{وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} الخ على ما قبله عطفاً تفسيرياً لما ستقف على سره فإن أريد به الأولُ كما هو رأيُ الجمهورِ فتحريفُه إزالتُه عن مواضعه التي وضعه الله تعالى فيها من التوراة كتحريفهم في نعت النبيِّ ﷺ أسمرُ رَبعةٌ عن موضعه في التوراة بأن وضعوا مكانه آدمُ طُوالٌ وكتحريفهم الرجمَ بوضعهم بدله الحدَّ أو صرفِه عن المعنى الذي أنزله الله تعالى فيه إلى مالا صِحةَ له بالتأويلات الزائغةِ الملائمةِ لشهواتهم الباطلةِ وإن أُريد به الثاني فلا بد من أن يُرادَ بمواضعه ما يليق به مطلقاً سواءٌ كان ذلك بتعيينه تعالى صريحاً كمواضِعِ ما في التوراة أو بتعيين العقلِ أو الدين كمواضع غيره وأياما كان فقولُهم سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا ينبغي أن يجريَ على إطلاقه من غير تقييدٍ بزمان أو مكانٍ ولا تخصيصٍ بمادة دون مادةٍ بل وأن يُحمَلَ على ما هو أعمُّ من القول الحقيقيِّ ومما يُترجِم عنه عِنادُهم ومكابَرتُهم ليندرجَ فيه ما نَطقَتْ به ألسنةُ حالِهم عند تحريفِ التوراةِ فإن من لا يتفوّه بتلك العظيمةِ لا يكادُ يتجاسرُ على مثل هذه الجنايةُ وإلا فحملُه على ما قالوه في مجلس النبيِّ ﷺ من القبائح خاصةً يستدعي اختصاصَ حُكمِ الشرطيةِ الآتيةِ وما بعدها بهن من غير تعرُّضٍ لتحريفهم التوراةَ مع أنه معظم جنايتهم المعدودة ومن ههنا انكشف لك السرُّ الموعودُ فتأمل أي يقولون في كل أمرٍ مخالفٍ لأهوائهم الفاسدةِ سواءٌ كان بمحضر النبيِّ ﷺ أولا بلسان المقالِ أو الحال سمعنا وعصينا عِناداً وتحقيقاً للمخالفة وقوله تعالى
{وَيَقُولُونَ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “‘İşittik ve isyan ettik’ derler” öncesine tefsirî bir atıf kılınması suretiyle sadece bu [konuşma esnasındaki] kelimelerin kastedilmiş olmasına imkân yoktur; zira bunun sırrına birazdan vâkıf olacaksın. Eğer cumhurun görüşü olduğu üzere birincisi kastedilmişse, kelimeleri tahrif etmek; Allah Teâlâ’nın Tevrat’ta onları koyduğu yerlerinden kaydırmaktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı hakkındaki Tevrat’ta yer alan “buğday tenli, orta boylu” ifadesini yerinden kaydırıp yerine “esmer, uzun boylu” koymaları ve recm cezasını tahrif edip yerine celde (kırbaç) cezasını koymaları veya Allah Teâlâ’nın indirdiği manadan saptırarak batıl hevalarına uygun eğri büğrü tevil ve yorumlarla aslı esası olmayan manalara çekmeleri böyledir. Şayet ikincisi murat edilmişse, kelimelerin yerlerinden maksat; Tevrat’takilerin yerleri gibi bizzat Teâlâ’nın tayin etmesiyle olsun, Tevrat dışındakilerin yerleri gibi aklın veya dinin tayin etmesiyle olsun, mutlak olarak o söze layık olan yerler olması gerekir. Hangisi olursa olsun, onların {سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا} “İşittik ve isyan ettik” sözü; bir zaman veya mekânla kayıtlanmaksızın, bir maddeye tahsis edilmeksizin mutlak olarak cereyan etmelidir; hatta Tevrat’ı tahrif ederken hâl dillerinin dile getirdiği şeylerin de buna dahil olması için, hakiki sözden ve onların inat ile dikbaşlılıklarının tercüme ettiği şeyden daha genel bir manaya hamledilmelidir. Zira bu büyük cürmü açıkça söylemeyen kimse böyle bir cinayete kolay kolay cüret edemez. Aksi takdirde bu ifadenin sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meclisinde söyledikleri çirkin sözlere hamledilmesi, gelecek olan şart cümlesinin ve sonrasının hükmünün —sayılan en büyük cinayetleri olmasına rağmen Tevrat’ı tahrif etmelerine hiç değinilmeksizin— yalnızca bu sözlere has kılınmasını gerektirir. İşte vaat edilen sır buradan sana aşikâr oldu, iyi düşün! Yani onlar; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda olsun veya olmasın, lisan-ı kâl (söz dili) ile olsun veya lisan-ı hâl (durum dili) ile olsun, fâsit hevalarına muhalif olan her meselede inatlarından ve muhalefeti perçinlemek için “İşittik ve isyan ettik” derler. Teâlâ’nın şu kavli de:
{واسمع غَيْرَ مُسْمَعٍ} عطف على سمِعنا وعصينا داخلٌ تحت القولِ أي ويقولون ذلك في أثناء مخاطبته ﷺ خاصةً وهو كلامٌ ذو وجهين محتمِلٌ للشر بأن يحمل على معنى اسمع حالَ كونِك غيرَ مسمَعٍ كلاماً أصلاً بصمم أو موت أي مدعواً عليك بلا سمِعْتَ أو غيرَ مسمَعٍ كلاماً ترضاه فحينئذ يجوز أن يكون نصبُه على المفعولية وللخير بأن يُحمل على اسمَعْ منا غير مسمع مكروها كانوا يخاطبون به النبيُّ ﷺ استهزاءً به مُظْهرين له ﷺ إرادة المعنى الأخير وهم مضمرون في أنفسهم المعنى الأولَ مطمئنون به
{واسمع غَيْرَ مُسْمَعٍ} “‘Dinle, dinlemez olasıca!’ [derler]”; {سمِعنا وعصينا} üzerine matuftur ve kavil (söyleme) fiilinin kapsamına dahildir. Yani özellikle onunla [sallallâhu aleyhi ve sellem] muhatap oldukları esnada bunu söylerler. Bu iki anlama gelebilen bir sözdür; sağırlık veya ölüm sebebiyle “hiçbir söz işitmeyesin”, yani “işitmez ol!” diye aleyhine beddua edilmiş olarak veya “razı olacağın bir söz işitmeyesin” manasına hamledilerek şerre ihtimallidir; bu durumda mansubiyeti mef‘ûliyet üzere caiz olur. “Bizden hoşlanmayacağın bir söz işitmeksizin dinle” manasına hamledilerek hayra da ihtimallidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay ederek ona bu şekilde hitap ederler; ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] son manayı kastettiklerini gösterirler, içlerinde ise ilk manayı gizler ve bundan tatmin olurlar.
{وراعنا} عطفٌ على اسمَعْ غيرَ مسمَعٍ أي ويقولون في أثناء خطابهم له ﷺ هذا أيضاً يوردون كلاًّ من العظائمِ الثلاثِ في مواقعها وهي أيضاً كلمةٌ ذاتُ وجهينِ محتملة للخير بحملها على معنى ارقُبْنا وانظرنا نكلمك وللشر يحملها على السبّ بالرُّعونة أي الحَمق أو بإجرائها مجرى ما يُشبِهُها من كلمة عبرانيةٍ أو سريانية كانوا يتسابُّون بها وهي راعينا كانوا يخاطبونه ﷺ بذلك ينوون الشتيمةَ والإهانةَ ويُظهرون التوقيرَ والاحترامَ ومصيرُهم إلى مسلك النفاقِ في
{وراعنا} “ve ‘Bizi gözet’ [derler]”; {اسمَعْ غيرَ مسمَعٍ} üzerine matuftur. Yani ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitap ederken bu üç büyük cürmün her birini yerli yerinde zikrederek bunu da söylerler. Bu da iki yüzlü bir kelimedir; “Bizi gözet, bizi bekle ki seninle konuşalım” manasına hamledilerek hayra ihtimallidir. Ru‘ûnetle (yani ahmaklıkla) sövme manasına hamledilerek yahut birbirlerine sövmek için kullandıkları ve “râ‘înâ” olan İbranice veya Süryanice benzeri bir kelime yerine konularak şerre de ihtimallidir. Ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu şekilde hitap eder, hakaret ve aşağılamayı niyet eder, saygı ve hürmet gösterisinde bulunurlardı. İlkinde açıkça isyan ettiklerini belirtmelerine rağmen
القولين الأخيرَين مع تصريحهم بالعصيان في الأول لما قالوا من أن جميعَ الكفرةِ كانوا يواجهونه بالكفر والعصيانِ ولا يواجهونه بالسبِّ ودُعاءِ السوءِ وقيل كانوا يقولون الأولَ فيما بينهم وقيل يجوز أن لا ينطِقوا بذلك ولكنهم لمّا لم يؤمنوا به جعلوا كأنهم نطَقوا به
son iki sözde nifak yoluna başvurmaları; bütün kâfirlerin onun yüzüne karşı küfür ve isyanlarını açıkça söyledikleri, fakat sövgü ve bedduayı yüzüne karşı yapmadıkları yönündeki açıklamalardan ötürüdür. İlk sözü kendi aralarında söyledikleri de ileri sürülmüştür. Bunu bizzat dilleriyle söylememiş olmaları, fakat iman etmedikleri için sanki bunu söylemiş gibi kabul edilmiş olmaları da caiz görülmüştür.
{لَيّاً بِأَلْسِنَتِهِمْ} أي فتْلاً بها وصرفاً للكلام عن نهجه إلى نسبة السبِّ حيث وضعوا غير مسمع موضع لا أسمعت مكروهاً وأجْرَوا راعِنا المشابِهةَ لراعينا مُجْرى انظُرنا أو فتلاً بها وضمّاً لما يُظهرونه من الدعاء والتوقير إلى ما يُضمِرونه من السبِّ والتحقير
{لَيّاً بِأَلْسِنَتِهِمْ} “Dillerini eğip bükerek...” Yani dillerini bükerek ve “işitmeyesice” (gayra musma‘in) sözünü “hoşlanmadığın bir şey işitmeyesin” yerine koyup “râ‘inâ”ya benzeyen “râ‘înâ”yı “unzurnâ” (bizi gözet) yerine kullanarak sözü mecrasından sövme nispetine saptırarak; yahut dillerini büküp açığa vurdukları dua ve hürmeti içlerinde gizledikleri sövgü ve hakarete katarak [bunu söylerler].
{وَطَعْناً فِى الدين} أي قدحاً فيه بالإسنهزاء والسخرية وانتصابهما على العلية ليقولون باعتبار تعلّقِه بالقولين الأخيرين أي يقولون ذلك لصرف الكلامِ عن وجهه إلى السب والطعن في الدين أو على الحالية أي لاوين وطاعنين في الدين
{وَطَعْناً فِى الدين} “ve dine dil uzatarak.” Yani alay ve eğlence yoluyla dine leke sürerek. Bu iki kelimenin mansubiyeti, son iki sözle irtibatı hasebiyle {يقولون} “derler” fiilinin illet bildirmesi (mef‘ûlün leh) sebebiyledir; yani sözü mecrasından saptırıp sövgüye ve dine dil uzatmaya çevirmek için böyle söylerler; yahut dillerini eğip bükücüler ve dine dil uzatıcılar olarak hâl olmaları sebebiyle mansuptur.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ} عندما سمعوا شيئاً من أوامرِ الله تعالى ونواهيه
{وَلَوْ أَنَّهُمْ} “Eğer onlar...” Allah Teâlâ’nın emir ve yasaklarından bir şey işittiklerinde,
{قَالُواْ} بلسانِ المقالِ أو بلسانِ الحالِ مكانَ قولِهم سمعنا وعصَينا
{قَالُواْ} “deselerdi”; söz diliyle veya hâl diliyle “İşittik ve isyan ettik” sözleri yerine,
{سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} إنما أعيد سمِعْنا مع أنه متحقِّقٌ في كلامهم وإنما الحاجةُ إلى وضْعِ أطعنا مكانَ عصينا لا للتنبيه على عدم اعتبارِه بل على اعتبار عدمه كيف لا وسماعُهم سماعُ الرد ومرادهم بحكايته إعلام عِصيانَهم للأمر بعد سماعِه والوقوفِ عليه فلا بد من إزالته وإقامةِ سماعِ القَبول مُقامَه
{سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “‘İşittik ve itaat ettik’” [deselerdi]. Kendi sözlerinde zaten mevcut olmasına ve asıl ihtiyaç “isyan ettik” (عصينا) yerine “itaat ettik” (أطعنا) kelimesini koymaya olmasına rağmen {سَمِعْنَا} kelimesinin tekrarlanması; [önceki işitmelerinin] muteber olmadığına dikkat çekmek için değil, tam aksine o işitmenin yok sayılması gerektiğine dikkat çekmek içindir. Nasıl olmasın ki! Onların işitmesi reddetme işitmesidir ve bunu hikâye etmekten maksatları emri işitip öğrendikten sonra ona isyan ettiklerini bildirmektir. Dolayısıyla bunun ortadan kaldırılması ve yerine kabul işitmesinin ikame edilmesi zorunludur.
{واسمع} أي لو قالوا عند مخاطبةِ النبيِّ ﷺ بدلَ قولِهم اسمَعْ غيرَ مُسمَعٍ اسمع
{واسمع} “‘ve dinle’”; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederken “İşitmez olasıca dinle” sözleri yerine “Dinle” deselerdi,
{وانظرنا} أي ولو قالوا ذلك بدلَ قولِهم راعِنا ولم يدُسّوا تحت كلامِهم شراً وفساداً أي لو ثبت أنهم قالوا هذا مكانَ ما قالوا من الأقوال
{وانظرنا} “‘ve bizi gözet’ [deselerdi]”; yani “râ‘inâ” sözleri yerine bunu deseler ve sözlerinin altına şer ve fesat sokmasalardı; yani söyledikleri o sözlerin yerine bunu söyledikleri sabit olsaydı,
{لَكَانَ} قولُهم ذلك
{لَكَانَ} “şüphesiz olurdu”; onların bu sözü,
{خَيْراً لَّهُمْ} مما قالوا
{خَيْراً لَّهُمْ} “kendileri için daha hayırlı”; söyledikleri şeylerden daha hayırlı,
{وَأَقْوَمُ} أي أعدلَ وأسدَّ في نفسه وصيغةُ التفضيلِ إما على بابها واعتبارِ أصلِ الفضلِ في المفضَّلِ عليه بناءً على اعتقادهم أو بطريق التهكمِ وإما بمعنى اسمِ الفاعلِ وإنما قُدّم في البيان حالُه بالنسبة إليهم على حاله في نفسه لأن هِممَهم مقصورةٌ على ما ينفعهم
{وَأَقْوَمُ} “ve daha doğru [olurdu].” Yani bizzat kendisinde daha adil ve daha dosdoğru [olurdu]. İsm-i tafdîl sîgası ya kendi asıl manasındadır ve onların inancına binaen yahut istihza (alay) yoluyla kıyaslananda (mufaddalun aleyh) asıl bir faziletin varlığı kabul edilmiştir; ya da ism-i fâil manasındadır. Açıklamada, sözün bizzat kendisindeki durumundan önce kendilerine nispetle olan durumunun öne alınması, onların gayretlerinin sadece kendilerine fayda veren şeylere hasredilmiş olmasındandır.
{وَلَكِن لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} أي ولكن لم يقولوا ذلك واستمرُّوا على كفرهم فخذلهم الله تعالى وأبعدَهم عن الهدى بسبب كفرِهم بذلك
{وَلَكِن لَّعَنَهُمُ الله بِكُفْرِهِمْ} “Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir”; yani fakat onlar bunu söylemediler ve küfürlerinde ısrar ettiler; Allah Teâlâ da buna dair küfürleri sebebiyle onları yardımsız bıraktı ve hidayetten uzaklaştırdı.
{فَلَا يُؤْمِنُونَ} بعد ذلك
{فَلَا يُؤْمِنُونَ} “Artık inanmazlar”; bundan sonra iman etmezler,
{إِلَاّ قَلِيلاً} قيل أي إلا إيماناً قليلاً لا يُعبأ به وهو الإيمانُ ببعض الكتُبِ والرسلِ أو إلا زماناً قليلاً وهو زمانُ الاحتضارِ فإنهم يؤمنون حين لا ينفعُهم الإيمانُ قال تعالى وَإِن مّنْ أَهْلِ الكتاب إِلَاّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وكلاهما ليس بإيمان قطعاً وقد جُوِّز أن يراد بالقِلة العدمُ بالكُلِّية على طريقةِ قوله تعالى لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلَاّ الموتة الاولى أي إن كان الإيمانُ المعدومُ إيماناً فهم يُحدِثون شيئاً من الإيمان فهو في المعنى تعليقٌ بالمحال وأنت خبيرٌ بأن الكلَّ يأباه ما يعقُبه من الأمر بالإيمان بالقرآنِ الناطقِ بهذا لإفضائه إلى التكليف بالمُحال الذي هو إيمانُهم بعدم إيمانِهم المستمرِّ أما على الوجه الأخيرِ فظاهرٌ وأمَّا على الأولينِ فلأنَّ أمرَهم بالإيمان المُنْجَزِ بجميع الكتبِ والرسلِ تكليفٌ لهم بإيمانهم بعدم إيمانِهم إلى وقت الاحتضارِ فالوجهُ أن يُحملَ القليلُ على من يؤمن بعد ذلك لكن لا يجعل المستثنى منه ضمير الفاعل في لا يؤمنون لإفضائه إلى وقوعِ إيمانِ مَنْ لعنه الله تعالى وخَذَله مع ما فيه من نسبة القراء إلى الاتفاق على غير المختارِ بل بجعله ضميرَ المفعولِ في لعنهم أي ولكن لعنهم الله إلا فريقاً قليلاً فإنه تعالى لم يلعنْهم فلم ينسَدَّ عليهم بابُ الإيمانِ وقد آمن بعد ذلك فريقٌ من الأحبار كعبدِ اللَّه بنِ سَلَام وكعبٍ وأضرابِهما كما سيأتي
{إِلَاّ قَلِيلاً} “pek azı müstesna.” Bir görüşe göre: İtibar edilmeyecek derecede az bir iman, yani kitapların ve resullerin bir kısmına iman müstesna; yahut pek az bir zaman, yani son nefes (ihtizar) vakti müstesna; zira onlar imanın fayda vermeyeceği vakitte inanırlar. Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَإِن مّنْ أَهْلِ الكتاب إِلَاّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ} “Kitap ehlinden hiçbiri yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın.” Bu ikisi de kesinlikle [makbul] bir iman değildir. Teâlâ’nın {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الموت إِلَاّ الموتة الاولى} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” kavli tarzında azlıktan büsbütün yokluğun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; yani şayet yok olan iman bir iman sayılacaksa onlar bir parça iman ederler ki bu manada imkânsıza bağlamaktır. Sen ise pekâlâ bilirsin ki, bunun ardından gelen ve bunu dile getiren Kur'an'a iman emri bunların hepsini reddeder; zira bu durum, onların sürekli olan imansızlıklarına inanmaları gibi imkânsız bir şeyle mükellef tutulmalarına yol açar. Son vecihte bu durum açıktır. İlk iki vecihte ise; bütün kitaplara ve resullere derhâl iman etmelerinin emredilmesi, ölüm anına kadar iman etmeyeceklerine iman etmeleriyle mükellef kılınmaları anlamına gelir. Dolayısıyla doğru olan, “az” (قليل) kelimesinin bundan sonra iman edecek kimselere hamledilmesidir. Ancak müstesnâ minh (kendisinden istisna yapılan), “lâ yu'minûn”daki (لا يؤمنون) fâil zamiri kılınmamalıdır; zira bu durum, Allah Teâlâ’nın lanetlediği ve yardımsız bıraktığı kimsenin iman etmesine yol açar; üstelik bunda kıraat âlimlerini muhtar olmayan görüş üzerinde icmâ etmiş sayma durumu vardır. Bilakis müstesnâ minh, “le‘anehüm”deki (لعنهم) mef‘ûl zamiri kılınmalıdır; yani “fakat pek az bir fırka müstesna Allah onları lanetledi; zira Teâlâ onları lanetlememiş ve onlara iman kapısı kapanmamıştır.” Nitekim bundan sonra Abdullah b. Selâm, Kâ‘b ve benzerleri gibi bir grup yahudi bilgini ileride geleceği üzere iman etmiştir.
٤٧ - النساء
Nisâ Suresi: 47
{يا أيها الذين أُوتُواْ الكتاب} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إما إلى من حُكِيتْ أحوالُهم وأقوالُهم خاصةً بطريق الالتفاتِ ووصفُهم تارةً بإيتاء الكتابِ أي التوراةِ وأخرى بإيتاء نصيبٍ منها لتوفية كلَ من المقامَين حقَّه فإن المقصودَ فيما سبق بيانُ أخذِهم الضلالةَ وإزالةُ ما أُوتوه بمقابلتها بالتحريف وليس ما أزالوه بذلك كلَّها حتى يوصَفوا بإيتائه بل هو بعضُها فوُصِفوا بإيتائه وأما ههنا فالمقصودُ تأكيدُ إيجابِ الامتثالِ بالأمر الذي يعقُبه والتحذيرُ عن مخالفته من حيث أن الإيمانَ بالمصدَّق موجِبٌ للإيمان بما يصدِّقه والكفرَ بالثاني مقتضٍ للكفر بالأول قطعاً ولا ريب في أن المحذورَ عندهم إنما هو لزومُ الكفرِ بالتوراة نفسِها لا ببعضها وذلك إنما يتحقق بجعل القرآنِ مصدِّقاً لكلها وإن كان مناطُ التصديقِ بعضاً منها ضرورةَ أن مصدِّقَ البعضِ مصدَّقٌ للكل المتضمِّن له حتماً وإما إليهم وإلى غيرهم قاطبةً وهو الأظهر وأياما كان فتفصيلُ ما فُصّل لمّا كان من مظانّ إقلاعِ كل من الفريقين عمَّا كانوا عليه من الضلالة عقّب ذلك بالأمر بالمبادرة إلى سلوك محَجّة الهدايةِ مشفوعاً بالوعيد الشديدِ على المخالفة فقيل
{يا أيها الذين أُوتُواْ الكتاب} “Ey kendilerine Kitap verilenler!” Hitabın üslubunu değiştirmek (telvîn) ve onu iltifat yoluyla özellikle hâlleri ve sözleri nakledilen kimselere yöneltmektir. Her iki makamın da hakkını tam vermek için onlar bazen Kitap’ın yani Tevrat’ın tamamının verilmesiyle, bazen de ondan bir nasip verilmesiyle nitelenmiştir. Zira önceki kısımlarda maksat; onların sapıklığı tercih ettiklerini ve tahrif karşılığında kendilerine verileni yok ettiklerini açıklamaktır. Onların bununla yok ettikleri şey, kendilerine Kitap’ın tamamı verilmiş olarak nitelenecekleri şekilde bütünü değil sadece bir kısmıdır; bu sebeple ondan bir pay verilmesiyle nitelenmişlerdir. Burada ise maksat; tasdik edilen şeye imanın onu tasdik edene imanı zorunlu kılması ve ikincisini inkârın kesinlikle birincisini de inkârı gerektirmesi yönüyle, peşi sıra gelen emre itaatin gerekliliğini pekiştirmek ve ona muhalefetten sakındırmaktır. Şüphe yok ki onlara göre sakınılması gereken şey, Tevrat’ın bir kısmını değil bizzat tamamını inkâr etmenin gerekmesidir. Bu da tasdikin dayanağı bir kısmı olsa bile, Kur'an'ın onun tamamını tasdik edici kılınmasıyla tahakkuk eder; zira bir kısmı tasdik eden, onu kapsayan bütünü de kaçınılmaz olarak tasdik etmiş olur. Yahut hitap hem onlara hem de istisnasız diğerlerine yöneliktir ki en açık olanı da budur. Hangisi olursa olsun, tafsil edilen hususlar her iki fırkanın da içinde bulundukları sapıklıktan vazgeçmelerini sağlayacak mahiyette olunca; bunun peşinden, muhalefet hâlinde şiddetli tehditle birlikte dosdoğru hidayet yoluna girmekte acele etme emri getirilmiş ve şöyle buyrulmuştur:
{آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا} من القرآن عبّر عنه بالموصولِ تشريفاً له بما في حيز الصلةِ وتحقيقاً لكونه من عنده ﷿
{آمِنُوا بِمَا نَزَّلْنَا} “İndirdiğimize iman edin”; Kur'an'dan [indirdiğimize]. Sıla cümlesindeki ifadenin şerefine binaen ve Azze ve Celle’nin katından olduğunu pekiştirmek amacıyla ondan ism-i mevsûl ile bahsedilmiştir.
{مُصَدّقاً لّمَا مَعَكُمْ} من التوراة عبر عنها بذلك للإيذان بكمالِ وقوفِهم على حقيقة الحالِ فإن المعيَّةَ المستدعية لدوام تلاوتها وتكرير المراجعةِ إليها من موجبات العثور على ما في تضاعيفها المؤدي إلى العلم بكون القرآنِ مصدِّقاً لها ومعنى تصديقِه إياها نزولُه حسبما نُعِتَ لهم فيها أو كونُه موافقاً لها في القصص والمواعيد والدعوة إلى التوحيد والعدلِ بين الناس والنهي عن المعاصي والفواحش وأما ما يتراءى من مخالفته لها في جزئيات الأحكامِ بسبب تفاوتِ الأممِ والأعصارِ فليست بمخالفة في الحقيقة بل هي عينُ الموافقة من حيث إن كلا منها حق بالإضافة إلى عصره متضمِّنٌ للحكمة التي عليها يدورُ فَلَكُ التشريعِ حتى لو تأخر نزول المتقدم لنزل على وفق المتأخر ولو تقدم نزول المتأخر لوافق المتقدّمَ قطعاً ولذلك قال ﷺ لو كان موسى حياً لما وسعه إلا اتباعي
{مُصَدّقاً لّمَا مَعَكُمْ} “yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak”; Tevrat’tan [yanınızda bulunanı]. Durumun hakikatine bütünüyle vâkıf olduklarını bildirmek için Tevrat’tan bu şekilde bahsedilmiştir; zira onun sürekli okunmasını ve tekrar tekrar ona müracaat edilmesini gerektiren beraberlik durumu, Kur'an'ın onu tasdik edici olduğunu bilmeye ulaştıran satır aralarındaki hususlara vâkıf olmayı gerektirir. Kur'an'ın onu tasdik etmesinin manası; onda kendilerine nitelendiği üzere inmesi yahut kıssalarda, vaatlerde, tevhîde davette, insanlar arasında adalette, günahlardan ve hayâsızlıklardan nehyetmede ona uygun olmasıdır. Ümmetlerin ve çağların farklılığı sebebiyle tikel hükümlerde ona muhalif gibi görünen hususlara gelince; bunlar hakikatte bir muhalefet değildir, bilakis kendi çağına nispetle her birinin hak olması ve teşri çarkının etrafında döndüğü hikmeti barındırması yönüyle tam bir uyumdur. Hatta şayet önce inenin inişi gecikseydi kesinlikle sonra inene uygun inerdi; şayet sonra inenin inişi öne geçseydi kesinlikle önce inene uygun olurdu. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bundan dolayı: “Musa hayatta olsaydı bana uymaktan başka bir şey yapamazdı” buyurmuştur.
{مّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهاً} متعلقٌ بالأمر مفيدٌ للمسارعة إلى الامتثال به والجِدِّ في الانتهاء عن مخالفته بما فيه من الوعيد الشديدِ الواردِ على أبلغِ وجهٍ وآكدِه حيث لم يعلَّقْ وقوعُ المتوعَّدِ به بالمخالفة ولم يصرَّحْ بوقوعه عندها تنبيهاً على أن ذلك أمرٌ محقَّقٌ غنيَ عنِ الإخبارِ بهِ وأنه على شرف الوقوعِ متوجِّهٌ نحوَ المخاطَبين وفي تنكير الوجوهِ المفيدِ للتكثير تهويلٌ للخطب وفي إبهامها لطف بالمخاطبين وحسن استدعاء لهم إلى الإيمان وأصلُ الطمسِ محوُ الآثارِ وإزالةُ الأعلام أي آمنوا من قبل أن نمحُوَ تخطيطَ صورِها ونزيلَ آثارَها قال ابن عباس ﵄ نجعلها كخُفّ البعيرِ أو كحافر الدابةِ وقال قتادة والضحاك نُعْميها كقوله تعالى {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} وقيل نجعلها منابتَ الشعرِ كوجوه القِردة
{مّن قَبْلِ أَن نَّطْمِسَ وُجُوهاً} “Birtakım yüzleri silip tanınmaz hâle getirmemizden önce...” Bu emirle irtibatlıdır; en beliğ ve en tekitli şekilde gelen şiddetli tehdit sebebiyle emre uymada acele etmeyi ve muhalefetten ciddiyetle sakınmayı ifade eder. Zira tehdit edilen azabın vuku bulması muhalefet şartına bağlanmamış ve muhalefet anında gerçekleşeceği açıkça söylenmemiştir; bu da onun haber verilmesine ihtiyaç duyulmayacak kadar kesin bir emir olduğunu ve muhataplara yönelmiş olarak vuku bulmak üzere bulunduğunu hissettirmek içindir. “Yüzler” (وجوهاً) kelimesinin çokluk bildiren tenvini durumun dehşetini ifade eder; müphem bırakılmasında ise muhataplara bir lütuf ve onları imana güzel bir davet vardır. Tams (طَمْس) kelimesinin aslı izleri silmek ve işaretleri yok etmektir. Yani o yüzlerin şekillerinin çizgilerini silip izlerini yok etmemizden önce [iman edin]. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “Onları deve tabanı veya binek hayvanının tırnağı gibi yaparız” demiştir. Katâde ve Dahhâk ise: “Teâlâ’nın {فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ} ‘Gözlerini silme kör ettik’ kavlinde olduğu gibi onları kör ederiz” demişlerdir. “Maymunların yüzleri gibi kıl biten yerler yaparız” da denilmiştir.
{فَنَرُدَّهَا على أدبارها} فنجعلَها على هيئة أدبارِها وأقفائِها مطموسةً مثلَها فالفاءُ للتسبيب أو نُنَكّسَها بعد الطمسِ فنردَّها إلى موضع
{فَنَرُدَّهَا على أدبارها} “ve onları enselerine çevirmemizden...” Onları arka taraflarının ve enselerinin heyetine çevirip enseleri gibi dümdüz kılarız; bu takdirde fâ (ف) harfi sebebiyet içindir. Yahut silip yok ettikten sonra onları tersine çeviririz de
الأقفاءِ والأقفاءَ إلى موضعها وقد اكتُفيَ بذكر أشدِّهما فالفاءُ للتعقيب وقيل المرادُ بالوجوه الوجهاءُ على أن الطمْسَ بمعنى مُطلقِ التغييرِ أيْ مِنْ قبلِ أنْ نغيِّرَ أحوالَ وُجَهائِهم فنسلُبَ إقبالَهم ووجاهتَهم ونكسُوَهم صَغاراً وإدباراً أو نردَّهم من حيث جاءوا منه وهي أذرِعاتُ الشام فالمرادُ بذلك إجلاءُ بني النضيرِ ولا يخفى أنه لا يساعدُه مقامُ تشديدِ الوعيدِ وتعميمِ التهديدِ للجميع فالوجهُ ما سبق من الوجوه وقد اختُلف في أن الوعيدَ هل كان بوقوعه في الدنيا أو في الآخرة فقيل كان بوقوعه في الدنيا ويؤيده ما رُوي أنَّ عبدَ الله ابن سلامٍ رضي الله تعالى عنه لما قدِم من الشام وقد سمع هذه الآيةَ أتى رسولَ الله ﷺ قبل أن يأتيَ أهلَه فأسلم وقال يا رسولَ الله ما كنت أرى أن أصِلَ إليك حتى يتحوّلَ وجهي إلى قفايَ وفي رواية جاء إلى النبيِّ ﷺ ويدُه على وجهه وأسلم وقال ما قال وكذا ما رُوي أن عمرَ ﵁ قرأ هذه الآيةَ على كعب الأحبارِ فقال كعبٌ يا رب آمنتُ يا ربِّ أسلمتُ مخافةَ أن يصيبَه وعيدُها ثم اختلفوا فقيل إنه مُنتَظَرٌ بعْدُ ولابد من طمسٍ في اليهود ومسخٍ وهو قولُ المبرِّد وفيه أن انصرافَ العذابِ الموعودِ عن أوائلهم وهم الذين باشروا أسبابَ نزولِه وموجباتِ حلولِه حيث شاهدوا شواهد النبوة في رسول الله ﷺ فكذبوها وفي التوراة فحرّفوها وأصرُّوا على الكفر والضلالةِ وتعلَّقَ بهم خِطابُ المشافهةِ بالوعيد ثم نزولَه على من وُجد بعد مئاتٍ من السنين من أعقابهم الضالّين بإضلالهم العالَمين بما مهّدوا من قوانين الغِوايةِ بعيدٌ من حكمة الله تعالى العزيزِ الحكيم وقيل إن وقوعَه كان مشروطاً بعدمِ الإيمانِ وقد آمن من أحبارهم المذكورانِ وأضرابُهما فلم يقعْ وفيه أن إسلامَ بعضِهم إن لم يكن سبباً لتأكد نزولِ العذابِ على الباقين لتشديدهم النكيرَ والعِنادَ بعد ازديادِ الحقِّ وضوحاً وقيامِ الحجةِ عليهم بشهادة أماثلِهم العدولِ فلا أقل من أن لا يكونَ سبباً لرفعه عنهم وقيل كان الوعيدُ بوقوع أحدِ الأمرين كما ينطِقُ به قوله تعالى
enseleri yüzlerin yerine, yüzleri de enselerin yerine koyarız; burada en şiddetlisi zikredilmekle yetinilmiştir, bu takdirde fâ (ف) harfi ta‘kîb içindir. Tams kelimesinin mutlak değişiklik manasında olması esasına göre, “yüzler”den muradın ileri gelenler (vücehâ) olduğu da söylenmiştir; yani “onların ileri gelenlerinin durumlarını değiştirip rağbet ve itibarlarını ellerinden almamızdan ve kendilerine zillet ve hezimet giydirmemizden önce” yahut “onları geldikleri yere, yani Şam’ın Ezriât bölgesine geri sürmemizden önce”. Buna göre murat, Benî Nadîr’in sürülmesidir. Tehdidin şiddetlendirilmesi ve korkutmanın herkese teşmil edilmesi makamının buna elvermediği açıktır. Dolayısıyla doğru olan önceki vecihlerdir. Tehdidin dünyada mı yoksa ahirette mi gerçekleşeceği konusunda ihtilaf edilmiştir: Dünyada vuku bulacağı söylenmiştir; nitekim Abdullah b. Selâm’ın radıyallâhu Teâlâ anh Şam’dan gelip bu ayeti işittiğinde, henüz ailesinin yanına varmadan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek Müslüman olduğu ve: “Yâ Resûlallah! Yüzüm enseme dönmeden sana ulaşabileceğimi sanmıyordum” dediği rivayeti de bunu teyit eder. Bir rivayette ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına eli yüzünde olarak gelmiş, Müslüman olmuş ve söyleyeceğini söylemiştir. Aynı şekilde Ömer’in radıyallâhu anh bu ayeti Kâ‘bü’l-Ahbâr’a okuduğu ve Kâ‘b’ın tehdidi kendisine isabet eder korkusuyla: “Yâ Rabbi inandım, Yâ Rabbi teslim oldum!” dediği rivayeti de böyledir. Sonra ihtilaf etmişlerdir: Henüz beklenmekte olduğu, Yahudilerde mutlaka bir tams ve meshin gerçekleşeceği söylenmiştir ki bu el-Müberred’in kavlidir. Bunda ise, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'deki nübüvvet delillerini görüp yalanlayan, Tevrat’taki delilleri tahrif eden, küfür ve sapıklıkta ısrar eden ve tehdidin doğrudan hitabına muhatap olan, dolayısıyla azabın iniş sebeplerini ve geliş gerekçelerini bizzat işleyen ilk nesillerinden vaat edilen azabın bertaraf edilip; yüzlerce yıl sonra ortaya çıkan, onların saptırmasıyla sapan ve onların koyduğu azgınlık kurallarını uygulayan torunlarına inmesinin, Azîz ve Hakîm olan Allah Teâlâ’nın hikmetinden uzak olduğu [itirazı] vardır. Azabın vuku bulmasının imansızlık şartına bağlı olduğu, adı geçen iki yahudi âliminin ve benzerlerinin iman etmesi sebebiyle azabın gerçekleşmediği de söylenmiştir. Bunda ise, bazılarının İslam’a girmesi; hakkın daha da açıklığa kavuşması ve adil akranlarının şahitliğiyle aleyhlerine hüccetin ikame edilmesinden sonra inkâr ve inatlarını artıran geride kalanlar üzerine azabın inişinin kesinleşmesine sebep olmasa bile, en azından onlardan azabın kaldırılmasına sebep olamayacağı [itirazı] vardır. Tehdidin, Teâlâ’nın şu kavlinin ifade ettiği üzere iki durumdan birinin gerçekleşmesiyle ilgili olduğu da söylenmiştir:
{أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أصحاب السبت} فإن لم يقعِ الأمرُ الأولُ فلا نزاعَ في وقوع الثاني كيف لا وهم ملعونون بكل لسانٍ في كل زمانٍ وتفسيرُ اللعن بالمسخ ليس بمقرَّرٍ الْبتّةَ وأنت خبير بأن المتبادرَ من اللعن المشبَه بلعن أصحابِ السبت هو المسخُ وليس في عطفه على الطمس والردِّ على الأدبارِ شائبةُ دلالةٍ على عدم إرادةِ المسخِ ضرورة أنه تغييرٌ مغايرٌ لما عُطف عليهِ عَلى أنَّ المتوعَّدَ به لا بد أن يكون أمراً حادثاً مترتباً على الوعيد محذوراً عندهم ليكون مَزْجرةً عن مخالفة الأمرِ ولم يُعهَدْ أنه وقع عليهم لعنٌ بهذا الوصف إنما الواقعُ عليهم ما تداولته الألسنةُ من اللعن المستمرِّ الذي ألِفُوه وهو بمعزل من صلاحية أن يكونَ حكماً لهذا الوعيدِ أو مزجرةً للعنيد وقيل إنما كان الوعيدُ بوقوع ما ذُكر في الآخرة عند الحشرِ وسيقع فيها لا محالةَ أحدُ الأمرين أو كلاهما على سبيل التوزيعِ وأمَّا ما رُوِيَ عن عبدُ اللَّه بنِ سَلَام وكعبٍ فمبنيٌّ على الاحتياط اللائقِ بشأنهما والحق أن النظمَ الكريمَ ليس بنص في أحد الوجهين بل المتبادرُ منه بحسب المقامِ هو الأولُ لأنه أدخلُ في الزجر وعليه مبنيٌّ ما روي عن الحَبْرين لكن لمّا لم يتضِحْ وقوعُه عُلم أن المرادَ هو الثاني والله تعالى أعلم وأياً ما كان فلعل السرَّ في تخصيصهم بهذه العقوبةِ من بين العقوباتِ مراعاةُ المشاكلةِ بينهما وبين ما أوجبها من جنايتهم التي هي التحريفُ والتغييرُ والله هو العليمُ الخبير
{أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّا أصحاب السبت} “yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları da lanetlememizden...” Birinci durum vuku bulmadıysa ikincisinin vuku bulduğunda şüphe yoktur; nasıl olmasın ki, onlar her dilde ve her zamanda lanetlenmişlerdir! Lanetin mesh (şekil değiştirme) olarak tefsir edilmesi ise asla kesinleşmiş bir husus değildir. Sen ise bilirsin ki, cumartesi ehlinin lanetlenmesine benzetilen lanetten ilk akla gelen şey meshtir. Bunun tams ve enselere çevrilme üzerine matuf olmasında da meshin kastedilmediğine dair hiçbir delalet şaibesi yoktur; zira bu, üzerine matuf olduğu şeyden farklı bir değişikliktir. Üstelik tehdit edilen şeyin, emre muhalefetten alıkoyucu bir caydırıcılık taşıması için tehdidin ardından meydana gelen yeni bir durum ve onların çekindiği bir husus olması şarttır. Onlara bu vasıfta bir lanetin vuku bulduğu ise bilinmemektedir; onların başına gelen şey ancak dillerde dolaşan ve alıştıkları sürekli lanettir ki bu da bu tehdidin hükmü veya inatçı kimse için bir caydırıcı olmaya elverişli olmaktan uzaktır. Zikredilenlerin vuku bulacağına dair tehdidin ancak ahirette, haşir esnasında olacağı; orada dağıtım yoluyla iki durumdan birinin veya her ikisinin kesinlikle gerçekleşeceği de söylenmiştir. Abdullah b. Selâm ve Kâ‘b’dan rivayet edilen husus ise onların şanına layık olan ihtiyat esasına dayanır. Hak olan şudur ki, yüce nazım iki vecihten birinde nas (kesin ifade) değildir; bilakis makam hasebiyle ondan ilk akla gelen birincisidir, çünkü caydırmaya daha uygundur ve iki âlimden rivayet edilen husus da buna dayanır. Fakat onun [dünyada] gerçekleştiği açıklık kazanmayınca muradın ikincisi olduğu anlaşılmıştır; Allah Teâlâ en iyi bilendir. Hangisi olursa olsun, azaplar arasından bu cezanın onlara tahsis edilmesindeki sır, belki de bu ceza ile bunu gerektiren ve tahrif ile değiştirme olan cinayetleri arasındaki uyumun (müşâkele) gözetilmesidir. Allah Alîm ve Habîr olandır.
{وَكَانَ أَمْرُ الله} أي ما أمر به كائناً ما كانَ أو أمرُه بإيقاع شئ ما من الأشياء
{وَكَانَ أَمْرُ الله} “Allah’ın emri...” Yani her ne olursa olsun O’nun emrettiği şey yahut eşyadan herhangi bir şeyi var etmeye dair emri,
{مَفْعُولاً} نافذاً كائناً لا محالة فيدخُل فيه ما أُوعِدْتم به
{مَفْعُولاً} “yerine getirilmiştir.” Geçerlidir, kaçınılmaz olarak gerçekleşendir; dolayısıyla tehdit edildiğiniz şey de buna dahildir.
دخولاً أولياً فالجملةُ اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّرٌ لما سبق ووضعُ الاسمِ الجليلِ موضعَ الضميرِ بطريق الالتفاتِ لتربيةِ المهابةِ وتعليلِ الحكمِ وتقوية ما في الاعتراض من الاستقلال
[Tehdit edilen şey buna] öncelikli olarak dahildir. Cümle, önceki kısmı pekiştiren fezleke kabilinden bir itirâziyedir. Zamir makamında lafza-i celâlin iltifat yoluyla açıkça zikredilmesi heybet aşılamak, hükmü illetlendirmek ve itiraziyedeki bağımsızlığı güçlendirmek içindir.
{إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لتقرير ما قبله من الوعيد وتأكيدِ وجوبِ الامتثالِ بالأمر بالإيمان ببيان استحالةِ المغفرةِ بدونه فإنهم كانوا يفعلون ما يفعلون من التحريف ويطمَعون في المغفرة كما في قوله تعالى {فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُواْ الكتاب يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الادنى} أي على التحريف {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} والمرادُ بالشرك مُطلقُ الكفرِ المنتظمِ لكفر اليهودِ انتظاماً أولياً فإن الشرْعَ قد نص على إشراك أهلِ الكتابِ قاطبةً وقضى بخلود أصنافِ الكفرةِ في النار ونزولُه في حق اليهود كما قال مقاتل وهو الأنسبُ بسياقِ النظمِ الكريم وسياقِه لا يقتضي اختصاصَه بكفرهم بل يكفي اندراجُه فيه قطعاً بل لا وجهَ له أصلا لاقتضائه جوازَ مغفرةِ ما دون كفرِهم في الشدة من أنواع الكفرِ أي لا يغفِرُ الكفرَ لمن اتصف به بلا توبةٍ وإيمانٍ لأن الحكمةَ التشريعيةَ مقتضيةٌ لسدّ بابِ الكفرِ وجوازُ مغفرتِه بلا إيمان مما يؤدّي إلى فتحه ولأن ظلماتِ الكفرِ والمعاصي إنما يسترها نورُ الإيمانِ فمن لم يكن له إيمانٌ لم يغفَرْ له شيءٌ من الكفر والمعاصي
{إِنَّ الله لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ} “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz.” Bu, önceki tehdidi pekiştirmek ve imansız mağfiretin imkânsızlığını açıklamak suretiyle iman emrine itaatin vücûbunu tekit etmek için sevk edilmiş müstakil bir sözdür. Zira onlar bir yandan yaptıkları tahrifatı yapıyor, bir yandan da Teâlâ’nın şu kavlinde olduğu gibi bağışlanmayı umuyorlardı: {فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُواْ الكتاب يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الادنى} “Onların ardından, Kitab’a vâris olan öyle bir nesil geldi ki, şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyorlar” —yani tahrif karşılığında alıyorlar— {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “ve ‘Nasıl olsa bağışlanacağız’ diyorlar.” Şirkten murat; Yahudilerin küfrünü de öncelikli olarak kapsayan mutlak küfürdür. Zira şeriat, istisnasız bütün Ehl-i Kitap’ın şirk koştuğunu açıkça belirtmiş ve kâfir fırkaların cehennemde ebedî kalacağına hükmetmiştir. Mukâtil’in dediği gibi ayetin Yahudiler hakkında inmiş olması —ki yüce nazmın bağlamına ve akışına en uygun olanı da budur— hükmün sadece onların küfrüne has olmasını gerektirmez; bilakis küfrün buna kesinlikle dahil olması yeterlidir. Hatta ayeti sadece onlara hasretmenin hiçbir tutar tarafı yoktur; çünkü bu durum, onların küfründen daha hafif olan küfür çeşitlerinin bağışlanmasının caiz olmasını gerektirir. Yani [Allah], tevbe ve iman olmaksızın küfür vasfını taşıyan kimsenin küfrünü bağışlamaz; zira teşriî hikmet küfür kapısını kapatmayı gerektirir, imansız bağışlanmasının caiz olması ise o kapının açılmasına yol açar. Ayrıca küfrün ve günahların karanlıklarını ancak imanın nuru örter; imanı olmayanın ise küfründen ve günahlarından hiçbir şey bağışlanmaz.
{وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ} عطفٌ على خبر إن وذلك إشارةٌ إلى الشرك وما فيه من معنى البُعدِ مع قُربه في الذكر للإيذان ببُعدِ درجتِه وكونِه في أقصى مراتبِ القُبحِ أي ويغفر ما دونه في القبح من المعاصي صغيرةً كانت أو كبيرةً تفضلاً من لدنه وإحساناً من غير توبةٍ عنها لكن لا لكل أحدٍ بل
{وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ} “Bunun dışındakileri ise bağışlar”; “inne”nin haberine matuftur. “Zâlike” (ذلك) şirke işarettir; zikirde yakın olmasına rağmen onda uzaklık manasının bulunması, derecesinin uzaklığını ve çirkinliğin en son mertebesinde olduğunu bildirmek içindir. Yani tevbe edilmeksizin, küçüğüyle büyüğüyle çirkinlikte ondan daha aşağı olan günahları katından bir lütuf ve ihsan olarak bağışlar; fakat herkese değil,
{لِمَن يَشَاء} أي لِمَن يَشَاء أنْ يغفرَ له ممن اتصف به فقط لا بما فوقه فإن مغفرتَهما لمن اتصف بهما سواءٌ في استحالة الدخولِ تحت المشيئةِ المبْنيةِ على الحكمةِ التشريعيةِ فإن اختصاصَ مغفرةِ المعاصي من غير توبةٍ بأهل الإيمان من الترغيبِ فيه والزجْرِ عن الكفر ومن علق المشيئةَ بكلا الفعلين وجعل الموصولَ الأولَ عبارةً عمن لم يتُبْ والثاني عمن تاب فقد ضل سواء الصواب كيف لا وإن مساقَ النظمِ الكريمِ لإظهار كمالِ عِظَمِ جريمةِ الكفرِ وامتيازِه عن سائر المعاصي ببيان استحالةِ مغفرتِه وجوازِ مغفرتِها فلو كان الجوازُ على تقدير التوبةِ لم يظهَرْ بينهما فرقٌ للإجماع على مغفرتهما بالتوبة ولم يحصُلْ ما هو المقصودُ من الزجر البليغِ عن الكفر والطغيانِ والحملِ على التوبة والإيمان
{لِمَن يَشَاء} “dilediği kimse için.” Yani sadece o günah vasfını taşıyanlardan bağışlamayı dilediği kimse için [bağışlar], ondan daha üstün olan [şirk] vasfını taşıyan için değil. Zira bu iki vasfı taşıyan kimsenin bağışlanması, teşriî hikmete dayalı olan meşîet (ilâhî irade) altına girmenin imkânsızlığı hususunda eşittir; nitekim günahların tevbesiz bağışlanmasının iman ehline has kılınması, imana teşvik ve küfürden sakındırma mahiyetindedir. Meşîeti her iki fiile de bağlayıp birinci mevsûlü tevbe etmeyen kimseden, ikincisini ise tevbe eden kimseden ibaret kılan kişi kesinlikle doğrudan sapmıştır. Nasıl olmasın ki! Yüce nazmın akışı, küfür cürmünün son derece büyüklüğünü ve bağışlanmasının imkânsızlığı ile diğer günahların bağışlanmasının caiz olduğunu açıklayarak onun diğer günahlardan ayrıldığını ortaya koymak içindir. Şayet caizlik tevbe şartına bağlı olsaydı, tevbe ile her ikisinin de bağışlanacağına dair icmâ sebebiyle aralarında hiçbir fark ortaya çıkmazdı ve küfür ile taşkınlıktan beliğ bir şekilde sakındırma, tevbe ile imana sevk etme maksadı hasıl olmazdı.
{وَمَن يُشْرِكْ بالله} إظهارُ الاسمِ الجليل في موضعِ الإضمارِ لزيادةِ تقبيحِ الإشراكِ وتفظيعِ حالِ من يتصف به
{وَمَن يُشْرِكْ بالله} “Kim Allah’a ortak koşarsa”; zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, şirk koşmanın çirkinliğini ve bu vasfı taşıyan kimsenin durumunun vehametini artırmak içindir.
{فقد افترى إثما عظيما} أي افترى واختلق مرتكباً إثماً لا يقادَر قدْرُه ويُستحقر دونه جميعُ الآثامِ فلا تتعلق به المغفرةُ قطعاً
{فقد افترى إثما عظيما} “şüphesiz pek büyük bir günah iftira etmiş olur.” Yani haddi hesabı takdir edilemeyecek ve yanında bütün günahların önemsiz kalacağı bir günahı irtikâp ederek iftira edip uydurmuştur; dolayısıyla artık mağfiret kesinlikle ona taalluk etmez.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمْ} تعجيبٌ من حالهم المنافيةِ لِما هم عليه من الكفر والطغيانِ والمرادُ بهم اليهودُ الذين يقولونَ نحنُ أبناءُ الله وأحبّاؤُه وقيل ناسٌ من اليهود جاءوا بأطفالهم إلى رسول الله ﷺ فقالوا هل على هؤلاء ذنب فقال ﷺ لا قالوا ما نحن إلا كهيئتهم ما عمِلنا بالنهار كفر
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمْ} “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi?” İçinde bulundukları küfür ve taşkınlığa tamamen zıt olan durumlarına şaşılmasını ifade eder. Onlardan murat, “Biz Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz” diyen Yahudilerdir. Bir rivayete göre Yahudilerden birtakım insanlar çocuklarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirip: “Bunların üzerinde bir günah var mıdır?” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Hayır” buyurdu. Onlar da: “Biz de ancak onların durumundayız; gündüz işlediğimiz günahlar geceleyin örtülür,
٥٠ - ٥١ سورة النساء عنا بالليل وما عمِلنا بالليل كُفّر عنا بالنهار أي انظُر إليهم فتعجَّبْ من ادعائهم أنهم أزكياءُ عندِ الله تعالى معَ ما هم عليه من الكفر والإثمِ العظيمِ أو من ادعائهم التكفيرَ مع استحالة أن يُغفرَ للكافر شيءٌ من كفره أو معاصيه وفيه تحذيرٌ من إعجاب المرءِ بنفسه وبعمله
Nisâ Suresi: 50-51. gece işlediğimiz günahlar ise gündüzün örtülür” dediler. Yani onlara bak da, içinde bulundukları küfür ve büyük günaha rağmen Allah Teâlâ katında tertemiz olduklarını iddia etmelerine yahut kâfirin küfründen veya günahlarından herhangi bir şeyin bağışlanması imkânsızken günahlarının örtüldüğünü iddia etmelerine şaş! Bunda kişinin kendisini ve amelini beğenmesinden bir sakındırma vardır.
{بل الله يزكى من يَشَاء} عطفٌ على مقدَّر ينساقُ إليهِ الكلامُ كأنه قيل هم لا يزكونها في الحقيقة لكَذِبهم وبُطلان اعتقادِهم بل الله يزكي من يشاء تزكيتَه ممن يستأهِلُها من المرتَضَيْن من عباده المؤمنين إذ هو العليمُ الخبيرُ بما ينطوي عليه البشرُ من المحاسن والمساوي وقد وصفهم الله بما هم متصفون به من القبائح وأصلُ التزكيةِ نفيُ ما يستقبح بالفعل أو القول
{بل الله يزكى من يَشَاء} “Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır”; sözün akışının gerektirdiği takdîrî bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: Yalanları ve inançlarının batıllığı sebebiyle hakikatte onlar kendilerini temize çıkaramazlar; bilakis Allah, mümin kullarından razı olduğu ve buna layık olanlardan tezkiye etmeyi dilediği kimseyi temize çıkarır. Zira insanların içinde barındırdığı güzellikleri ve kötülükleri en iyi bilen ve hakkıyla haberdar olan O’dur. Allah onları taşıdıkları çirkin vasıflarla nitelemiştir. Tezkiyenin aslı, fiil veya sözle çirkin görülen şeyleri nefyetmektir.
{وَلَا يُظْلَمُونَ} عطفٌ على جملةٍ قد حُذفت تعويلاً على دِلالة الحالِ عليها وإيذاناً بأنها غنيةٌ عن الذكر أي يعاقَبون بتلك الفَعلةِ القبيحةِ ولا يظلمون في ذلك العقاب
{وَلَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara haksızlık edilmez”; hâlin delaletine güvenilerek ve zikredilmesine ihtiyaç olmadığı bildirilerek hazfedilmiş bir cümleye matuftur; yani o çirkin fiilleri sebebiyle cezalandırılırlar ve bu cezada kendilerine haksızlık edilmez,
{فَتِيلاً} أي أدنى ظُلمٍ وأصغرَه وهو الخيطُ الذي في شِقّ النواةِ يُضرب به المثل في القلة والحقارة وقيل التقديرُ يثاب المزكّون ولا يُنقص من ثوابهم شيءٌ أصلاً ولا يساعده مقامُ الوعيد
{فَتِيلاً} “kıl payı kadar bile.” Yani en ufak ve en küçük bir haksızlık bile [yapılmaz]. Fetîl, hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir; azlık ve önemsizlikte darbımesel olarak kullanılır. Takdirin “Temize çıkarılanlar mükâfatlandırılır ve mükâfatlarından hiçbir şey eksiltilmez” şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat tehdit makamı buna elvermez.
{انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الكَذِبَ} كَيْفَ نُصب إما على التشبيه بالظرف أوبالحال على الخلاف المشهورِ بين سيبويه والأخفشِ والعاملُ يفترون وبه تتعلق على أي في أي حال أو على أي حالٍ يفترون عليه تعالى الكَذِب والمرادُ بيان شناعةِ تلك الحالِ وكمالُ فظاعتِها والجملةُ في محل النصبِ بعد نزعِ الخافض والنظر متعلق بها وهو تعجيب إثر تعجيبٌ وتنبيهٌ على أن ما ارتكبوه متضمت لأمرين عظيمين موجبين للتعجب إدعاؤُهم الاتصافَ بما هم متّصفون بنقيضه وافتراؤُهم على الله سبحانه فإن ادعاءهم الزكاء عنده تعالى متضمِّنٌ لادعائهم قبولَ الله وارتضاءَه إياهم تعالى عن ذلك علوا كبير ولكون هذا أشنعَ من الأول جُرماً وأعظمَ قبحاً لما فيه من نسبته ﷾ إلى ما يستحيل عليه بالكلية من قَبول الكفرِ وارتضائِه لعباده ومغفرةِ كفرِ الكافرِ وسائرِ معاصيه وُجِّه النظرُ إلى كيفيته تشديداً للتشنيع وتأكيداً للتعجيب والتصريحُ بالكذب مع أن الافتراءَ لا يكون إلا كذبا لللبالغة في تقبيح حالِهم
{انظُرْ كَيفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الكَذِبَ} “Bak, Allah’a nasıl yalan uyduruyorlar!” “Keyfe” (كَيْفَ), Sîbeveyh ile Ahfeş arasındaki meşhur ihtilafa göre ya zarfa benzetilerek ya da hâl olarak mansuptur. Âmil olan “yefterûn” (يفترون) fiilidir ve “alâ” (على) harfi de ona taalluk eder; yani hangi hâlde veya nasıl bir hâl üzere Allah Teâlâ’ya yalan iftira ediyorlar? Murat, o hâlin çirkinliğini ve dehşetinin büyüklüğünü beyan etmektir. Cümle, cer edatının hazfedilmesinden sonra nasb mahallindedir ve nazar (bakış) ona taalluk eder. Bu, şaşkınlık üstüne şaşkınlık ve işledikleri cürmün hayreti gerektiren iki büyük hususu barındırdığına bir uyarıdır: Zıddı olan vasıfla nitelenmiş oldukları hâlde o vasfa sahip olduklarını iddia etmeleri ve Allah Sübhânehu’ya iftirada bulunmaları. Zira Allah katında tertemiz oldukları iddiası, Allah’ın onları kabul edip onlardan razı olduğunu —Allah bundan pek yücedir— iddia etmelerini içerir. Bu durum, küfrü kabul edip kulları için ona razı olmak, kâfirin küfrünü ve diğer günahlarını bağışlamak gibi O’nun [celle celâluhû] hakkında külliyen imkânsız olan şeyleri O’na isnat etmeyi barındırdığı için cürümce ilkiden daha iğrenç ve çirkinlikçe daha büyük olduğundan; kınamayı şiddetlendirmek ve şaşkınlığı pekiştirmek için bakış onun keyfiyetine yöneltilmiştir. İftiranın ancak yalan olacağı malumken yalanın açıkça zikredilmesi, onların hâlini çirkinleştirmede mübalağa içindir.
{وكفى بِهِ} أي بافترائهم هذا من حيث هو افتراءٌ عليه تعالى مع قطع النظرِ عن مقارنته لتزكية أنفسِهم وسائرِ آثامِهم العظامِ
{وكفى بِهِ} “Bu yeter”; yani kendilerini temize çıkarmaları ve diğer büyük günahlarıyla birlikte bulunmasından sarfınazarla, sırf Allah Teâlâ’ya bir iftira olması bakımından onların bu iftirası yeter,
{إِثْماً مُّبِيناً} ظاهراً بيّناً كونه إثماً والمعنى كفى ذلك وحدَه في كونهم أشدَّ إثماً من كل كَفارٍ أثيم أو في استحقاقهم لأشدِّ العقوباتِ لما مر سرُّه وجعلُ الضميرِ لزعمهم مما لا مساغَ له لإخلاله بتهويل أمرِ الافتراءِ فتدبرْ
{إِثْماً مُّبِيناً} “apaçık bir günah olarak.” Günah olduğu açık ve belirgin [olarak]. Manası: Sırf bu iftira bile, onların günahkâr her kâfirden daha ağır günahkâr olmalarına yahut sırrı geçen sebeplerden ötürü en şiddetli azapları hak etmelerine yeter! Zamirin onların bu bâtıl iddialarına (za‘m) raci kılınmasının ise hiçbir geçerli yönü yoktur; zira bu, iftira meselesinin dehşetini zedeler; iyi düşün!
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} تعجيب من حال أخرى لهم ووصفُهم بما ذكر من إيتاء النصيبِ لما مر من منافاته لما صدَر عنهم من القبائح وقولُه ﷿
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين أُوتُواْ نَصِيبًا مّنَ الكتاب} “Kendilerine Kitap’tan bir nasip verilenleri görmedin mi?” Onların bir başka durumuna şaşılmasını ifade eder. Kendilerinden sadır olan çirkinliklerle bağdaşmaması sebebiyle, daha önce geçtiği üzere kendilerine bir pay verilmiş olmasıyla nitelenmişlerdir. Azze ve Celle’nin şu kavli:
{يؤمنون بالجبت والطاغوت} اسئناف مُبينٌ لمادة التعجب مبنيٌّ على سؤال ينساقُ إليهِ الكلامُ كأنَّه قيل ماذا يفعلون حين يُنظَر إليهم فقيل يؤمنون الخ والجبتُ الأصنامُ وكلُّ ما عُبد من دونِ الله تعالَى فقيل أصلُه الجِبسُ وهو الذي
{يؤمنون بالجبت والطاغوت} “Cibt’e ve Tâğût’a inanıyorlar”; şaşkınlığın konusunu açıklayan ve sözün akışının gerektirdiği bir soruya dayanan istînâfî bir cümledir; sanki “Onlara bakıldığında ne yapıyorlar?” denilmiş, buna karşılık “İnanıyorlar...” denilmiştir. “Cibt” (الجبت), putlar ve Allah Teâlâ’dan başka tapılan her şeydir. Aslının “cibs” (الجِبس) olduğu, bunun da
لاخير عنده فأبدل السين تاءً وقيل الجبتُ الساحرُ بلغة الحبشة والطاغوتُ الشيطانُ قيل هو في الأصل كل ما يُطغي الإنسان روي أن حُيَيَّ بنَ أخطبَ وكعبَ بنَ الأشرف اليهوديين خرجا إلى مكةَ في سبعين راكباً من اليهود ليحالفوا قريشاً على محاربة رسول الله ﷺ وينقُضوا العهدَ الذي كان بينهم وبينه ﷺ فقالوا أنتم أهل الكتاب وأنتم أقربُ إلى محمد منكم إلينا فلا نأمن مكركم فاسجدوا لآلهتنا نطمئنَّ إليكم ففعلوا فهذا إيمانُهم بالجبت والطاغوتِ لأنهم سجدوا للأصنام وأطاعو إبليسَ فيما فعلوا وقال أبو سفيانَ لكعبٍ إنك امرُؤٌ تقرأ الكتابَ وتعلم ونحن أُميون لا نعلم فأيُنا أهدى طريقاً نحن أم محمدٌ فقال ماذا يقول محمد قال يأمر بعباة الله وحدَه وينهي عن الشرك قال ومادينكم قالوا نحن ولاةُ البيتِ نسقى الحاج ونقرئ الضيفَ ونفُكّ العانيَ وذكروا أفعالَهم فقال أنتم أهدى سبيلاً وذلك قولُه تعالى
kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimse olduğu, sîn (س) harfinin tâ (ت) harfine dönüştürüldüğü söylenmiştir. Habeş dilinde cibt kelimesinin sihirbaz anlamına geldiği de söylenmiştir. “Tâğût” (الطاغوت) ise şeytandır; aslında insanı azdıran her şey olduğu söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre yahudi Huyey b. Ahtab ile Kâ‘b b. el-Eşref, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere Kureyş’le ittifak kurmak ve onunla [sallallâhu aleyhi ve sellem] aralarındaki ahdi bozmak için Yahudilerden yetmiş süvariyle Mekke’ye çıktılar. Kureyşliler: “Siz Ehl-i Kitap’sınız ve siz Muhammed’e bize olduğunuzdan daha yakınsınız; hilenizden emin olamayız. Bize güven vermeniz için ilahlarımıza secde edin” dediler. Onlar da secde ettiler. İşte onların cibt ve tâğûta iman etmeleri budur; çünkü putlara secde etmiş ve bu yaptıklarında İblis’e itaat etmişlerdir. Ebû Süfyân, Kâ‘b’a: “Sen Kitap okuyan ve bilen bir adamsın; biz ise hiçbir şey bilmeyen ümmîleriz. Hangimiz yolca daha doğrudur, biz mi yoksa Muhammed mi?” dedi. Kâ‘b: “Muhammed ne diyor?” diye sordu. Ebû Süfyân: “Yalnızca tek olan Allah’a kulluğu emrediyor ve şirki yasaklıyor” dedi. Kâ‘b: “Peki sizin dininiz nedir?” diye sordu. Onlar: “Biz Beytullah’ın yöneticileriyiz; hacılara su veririz, misafiri ağırlarız, esirleri kurtarırız” diyerek kendi amellerini saydılar. Bunun üzerine Kâ‘b: “Siz yolca daha doğrusunuz” dedi. İşte bu, Teâlâ’nın şu kavlidir:
{وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} أي لأجلهم وفي حقّهم
{وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} “ve inkâr edenler için derler ki...” Yani onlar sebebiyle ve onlar hakkında [şöyle derler]:
{هَؤُلاء} يعنونهم
{هَؤُلاء} “‘Bunlar...’”; onları kastederler,
{أهدى من الذين آمنوا سبيلا} أي أقومُ ديناً وأرشدُ طريقة وإبرادهم بعنوان الإيمانِ ليس من قِبلَ القائلين بل من جهة الله تعالى تعريفاً لهم بالوصف الجميلِ وتخطئةً لمن رجّح عليهم المتصفين بأقبح القبائح
{أهدى من الذين آمنوا سبيلا} “...iman edenlerden daha doğru bir yoldadır”; yani din bakımından daha dosdoğru ve yol bakımından daha hidayettedir. Onların iman unvanıyla anılması söyleyenler tarafından değil, güzel bir vasıfla tanıtılmaları ve en çirkin kötülüklerle nitelenenleri onlara tercih edenlerin haksızlığını ortaya koymak için Allah Teâlâ tarafındandır.
{أولئك} غشارة إلى القائلين وما فيه من معنى البعد مع قربهم في الذكر للإشعار ببُعد منزلِتهم في الضلال وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى
{أولئك} “İşte onlar...”; söyleyenlere bir işarettir. Zikirde yakın olmalarına rağmen kelimede bulunan uzaklık manası, sapıklıktaki mertebelerinin uzaklığını hissettirmek içindir. Bu, mübtedadır; haberi ise Teâlâ'nın şu kavlidir:
{الذين لَعَنَهُمُ الله} أيْ أبعدهم عن رحمته وطردهم والجملةُ مستأنفةٌ لبيان حالِهم وإظهارِ مصيرِهم ومآلِهم
{الذين لَعَنَهُمُ الله} “...Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir.” Yani onları rahmetinden uzaklaştırmış ve kovmuştur. Cümle, onların durumunu açıklamak ve akıbetleri ile varacakları yeri ortaya koymak için istînâfiyedir.
{وَمَن يَلْعَنِ الله} أي يُبعده عن رحمته
{وَمَن يَلْعَنِ الله} “Allah kime lanet ederse...” Yani [Allah] kimi rahmetinden uzaklaştırırsa,
{فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِيراً} يدفع عنه العذابَ دنيويا كان أو أخرويا لابشفاعة ولا بغيرها وفيه تنصيصٌ على حِرمانهم مما طلبوا من قريش وفي كلمة لن وتوجيهِ الخطابِ إلى كل أحد ممن يتسنى له الخطاب وتوحيد النصر مُنكّراً والتعبيرِ عن عدمه بعدم الوجدان المنبئ عن سبق الطلبِ مُسنداً إلى المخاطبَ العامِّ من الدِلالة على حِرمانهم الأبديِّ بالكلية ما لا يخفى
{فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصِيراً} “...artık onun için asla bir yardımcı bulamazsın.” İster dünyevî ister uhrevî olsun, ne şefaatle ne de başka bir şeyle ondan azabı savuşturacak [bir yardımcı bulamazsın]. Bunda Kureyş'ten talep ettikleri şeyden mahrum bırakıldıklarına dair açık bir nass vardır. “Len” (لَنْ) kelimesinde, hitabın kendisine hitap edilmesi mümkün olan herkese yöneltilmesinde, yardımcının tekil ve nekire kılınmasında, onun yokluğunun önceden bir aramanın varlığını haber veren “bulamama” ifadesiyle genel muhataba isnat edilerek anlatılmasında, onların ebedî ve bütünüyle mahrumiyetine dair gizli kalmayacak derecede açık bir delalet vardır.
{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مّنَ الملك} شروعٌ في تفصيلِ بعضٍ آخرَ من قبائحهم وأمْ منقطعةٌ وما فيها من بل للإضراب والانتقالِ من ذمهم بتزكيتهم أنفسَهم وغيرِها مما حُكي عنهم إلى ذمهم بادّعائهم نصيباً من الملك وبُخلِهم المفرِطِ وشحهم البالغ والهزه لإنكار أن يكون لهم ما يدّعونه وإبطالِ ما زعموا أن المُلك سيصير إليهم وقولُه تعالى
{أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مّنَ الملك} “Yoksa onların mülkten bir payı mı var?” Onların çirkinliklerinden bir diğer kısmını detaylandırmaya başlamadır. “Em” (أَمْ) münkatedir; onda bulunan “bel” (بَلْ) anlamı, vazgeçme (idrâb) ve kendilerini temize çıkarmaları ile haklarında nakledilen diğer şeylerden dolayı yerilmelerinden, mülkten bir pay iddia etmeleri, aşırı cimrilikleri ve had safhadaki kıskançlıkları sebebiyle yerilmelerine geçiş içindir. Hemze ise iddia ettikleri şeyin kendilerine ait olmasını inkâr etmek ve mülkün kendilerine geçeceği yönündeki iddialarını iptal etmek içindir. Teâlâ'nın şu kavli:
{فَإذاَ لَاّ يُؤْتُونَ الناس نَقِيراً} بيانٌ لعدم استحقاقِهم له بل لاستحقاقهم الحِرمانَ منه بسب أنهم من البخل والدناءةِ بحيث لو أوتوا شيئاً من ذلك لما أعطَوا الناسَ منه أقلَّ قليلٍ ومن حق مَنْ أوتي المُلكَ أن يُؤثِرَ الغيرَ بشئ منه فالفاءُ للسببية الجزائيةِ لشرط محذوفٍ أي إن جُعل لهم نصيبٌ منه فإذن لا يؤتون الناسَ مقدار ونقير وهو ما في ظهر النواة من النقرة ويضرب به المثل في القلة والحقارةِ وهذا هو البيانُ الكاشفُ عن كُنه حالِهم وإذا كان شأنُهم كذلك وهم مُلوكٌ فما ظنُّك بهم وهو أذلاءُ متفاقرون ويجوز أن لا تكون الهمزةُ لإنكار الوقوعِ بل لإنكار الواقعِ والتوبيخِ عليه أي لعدِّه مُنكراً غيرَ لائقٍ بالوقوع على أن الفاءَ للعطف والإنكارُ متوجهٌ إلى مجموع المعطوفَين على معنى ألهمْ نصيبٌ وافرٌ من الملك حيث
{فَإذاَ لَاّ يُؤْتُونَ الناس نَقِيراً} “Öyle olsaydı, insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi.” Mülke müstahak olmadıklarının, aksine cimrilik ve alçaklıklarından dolayı ondan mahrumiyeti hak ettiklerinin beyanıdır; öyle ki kendilerine bundan bir şey verilseydi, insanlara ondan en ufak bir şey dahi vermezlerdi. Oysa mülk verilen kimsenin hakkı, başkasını ona tercih edip bir şey vermesidir. Fâ (ف), hazfedilmiş bir şartın cezai sebebiyeti içindir; yani “Şayet onlara ondan bir pay verilseydi, o vakit insanlara çekirdek filizi kadar dahi vermezlerdi.” Nakîr (نَقِير), hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur ve azlık ile değersizlikte darbımesel olarak kullanılır. İşte bu, durumlarının mahiyetini açığa çıkaran açıklamadır. Şayet hükümdar olduklarında durumları böyleyse, zelil ve yoksulluk taslayan kimseler iken haklarında ne düşünürsün? Hemzenin vukuu inkâr etmek için değil de vaki olanı inkâr etmek ve onu kınamak (tevbih) için olması da caizdir; yani fâ harfi atıf olmak ve inkâr atfedilen iki durumun bütününe yönelmek üzere, vuku bulması uygun olmayan çirkin bir durum sayılması anlamındadır; şu manada: “Mülkten bolca bir nasipleri mi var ki
كانوا أصحابَ أموالٍ وبساتينَ وقصورٍ مَشيدةٍ كالملوك فلا يؤتون الناسَ مع ذلك نقيراً كما تقول لغنيَ لا يراعي أباه ألك هذا القدرُ من المال فلا تُنفقُ على أبيك شيئاً وفائدةُ إذن تأكيدُ الإنكارِ والتوبيخِ حيث يجعلون ثبوتَ النصيبِ سبباً للمنع مع كونِه سبباً للإعطاء وهي مُلغاةٌ عن العمل كأنه قيل فلا يؤتون الناس إذن وقرئ فإذن لا يؤتون بالنصيب على إعمالها
hükümdarlar gibi malların, bahçelerin ve yükseltilmiş köşklerin sahipleri idiler de buna rağmen insanlara çekirdek filizi kadar bir şey dahi vermiyorlar?” Nitekim babasını gözetmeyen zengin bir kimseye: “Senin bu kadar malın var da babana hiçbir şey harcamıyor musun?” dersin. “İzen” (إِذَنْ) kelimesinin faydası, inkârı ve kınamayı pekiştirmektir; zira onlar pay sahibi olmayı vermenin sebebi iken engellemenin sebebi kılmaktadırlar. Bu kelime amelden düşürülmüştür (mülgâ), sanki “İnsanlara o takdirde hiçbir şey vermezler” denilmiştir. Amel ettirilerek nasb ile “fe-izen lâ yü'tûne” şeklinde de okunmuştur.
{أمْ يَحْسُدُونَ الناس} منقطعةٌ أيضاً مفيدةٌ للانتقال من توبيخهم بما سبق إلى توبيخهم بالحسد الذي هو شر الرذائل وأقبحها لاسيما على ما هم بمعزل من استحقاقه واللام في الناس للعهد والإشارةِ إلى رسول الله ﷺ والمؤمنين وحملُه على الجنس إيذانا بحيازتهم الكمالات البشريةِ قاطبةً فكأنهم هم الناس لا غيره لا يلائمه ذكرُ حديثِ آلِ إبراهيمَ فإن ذلك لتذكير ما بينَ الفريقينِ من العلامة الموجبةِ لاشتراكهما في استحقاق الفضل والهزة لإنكار الواقعِ واستقباحِه فإنهم كانوا يطمعون أن يكون النبيُّ الموعودُ منهم فلما خصَّ الله تعالى بتلك الكرامةِ غيرَهم حسدوهم أي بل أيحسُدونهم
{أمْ يَحْسُدُونَ الناس} “Yoksa insanları haset mi ediyorlar?”; bu da münkatedir ve onları daha önceki şeylerle kınamaktan, rezilliklerin en şerlisi ve en çirkini olan haset sebebiyle kınamaya geçişi ifade eder; özellikle de kendilerinin hak etmekten tamamen uzak oldukları bir hususta. “En-Nâs” (الناس) kelimesindeki lâm, ahd içindir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminlere işarettir. Bütün beşerî kemalleri kendilerinde toplamış olduklarını bildirmek üzere cins anlamına hamledilmesi -ki sanki insan sadece onlardır, başkası değil demektir- İbrâhim ailesi kıssasının zikredilmesine uygun düşmez. Zira bu kıssa, iki fırka arasında lütfu hak etmede ortak olmalarını gerektiren alâkayı hatırlatmak içindir. Hemze, vaki olanı inkâr ve onu çirkin bulmak içindir; çünkü onlar vaat edilen peygamberin kendilerinden olmasını umuyorlardı. Allah Teâlâ bu ikramı onlardan başkasına tahsis edince onları haset ettiler; yani “Aksine onları haset mi ediyorlar?
{على مَا آتاهم الله من فضله} يعني النبوةَ والكتابَ وازديادَ العزِّ والنصرِ يوماً فيوماً وقوله تعالى تعالى
{على مَا آتاهم الله من فضله} “...Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şeylerden dolayı mı?” Yani nübüvvet, Kitap ve günbegün artan izzet ile zafer sebebiyle. Teâlâ'nın şu kavli:
{فقد آتينا} تعليلٌ للإنكار والاستقباحِ وإلزامٌ لهم بما هومسلم عندهم وحسمٌ لمادة حسَدِهم واستبعادِهم المبنيَّيْن على توهّم عدمِ استحقاقِ المحسودِ لِما أوتيَ من الفضل ببيان استحقاقِه له بطريق الوراثةِ كابراً عن كابر وإجراءُ الكلامِ على سَنن الكبرياءِ بطريق الالتفاتِ لإظهار كمالِ العنايةِ بالأمر والمعنى أن حسدَهم المذكورَ في غاية القبحِ والبُطلانِ فإنا قد آتينا من قبلِ هذا
{فقد آتينا} “Şüphesiz biz vermiştik...”; inkâr ve çirkin görmenin gerekçesidir, onların kabul ettiği bir esasla onları ilzam etmektir; haset edilen kimsenin kendisine verilen lütfa müstahak olmadığı vehmine dayanan haset ve uzak görmelerinin kökünü, nesilden nesile intikal eden veraset yoluyla buna müstahak olduğunu açıklayarak kesmektir. Sözün iltifat yoluyla kibriya üslubu üzere yürütülmesi, konuya gösterilen tam itinayı ortaya koymak içindir. Anlamı şudur: Onların zikredilen hasetleri son derece çirkin ve batıldır; zira biz bundan önce de vermiştik:
{آل إبراهيم} الذين هم أسلافُ محمدٍ ﷺ أو أبناءُ أعمامِه
{آل إبراهيم} “İbrâhim ailesine...”; onlar Muhammed’in sallallâhu aleyhi ve sellem ataları veya amca çocuklarıdır.
{الكتاب والحكمة} أى النبوة
{الكتاب والحكمة} “...Kitap ve hikmet...”; yani nübüvvet,
{وآتيناهم} مع ذلك
{وآتيناهم} “ve onlara verdik...”; bununla birlikte,
{مُّلْكاً عَظِيماً} لا يقادَر قدرُه فكيف يستبعدون نوبته ﷺ ويحسُدونه على إيتائها وتكريرُ الإيتاء لما يقيتضيه مقامُ التفضيلِ مع الإشعار بما بين النبوةِ والمُلكِ من المغايرة فإن أريد به الإيتاءُ بالذات فالمرادُ بآل إبراهيمَ أنبياؤهم خاصة والضميرُ المنصوبُ في الفعل الثاني لبعضهم إما بحذف المضافِ أو بطريق الاستخدامِ لما أن المُلكَ لم يُؤتَ كلَّهم قال ابن عباس ﵄ الملكُ في آل إبراهيمَ مُلكُ يوسفَ وداودَ وسليمانَ ﵈ وإن أريد به ما يعُمّه وغيرَه من الإيتاء بالواسطةِ وهو اللائقُ بالمقام والأوفقُ لما قبله من نسبة إيتاءِ الفضلِ إلى الناس فالمرادُ بآل إبراهيمَ كلُّهم فإن تشريفَ البعضِ بما ذُكر من إيتاء النبوةِ والمُلكِ تشريفٌ للكل لاعتنائهم بآثاره واقتباسِهم من أنواره وفي تفصيل ما أُوتوه وتكريرِ الفعلِ ووصفِ المُلكِ بالعظم وتنكيره التفخيمى منن تأكيد الإلزامِ وتشديدِ الإنكارِ مالا يخفى هذا هو المتبادرُ من النظم الكريمِ وإليه جنحَ جمهورُ أئمةِ التفسيرِ لكن الظاهرَ حينئذٍ أنْ يكونَ قولُه تعالى
{مُّلْكاً عَظِيماً} “...büyük bir mülk.” Değeri takdir edilemeyecek kadar büyük [bir mülk]. O hâlde onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] peygamberliğini nasıl akıldan uzak görürler ve bunun verilmesinden ötürü ona nasıl haset ederler? “Verme” (îtâ) fiilinin tekrarlanması, tafdil makamının gerektirdiği şeyden dolayı olup nübüvvet ile mülk arasındaki başkalığı hissettirmektedir. Şayet bununla bizzat verme kastedilmişse, İbrâhim ailesinden maksat sadece onların peygamberleridir ve ikinci fiildeki mensup zamir, ya muzafın hazfiyle ya da istihdam yoluyla onların bir kısmına racidir; çünkü mülk onların hepsine verilmemiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “İbrâhim ailesindeki mülk; Yûsuf, Dâvûd ve Süleymân’ın aleyhimesselâm mülküdür.” Şayet bununla hem bizzat vermeyi hem de vasıtalı vermeyi kapsayan umum kastedilmişse -ki makama layık olan ve daha önceki lütuf verme nispetinin insanlara isnadına daha uygun düşen de budur- İbrâhim ailesinden maksat onların tamamıdır. Zira bazılarının nübüvvet ve mülk verilmesiyle şereflendirilmesi, onların eserlerine sarılmaları ve nurlarından iktibas etmeleri sebebiyle hepsinin şereflendirilmesidir. Kendilerine verilenlerin tafsil edilmesinde, fiilin tekrarlanmasında, mülkün büyüklükle nitelenmesinde ve tazim ifade eden nekireliğinde, ilzamın teyidi ve inkârın şiddetlendirilmesi bakımından gizli kalmayacak nükteler vardır. Yüce nazımdan ilk akla gelen budur ve tefsir imamlarının cumhuru buna meyletmiştir. Fakat bu durumda zâhir olan, Teâlâ'nın şu kavlinin:
{فمنهم من آمن بِهِ وَمِنْهُمْ مَّن صَدَّ عَنْهُ} حكايةً لما صدر عن أسلافهم عقيب وقع المحكيِّ من غير أن يكون له دخل في الإلزام الذي سيق له الكلامُ أي فمن جنس
{فمنهم من آمن بِهِ وَمِنْهُمْ مَّن صَدَّ عَنْهُ} “İşte onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi.” anlatılan olay vuku bulduktan hemen sonra atalarından sadır olan şeyin bir hikâyesi olmasıdır; yoksa sözün kendisi için sevk edildiği ilzamda bunun bir dahli yoktur. Yani:
٥٦ - النساء هؤلاءِ الحاسدين وآبائِهم مَن آمن بما أوتي آلُ إبراهيمَ ومنهم من أعرضَ عنه وأما جعلُ الضميرين لما ذُكر من حديث آلِ إبراهيمَ فيستدعي تراخيَ الآيةِ الكريمةِ عما قبلها نزولاً كيف لا وحكايةُ إيمانهم بالحديث المذكور وإعراضهم عنه بصيفة الماضي إنما يُتصوّر بعد وقوع الإيمانِ والإعراضِ المتأخِّرَين عن سماع الحديثِ المتأخرِ عن نزوله وكذا جعلُهما رسول الله ﷺ إذِ الظاهرُ بيانُ حالِهم بعد هذا الإلزامِ وحملُه على حكاية حاهلم السابقة لاتساعده الفاءُ المرتبةُ لما بعدها على ما قبلها ولا يبعُد كلَّ البعدِ أن تكون الهمزةُ لتقرير حسدِهم وتوبيخِهم بذلك ويكونَ قولُه تعالة فقد آتينا الآية تعليلاً له بدِلالته على إعراضهم عما أوتي آلُ إبراهيم وإن لم يُذكرْ كونُه بطريق الحسدِ كأنه قيل بل أيحسُدون الناسَ على ما آتاهم الله من فضله ولا يؤمنون به وذلك دِيدنُهم المستمرُّ فإنا قد آتينا آلَ إبراهيمَ ما آتينا فمنهم أي من جنسهم مَنْ آمن بما آتيناهم ومنهم من أعرض عنه ولم يؤمن به والله سبحانه أعلمُ وفيه تسليةٌ لرسول الله ﷺ
Nisâ Suresi: 56. bu hasetçilerin ve atalarının cinsinden kimi İbrâhim ailesine verilenlere iman etmiş, kimi de ondan yüz çevirmiştir. İki zamirin İbrâhim ailesine dair zikredilen kıssaya raci kılınması ise bu kerim ayetin nüzul bakımından öncesinden sonraya kalmasını (terahi) gerektirir. Nasıl olmasın ki; zikredilen kıssaya iman etmelerinin ve ondan yüz çevirmelerinin geçmiş zaman kipiyle hikâye edilmesi, ancak nüzulünden sonraki kıssanın işitilmesinden sonra gerçekleşen iman ve yüz çevirmenin vukuundan sonra düşünülebilir. Aynı şekilde iki zamirin Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem raci kılınması da böyledir; zira zâhir olan, bu ilzamdan sonraki durumlarının beyanıdır. Bunun geçmiş durumlarının hikâyesine hamledilmesine ise sonrasını öncesine tertip eden fâ (ف) harfi elvermez. Hemzenin onların hasedini tescil (takrir) ve bundan ötürü onları kınamak için olması, Teâlâ’nın “fe-kad âteynâ...” ayetinin de -haset yoluyla olduğu zikredilmese bile- İbrâhim ailesine verilenden yüz çevirdiklerine delaleti sebebiyle buna gerekçe olması hiç de uzak bir ihtimal değildir. Sanki şöyle denilmiştir: “Aksine onlar, insanlara Allah’ın lütfundan verdiklerine haset edip ona iman etmiyorlar mı? Bu onların süregelen âdetidir; nitekim biz İbrâhim ailesine de vereceğimizi vermiştik de onlardan, yani onların cinsinden kimi kendilerine verdiğimize iman etmiş, kimi de ondan yüz çevirip iman etmemiştir.” Doğrusunu en iyi Allah Sübhânehü bilir. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli vardır.
{وكفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً} ناراً مسعرةً يعذّبون بها والجملةُ تذييلٌ لما قبلَها
{وكفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً} “Çılgınca alevlenmiş bir ateş olarak cehennem yeter.” Kendisiyle azap olunacakları tutuşturulmuş bir ateş olarak. Bu cümle, öncesini tamamlayan bir fezlekedir (tezyîl).
{إن الذين كفروا بآياتنا} إن أريد بهم الذين كفروا برسولِ الله ﷺ فالمرادُ بالآيات إما القرآنُ أوما يعُمّ كلَّه وبعضَه أو ما يعم سائرَ معجزاتِه إيضاً وإن أريد بهم الجنسُ المتناولُ لهم تناولاً أولياً فالمرادُ بالآيات ما يعم المذكوراتِ وسائرَ الشواهدِ التي أوتيَها الأنبياءُ ﵈
{إن الذين كفروا بآياتنا} “Ayetlerimizi inkâr edenler...”; şayet bunlarla Resûlullah’ı sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edenler kastedilmişse, ayetlerden maksat ya Kur’an’dır ya onun bütününü ve bir kısmını kapsayan şeydir ya da diğer mucizelerini de kapsayan şeydir. Şayet bunlarla öncelikli olarak onları içine alan cins kastedilmişse, ayetlerden maksat zikredilenleri ve peygamberlere aleyhimüsselâm verilen diğer bütün delilleri kapsayan şeylerdir.
{سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَاراً} قال سيبويهِ سوف كلمةٌ تُذكر للتهديد والوعيدِ وينوبُ عنها السينُ وقد يُذكران في الوعد فيفيدانِ التأكيدِ أي نُدخلهم ناراً عظيمةً هائلة
{سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَاراً} “...onları ateşe yaslayacağız.” Sîbeveyh şöyle demiştir: “Sevfe (سَوْفَ), tehdit ve vaîd için zikredilen bir kelimedir; sîn (س) harfi de onun yerine geçer. Bazen vaatte de zikredilirler ve tekit ifade ederler.” Yani onları büyük ve dehşetli bir ateşe sokacağız.
{كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} أي احترقت وكلما ظرفُ زمانٍ والعامل فيه
{كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ} “Dolan derileri her piştikçe...”; yani yandıkça. “Küllemâ” (كُلَّمَا) zaman zarfıdır ve onda amel eden:
{بدلناهم جُلُوداً غَيْرَهَا} من قَبيل بدّله بخوفه أمناً لا من قبيل يبدل الله سئاتهم حسناتٍ أي أعطيناهم مكانَ كلِّ جلدٍ محترقٍ عند احتراقِه جلداً جديداً مغايراً للمحترق صورةً وإن كان عينَه مادةً بأن يُزالَ عنه الاحتراقُ ليعودَ إحساسُه للعذاب والجملةُ في محل النصب على أنها حالٌ من ضمير نُصليهم وقد جوز كونها لناراً على حذف العائدِ أي كلما نضِجت فيها جلودُهم فمعنى قولِه تعالى
{بدلناهم جُلُوداً غَيْرَهَا} “...onlara başka deriler veririz”; “korkusunu güvenle değiştirdi” kabilindendir, “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” kabilinden değildir. Yani her yanan derinin yerine, yandığı esnada, maddesi aynı olsa bile sureti yanan deriden farklı olan yeni bir deri veririz; şöyle ki azap hissinin geri gelmesi için üzerindeki yanmışlık giderilir. Cümle, “nuslîhim”deki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. Âid zamirin hazfiyle “nâren” kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüştür; yani “içinde derilerinin piştiği ateş”. Teâlâ'nın şu kavlinin anlamı:
{ليذوقوا العذاب} ليدوم ذوقه ولا ينقطع كقولك لللعزيز أعزَّك الله وقيل يخلُق مكانَه جلداً آخرَ والعذابُ للنفس العاصيةِ لا لآلة إدراكِها قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يُبدَّلون جلوداً بيضاءَ كأمثال القراطيسِ وروي أن هذه الآيةَ قُرئت عند عمرَ رضي الله تعالى عنه فقال للقارئ أعِدْها فأعادها وكان عنده معاذُ بنُ جبلٍ فقال معاذٌ عندي تفسيرُها يُبَدّل في ساعةٍ مائةَ مرةٍ فقال عمرُ ﵁ هكذا سمعتُ رسولَ الله ﷺ يقول وقال الحسنُ تأكلُهم النارُ كلَّ يومٍ سبعين ألفِ مرةٍ كلما أكلتْهم قيل لهم عودوا فيعودون كما كانوا ورَوَى أبُو هُريرةَ عنِ النبيِّ ﷺ أن بين منكِبَي الكافرِ مسيرةَ ثلاثةِ أيامٍ للراكبِ المسرعِ وعن أبي هريرة أنه قال قالَ رسولُ الله ﷺ ضِرْسُ الكافرِ أو نابُ الكافرمثل أحُدٍ وغِلَظُ جلدِه مسيرةُ ثلاثةِ أيامٍ والتعبيرُ عن إدراك العذابِ بالذوق ليس لبيان قلته بل
{ليذوقوا العذاب} “...azabı tatsınlar diye.” Azabın tadılmasının kesilmeyip sürekli olması içindir; nitekim aziz olan kimseye “Allah seni aziz kılsın” demen gibidir. Onun yerine başka bir deri yaratılacağı, azabın ise idrak aletine değil isyankâr nefse yönelik olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle demiştir: “Onlara parşömen kâğıtları gibi bembeyaz deriler verilir.” Rivayet edildiğine göre bu ayet Ömer’in radıyallâhu teâlâ anh yanında okundu; bunun üzerine okuyana “Tekrar oku” dedi, o da tekrar okudu. Yanında Muâz b. Cebel vardı. Muâz: “Bunun tefsiri bendedir; bir saatte yüz defa değiştirilir” dedi. Ömer radıyallâhu anh: “Ben de Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem böyle söylediğini işittim” dedi. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: “Ateş onları her gün yetmiş bin defa yer; ateş onları her yediğinde kendilerine ‘Eski hâlinize dönün’ denir, onlar da oldukları gibi dönerler.” Ebû Hüreyre’den, Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Kâfirin iki omzunun arası hızlı giden bir süvari için üç günlük mesafedir.” Yine Ebû Hüreyre’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Kâfirin azı dişi -veya köpek dişi- Uhud gibidir, derisinin kalınlığı ise üç günlük mesafedir.” Azabı idrak etmenin tatma (zevk) ile ifade edilmesi onun azlığını belirtmek için değil, bilakis
لبيان أن إحساسَهم بالعذاب في كل مرةٍ كإحساس الذائقِ بالمذوق من حيثُ إنَّه لا يدخُله نقصانٌ لدوام الملابَسةِ إو للإشعار بمرارة العذابِ مع إيلامه أو للتنبيه على شدة تأثيرِه من حيث إن القوةَ الذائقة أشد الحواس تأثيرا أو على سِرايته للباطن ولعل السرَّ في تبديل الجلودِ مع قدرتِه تعالى على إبقاء إدراكِ العذابِ وذوقِه بحاله مع الاحتراق ومع إبقاء أبدانِهم على حالها مَصونةً عن الاحتراق أن النفسَ ربما تتوهّم زوالَ الإدراكِ بالاحتراق ولا تستبعد كلَّ الاستبعادِ أن تكون مصونةً عن التألم والعذابِ بصيانة بدنِها عن الاحتراق
her defasında azabı hissetmelerinin, sürekli temas sebebiyle kendisine bir eksilme girmemesi bakımından tadıcının tadılan şeyi hissetmesi gibi olduğunu açıklamak veya acı vermesiyle birlikte azabın acılığını hissettirmek yahut tatma duyusunun duyuların en çok tesir alanı olması bakımından tesirinin şiddetine ya da bâtına sirayetine dikkat çekmek içindir. Yanmayla birlikte azabı idrak ve tatmayı olduğu gibi bırakmaya ve bedenlerini yanmaktan korunmuş olarak eski hâlinde tutmaya Allah Teâlâ’nın gücü yettiği hâlde derilerin değiştirilmesindeki sır, nefsin yanmakla idrakin yok olacağını vehmedebilmesi ve bedeninin yanmaktan korunmasıyla acı ve azaptan korunmuş olmasını büsbütün uzak görmemesidir.
{إِنَّ الله كَانَ عَزِيزاً} لا يمتنع عليه ما يريده ولا يمانعه أحدٌ
{إِنَّ الله كَانَ عَزِيزاً} “Şüphesiz Allah Azîz’dir...”; dilediği şey O’na imkânsız gelmez ve hiç kimse O’na engel olamaz,
{حَكِيماً} يعاقِب مَنْ يعاقبه على وَفق حكمتِه والجملةُ تعليلٌ لما قبلها من الإصلاء والتبديلِ وإظهارُ الاسمِ الجليلِ بطريق الالتفاتِ لتهويل الأمرِ وتربية المهابةِ وتعليلِ الحكم فإن عنوانَ الألوهيةِ مناطٌ لجميع صفاتِ كمالِه تعالى
{حَكِيماً} “...Hakîm’dir.” Cezalandırdığı kimseyi hikmetine uygun olarak cezalandırır. Cümle, önceki yakma ve derileri değiştirme hükmünün gerekçesidir. Lafza-i Celâl’in iltifat yoluyla açıkça zikredilmesi, işin dehşetini vurgulamak, heybet duygusunu yerleştirmek ve hükmü gerekçelendirmek içindir; zira ulûhiyyet unvanı Allah Teâlâ’nın bütün kemal sıfatlarının dayanağıdır.
{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات} عُقِّب بيانُ سوء حال الكفرة بيان ببيان حُسنِ حالِ المؤمنين تكميلاً لِمَساءة الأولين ومسرَّةِ الآخَرين أي الذين آمنوا بآياتنا وعمِلوا بمقتضياتها وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى
{والذين آمنوا وَعَمِلُواْ الصالحات} “İman edip salih amel işleyenler ise...”; kâfirlerin durumunun kötülüğünün beyanının hemen ardından, birincilerin kederini ve ikincilerin sevincini tamamlamak üzere müminlerin durumunun güzelliği beyan edilmiştir. Yani ayetlerimize iman edip gerekleriyle amel edenler. Bu bir mübtedadır, haberi ise Teâlâ'nın şu kavlidir:
{سَنُدْخِلُهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} وقرئ سيُدخِلُهم بالياء رداً على الاسم الجليلِ وفي السين تأكيدٌ للوعد
{سَنُدْخِلُهُمْ جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الأنهار} “...onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız.” Lafza-i Celâl’e raci kılınarak yâ harfiyle “seyüdhilühüm” şeklinde de okunmuştur. Sîn (س) harfinde vaadin teyidi vardır.
{خالدين فِيهَا أَبَداً} حالٌ مقدّرةٌ من الضميرِ المنصوبِ في سندخلهم وقوله عز وعلا
{خالدين فِيهَا أَبَداً} “Orada ebedî kalıcıdırlar.” “Senüdhilühüm”deki mensup zamirden mukadder bir hâldir. Azze ve Alâ’nın şu kavli:
{لَّهُمْ فِيهَا أزواج مُّطَهَّرَةٌ} أي مما في نساء الدنيا من الأحوال المستقذَرةِ البدنية والأدناسِ الطبيعية في محل النصب على أنه حال من جناتٍ أو حالٌ ثانيةٌ من الضمير المنصوبِ أو على أنه صفةٌ لجناتٍ بعد صفةٍ أو في محلِ الرفعِ على أنه خبرٌ للموصول بعد خبرٍ
{لَّهُمْ فِيهَا أزواج مُّطَهَّرَةٌ} “Orada onlar için tertemiz eşler vardır.” Yani dünya kadınlarında bulunan bedenî çirkin durumlardan ve tabiat kirlerinden [arınmış eşler]. “Cennât”tan hâl olarak veya mensup zamirden ikinci bir hâl yahut “cennât” için sıfat üstüne sıfat olarak nasb mahallindedir ya da sıla isminden (mevsulden) sonra haber üstüne haber olarak ref mahallindedir.
{وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً} أي فيْناناً لا جَوْبَ فيه دائماً لا تنسَخُه شمسٌ اللهم ارزُقنا ذلك بفضلك وكرمِك يا أرحمَ الراحمين والظليلُ صفةٌ مشتقةٌ من لفظ الظلِّ للتأكيد كما في ليلٌ ألْيلُ ويوم أيوم وقرئ يُدخلهم بالياء وهو عطفٌ على سيُدخِلهم لا على أنه غيرُ الإدخالِ الأولِ بالذات بل بالعنوان كما في قوله تعالى {وَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ}
{وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً} “Ve onları koyu bir gölgeye koyacağız.” Yani içinde hiçbir açıklık bulunmayan geniş, güneşin yok edemeyeceği daimi [bir gölgeye]. Allah’ım, lütfun ve kereminle bunu bize nasip eyle, ey merhametlilerin en merhametlisi! “Zalîl” (الظليل), tekit için gölge (zıll) lafzından türetilmiş bir sıfattır; nitekim “leylün elyelu” (kapkaranlık gece) ve “yevmün eyvemu” (alabildiğine uzun gün) tabirlerinde olduğu gibidir. Yâ ile “yüdhilühüm” şeklinde de okunmuştur; bu, bizzat birinci girdirmenin dışında bir şey olduğu için değil, unvan bakımından farklı olduğu için “seyüdhilühüm” üzerine matuftur; nitekim Teâlâ’nın şu kavlinde olduğu gibi: {وَلَمَّا جَاء أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مّنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مّنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} “Emrimiz gelince Hûd’u ve onunla beraber iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık; onları ağır bir azaptan kurtardık.”
{إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأمانات إِلَى أَهْلِهَا} في تصدير الكلامِ بكلمة التحقيقِ وإظهارِ الاسمِ الجليلِ وإيرادِ الأمرِ على صورة الإخبارِ من الفخامة وتأكيدِ وجوبِ الامتثالِ به والدِلالةِ على الاعتناء بشأنه ما لا مزيدَ عليه وهو خطابٌ يعُمّ حكمُه المكلفين قاطبة كما أن الأماناتِ تعمُّ جميعَ الحقوقِ المتعلقةِ بذمهم من حقوق الله تعالى وحقوقِ العبادِ سواءٌ كانت فعليةً أو قوليةً إو اعتقاديةً وإن ورد في شأن عثمانَ بنِ طلحة ابن عبدِ الدارِ سادنِ الكعبةِ المعظمةِ وذلكَ أنَّ رسولَ اللَّهِ ﷺ حين دخل مكةَ يوم الفتح أغلق عثمانُ ﵁ بابَ الكعبةِ وصعِدَ السطحَ وأبى أن يدفعَ المِفتاحَ إليه وقال لو علمت أنه رسولُ الله لم
{إِنَّ الله يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأمانات إِلَى أَهْلِهَا} “Şüphesiz Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder...” Sözün tahkik kelimesiyle başlatılmasında, Lafza-i Celâl’in açıkça zikredilmesinde ve emrin haber suretinde getirilmesinde, daha fazlası olmayacak derecede bir azamet, emre itaatin vücubunun teyidi ve durumun önemine dikkat çekme vardır. Hükmü bütün mükellefleri kapsayan bir hitaptır; nitekim emanetler de fiilî, kavlî veya itikadî olsun, Allah Teâlâ’nın haklarından ve kulların haklarından onların zimmetine taalluk eden bütün hakları kapsar. Her ne kadar Kâbe-i Muazzama’nın anahtarı kendisinde olan Osmân b. Talha b. Ebî Talha el-Abderî hakkında inmiş olsa da [hüküm geneldir]. Şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Mekke’ye girdiğinde Osmân radıyallâhu anh Kâbe’nin kapısını kilitleyip dama çıktı ve anahtarı ona vermekten kaçındı ve: “Onun Allah’ın elçisi olduğunu bilseydim
٥٩ - النساء أمنعْه فلوى عليُّ بنُ أبي طالبٍ يدَه وأخذه منه وفتح ودخل النبيُّ ﷺ وصلى ركعتين فلما خرج سأله العباسُ أن يُعطِيَه المفتاحَ ويجمعَ له السِقاية والسِدانة فنزلت فأمر علياً أن يُردَّه إلى عثمانَ ويعتذرَ إليه فقال عثمان لعليّ أكرهتَ وآذيتَ ثم جئت ترفو فقال لقد أنزل الله تعالى في شأنك قرآناً فقرأ عليه الآية فقال عثمانُ أشهدُ أَن لَاّ إلَه إِلَاّ الله وأشهدُ أنَّ محمداً رسول الله فهبَط جبريلُ ﵊ وأخبر رسمل الله ﷺ أن السِّدانةَ في أولاد عثمان أبدا وقرئ الأمانةَ على التوحيد والمرادُ الجنسُ لا المعهودُ وقيل هو أمرٌ للولاة بأداء الحقوقِ المتعلقةِ بذمهم من المناصب وغيرها إلى مستحقها كما أن قوله تعالى
Nisâ Suresi: 59. [anahtarı] engellemezdim” dedi. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib onun elini büküp anahtarı ondan aldı ve kapıyı açtı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girip iki rekât namaz kıldı. Dışarı çıktığında Abbâs, anahtarı kendisine vermesini ve sikâye (hacılara su dağıtma) ile sidâne (Kâbe hizmetkârlığı) vazifelerini kendisinde birleştirmesini istedi. Bunun üzerine bu ayet indi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] Ali’ye anahtarı Osmân’a geri vermesini ve ondan özür dilemesini emretti. Osmân, Ali’ye: “Zorladın, incittin, sonra da gönül almaya geldin” dedi. Ali: “Allah Teâlâ senin hakkında Kur’an indirdi” dedi ve ayeti ona okudu. Bunun üzerine Osmân: “Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh” dedi. Cibrîl aleyhisselâm indi ve Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem sidâne vazifesinin ebediyen Osmân’ın soyunda kalacağını bildirdi. Tekil olarak “el-Emânete” şeklinde de okunmuştur; maksat bilinen belirli bir emanet değil, cinstir. Bunun, yöneticilere makamlar ve diğer konularda zimmetlerine taalluk eden hakları hak sahiplerine vermeleri yönünde bir emir olduğu da söylenmiştir; nitekim Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:
{وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ الناس أَن تَحْكُمُواْ بالعدل} أمرٌ لهم بإيصال الحقوقِ المتعلقةِ بذمم الغيرِ إلى أصحابها وحيث كان المأمورُ به ههنا مختصاً بوقت المرافعةِ قُيِّد به بخلاف المأمورِ به أو لا فإنه لما لم يتعلَّقْ بوقت دون وقت أُطلق إطلاقاً فقوله تعالى أَن تَحْكُمُواْ عطفٌ على أن تؤدوا قد فُصِل بين العاطفِ والمعطوفِ بالظرف المعمولِ له عند الكوفيين والمقدرُ يدل هو عليه عند البصريين لأن مَا بعد إنَّ لا يعملُ فيما قبلَها عندهم أي وإن تحكموا إذا حكمتم الخ وقولُه تعالى بالعدل متعلقٌ بتحكموا أو بمقدرٍ وقع حالاً من فاعلِه أيْ ملتبسينَ بالعدل والإنصاف {إِنَّ الله نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِه} مَا إما منصوبةٌ موصوفةٌ بيعظكم به أو مرفوعةٌ موصولةٌ به كأنه قيل نعم شيئاً يعظكم به أو نعم الشئ الذي يعظكم به والمخصوصُ بالمدح محذوفٌ أي نِعِمّاً يعطكم به ذلك وهو المأمورُ به من أداء الأماناتِ والعدلِ في الحكومات وقرىء نَعِمّاً بفتح النون والجملةُ مستأنَفة مقرِّرةٌ لما قبلها متضمنه لمزبد لطف بالمخاطبين وحسن استدعاء لهم إلى الامتثال بالأمر وإظهارُ الاسمِ الجليلِ لتربية المهابة {إِنَّ الله كَانَ سَمِيعاً} لأقوالكم {بَصِيراً} بأفعالكم فهو وعدٌ ووعيدٌ وإظهارُ الجلالةِ لما ذُكر آنفاً فإن فيه تأكيداً لكلَ من الوعد والوعيد
{وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ الناس أَن تَحْكُمُواْ بالعدل} “...ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder].” Başkalarının zimmetine taalluk eden hakları sahiplerine ulaştırmaları yönünde onlara bir emirdir. Burada emredilen şey mahkeme vaktine mahsus olduğu için onunla kayıtlanmıştır; oysa birinci emredilen husus belirli bir vakitle sınırlı olmadığı için mutlak bırakılmıştır. Teâlâ'nın “en tahkümû” kavli, “en tüeddû” üzerine matuftur; Kûfelilere göre matuf ile matuf aleyh arası kendisinde amel edilen zarfla ayrılmıştır; Basralılara göre ise zarfın delalet ettiği takdirî bir fiille ayrılmıştır, çünkü onlara göre “inne”den sonra gelen lafız öncesinde amel etmez; yani “ve hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi...” Teâlâ'nın “bi'l-adli” kavli “tahkümû”ya veya failinden hâl olan takdirî bir ifadeye müteallıktır; yani adalet ve insafa bürünmüş olarak. {إِنَّ الله نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِه} “Şüphesiz Allah bununla size ne güzel öğüt veriyor!” “Mâ” (ما) ya “ye‘ızuküm bihî” ile sıfatlanmış mensup bir kelimedir ya da onunla sıla yapılmış merfu bir kelimedir; sanki “Size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzel bir şeydir!” veya “Size kendisiyle öğüt verdiği o şey ne güzeldir!” denilmiştir. Övgüye tahsis edilen (mahsûs bi’l-medh) hazfedilmiştir; yani “Bununla size öğüt verdiği o şey ne güzeldir!”; o da emanetlerin ehline verilmesi ve hükümlerde adaletli olunması şeklinde emredilen husustur. Nûn harfinin fethasıyla “ne‘ımmâ” şeklinde de okunmuştur. Cümle, öncesini pekiştiren, muhataplara yönelik fazladan bir lütuf içeren ve emre itaate güzel bir davet barındıran bir istînâfiyedir. Lafza-i Celâl’in açıkça zikredilmesi heybet duygusunu yerleştirmek içindir. {إِنَّ الله كَانَ سَمِيعاً} “Şüphesiz Allah Semî‘dir...”; sözlerinizi işitendir, {بَصِيراً} “...Basîr’dir.”; fiillerinizi görendir. Bu bir vaat ve tehdittir (vaîd). Lafza-i Celâl’in açıkça getirilmesi ise az önce zikredilen sebeptendir; zira bunda hem vaadin hem de tehdidin teyidi vardır.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} بعد ما أمر الولاةَ بطريق العمومِ أو بطريق الخصوصِ بأداء الأماناتِ والعدلِ في الحكومات أمرَ سائرَ الناسِ بطاعتهم لكنْ لا مطلقاً بل في ضمن طاعة الله تعالى وطاعة رسول اله ﷺ حيث قيل
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!” Yöneticilere genel veya özel yoldan emanetleri ehline vermelerini ve hükümlerde adaleti gözetmelerini emrettikten sonra, diğer insanlara da onlara itaat etmelerini emretmiştir; fakat mutlak olarak değil, Allah Teâlâ’ya ve Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaatin kapsamında olmak üzere; şöyle buyrulmuştur:
{أَطِيعُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُواْ الرسول وَأُوْلِى الامر مِنْكُمْ} وهم أمراءُ الحقِّ وولاةُ العدلِ كالخلفاء الراشدين ومن يقتدي بهم من المهتدين وأما أمراءُ الجَوْرِ فبمعزل من استحقاق العطفِ على الله تعالى والرسولِ ﷺ في وجوب الطاعةِ لهم وقيل هم علماءُ الشرعِ لقوله تعالى {وَلَوْ رَدُّوهُ إلى الرسول وإلى أولى الامر مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الذين يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} ويأباهُ قولُه تعالى
{أَطِيعُواْ اللَّهَ وَأَطِيعُواْ الرسول وَأُوْلِى الامر مِنْكُمْ} “Allah’a itaat edin, Resûl’e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de.” Onlar; Hulefâ-yi Râşidîn ve onlara tabi olan hidayet ehli gibi hak emirleri ve adalet idarecileridir. Zulüm emirlerine gelince, onlara itaatin vacip olması hususunda Allah Teâlâ’ya ve Resûl’e sallallâhu aleyhi ve sellem atfedilmeyi hak etmekten tamamen uzaktırlar. Teâlâ’nın şu kavlinden ötürü bunların şeriat âlimleri olduğu da söylenmiştir: {وَلَوْ رَدُّوهُ إلى الرسول وإلى أولى الامر مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الذين يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} “Hâlbuki onu Resûl’e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkaranlar onu bilirlerdi.” Ancak Teâlâ'nın şu kavli buna engeldir:
{فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِى شَىْء فَرُدُّوهُ إِلَى الله} إذ ليس للمقلد أن ينازعَ المجتهدَ في حكمه إلا أن يجعل الخطاب لأولي الأمر بطريق الالتفاتِ وفيه بعد وتصدير الشرطية بالفاء لترتبها على ما قبلها فإن بيانَ حكمِ طاعةِ أولي الأمرِ عند موافقتِها لطاعة الله تعالى وطاعة الرسول ﷺ يستدعي بيانَ حكمِها عند المخالفةِ أي إن اختلفتم أنتم وأولوا الأمرِ منكم في أمرٍ من أمورِ الدِّين فراجعوا فيه إلى كتاب الله
{فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِى شَىْء فَرُدُّوهُ إِلَى الله} “Eğer bir şeyde çekişirseniz, onu Allah’a götürün...”; zira mukallidin, verdiği hükümde müctehidle çekişmesi söz konusu olamaz; meğerki hitap iltifat yoluyla emir sahiplerine yönelik kılınsın ki bunda da uzaklık vardır. Şart cümlesinin fâ ile başlatılması öncesine tertip edilmesi sebebiyledir; zira Allah Teâlâ’ya ve Resûl’e sallallâhu aleyhi ve sellem itaate muvafık olduğunda emir sahiplerine itaatin hükmünün açıklanması, muhalefet anındaki hükmünün de açıklanmasını gerektirir. Yani şayet siz ve sizden olan emir sahipleri din işlerinden bir hususta ihtilafa düşerseniz, o konuda Allah’ın Kitabı’na müracaat edin,
{والرسول} أي إلى سنته وقد استدل
{والرسول} “...ve Resûl’e.” Yani sünnetine. Delil getirilmiştir...
٦٠ - النساء به منكرو القياسِ وهو في الحقيقة دليلٌ على حجيته كيف لاورد المختلَفِ فيه إلى المنصوص عليه إنما يكون بالتمثيل والبناءِ عليه وهو المَعنيُّ بالقياس ويؤيده الأمرُ به بعد الأمرِ بطاعة الله تعالى وبطاعة رسوله ﷺ فإنه يدل على أن الأحكامَ ثلاثةٌ ثابتٌ بالكتاب وثابتٌ بالسنة وثابتٌ بالرد إليهما بالقياس
Nisâ Suresi: 60. Kıyası inkâr edenler bununla delil getirmişlerdir; oysa bu, hakikatte kıyasın hüccet olduğuna bir delildir. Nasıl olmasın ki; hakkında ihtilaf edilen hususun nassa dayalı hükme döndürülmesi ancak benzetme (temsil) ve onun üzerine bina etmeyle olur ki kıyastan kastedilen de budur. Allah Teâlâ’ya itaat ve Resûlü’ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat emrinden sonra bunun emredilmesi de bunu destekler; zira bu, hükümlerin üç kısım olduğuna delalet eder: Kitap ile sabit olan, Sünnet ile sabit olan ve kıyas yoluyla bu ikisine döndürülmekle sabit olan.
{إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بالله واليوم الاخر} متعلقٌ بالأمر الأخيرِ الواردِ في محل النزاعِ إذ هو المحتاجُ إلى التحذير من المخالفة وجوابُ الشرطِ محذوفٌ عند جمهورِ البصريين ثقةً بدِلالة المذكورِ عليهِ أيْ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بالله واليومِ الآخرِ فردوه الخ فإن الإيمانَ بهما يوجب ذلك أما الإيمانُ بالله تعالى فظاهرٌ وأما الإيمانُ باليوم الآخرِ فلما فيه من العقاب على المخالفة
{إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بالله واليوم الاخر} “Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsanız.” İhtilaf mahallinde varit olan son emre müteallıktır; zira muhalefetten sakındırmaya muhtaç olan odur. Zikredilenin delaletine güvenilerek şartın cevabı Basralıların cumhuruna göre hazfedilmiştir; yani “Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsanız onu [Allah'a ve Resûlü'ne] götürün...” Zira bu ikisine iman bunu gerektirir. Allah Teâlâ’ya imana gelince bu açıktır; ahiret gününe imana gelince, muhalefet durumunda orada ceza bulunmasından ötürüdür.
{ذلك} أي الرد المأمورُ به
{ذلك} “Bu...”; yani emredilen döndürme (red) işi,
{خَيْرٌ} لكم وأصلح
{خَيْرٌ} “...daha hayırlı...”; sizin için daha hayırlı ve daha uygundur,
{وَأَحْسَنُ} في نفسه
{وَأَحْسَنُ} “...ve daha güzeldir...”; bizzat kendisinde,
{تَأْوِيلاً} أي عاقبةً ومآلاً وتقديمُ خيْريّتِه لهم على أحسنيته في نفسه لما مر من تعلق أنظارِهم بما ينفعهم والمرادُ بيانُ اتصافِه في نفسه بالخيرية الكاملة في حد ذاتِه من غير اعتبار فضلِه على شئ يشاركه في أصل الخيريةِ والحسن كما ينبئ عنه التحذيرُ السابق
{تَأْوِيلاً} “...sonuç bakımından.” Yani akıbet ve varış yeri bakımından. Onlar için hayırlı oluşunun bizzat kendisinde güzel oluşundan öne geçirilmesi, daha önce geçtiği üzere bakışlarının kendilerine fayda veren şeye taalluk etmesindendir. Maksat, önceki sakındırmanın da haber verdiği gibi, hayır ve güzelliğin aslında kendisiyle ortak olan bir şeye üstünlüğü dikkate alınmaksızın, bizatihi tam bir hayırlılık vasfıyla nitelendiğini beyan etmektir.
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين يزعمون أنهم آمنوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ} تلوينٌ للخطابِ وتوجيهٌ له إلى رسولِ الله ﷺ تعجيباً له من حال الذين يخالفون مامر من الأمر المحتومِ ولا يطيعونالله ولا رسولَه ووصفُهم بادعاء الإيمانِ بالقرآن وبما أنزل من قبله أعني التوراةَ لتأكيد التعجيبِ وتشديدِ التوبيخِ والاستقباح ببيان كمالِ المبايَنةِ بين دعواهم وبين ما صدر عنهم وقرئ الفعلانِ على البناء للفاعل وقوله ﷿ {يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُواْ إِلَى الطاغوت} استئنافٌ سيق لبيان محلِّ التعجيبِ مبنيٌّ على سؤال نشأ من صدر الكلام كأنَّه قيلَ ماذَا يفعلونَ فقيل يريدون الخ روي عن ابن عباس ﵄ أنَّ منافقاً خاصَم يهودياً فدعاه اليهوديُّ إلى رسول اله ﷺ ودعاه المنافِقُ إلى كعبِ بنِ الأشرفِ ثم إنهما احتكما إلى رسول الله ﷺ فقضى لليهودى فلم يرض به المنافق فدعاه إلى عمرَ بنِ الخطاب ﵁ فقال اليهودى قضى لى رسول الله ﷺ فلم يرضى بقضائه فقال عمرُ للمنافق أهكذا قال نعم فقال عمرُ مكانَكما حتى أخرُجَ إليكما فدخل فاشتمل على سيفه ثم خرج فضربَ به عُنقَ المنافق حتى بَرَد ثم قال هكذا أقضي لمن لم يرضَ بقضاء الله وقضاء رسولِه فنزلت فهبط جبريل ﵊ وقال إن عمرَ فرَّق بين الحقِّ والباطلِ فقال رسول الله ﷺ أنت الفاروقُ فالطاغوتُ كعبُ بنُ الأشرفِ سُمِّيَ به لإفراطه في الطغيان وعداوةِ رسول الله ﷺ أو على التشبيه بالشيطان والتسميةِ باسمه أو جُعل اختيارُ التحاكمِ إلى غير النبيِّ ﷺ على التحاكم إليه تحاكماً إلى الشيطان وقال الضحاك المرادُ بالطاغوت كَهَنةُ اليهودِ وسَحَرتُهم وعن الشعبي أن المنافقَ دعا خصمَه إلى كاهن في جُهَينةَ فتحاكما إليه وعن السدي أن الحادثةَ وقعت في قتيلٍ بين بني قُريظةَ والنَّضِير فتحاكم المسلمون من الفريقين إلى النبيِّ ﷺ وأبى المنافقون منهما إلا التحاكمَ إلى أبي بُرْدةَ الكاهنِ الأسلميِّ فتحاكموا إليه فيكون الاقتصار حينئذ
{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين يزعمون أنهم آمنوا بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ} “Sana indirilene ve senden önce indirilene iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi?” Hitabın üslubunu değiştirmek (telvin) ve daha önce geçen kesin emre muhalefet eden, Allah’a ve Resûlü’ne itaat etmeyen kimselerin durumuna şaşırtmak üzere Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltmektir. Onların Kur’an’a ve ondan önce indirilene -yani Tevrat’a- iman iddiasında bulunmakla nitelenmeleri, iddiaları ile kendilerinden sadır olan durum arasındaki tam tezat ortaya konularak şaşkınlığı pekiştirmek, kınamayı ve çirkin görmeyi şiddetlendirmek içindir. İki fiil malum sîgada da okunmuştur. Azze ve Celle’nin şu kavli: {يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُواْ إِلَى الطاغوت} “Tâğût’un huzurunda muhakeme olmak istiyorlar”; şaşkınlığın konusunu beyan etmek üzere sevk edilmiş istînâfî bir cümledir; kelamın başından doğan bir soruya dayalıdır, sanki “Ne yapıyorlar?” denilmiş de “İstiyorlar...” denilmiştir. İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre münafık bir adam bir Yahudi ile davalaştı. Yahudi onu Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem davet etti, münafık ise onu Kâ‘b b. el-Eşref’e davet etti. Sonra Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem başvurup muhakeme oldular; [Peygamber] Yahudi’nin lehine hükmetti. Münafık buna razı olmayıp Yahudi’yi Ömer b. el-Hattâb’a radıyallâhu anh çağırdı. Yahudi: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim lehime hükmetti ama o bu hükme razı olmadı” dedi. Ömer münafığa: “Böyle mi oldu?” dedi; o da: “Evet” dedi. Ömer: “Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizden ayrılmayın” dedi, içeri girip kılıcını kuşandı, sonra çıkıp münafığın boynunu kılıçla vurdu ve onu öldürdü. Sonra: “Allah’ın ve Resûlü’nün hükmüne razı olmayan kimse hakkında ben böyle hükmederim!” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Cibrîl aleyhisselâm inip: “Ömer hak ile batılın arasını ayırdı” dedi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Sen Fârûk’sun” buyurdu. Tâğût, Kâ‘b b. el-Eşref’tir; azgınlıkta ve Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlıkta aşırı gittiği için bu isimle anılmıştır veya şeytana benzetilerek onun ismiyle isimlendirilmiştir yahut Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem muhakeme olmak yerine başkasına muhakeme olmayı tercih etmek şeytana muhakeme olmak sayılmıştır. Dahhâk, tâğûttan maksadın Yahudilerin kâhinleri ve sihirbazları olduğunu söylemiştir. Şa‘bî’den nakledildiğine göre münafık, hasmını Cüheyne’deki bir kâhine çağırmış ve ona muhakeme olmuşlardır. Süddî’den ise olayın Benî Kurayza ile Benî Nadîr arasında öldürülen bir kimse hakkında meydana geldiği, iki taraftan Müslüman olanların Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem muhakeme olmak istedikleri, onlardan münafık olanların ise kâhin Ebû Bürde el-Eslemî’ye muhakeme olmaktan başka bir şeye yanaşmadıkları ve ona muhakeme oldukları nakledilmiştir. Bu durumda,
في معرِض التعجيبِ والاستقباحِ على ذِكر إرادةِ التحاكمِ دون نفسِه مع وقوعِه أيضاً للتنبيه على أن إرادتَه مِمَّا يُقْضَى منه العجَبَ ولا ينبغي أن يدخُلَ تحت الوقوعِ فما ظنُّك بنفسه وهذا أنسبُ بوصف المنافقين بادّعاء الإيمانِ بالتوراة فإنه كما يقتضي كونَهم من منافقي اليهودِ يقتضي كون ماصدر عنهم من التحاكم ظاهِرَ المنافاة لا دعاء الإيمانِ بالتوراة وليس التحاكمُ إلى كعبِ بنِ الأشرفِ بهذه المثابةِ من الظهور وأيضاً فالمتبادِرُ من قوله تعالى
şaşırtma ve çirkin görme makamında -vuku bulmuş olmasına rağmen- bizzat muhakeme olmanın değil de muhakeme olma iradesinin zikredilmesiyle yetinilmesi, bu iradenin dahi son derece şaşılacak bir şey olduğuna ve vuku sahasına girmemesi gerektiğine dikkat çekmek içindir; o hâlde bizzat eylemin kendisi hakkında ne düşünürsün? Bu durum, münafıkların Tevrat’a iman iddiasında bulunmakla nitelenmelerine daha uygundur; zira bu onların Yahudi münafıklarından olmasını gerektirdiği gibi, kendilerinden sadır olan muhakemenin Tevrat’a iman iddiasıyla açıkça çeliştiğini de gerektirir. Oysa Kâ‘b b. el-Eşref’e muhakeme olmak bu derece açık bir çelişki arz etmez. Ayrıca Teâlâ'nın şu kavlinden ilk akla gelen:
{وَقَدْ أُمِرُواْ أَن يَكْفُرُواْ بِهِ} كونُهم مأمورين بكفره في الكتابين وما ذاك إلا الشيطانُ وأولياؤُه المشهورون بولاته كالكَهنة ونظائرِهم لا مَنْ عداهم ممن لم يشتهِرْ بذلك وقرئ أَن يَكْفُرُواْ بِهَا على أن الطاغوتَ جمعٌ كما في قوله تعالى {أَوْلِيَاؤُهُمُ الطاغوت يُخْرِجُونَهُم} والجملةُ حالٌ من ضمير يريدون مفيدةٌ لتأكيد التعجيبِ وتشديد الاستقباحِ كالوصف السابقِ وقولُه ﷿
{وَقَدْ أُمِرُواْ أَن يَكْفُرُواْ بِهِ} “...hâlbuki onu inkâr etmekle emrolunmuşlardı.” Her iki Kitap’ta da onu inkâr etmekle emredilmiş olmalarıdır. Bu ise ancak şeytan ve kâhinler gibi onun dostluğuyla meşhur olan velileridir; bu vasıfla meşhur olmayan başkaları değildir. Teâlâ’nın {أَوْلِيَاؤُهُمُ الطاغوت يُخْرِجُونَهُم} “...onların dostları ise tâğûttur, onları çıkarırlar...” kavlinde olduğu gibi tâğûtun cem kılınması esasına göre “en yekfürû bihâ” şeklinde de okunmuştur. Cümle, önceki vasıf gibi şaşkınlığı pekiştirmeyi ve çirkin görmeyi şiddetlendirmeyi ifade eden, “yürîdûne”deki zamirden hâldir. Azze ve Celle’nin şu kavli:
{وَيُرِيدُ الشيطان أَن يُضِلَّهُمْ ضلالا بَعِيداً} عطفٌ على يريدون داخلٌ في حُكمِ التعجيبِ فإن اتّباعَهم لمن يريد إضلالَهم وإعراضَهم عمن يريد هدايتَهم أعجبُ من كل عجيب وضلالا وإما مصدرٌ مؤكدِّ للفعل المذكور بحذفِ الزوائدِ كَما في قولُه تعالَى وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا أي إضلالاً بعيداً وإمَّا مصدرٌ مؤكِّدٌ لفعله المدلولِ عليه بالفعل المذكورِ أى فيضلوا إضلالا وأياما كان فوصفُه بالبُعد الذي هو نُعِت موصوفُه للمبالغة وقولُه تعالى
{وَيُرِيدُ الشيطان أَن يُضِلَّهُمْ ضلالا بَعِيداً} “Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister.” “Yürîdûne” üzerine matuftur ve şaşırtma hükmüne dâhildir; zira kendilerini saptırmak isteyene uymaları ve kendilerini hidayete erdirmek isteyenden yüz çevirmeleri her türlü şaşılacak şeyden daha şaşırtıcıdır. “Dalâlen” (ضلالاً) kelimesi ya Teâlâ’nın “ve enbetehâ nebâten hasenen” kavlinde olduğu gibi zâit harflerin hazfiyle zikredilen fiili pekiştiren bir masdardır; yani “uzak bir saptırmayla saptırmak” anlamındadır; ya da zikredilen fiilin delalet ettiği kendi fiilini pekiştiren bir masdardır, yani “böylece derin bir sapıklıkla saparlar”. Hangisi olursa olsun, mevsufunun sıfatı olan uzaklıkla (bu‘d) nitelenmesi mübalağa içindir. Teâlâ'nın şu kavli:
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله وَإِلَى الرسول} تكملةٌ لمادة التعجيبِ ببيان إعراضِهم صريحاً عن التحاكم إلى كتاب الله تعالى ورسولِه إثرَ بيانِ إعراضِهم عن ذلك في ضمن التحاكُمِ إلى الطاغوت وقرئ تعالوا بضمِّ الَّلامِ على أنَّه حذفُ لامِ الفعلِ تخفيفاً كما في قولهم ما باليت بالةً أصلُها بالِية كعافية وكما قالوا في آية أن أصلُها آيِيَة فحُذفت اللام ووقعت واوُ الجمعِ بعد اللامِ في تعالى فضُمت فصار تعالُوا ومنه قول أهلِ مكةَ للمرأة تعالِي بكسر اللام وعليه قولُ أبي فراس الحمداني ... أيا جارتى ما أنصف الدهرُ بيننا ... تعالَيْ أُقاسمْك الهمومَ تعالِي ...
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله وَإِلَى الرسول} “Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine ve Resûl’e gelin’ denildiği zaman...”; tâğûta muhakeme olma kapsamında yüz çevirdiklerinin açıklanmasının ardından, Allah Teâlâ’nın Kitabı’na ve Resûlü’ne muhakeme olmaktan açıkça yüz çevirdiklerini beyan ederek şaşkınlık konusunu tamamlamaktadır. Hafifletmek için fiilin lâm harfinin hazfedilmesi esasına göre lâm harfinin zammesiyle “te‘âlev” (تعالُوا) şeklinde de okunmuştur; nitekim “mâ bâleytü bâleten” sözünde aslının “âfiye” gibi “bâliyetün” olması ve “âyet” kelimesinde aslının “âyiyetün” olup lâm harfinin hazfedildiğini söyledikleri gibi; “te‘âlâ”daki lâm harfinden sonra cem vavı gelmiş, böylece zammelenip “te‘âlev” (تعالُوا) olmuştur. Mekkelilerin kadına lâmın kesresiyle “te‘âlî” (تعالِي) demeleri de bu kabildendir. Ebû Firâs el-Hamdânî’nin şu beyti de bu doğrultudadır: ... Ey komşum, felek aramızda insaflı davranmadı ... Gel seninle kederleri paylaşayım, gel! ...
{رَأَيْتَ المنافقين} إظهارُ المنافقين في مقام الإضمارِ للتسجيل عليهم بالنفاق وذمّهم به والإشعارِ بعلَّةِ الحُكمِ والرؤيةُ بصَريةٌ وقوله تعالى
{رَأَيْتَ المنافقين} “...o münafıkları görürsün.” Münafıkların zamir makamında açık isimle getirilmesi, aleyhlerine münafıklık damgasını vurmak, onları bununla yermek ve hükmün gerekçesini hissettirmek içindir. Görme fiili gözle görme (basarî) anlamındadır. Teâlâ'nın şu kavli:
{يَصُدُّونَ عَنكَ} حالٌ من المنافقين وقيل الرؤيةُ قلبيةٌ والجملةُ مفعولٌ ثانٍ لها والأول وهو الأنسبُ بظهور حالِهم وقولُه تعالى
{يَصُدُّونَ عَنكَ} “...senden yüz çevirdiklerini...” münafıklardan hâldir. Görme fiilinin kalbî (bilme) olduğu ve cümlenin onun ikinci mef‘ûlü olduğu da söylenmiştir; birincisi onların durumunun aşikâr olması bakımından daha uygundur. Teâlâ'nın şu kavli:
{صُدُوداً} مصدرٌ مؤكدٌ لفعله أي يُعرِضون عنك إعراضاً وأيَّ إعراضٍ وقيل هو اسمٌ للمصدر الذي هو الصدُّ والأظهرُ أنه مصدرٌ لصدَّ اللازمِ والصدُّ مصدرٌ للمتعدي يقال صَدَّ عنه صُدوداً أي أعرض عنه وصدَّه عنه صداً أي منعه منه وقوله تعالى
{صُدُوداً} “...bir yüz çevirişle...” fiilini pekiştiren bir masdardır; yani senden öyle bir yüz çevirirler ki, hem de ne yüz çeviriş! Bunun, “es-sadd” olan masdarın ismi olduğu da söylenmiştir. En açık olanı ise lâzım (geçişsiz) olan “sadde”nin masdarı olmasıdır; “es-sadd” ise müteaddî (geçişli) olanın masdarıdır. Nitekim “sadde anhu sudûden” denildiğinde “ondan yüz çevirdi”, “saddehû anhu sadden” denildiğinde ise “onu ondan menetti/engelledi” denir. Teâlâ'nın şu kavli:
{فَكَيْفَ} شروعٌ في بيان غائلة جنايتهم المَحْكيةِ ووخامةِ عاقبتِها أي كيف يكون حالُهم
{فَكَيْفَ} “Peki nasıl [olacak]...” aktarılan cinayetlerinin doğuracağı felaketi ve akıbetlerinin vahametini açıklamaya bir giriştir; yani durumları nasıl olacaktır?
{إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ} أي وقتَ إصابةِ المصيبةِ إياهم بافتضاحهم بظهور نفاقِهم
{إِذَا أصابتهم مُّصِيبَةٌ} “...onlara bir musibet isabet ettiği zaman...” yani nifaklarının ortaya çıkmasıyla rezil rüsva olmaları şeklinde bir musibet onlara isabet ettiği vakit.