durumdur; sanki şöyle denilmiştir: “Ey iman edenler, namaz vakitlerinde sarhoş olmayın!” Rivayet edildiğine göre ayet indikten sonra namaz vakitlerinde içki içmezlerdi; yatsıyı kıldıklarında içerler, sabaha kadar sarhoşlukları geçer ve ne dediklerini bilirlerdi. {وَلَا جُنُباً} “ve cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]”; Yüce Allah'ın {وَأَنتُمْ سكارى} sözü üzerine matuftur, zira nasb mahallindedir. Sanki: “Namaza sarhoş olarak da cünüp olarak da yaklaşmayın” denilmiştir. Cünüp (cünüb), cünüplük isabet eden kimsedir; masdar yerinde kullanıldığı için müzekker, müennes, tekil ve çoğul için aynı şekilde kullanılır.
{إِلَاّ عَابِرِى سبِيلِ} استثناء مفرغ من أعم الأحوالِ محلُّه النصبُ على أنَّهُ حال من ضمير لاتقربوا باعتبار تقيُّدِه بالحال الثانيةِ دون الأولى والعاملُ فيه فعلُ النهي أي لا تقربوا الصلاةَ جُنباً في حال من الحوال إلا حالَ كونِكم مسافرين على معنى أن في حالة السفرِ ينتهي حكمُ النهي لكن لا بطريق شمولِ النفْي لجميع صورِها بل بطريق نفي الشمول في الجلمة من غير دلالة على انتفاء خصوصيةِ البعضِ المنتفي ولا على بقاء خصوصيةِ
{إِلَاّ عَابِرِى سبِيلِ} “yolcu olmanız müstesna”; hâllerin en genelinden yapılmış istisnâ-i müferrağdır. Birinci hâle değil de ikinci hâle bağlı olması itibarıyla {لاتقربوا} fiilindeki zamirden hâl olmak üzere mahalli nasbdır; amili ise nehiy fiilidir. Yani: “Yolcu olmanız hali müstesna, hiçbir halde cünüp olarak namaza yaklaşmayın.” Bunun anlamı şudur: Sefer halinde nehyin hükmü sona erer; ancak bu, nefyin bütün sureleri kapsaması yoluyla değil, kısmen nefiy yoluyladır; yoksa olumsuzlanan kısmın hususiyetinin yokluğuna ve kalan kısmın hususiyetinin...
البعضِ الباقي ولا على ثبوت نقيضِه لا كلياً ولا جزئياً فإن الاستثناءَ لا يدل على ذلك عبارةً نعم يشير إلى مخالفة حكمِ ما بعده لما قبله إشارةً إجماليةً يكتفى بها في المقامات الخِطابيةِ لا في إثبات الأحكامِ الشرعيةِ فإن مَلاكَ الأمرِ في ذلك إنما هو الدليلُ وقد ورد عَقيبَه على طريقة البيانِ وقيل هو صفةٌ لجنُباً على أن إلى بعنى غير أي وإلاجنبا غيرَ عابري سبيل ومن حَملَ الصلاةَ على مواضعها فسر العبور بالا جيتاز بها وجوّز للجنب عُبورَ المسجدِ وبه قال الشافعيُّ ﵀ وعندَنا لا يجوز ذلك إلا أن يكون الماءُ أو الطريقُ فيه وقيل إن رجالاً من الأنصار كانت أبوابُهم في المسجد وكان يُصيبهم الجنابةُ ولا يجدون ممرّاً إلا في المسجد فرُخِّص لهم ذلك
...varlığına, ne küllî ne de cüzî olarak zıddının sabit olduğuna delalet etmez. Zira istisna, lafız olarak buna delalet etmez. Evet, sonrasının hükmünün öncesinin hükmüne muhalif olduğuna icmâlî bir işaretle işaret eder ki bu, hitabî makamlarda yeterli görülür; şer‘î hükümleri ispatta ise yeterli değildir. Zira bu hususta asıl dayanak delildir ve o da beyan yoluyla hemen ardından gelmiştir. Bunun {إلا} edatının {غير} manasında olması üzere {جنباً} kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani: “Yolcu olmayan cünüpler müstesna.” Namazı mekanlarına (mescitlere) hamleden kimse, ubur kelimesini oradan geçip gitmekle tefsir etmiş ve cünüp kimsenin mescitten geçmesini caiz görmüştür; Şâfiî rahimehullâh da bu görüştedir. Bizde (Hanefîlerde) ise su veya yol orada bulunmadığı sürece bu caiz değildir. Ensar'dan birtakım kimselerin kapılarının mescide açıldığı, cünüp olduklarında mescitten başka geçecek yol bulamadıkları ve bunun üzerine onlara ruhsat verildiği de söylenmiştir.
{حتى تَغْتَسِلُواْ} غايةٌ للنهي عن قُربان الصلاةِ حالةَ الجنابة ولعل تقديم الاستشاء عليه للإيذانِ من أولِ الأمرِ بأن حكمَ النهي في هذه الصورةِ ليس على الإطلاق كما في صورة السُّكرِ تشويقاً إلى البيان وروما لزبادة تقرّرِه في الأذهان وفي الآية الكريمةِ إشارةٌ إلى أن المصلِّي حقُّه أن يتحرَّزَ عما يُلْهيه ويشغَلُ قلبَه وأن يزكيَ نفسَه عما يدنسها ولايكتفى بأدنى مراتبِ التزكية عند إمكان أعاليها
{حتى تَغْتَسِلُواْ} “yıkanıncaya (gusledinceye) kadar.” Cünüplük halinde namaza yaklaşma nehyinin gayesidir (nihai sınırıdır). İstisnanın bundan önce getirilmesi, beyana teşvik etmek ve zihinlerde daha iyi yer etmesini arzu etmek maksadıyla, bu suretteki nehiy hükmünün sarhoşluk suretinde olduğu gibi mutlak olmadığını işin başından bildirmek içindir. Bu kerim ayette, namaz kılan kimsenin kendisini oyalayan ve kalbini meşgul eden şeylerden sakınması, nefsini kirleten şeylerden arındırması ve en üst mertebeleri mümkün iken arınmanın en alt mertebeleriyle yetinmemesi gerektiğine bir işaret vardır.
{وَإِنْ كُنتُم مرضى} شروعٌ في تفصيل ما أجمل في الاستئناف وبيانِ ما هُوَ في حُكمِ المستثنى من الأعذار والاقتصارُ فيما قبلُ على استئناء السفرِ مع مشاركة الباقي له في حكم الترخيصِ للإشعار بأنه العذرُ الغالبُ المنبئ عن الضرورة التي عليَها يدورُ أمرُ الرُخصةِ كأنه قيل ولا جنباً إلا مضْطرين وإليه مرجِعُ ما قيل من أنه جُعل عابري سبيلٍ كنايةً عن مطلق المعذورين والمرادُ بالمرض ما يمنع من استعمال الماءِ مطلقاً سواءٌ كان ذلك بتعذر الوصول التي إليه أو بتعذر استعمالِه
{وَإِنْ كُنتُم مرضى} “Eğer hasta iseniz”; istisnada mücmel bırakılan hususları ayrıntılı açıklamaya ve mazeretlerden müstesna hükmünde olanları beyan etmeye bir giriştir. Ruhsat hükmünde diğerleri de onunla ortak olduğu halde önceden sadece yolculuğun istisna edilmesiyle yetinilmesi; ruhsat işinin etrafında döndüğü zarureti bildiren en yaygın mazeret olduğuna dikkat çekmek içindir. Sanki şöyle denilmiştir: “Muztar kalmadıkça cünüp olarak da [yaklaşmayın].” “Yolcu” ifadesinin mutlak manada mazeretlilerden kinaye kılındığına dair söylenen sözün mercii de budur. Hastalıktan murat, ister suya ulaşmanın imkânsızlığıyla isterse suyu kullanmanın imkânsızlığıyla olsun, mutlak olarak suyu kullanmaya engel olan durumdur.
{أَوْ على سَفَرٍ} عطفٌ على مرضى أي أو كنتم على سفر ما طال أو قصُر وإيرادُه صريحاً مع سبق ذكرُه بطريق الاستثناءِ لبناء الحكمِ الشرعيِّ عليه وبيانِ كيفيتِه فإن الاستثناءَ كما أشير إليه بمعزلٍ من الدِلالة على ثبوته فضلاً عن الدِلالة على كيفيته وتقديمُ المرضِ عليه للإيذان بأصالته واستقلالِه بأحكام لا توجد في غيره كالاشتداد باستعمال الماءِ ونحوِه
{أَوْ على سَفَرٍ} “yahut yolculukta iseniz”; {مرضى} üzerine matuftur. Yani ister uzun ister kısa olsun bir yolculuk üzerinde iseniz. İstisna yoluyla daha önce zikredilmiş olmasına rağmen açıkça getirilmesi, şer‘î hükmü onun üzerine bina etmek ve keyfiyetini açıklamak içindir; zira işaret edildiği üzere istisna, keyfiyetine delalet etmek şöyle dursun, bizzat sübûtuna delalet etmekten bile uzaktır. Hastalığın yolculuktan önce getirilmesi ise, hastalığın asıl olduğunu ve suyu kullanmakla hastalığın şiddetlenmesi gibi başkasında bulunmayan hükümlere müstakil olarak sahip bulunduğunu bildirmek içindir.
{أَوْ جَاء أَحَدٌ مّنْكُمْ مّن الغائط} هو المكانُ الغائرُ المطمئنُّ والمجئ منه كنايةٌ عن الحدث لأن المعتاد أن مَنْ يريدُه يذهب إليه ليُوارِيَ شخصَه عن أعين الناس وإسناد المجئ منه إلى واحد منهم من المخاطبين دونهم للتفادي عن التصريح بنسبتهم إلى ما يُستحيا منه أو يُستهجن التصريحُ به وكذلك إيثارُ الكنايةِ فيما عُطف عليه من قولهِ ﷿
{أَوْ جَاء أَحَدٌ مّنْكُمْ مّن الغائط} “yahut biriniz tuvaletten (ayak yolundan) gelmişse”; gāit (غائط), çukur ve alçak yerdir. Oradan gelmek ise abdest bozulmasından (hadesten) kinayedir; zira âdet olan, bunu yapmak isteyen kimsenin kendisini insanların gözünden gizlemek için oraya gitmesidir. Oradan gelmenin muhatapların tamamına değil de içlerinden birine isnat edilmesi, utanılan veya açıkça söylenmesi kaba karşılanan bir şeyi doğrudan onlara nispet etmekten sakınmak içindir. Aynı şekilde Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözündeki matufta da kinaye tercih edilmiştir:
{أَوْ لامستم النساء} على التصريح بالجِماع ونظمُهما في سلك سَبَبَيْ سقوطِ الطهارةِ والمصيرُ إلى التيمم مع كونهما سببَيْ وجوبِها ليس باعتبار أنفسِهما بل باعتبار قيدِهما المستفادِ من قوله تعالى
{أَوْ لامستم النساء} “yahut kadınlara dokunmuşsanız”; cima (cinsel ilişki) lafzını açıkça kullanmak yerine [kinaye getirilmiştir]. Bu ikisinin, temizliğin vacip olma sebepleri olmalarına rağmen temizliğin düşme ve teyemmüme yönelme sebebi silsilesine dâhil edilmesi, bizzat kendileri itibarıyla değil, Yüce Allah'ın şu sözünden anlaşılan kayıtları itibarıyladır:
{فَلَمْ تَجِدُواْ مَاءً} بل هو السببُ في الحقيقة وإنما ذُكرا تمهيداً له وتنبيهاً على أنه سببٌ للرخصة بعد انعقادِ سببِ الطهارةِ الصغرى والكبرى كأنه قيل أو لم تكونوا مرضى أو مسافرين بل كنتم فاقدين للماء بسبب من الأسباب معَ تحققِ ما يُوجبُ استعمالَه وتخصيصُ ذكرِه بهذه الصورة مع أنه معتبرٌ في صورة المرضِ والسفرِ أيضاً لنُدرة وقوعِه فيها واستغنائِهما عن ذكره إما لأن الجنابة معتبرةٌ فيهما قطعاً فيُعلم من حكمها حكمُ الحدثِ الأصغرِ بدِلالة النصِّ لأن تقديرَ النظمِ لا تقربوا الصلاة في حال الجناية إلا حالَ كونِكم مسافرين فإن كنتم كذلك أو كنتم مرضى الخ وإما لِما قيل من أن عمومَ إعوازِ الماءِ في حق المسافرِ غالبٌ والعجزُ عن استعمال الماءِ القائمِ مَقامَ عدمِه في حق المريض مغنٍ عن ذكره لفظاً وما قيل من أن هذا القيدَ راجعٌ إلى الكل وأن قيدَ وجوبِ التطهرِ المكنى عنه بالمجئ من الغائط والملامسة
{فَلَمْ تَجِدُواْ مَاءً} “ve su da bulamamışsanız.” Bilakis gerçek sebep budur; o ikisi ise ancak buna zemin hazırlamak ve küçük ile büyük hades (abdest ve gusül) sebebi oluştuktan sonra bunun ruhsat sebebi olduğuna dikkat çekmek için zikredilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “Yahut hasta veya yolcu olmayıp da suyun kullanılmasını gerektiren durum gerçekleştiği halde bir sebeple su bulamamışsanız...” Bunun zikrinin sadece bu surete tahsis edilmesi —hastalık ve yolculuk suretinde de muteber olmakla birlikte— bu surette nadiren vuku bulmasından ve diğer ikisinin onu zikretmeye ihtiyaç bırakmamasındandır. Ya cünüplük o ikisinde kesin olarak muteber olduğundan, nassın delaletiyle küçük hadesin hükmü onun hükmünden anlaşılır; çünkü ifadenin takdiri şöyledir: “Yolcu olmanız hali müstesna, cünüp iken namaza yaklaşmayın; eğer böyle iseniz yahut hasta iseniz...” Ya da denildiği gibi, yolcu hakkında suyun bulunmayışının genel ve galip olmasından, hasta hakkında ise suyun yokluğu makamına geçen suyu kullanmaktan acziyetin lafzen zikredilmeye ihtiyaç bırakmamasındandır. Bu kaydın hepsine raci olduğu ve tuvaletten gelmek ve kadınlara dokunmakla kinaye edilen temizlenme vücubiyeti kaydının...
٤٤ - النساء معتبرٌ في الكل ممَّا لا يساعدُهُ النظمُ الكريم
44 - en-Nisâ; ...hepsinde muteber olduğuna dair söylenen söz ise kerim nazmın elvermediği bir izahtır.
{فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيّباً} فتعمَّدوا شيئاً من وجه الأرضِ طاهراً قال الزجاجُ الصعيدُ وجهُ الأرضِ تراباً أو غيرَه وإن كان صخراً لا ترابَ عليه لو ضرب المتيممُ يدَه عليه ومسَحَ لكان ذلك طَهورَه وهو مذهبُ أبي حنيفةَ ﵀ وعندَ الشافعيِّ ﵀ لا بد أن يعلَقَ باليد شئ من التراب
{فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيّباً} “o vakit temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin)”; yani yeryüzünden temiz bir şeye kast edin. Zeccâc şöyle demiştir: Saîd (صَعيد), toprak olsun veya olmasın yerin yüzeyidir; üzerinde toprak bulunmayan bir kaya bile olsa, teyemmüm eden kimse elini ona vurup mesh etse bu onun temizliği olur. Bu, Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebidir. Şâfiî rahimehullâh'a göre ise ele mutlaka topraktan bir şeyin yapışması gerekir.
{فامسحوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ} أي إلى المِرْفقين لما روى أنه ﷺ تيمّم ومسح يديه إلى مِرْفقيه ولأنه بدلٌ من الوضوء فيتقدر بقَدَره
{فامسحوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ} “yüzlerinizi ve ellerinizi [kollarınızı] mesh edin.” Yani dirseklere kadar [mesh edin]; zira rivayet edildiğine göre sallallâhu aleyhi ve sellem teyemmüm etmiş ve kollarını dirseklerine kadar mesh etmiştir; hem de o abdestin bedelidir, dolayısıyla onun miktarıyla takdir edilir.
{إِنَّ الله كَانَ عَفُوّاً غَفُوراً} تعليلٌ للترخيص والتيسيرِ وتقريرٌ لهما فإن مَنْ عادتُه المستمرَّةُ أن يعفوَ عن الخاطئين ويغفرَ للمذنبين لا بد أن يكون ميسِّراً لا معسراً وقيل هو كنايةٌ عنهما فإن الترفيهَ والمسامحةَ من روادف العفوِ وتوابعِ الغُفران
{إِنَّ الله كَانَ عَفُوّاً غَفُوراً} “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” Ruhsat ve kolaylaştırmanın gerekçesi ve bunları teyittir. Zira sürekli âdeti hata edenleri affetmek ve günahkârları bağışlamak olan Zât'ın zorlaştırıcı değil kolaylaştırıcı olması gerekir. İkisinden (af ve mağfiretten) kinaye olduğu da söylenmiştir; nitekim rahatlatmak ve müsamaha göstermek affın gereklerinden ve mağfiretin sonuçlarındandır.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} كلام مسأنف مسوق لتعجيب المؤمنين من سوء حالِهم والتحذيرِ عن موالاتهم والخطابُ لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ الرؤيةُ من المؤمنين وتوجيهُه إليه ههنا مع توجيهه فيما بعدُ إلى الكل معاً للإيذان بكمال شهرةِ شناعةِ حالِهم وأنها بلغتْ من الظُّهورِ إلى حيث يتعجّبُ منها كلُّ مِنْ يراها والرؤيةُ بَصَريةٌ أي ألم تنظُرْ إليهم فإنهم أحقا أن تشاهِدَهم وتتعجب من أحوالهم وتجويزُ كونِها قلبيةً على أن إلى لتضمنها معنى الانتهاءِ لما فعلوه يأباه مقامُ تشهيرِ شنائعِهم ونظمِها في سلك الأمورِ المشاهدةِ والمرادُ بهم أحبارُ اليهود روي عن ابن عباس ﵄ أنها نزلت في حَبْريْنِ من أحبار اليهودِ كانا يأتيان رأسَ المنافقين عبدَ اللَّه بنَ أُبيَ ورهطَه يُثبِّطانِهم عن الإسلام وعنْهُ ﵁ أيضاً أنها نزلت في رُفاعةَ بنِ زيدٍ ومالكِ بنِ دخشم كانا إذا تكلم رسول الله ﷺ لَوَيا لسانَهما وعاباه والمرادُ بالكتاب هو التوراةُ وحملُه على جنس الكتابِ المنتظِمِ لها انتظاماً أولياً تطويلٌ للمسافة وبالذي أوتوه ما بُيِّن لهم فيها من الأحكام والعُلومِ التي من جملتها ما علِموه من نعوت النبيِّ ﷺ وحقيقة الإسلام والتعبير عنه بالنصيب المنبئ عن كونه حقاً من حقوقهم التي يجب مراعاتها والمحافظةُ عليها للإيذان بكمال ركاكةِ آرائِهم حيث ضيّعوه تضييعاً وتنوينُه تفخيميٌّ مؤيدٌ للتشنيع عليهم والتعجيبِ من حاله فالتعبيرُ عنهُمْ بالموصولِ للتنبيهِ بما في حيز الصلة على كمال شناعتِهم والإشعارِ بمكان ما طُويَ ذكرُه في المعامله المحكمية عنهم من الهدى الذي هو أحدُ العِوَضَيْنِ وكلمةُ مِنْ متعلقةٌ إما بأُوتوا أو بمحذوف وقع صفة لنصيباً مبينةً لفخامته الإضافيةِ إثر بيان فخامته الذاتية أي نصيباً كائناً من الكتاب وقوله تعالى
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” Müminleri onların kötü durumlarına şaşırtmak ve onlarla dostluk kurmaktan sakındırmak üzere sevk edilmiş müstear bir kelamdır. Hitap, müminlerden görmesi mümkün olan herkese yöneliktir. Burada tekile yöneltilip sonrasında hep birlikte topluluğa yöneltilmesi, durumlarının çirkinliğinin son derece meşhur olduğunu ve onu gören herkesin şaşıracağı bir açıklığa ulaştığını bildirmek içindir. Buradaki rü'yet (görme) gözle görmedir; yani “Onlara bakmadın mı? Zira onlar, kendilerini müşahede etmene ve durumlarına şaşmana en layık olanlardır.” {إلى} harfinin yaptıkları şeye nihayet bulma manasını içermesine dayanarak kalbî (bilgi manasında) görme olmasının caiz görülmesi ise, çirkinliklerini teşhir etme ve onları müşahede edilen işler silsilesine koyma makamına uymaz. Onlardan murat Yahudi din âlimleridir (ahbârıdır). İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre bu ayet, münafıkların reisi Abdullah b. Übeyy ve adamlarına gelip onları İslam'dan vazgeçirmeye çalışan Yahudi âlimlerinden iki din bilgini hakkında inmiştir. Yine ondan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Rufâa b. Zeyd ile Mâlik b. Duhşum hakkında inmiştir; bu ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konuştuğunda dillerini eğip büker ve onu ayıplarlardı. Kitap'tan murat Tevrat'tır; onu öncelikle Tevrat'ı kapsayan kitap cinsine hamletmek mesafeyi uzatmaktır. Kendilerine verilen şeyden murat ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatları ve İslam'ın hakikati hakkında bildikleri de dâhil olmak üzere Tevrat'ta kendilerine açıklanan hükümler ve ilimlerdir. Bunun gözetilmesi ve korunması gereken haklarından bir hak olduğunu bildiren “nasip” (pay) lafzıyla ifade edilmesi, onu büsbütün zayi ettikleri için fikirlerinin son derece kokuşmuş olduğunu bildirmek içindir. Buradaki tenvin tazim içindir ve onları kınamayı ve hallerine şaşmayı pekiştirir. Onların ism-i mevsûl ile ifade edilmesi, sıla cümlesindeki vasıf sebebiyle durumlarının son derece çirkin olduğuna dikkat çekmek ve iki bedelden biri olan hidayetten, onlar hakkında sağlamlaştırılmış bu muamelede zikri dürülüp gizlenen şeyin yerine işaret etmek içindir. {مِنْ} kelimesi ya {أُوتُوا} fiiline mütallıktır ya da {نصيباً} kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütallıktır ki onun zâtî büyüklüğünün beyanının ardından izâfî büyüklüğünü açıklayan bir sıfattır; yani “Kitap'tan olan bir nasip”. Yüce Allah'ın şu sözü ise:
{يَشْتَرُونَ الضلالة} قيل هو حالٌ مقدرةٌ منْ واوِ أُوتُواْ ولا ريب في أن اعتبار تقدير اشترائِهم وأنت خبيرٌ بأنه خالٍ عن إفادة أن مادةَ التشنيعِ والتعجيبِ هو الاشتراءُ المذكورُ وما عُطف عليه والذي تقتضيهِ جزالةُ النظمِ الكريمِ أنه استئنافٌ مبينٌ لمناط التشنيعِ ومدارِ التعجيبِ المفهومَيْن من صدر الكلامِ على وجه الإجمالِ والإبهام مبنى على سئوال نشأَ منْهُ كأنَّه قيلَ ماذا يصنعون حتى ينظر إليهم فقيل يأخذون الضلالةَ ويترُكون ما أُوتوه من الهداية وإنما طوى المتروك لغاية ظهورِ الأمرِ لا سيما بعد الإشعار المذكورِ والتعبيرُ عن ذلك بالاشتراء الذي هو عبارةٌ عن
{يَشْتَرُونَ الضلالة} “Sapıklığı satın alıyorlar.” Bunun, {أُوتُوا} fiilindeki vâv zamirinden mukadder bir hâl olduğu söylenmiştir. Kuşkusuz onların satın almalarının takdir edilmesi hususunu dikkate almanın —sen de pekâlâ bilirsin ki— kınama ve şaşırmanın asıl konusunun bu satın alma ve ona matuf olan şeyler olduğu bilgisini vermekten uzak olduğu aşikârdır. Kerim nazmın fesahatinin gerektirdiği vecih şudur: Bu, kelamın başından icmâlî ve müphem bir şekilde anlaşılan kınama dayanağını ve şaşırma merkezini açıklayan bir istînâftır ve bundan doğan bir soruya dayanmaktadır; sanki: “Onlara bakılacak ne yapıyorlar?” denilmiş de “Sapıklığı alıyorlar ve kendilerine verilen hidayeti terk ediyorlar” denilmiştir. Terk edilen şey, özellikle zikredilen uyarının ardından durumun son derece açık olmasından dolayı açıkça anılmamıştır. Bunun bir malı bedelle değiştirmek yani...
استبدال السلعة بالثمن أي أخذِها بدلاً منه أخذاً ناشئاً عن الرغبة فيها والإعراضِ عنه للإيذان بكمال رغبتِهم في الضلالة التي حقُّها أن يُعرَضَ عنها كلَّ الإعراضِ وإعراضِهم عن الهداية التي يتنافسُ فيها المتنافسونَ وفيه من التسجيل على نهاية سخافةِ عقولِهم وغايةِ ركاكةِ آرائِهم ما لا يَخفْى حيثُ صُوِّرت حالُهم بصورة ما لا يكادُ يتعاطاه أحدٌ ممن له أدنى تمييزٍ وليس المرادُ بالضلالة جنسَها الحاصلَ لهم من قبلُ حتى يخل بمعنى الاشتراء المنبئ عن تأخُّرِها عنه بل هو فردُها الكاملُ وهو عنادُهم وتماديهم في الكفر بعد ما علموا بشأن النبيِّ ﷺ وتيقنوا بحقِّية دينه وأنه هو النبيُّ العربيُّ المبشَّرُ به في التوراة ولا ريب في أن هذه الرتبةَ لم تكن حاصلةً لهم قبل ذلك وقد مرَّ في أوائل سُورة البقرة
; ...ona rağbet edip diğerinden yüz çevirmek suretiyle onu bedel olarak almak anlamına gelen “satın alma” (iştirâ) lafzıyla ifade edilmesi; tamamen yüz çevrilmesi gereken sapıklığa tam rağbet gösterdiklerini ve yarışanların uğrunda yarıştığı hidayetten yüz çevirdiklerini bildirmek içindir. Bunda, durumları en ufak temyiz gücüne sahip hiç kimsenin asla kalkışmayacağı bir surette tasvir edildiği için, akıllarının son derece kıt ve fikirlerinin son derece çürük olduğuna dair tescil gayet açıktır. Sapıklıktan murat, satın alma manasının gerektirdiği sonradan olma özelliğini bozacak şekilde daha önce sahip oldukları sapıklık cinsi değildir; bilakis onun en kâmil ferdidir ki o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu öğrenip dininin hak olduğunu ve Tevrat'ta müjdelenen Arap peygamber olduğunu kesin olarak bildikten sonraki inatları ve küfürde ısrarlarıdır. Şüphe yok ki bu derece, daha önce kendilerinde mevcut değildi; nitekim Bakara Suresi'nin başlarında geçmişti.
{وَيُرِيدُونَ} عطفٌ على يشترون شريكٌ له في بيان محل التشنيع والتعجيب وصيغةُ المضارعِ فيهما للدِلالة على الاستمرار التجددي فإن تجددَ حُكمِ اشترائِهم المذكورِ وتكررَ العملِ بموجبه في قوة تجدّدِ نفسِه وتكرُّرِه أي لا يكتفون بضلال أنفسِهم بل يريدون بما فعلوا من كتمان نعوتِه ﵇
{وَيُرِيدُونَ} “ve istiyorlar”; {يشترون} üzerine matuftur ve kınama ile şaşırma noktasını açıklamada ona ortaktır. Her ikisindeki muzâri sîgası, teceddüdî (yenilenen) istimrara delalet etmek içindir; zira söz konusu satın almalarının hükmünün yenilenmesi ve gereğince yapılan amelin tekrarlanması, bizzat kendisinin yenilenmesi ve tekrarlanması gücündedir. Yani onlar sadece kendilerinin sapmasıyla yetinmezler, bilakis Aleyhisselâm'ın sıfatlarını gizlemek suretiyle yaptıkları şeyle şunu da isterler:
{أَن تَضِلُّواْ} أنتم أيضاً أيها المؤمنون
{أَن تَضِلُّواْ} “sapmanızı”; sizlerin de sapmanızı, ey müminler!
{السبيل} المستقيمَ الموصِلَ إلى الحقِّ
{السبيل} “[doğru] yoldan”; hakka ulaştıran dosdoğru [yoldan].
{والله أَعْلَمُ} أي منكم
{والله أَعْلَمُ} “Allah en iyi bilendir”; yani sizden daha iyi bilendir,
{بِأَعْدَائِكُمْ} جميعاً ومن جملتهم هؤلاءِ وقد أخبركم بعداوتهم لكم وما يريدون بكم لتكونوا على حذر منهم ومن مخالطتهم أو هو أعلمُ بحالهم ومآلِ أمرِهم والجملةُ معترضةٌ لتقرير إرادتِهم المذكورةِ
{بِأَعْدَائِكُمْ} “sizin düşmanlarınızı.” Hepinizi ve bunların cümlesinden olan şunları [en iyi bilendir]. Onlardan ve onlarla kaynaşmaktan sakınasınız diye size olan düşmanlıklarını ve sizin hakkınızda ne istediklerini size haber vermiştir; yahut O, onların durumunu ve işlerinin varacağı akıbeti en iyi bilendir. Cümle, onların zikredilen bu isteklerini teyit eden bir itiraziyedir (ara cümledir).
{وكفى بالله وَلِيّاً} في جميع أمورِكم ومصالِحِكم
{وكفى بالله وَلِيّاً} “Dost olarak Allah yeter”; bütün işlerinizde ve maslahatlarınızda [dost olarak Allah yeter],
{وكفى بالله نَصِيراً} في كل المواطنِ فثِقوا به واكتفُوا بولايته ونُصرتِه ولا تتولوا ولا تُبالوا بهم وبما يسومونَكم من السوء فإنه تعالى يكفيكم مكرَهم وشرَّهم ففيه وعدٌ ووعيدٌ والباءُ مزيدةٌ في فاعل كفَى لتأكيد الاتصالِ الإسناديِّ بالاتصال الإضافيِّ وتكريرُ الفعلِ في الجملتين مع إظهار الجلالةِ في مقام الإضمارِ لا سيما في الثاني لتقوية استقلالها المناسب للإعتراض وتأكيد كفياتة ﷿ في كلَ من الولاية والنصرة والإ شعار بعلّيتهما فإن الألوهية من موجباتهما لا محالة
{وكفى بالله نَصِيراً} “Yardımcı olarak da Allah yeter.” Bütün durumlarda [O yeter]. O hâlde O’na güvenin, O’nun dostluğu ve yardımıyla yetinin; [onları] dost edinmeyin ve onlara da, size reva gördükleri kötülüklere de aldırmayın. Zira Teâlâ, onların hile ve şerrine karşı size yeter. Bu ifadede bir vaat ve bir tehdit vardır. “Kefâ” (كفى) fiilinin failindeki bâ (ب) harf-i ceri, isnâdî irtibatı izâfî irtibatla pekiştirmek için zâiddir. İki cümlede fiilin tekrarlanması ve zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi —özellikle ikincisinde— itirâziyeye (ara cümleye) uygun olan bağımsızlığını güçlendirmek, Azze ve Celle’nin hem dostlukta hem de yardımda yeticiliğini pekiştirmek ve bu ikisinin illetini hissettirmek içindir; zira ulûhiyet şüphesiz bunların gereğidir.
{مّنَ الذين هَادُواْ} قيل هو بيانٌ لأعدائكم وما بينهما اعتراضٌ وفيه أنه لا وجهَ لتخصيص علمِه سبحانه بطائفة من أعدائهم لا سيما في معرِض الاعتراضِ الذي حقُّه العمومُ والإطلاقُ وانتظامُ ما هو المقصودُ في المقام انتظاماً أولياً كما أشير إليه وقيل هو صلة لنصير أي ينصرُكم من الذين هادوا كما في قوله تعالى {فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} وفيه ما فيه من تحجير واسعِ نُصرتِه ﷿ مع أنه لا داعيَ إلى وضعَ الموصولِ موضِعَ ضميرِ الأعداءِ لأن مَا في حيزِ الصلةِ ليس بوصفٍ ملائمٍ للنصر وقيل هو خبرُ مبتدإٍ محذوف وقع قوله تعالى
{مّنَ الذين هَادُواْ} “Yahudi olanlardan...” Bunun, “düşmanlarınız” (أعدائكم) ifadesinin beyanı olduğu ve aralarındakinin itiraziyye (ara cümle) olduğu söylenmiştir. Fakat bunda, Sübhânehu’nun ilminin —özellikle asıl hakkı umumilik ve mutlaklık olan ve işaret edildiği üzere makamda kastedilen şeyin öncelikli olarak dahil olduğu itirâz makamında— düşmanlarından sadece bir zümreye tahsis edilmesinin hiçbir tutar yönünün bulunmadığı [itirazı] vardır. Bunun “nasîrâ” (نَصِيراً) kelimesinin sılası olduğu, yani Teâlâ'nın {فَمَن يَنصُرُنِى مِنَ الله} “O hâlde Allah'a karşı bana kim yardım eder?” kavlinde olduğu gibi “Yahudilerden [gelecek tehlikeye karşı] size yardım eder” manasında olduğu da söylenmiştir. Fakat bunda da Azze ve Celle’nin geniş olan yardımını daraltma durumu vardır; üstelik sıla konumundaki ifadenin yardıma uygun bir vasıf olmaması sebebiyle ism-i mevsûlün düşmanlar zamiri yerine konulmasını gerektiren bir sebep de yoktur. Bunun mahzuf bir mübtedânın haberi olduğu ve Teâlâ'nın şu kavlinin de:
{يُحَرّفُونَ الكلم عَن مواضعه} صفةٌ له أي من الذين هادوا قومٌ أو فريق يحرفون الخ وفيه أنه يقتضي كونَ الفريقِ السابقِ بمعزل من التحريف الذي هو المصداقُ لاشترائهم في الحقيقة فالذي يليق بشأن
{يُحَرّفُونَ الكلم عَن مواضعه} “Kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler” onun sıfatı olduğu; yani “Yahudilerden öyle bir kavim veya fırka vardır ki kelimeleri değiştirirler...” takdirinde olduğu da söylenmiştir. Bunda ise önceki fırkanın, hakikatte onların sapıklığı satın almalarının somut göstergesi olan tahriften uzak olmasını gerektireceği [itirazı] vardır. Dolayısıyla Celîl olan Tenzîl'in şanına layık olan görüş şudur:
التنزيلِ الجليلِ أنه بيانٌ للموصول الأولِ المتناولِ بحسب المفهومِ لأهل الكتابين قد وُسِّط بينهما ما وسط لمزيد الاعتناءِ ببيان محلِّ التشنيعِ والتعجيبِ والمسارعةِ إلى تنفير المؤمنين منهم وتحذيرِهم عن مخالطتهم والاهتمامِ بحملهم على الثقة بالله ﷿ والاكتفاءِ بولايته ونُصرتِه وأن قولَه تعالى يُحَرّفُونَ وما عُطف عليه بيانٌ لاشترائهم المذكورِ وتفصيلٌ لفنون ضلالتِهم وقدر وعيت في النظم الكريمِ طريقةُ التفسيرَ بعدَ الإبهامِ والتفصيلِ إثر الإجمال وما لزيادة تقريرٍ يقتضيه الحالُ والكَلِمُ اسمُ جنسٍ واحدُه كلِمةٌ كتَمْر وتمرة وتذكيرُ ضميرِه باعتبار إفرادِه لفظاً وجمعيةُ مواضعِه باعتبار تعدُّدِه معنى وقرئ بكسر الكاف وسكون اللام جمع كلمة تخفبف كلمة وقرئ يحرِّفون الكلامَ والمرادُ به ههنا إما ما في التوراة خاصةً وإما ما هو أعمُّ منه ومما سيحكى عنهم من الكلمات المعهودةِ الصادرةِ عنهم في أثناء المحاورة مع رسول الله ﷺ ولا مساغَ لإرادة تلك الكلماتِ خاصة بأن يُجعلَ عطفُ قولِه تعالى
Bu ifade, mefhumu itibarıyla iki Ehl-i Kitap fırkasını da içine alan ilk ism-i mevsûlün beyanıdır. Kınama ve şaşırtma mahallini açıklamaya, müminleri onlardan nefret ettirip kendileriyle kaynaşmaktan sakındırmaya acele etmeye, onları Allah Azze ve Celle’ye güvenip O’nun dostluğu ve yardımıyla yetinmeye sevk etmeye verilen ehemmiyet sebebiyle araya bu ara cümleler girmiştir. Teâlâ’nın {يُحَرّفُونَ} kavli ile ona matuf olan kısımlar ise onların zikredilen sapıklığı satın almalarının beyanı ve sapıklık türlerinin tafsilatıdır. Yüce nazımda müphemden sonra tefsir, icmâlden sonra tafsil yolu ve durumun gerektirdiği üzere pekiştirmenin artırılması gözetilmiştir. “Kelîm” (الكَلِمُ), tekili “temr” ve “temre” gibi “kelime” olan bir cins ismidir. Zamirinin müzekker olması lafzan müfred kabul edilmesinden, “mevâdı‘ıhî” (مواضعه) kelimesinin çoğul olması ise manen çokluğu itibarıyladır. Kâf'ın kesresi ve lâm'ın sükûnu ile “kelme”nin (كِلْمَة) çoğulu olarak تخفيفاً (kelimeyi hafifleterek) {كِلْم} şeklinde ve {يحرِّفون الكلامَ} “kelâmı tahrif ederler” şeklinde de okunmuştur. Buradaki kelimelerden murat, ya sadece Tevrat’ta bulunanlar ya da hem Tevrat’takiler hem de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmaları esnasında onlardan sadır olan ve ileride kendilerinden nakledilecek malum kelimelerden daha genel olanıdır. Teâlâ'nın şu kavlinin: