Binûn

Nisâ — 6. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} بسببِ ما عمِلوا من الجنايات التي من جُملتها التحاكمُ إلى الطاغوت والإعراضُ عن حكمك

{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ} “...kendi ellerinin sundukları yüzünden...” tâğûta muhakeme olmak ve senin hükmünden yüz çevirmek de dâhil olmak üzere işledikleri cinayetler sebebiyle.

{ثُمَّ جاؤوك} للاعتذار عما صنعوا

{ثُمَّ جاؤوك} “...sonra sana geldiklerinde?” işledikleri şeylerden dolayı özür dilemek için.

من القبائح وهو عطفٌ على أصابتهم والمرادُ تفظيعُ حالهم وتهويل مادهمهم من الخطب واعتراهم من شدة الأمرِ عند إصابةِ المصيبة وعند المجئ للاعتذار

[işledikleri] çirkinliklerden ötürü. Bu, “esâbethüm” üzerine matuftur; murad edilen şey, onların durumunun iğrençliğini ve musibet isabet ettiğinde ve özür dilemeye geldiklerinde başlarına gelen felaketin ve kendilerini saran durumun şiddetinin büyüklüğünü ve dehşetini belirtmektir.

{يَحْلِفُونَ بالله} حالٌ من فاعل جاءوك

{يَحْلِفُونَ بالله} “...Allah’a yemin ederek...” “câûke” fiilinin failinden hâldir.

{إِنْ أَرَدْنَا إِلَاّ إِحْسَاناً وَتَوْفِيقاً} أي ما أردنا بتحاكمنا إلى غيرك إلا الفصلَ بالوجه الحسَنِ والتوفيقِ بين الخصمين ولم نُرِدْ مخالفة لك ولاتسخطا لحكمك فلا تؤاخِذْنا بما فعلنا وهذا وعيدٌ لهم على ما فعلوا وأنهم سيندمون عليه حين لاينفعهم الندمُ ولا يغني عنهم الاعتذارُ وقيل جاء أولياءُ المنافقِ يطلُبون بدمه وقد أهدره الله تعالى فقالوا ما أردنا أي ما أراد صاحبُنا المقتولُ بالتحاكم إلى عمرَ ﵁ تعالى إلا أن يُحسِن إليه ويوفِّقَ بينه وبين خصمِه

{إِنْ أَرَدْنَا إِلَاّ إِحْسَاناً وَتَوْفِيقاً} “...‘Biz sadece iyilik ve uzlaştırma istedik’ [diyerek].” Yani başkasına muhakeme olmamızla ancak güzel bir surette hükme bağlanmasını ve iki hasım arasında uzlaşma sağlanmasını istedik; sana muhalefet etmeyi ve hükmünü hoşnutsuzlukla karşılamayı asla istemedik, dolayısıyla yaptığımızdan ötürü bizi sorumlu tutma! Bu, yaptıklarından ötürü onlara bir tehdittir ve pişmanlığın fayda vermeyeceği, özrün kendilerini kurtarmayacağı bir zamanda buna pişman olacaklarını bildirmektedir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ kanını heder kılmışken münafığın velileri onun kanını talep etmek üzere gelip şöyle dediler: “Biz istemedik, yani öldürülen arkadaşımız Ömer radıyallâhu anh Teâlâ'ya muhakeme olmayı sadece kendisine iyilik etsin ve hasmı ile arasını uzlaştırsın diye istemişti.”

{أولئك} إشارةٌ إلى المنافقين وما فيه من معنى البُعد للتَّنبيهِ على بُعد منزلتِهم في الكفر والنفاقِ وهو مبتدأٌ خبرُه

{أولئك} “İşte onlar...” münafıklara bir işarettir. Bundaki uzaklık anlamı, küfür ve nifaktaki derecelerinin uzaklığına/derinliğine dikkat çekmek içindir. Bu bir mübtedadır; haberi ise:

{الذين يَعْلَمُ الله مَا فِى قُلُوبِهِمْ} أي من فنون الشرور والفسادات المنافيةِ لما أظهروا لك من الأكاذيب

{الذين يَعْلَمُ الله مَا فِى قُلُوبِهِمْ} “...Allah’ın kalplerindekini bildiği kimselerdir.” Yani sana gösterdikleri yalanlara tamamen zıt olan her türlü şer ve fesadı [Allah bilir].

{فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} جوابُ شرطٍ محذوفٍ أيْ إذا كان حالُهم كذلك فأعرِضْ عن قَبول معذرتِهم وقيل عن عقابهم لمصلحة في استبقائهم ولا تُظهِرْ لهم علمَك بما في بواطنهم ولاتهتك سترَهم حتى يبقَوْا على وجَلٍ وحذر

{فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “Artık onlardan yüz çevir...” mahzuf bir şartın cevabıdır; yani eğer durumları böyle ise, onların mazeretlerini kabul etmekten yüz çevir. Hayatta tutulmalarındaki bir maslahat sebebiyle onları cezalandırmaktan vazgeç ve içlerinde olanı bildiğini onlara hissettirme, perdelerini yırtma ki korku ve sakınma üzere kalsınlar da denilmiştir.

{وَعِظْهُمْ} أي ازجُرْهم عن النفاق والكيد

{وَعِظْهُمْ} “...onlara öğüt ver...” yani onları nifaktan ve tuzak kurmaktan vazgeçir/sakındır.

{وَقُل لَّهُمْ فِى أَنفُسِهِمْ} في حق أنفسِهم الخبيثةِ وقلوبِهم المُنْطويةِ على الشرور التي يعلمها الله تعالى أو في أنفسهم خالياً بهم ليس معهم غيرُهم مُسارّاً بالنصيحة لأنها في السرّ أنجَعُ

{وَقُل لَّهُمْ فِى أَنفُسِهِمْ} “...ve kendilerine bizzat nefisleri hakkında...” yani onların habîs nefisleri ve Allah Teâlâ’nın bildiği şerlerle dolu kalpleri hakkında [söyle]. Yahut yanlarında başkası olmaksızın baş başa kalarak, gizlice nasihat ederek nefislerine [söyle]; zira gizlide yapılan nasihat daha tesirlidir.

{قَوْلاً بَلِيغاً} مؤثراً واصِلاً إلى كُنه المرادِ مطابقاً لما سيق له من المقصود فالظرفُ على التقديرين متعلقٌ بالأمر وقيل متعلقٌ ببليغاً على رأي من يُجيز تقديمَ معمولِ الصفةِ على الموصوف أي قل لهم قولاً بليغاً في أنفسهم مؤثراً في قلوبهم يغتنمون به اغتناما ويستشعرون منه الخوفَ استشعاراً وهو التوعُّدُ بالقتل والاستئصالِ والإيذانُ بأن ما في قلوبِهِم منَ مكنونات الشرِّ والنفاقِ غيرُ خافٍ على الله تعالى وأن ذلك مستوجِبٌ لأشد العقوباتِ وإنما هذه المكافأةُ والتأخيرُ لإظهارهم الإيمانَ والطاعةَ وإضمارِهم الكفرَ ولئن أظهروا الشقاقَ وبرَزوا بأشخاصهم من نفق النفاق لَيَمسَّنهم العذابُ أَنَّ الله شديدُ العقاب

{قَوْلاً بَلِيغاً} “...etkili bir söz söyle!” Muradın özüne ulaşan, sevk edildiği maksada uygun ve tesirli [bir söz]. Zarf, her iki takdire göre de emir fiiline müteallıktır. Sıfatın ma‘mûlünün mevsûfun önüne geçmesini caiz görenlerin görüşüne göre “belîğan” kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir; yani onlara nefislerinde beliğ, kalplerinde tesir eden, kendisiyle kederlenip derinden korku duyacakları bir söz söyle! Bu da öldürülme ve köklerinin kazınması tehdidi, kalplerinde gizledikleri şer ve nifakın Allah Teâlâ’ya asla gizli kalmadığının ve bunun en şiddetli cezaları gerektirdiğinin bildirilmesidir. Bu şekilde mukabele edilip ertelenmeleri ise onların imanı ve itaati açıkça gösterip küfrü gizlemelerinden dolayıdır. Şayet ayrılıkçılığı açığa vurur ve nifak tünelinden şahıslarıyla ortaya çıkarlarsa, muhakkak azap onlara dokunacaktır; zira Allah'ın cezalandırması çok şiddetlidir.

(وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إلَاّ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ الله) كلامٌ مبتدأٌ جيءَ به تمهيداً لبيان خطئِهم في الاشتغال بسَتر جنايتِهم بالاعتذار بالأباطيل وعدمِ تلافيها بالتوبة أي وما أرسلنا رسولاً من الرسل لشئ من الأشياء إلا ليُطاعَ بسبب إذنِه تعالى في طاعته وأمرِه المرسلَ إليهم بأن يُطيعوه ويتبعوه لأنه مؤدَ عنه تعالى فطاعتُه طاعةُ الله تعالى ومعصيتُه معصيتُه تعالى مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله أو بتيسير الله تعالى وتوفيقِه في طاعته

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إلَاّ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ الله} “Biz hiçbir elçiyi, Allah’ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik.” Bu, bâtıl mazeretlerle cinayetlerini örtbas etmekle meşgul olup tövbe ile bunu telafi etmemelerindeki hatalarını beyan etmek için bir mukaddime olarak getirilmiş yeni bir kelamdır. Yani Biz peygamberlerden hiçbir peygamberi hiçbir şey için göndermedik; sadece Allah Teâlâ’nın ona itaate izin vermesi ve kendilerine elçi gönderilen kimselere ona itaat edip uymalarını emretmesi sebebiyle itaat edilsin diye gönderdik. Çünkü o, Allah Teâlâ adına tebliğ edendir; dolayısıyla ona itaat Allah Teâlâ’ya itaat, ona isyan ise Allah Teâlâ’ya isyandır: {مَّنْ يُطِعِ الرسول فَقَدْ أَطَاعَ الله} “Kim Resûl’e itaat ederse muhakkak Allah’a itaat etmiş olur.” Yahut Allah Teâlâ’nın ona itaat etmeyi kolaylaştırması ve buna muvaffak kılmasıyla [itaat edilsin diye gönderdik].

{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} وعرضوها لعذاب على عذاب النفاقِ بترك طاعتِك والتحاكمِ إلى غيرك

{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ} “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde...” sana itaati terk etmek ve senden başkasına muhakeme olmak suretiyle nifak azabı üzerine bir azaba nefislerini maruz bıraktıklarında...

{جاؤوك} من غير تأخير كما يُفصح عنه تقديمُ الظرفِ متوسِّلين بك في التنصُّل عن جنايتهم القديمةِ والحادثةِ ولم يزدادوا جنايةً على جناية بالقصد إلى سترها

{جاؤوك} “...sana gelselerdi...” zarfın öne alınmasının açıkça gösterdiği üzere hiç gecikmeksizin, eski ve yeni cinayetlerinden kurtulmak için seni vesile kılarak ve üzerini örtmeye kalkışarak cinayet üstüne cinayet katmaksızın...

٦٥ - النساء بالاعتذار الباطل والإيمان الفاجر

65 - en-Nisâ bâtıl mazeret ve günahkâr yeminlerle [örtmeye kalkışmaksızın]...

{فاستغفروا الله} بالتوبة والإخلاصِ وبالغوا في التضرُّع إليك حتى انتصبت شفيعا لهم إلى الله تعالى واستغفرْتَ لهم وإنما قيل

{فاستغفروا الله} “...ve Allah’tan bağışlanma dileselerdi...” tövbe ve ihlâs ile [bağışlanma dileselerdi], sen Allah Teâlâ katında onlar için şefaatçi oluncaya ve onlar adına istiğfar edinceye kadar sana yalvarmakta ileri gitselerdi... Şunun için şöyle denilmiştir:

{واستغفر لَهُمُ الرسول} على طريقة لالتفات تفخيماً لشأن رسولِ الله ﷺ وتعظيماً لاستغفاره وتنبيهاً على أن شفاعتَه في حيِّز القَبول

{واستغفر لَهُمُ الرسول} “...ve Resûl de onlar için bağışlanma dileseydi...” iltifat yoluyla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şanını yüceltmek, onun istiğfarını tazim etmek ve onun şefaatinin kabul makamında olduğuna dikkat çekmek için [böyle buyrulmuştur].

{لَوَجَدُواْ الله تَوَّاباً رَّحِيماً} لعَلِموه مبالغاً في القبول توبتهم والتفضّل عليهم بالرحمة وإن فُسّر الوُجدانُ بالمصادفة كان قوله تعالى تَواباً حالا ورحيما بدل منه أو حالاً من الضمير فيه وأيا ما كان ففيه فضلُ ترغيبٍ للسامعين في المسارعة إلى التوبة والاستغفارِ ومزيدُ تنديمٍ لأولئك المنافقين على ما صنعوا لما أن ظهورَ تباشيرِ قَبولِ التوبةِ وحصولَ الرحمةِ لهم ومشاهدتَهم لآثارهما نعمةٌ زائدةٌ عليهما موجبةٌ لكمال الرغبة في تحصليها وتمامِ الحسرةِ على فواتها

{لَوَجَدُواْ الله تَوَّاباً رَّحِيماً} “...elbette Allah’ı tövbeleri çokça kabul edici ve çok merhametli bulurlardı.” Yani O'nu, tövbelerini kabul etmekte ve rahmetiyle kendilerine lütufta bulunmakta son derece cömert olduğunu bilirlerdi. Şayet “vücdân” (bulmak) rastlama/karşılaşma anlamıyla tefsir edilirse, Teâlâ’nın “tevvâben” kavli hâl, “rahîmen” ise ondan bedel veya oradaki zamirden hâl olur. Her halükârda bunda, dinleyenleri tövbeye ve istiğfara koşmaya fazlasıyla teşvik ve o münafıkları yaptıklarına daha çok pişman etme vardır. Zira tövbenin kabul müjdelerinin belirmesi, rahmete nail olmaları ve bu ikisinin eserlerini bizzat görmeleri, bunların üzerine ziyade bir nimettir; onu elde etmeye tam bir rağbeti ve kaçırılmasına karşı tam bir hasreti gerektirir.

{فَلَا وَرَبّكَ} أي فوربِّك ولا مزيدةٌ لتأكيد معنى القَسَمِ لا لتأكيد النفيِ في جوابه أعني قولَه {لَا يُؤْمِنُونَ} لأنها تزادُ في الإثبات أيضاً كَما في قولِه تَعَالَى {فَلَا أُقْسِمُ بمواقع النجوم} ونظائرِه

{فَلَا وَرَبّكَ} “Hayır, Rabbine andolsun ki...” yani “fe-ve Rabbike” (Rabbine yemin olsun ki); “lâ” ise cevabındaki nefyin teyidi için —yani {لَا يُؤْمِنُونَ} “...iman etmiş olmazlar” kavlinde— değil, kasem (yemin) anlamını pekiştirmek için zâiddir. Çünkü “lâ”, Teâlâ’nın {فَلَا أُقْسِمُ بمواقع النجوم} “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki” kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi olumlu ifadelerde de zâid olarak gelir.

{حتى يُحَكّمُوكَ} أي يتحاكموا إليك ويترافعوا إليك وإنما جئ بصيغة التحكيمِ مع أنه ﷺ حاكمٌ بأمر الله سبحانه إيذاناً بأن حقَّهم أن يجعلوه حَكَماً فيما بينهم ويرْضَوا بحكمه وإن قُطع النظرُ عن كونه حاكماً على الإطلاق

{حتى يُحَكّمُوكَ} “...seni hakem kılmadıkça...” yani sana muhakeme olup davalarını sana getirmedikçe. O sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Sübhânehu'nun emriyle bir hâkim olduğu halde tahkim (hakem kılma) sîgasıyla getirilmesi, onun mutlak manada hâkim oluşu bir yana bırakılsa bile, aralarında onu hakem kılmalarının ve onun hükmüne razı olmalarının üzerlerine bir hak/vecibe olduğunu bildirmek içindir.

{فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} أي فيما اختَلف بينهم من الأمور واختَلط ومنه الشجرُ لتداخُل أغصانه

{فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ} “...aralarında çıkan anlaşmazlıklarda...” yani aralarında ihtilaf edilen ve karmaşık hale gelen meselelerde. Dallarının birbirine girmesinden dolayı ağaca “şecer” denmesi de bundandır.

{ثُمَّ لَا يَجِدُواْ} عطفٌ على مقدَّر ينساقُ إليهِ الكلامُ أي فتقضي بينهم ثم لا يجدوا

{ثُمَّ لَا يَجِدُواْ} “...sonra da bulmadıkça...” sözün akışının gerektirdiği mukadder bir ifadeye matuftur; yani “sen aralarında hükmedersin, sonra da bulmazlar”.

{فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجاً} ضِيقاً

{فِى أَنفُسِهِمْ حَرَجاً} “...içlerinde hiçbir sıkıntı...” darlık.

{مّمَّا قَضَيْتَ} أي مما قضيت به أو من قضائك وقيل شكاً من أجله إذا الشاكُّ في ضيق من أمره

{مّمَّا قَضَيْتَ} “...verdiğin hükümden dolayı...” yani verdiğin hüküm sebebiyle veya senin kaza/hükmünden ötürü. Bundan dolayı şüphe [duymadıkça] şeklinde de açıklanmıştır; zira şüphe eden kişi işinde bir darlık/sıkıntı içindedir.

{وَيُسَلّمُواْ} أي ينقادوا لأمرك ويُذعِنوا له

{وَيُسَلّمُواْ} “...ve tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe...” yani senin emrine boyun eğip ona itaat ve teslimiyet göstermedikçe.

{تَسْلِيماً} تأكيدٌ للفعل بمنزلة تكريرِه أي تسليماً تاماً بظاهرهم وباطنِهم يقال سَلَّم لأمرِ الله وأسلم له بمعنىً وحقيقتُه سلّم نفسَه له إذا جعلها سالمةً له خالصةً أي ينقادوا لحكمك انقياداً لا شُبهةَ فيه بظاهرهم وباطنهم وقيل نزلت في شأن المنافق واليهودى وقيل في شأن الزبيرِ ورجلٍ من الأنصار حين اختصما إلى رسولِ الله ﷺ في شِراجٍ من الحرة كانا يسقيان بها النخلَ فقال ﷺ اسقِ يا زبيرُ ثم أرسلِ الماءَ إلى جارك فغضب الأنصارى وقال لأن كان ابنَ عمتِك فتغير وجهُ رسولِ الله ثم قال اسقِ يا زبيرُ ثم احبِس الماءَ حتى يرجِعَ إلى الجُدُر واستوفِ حقّك ثم أرسلْه إلى جارك كان قد أشار على الزبير برأي فيه سعةٌ له ولخصمه فلما أحفظ رسول الله ﷺ مستوعب للزبير حقَّه في صريح الحُكم ثم خرجا فمرّا على المقدار بن السود فقال لمن القضاءُ فقال الأنصاريُّ قضى لابن عمتِه ولوى شِدْقَه ففطِن يهوديٌّ كان مع المقداد فقال قاتل الله هؤلاءِ يشهدون أنه رسولُ الله ثم يتّهمونه في قضاء يقضي بينهم وايمُ الله لقد أذنبنا ذنباً مرة في حياة موسى فدعانا إلى التوبة منه وقال اقتُلوا أنفسَكم ففعلنا فبلغ قتلانا سبعين ألفاً في طاعة ربِّنا حتى رضيَ عنا فقال ثابتُ بنُ قَيْسِ بنِ شماس أما والله إن الله ليعلم مني الصدقَ لو أمرني محمدٌ أن أقتُلَ نفسي لقتلتُها وروي أنه قال ذلك ثابتٌ وابنُ مسعودٍ وعمارُ بن ياسر

{تَسْلِيماً} “...teslim olmadıkça.” Fiili teyit olup onu tekrar etmek mesabesindedir; yani zahirleri ve bâtınları ile tam bir teslimiyetle [teslim olmadıkça]. “Selleme li-emrillâh” ile “esleme lehû” aynı anlamda kullanılır; hakikati ise nefsini O'na selametle ve halis kılması anlamında “teslim etti” demektir. Yani zahirleri ve bâtınları ile hükmüne şüphesiz bir şekilde boyun eğmedikçe [iman etmiş olmazlar]. Bunun münafık ve yahudi hakkında indiği söylenmiştir. Zübeyr ile ensardan bir adam hakkında indiği de söylenmiştir: Hurre bölgesindeki bir su arkı hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda davalaşmışlardı; onunla hurmalıklarını suluyorlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Zübeyr, [hurmalarını] sula, sonra suyu komşuna salıver” buyurdu. Bunun üzerine ensârî öfkelenerek: “Halanın oğlu olduğu için mi?” dedi. Resûlullah’ın yüzünün rengi değişti, sonra şöyle buyurdu: “Ey Zübeyr, [hurmalarını] sula, sonra su duvarlara (köklere) ulaşıncaya kadar suyu tut, hakkını tam al, sonra komşuna salıver!” [Daha önce] Zübeyr’e hem kendisine hem de hasmına genişlik sağlayan bir görüş teklif etmişti; ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i öfkelendirince açık hükümle Zübeyr’in hakkını eksiksiz verdi. Sonra çıktılar ve Mikdâd b. el-Esved’in yanından geçtiler. Mikdâd: “Hüküm kimin lehine oldu?” diye sordu. Ensârî: “Halasının oğlu lehine hükmetti” dedi ve dudağını büktü. Mikdâd’ın yanında bulunan bir yahudi durumu fark edip şöyle dedi: “Allah bunları kahretsin! Onun Allah’ın Resûlü olduğuna şehadet ediyorlar, sonra da aralarında verdiği hükümde onu itham ediyorlar! Allah’a yemin olsun ki, biz Mûsâ’nın sağlığında bir günah işlemiştik; o bizi bundan tövbe etmeye çağırdı ve ‘Nefislerinizi öldürün’ dedi. Biz de yaptık ve Rabbimiz bizden razı oluncaya kadar O’na itaat uğruna öldürülenlerimizin sayısı yetmiş bine ulaştı.” Bunun üzerine Sâbit b. Kays b. Şemmâs şöyle dedi: “Allah’a yemin olsun ki, Allah bendeki sadakati bilir; Muhammed bana kendimi öldürmemi emretseydi muhakkak öldürürdüm!” Bunu Sâbit, İbn Mes‘ûd ve Ammâr b. Yâsir’in —

٦٦ - ٦٧ ٦٨ ٦٩ النساء رضى الله عنهم فقال رسول الله ﷺ والذي نفسي بيدِه إنَّ من أمتي رجالاً الإيمانُ أثبتُ في قلوبهم من الجبال الرواسي فنزلت في شأن هؤلاء

66 - 67 68 69 en-Nisâ — radıyallâhu anhüm— söylediği rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir” buyurdu. Bunun üzerine bu ayetler onların hakkında nazil oldu.

{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقتلوا أَنفُسَكُمْ أَوِ اخرجوا مِن دياركم} أي لو أوجبْنا عليهم مثلَ ما أوجبنا على نبى إسرائيلَ من قتلهم أنفسَهم أو خروجهم من ديارهم حين استتابتِهم من عبادة العجل وأن مصدرية أو مفسرة لأن كتبنا في معنى أمَرْنا

{وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقتلوا أَنفُسَكُمْ أَوِ اخرجوا مِن دياركم} “Eğer biz onlara: ‘Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın’ diye farz kılmış olsaydık...” yani buzağıya tapmaktan tövbe etmeye çağrıldıklarında İsrâiloğullarına nefislerini öldürmelerini veya yurtlarından çıkmalarını farz kıldığımız gibi onlara da farz kılmış olsaydık. “En” (أنْ) ya masdariyyedir ya da müfessiredir; çünkü “ketebnâ” (yazdık/farz kıldık) “emernâ” (emrettik) manasındadır.

{مَّا فَعَلُوهُ} أي المكتوبَ المدلولَ عليه بكتبْنا أو أحدِ مصدرَي الفعلين

{مَّا فَعَلُوهُ} “...bunu yapmazlardı...” yani “ketebnâ” ile delalet edilen farz kılınmış şeyi yahut iki fiilin masdarından birini [yapmazlardı].

{إِلَاّ قَلِيلٌ مّنْهُمْ} أي إلا أناسٌ قليلٌ منهم وهم المخلِصون من المؤمنين وروي عن عمر ﵁ أنَّه قال والله لو أمَرَنا ربُّنا لفعلْنا والحمدُ لله الذي لم يفعلْ بنا ذلك وقيل معنى اقتُلوا أنفسَكم تعرَّضوا بها للقتل بالجهاد وهو بعيدٌ وقرئ إلا قليلاً بالنصب على الاستثناء أوإلا فِعلاً قليلاً

{إِلَاّ قَلِيلٌ مّنْهُمْ} “...içlerinden pek azı müstesna.” Yani onlardan pek az insan müstesna; onlar da müminlerin ihlâslı olanlarıdır. Ömer radıyallâhu anh’den şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Vallahi Rabbimiz bize [bunu] emretseydi muhakkak yapardık; bize bunu yapmayan Allah’a hamdolsun!” “Kendinizi öldürün” ifadesinin, cihat ederek nefislerinizi ölüme maruz bırakın anlamına geldiği de söylenmiştir ki bu uzaktır. İstisna üzerine nasb ile yahut “pek az bir fiil müstesna” manasında “illâ kalîlen” (إلا قليلاً) şeklinde de okunmuştur.

{وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ} من متابعة الرسول ﷺ وطاعتِه والانقيادِ لما يراه ويحكم به ظاهراوباطنا وسُمِّيت أوامرُ الله تعالى ونواهيه مواعظ لاقترانهما بالوعد والوعيد

{وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِ} “Eğer kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi...” yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’e uymak, ona itaat etmek ve onun uygun görüp hükmettiği şeye zahiren ve bâtınen boyun eğmek [şeklindeki öğütleri yerine getirselerdi]. Allah Teâlâ’nın emirleri ve yasakları, vaad ve vaîd ile birlikte bulunmasından ötürü “mevâiz” (öğütler) diye isimlendirilmiştir.

{لَكَانَ} أي فعلُهم ذلك

{لَكَانَ} “...muhakkak olurdu...” yani bunu yapmaları [olurdu].

{خَيْراً لَّهُمْ} عاجلاً وآجلاً

{خَيْراً لَّهُمْ} “...kendileri için daha hayırlı...” dünyada ve ahirette.

{وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً} لهم على الإيمان وأبعدَ من الاضطراب فيه وأشدَّ تثبيتاً لثواب أعمالِهم

{وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً} “...ve daha sağlam bir pekiştirme [olurdu].” Onların iman üzere sebat etmeleri, onda bocalamaktan uzak durmaları ve amellerinin sevabının daha sağlam şekilde sabit kılınması bakımından [daha pekiştirici olurdu].

{وَإِذاً لاتيناهم مّن لَّدُنَّا أَجْراً عَظِيماً} جوابٌ لسؤالٍ مقدرٍ كأنَّه قيل وماذا يكون لهم بعد التثبيتِ فقيل وإذن لو ثبتوا لآتيناهم فإن إذن جوابٌ وجزاءٌ

{وَإِذاً لاتيناهم مّن لَّدُنَّا أَجْراً عَظِيماً} “O takdirde kendilerine katımızdan büyük bir mükâfat verirdik.” Mukadder bir soruya cevaptır; sanki “Sebat ettikten sonra onlara ne verilecek?” denilmiş, buna karşılık “O takdirde şayet sebat etselerdi onlara verirdik” denilmiştir; zira “izen” (إذن), cevap ve ceza (karşılık) ifade eder.

{ولهديناهم صراطا مُّسْتَقِيماً} يصِلون بسلوكه إلى عالم القدسِ ويفتح لهم أبوابَ الغيبِ قال ﷺ من عمِل بما علِم ورَّثه الله تعالى علمَ مالم يعلَمْ

{ولهديناهم صراطا مُّسْتَقِيماً} “Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik.” Ona sülûk etmekle kudsiyet âlemine ulaşırlar ve kendilerine gayb kapıları açılır. [Hz. Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim bildiğiyle amel ederse, Allah Teâlâ ona bilmediklerinin ilmini miras bırakır.”

{وَمَن يُطِعِ الله والرسول} كلامٌ مستأنفٌ فيه فضلُ ترغيبٍ في الطاعة ومزيدُ تشويقٍ إليها ببيان أن نتيجتَها أقصى ما يَنتهي إليه هممُ الأممِ وأرفعُ ما يمتدُّ إليه أعناقُ عزائمِهم من مجاورة أعظمِ الخلائقِ مقداراً وأرفعِهم مناراً متضمِّنٌ لتفسير ما أُبهم في جواب الشرطيةِ السابقةِ وتفصيل مااجمل فيه والمرادُ بالطاعة هو الانقيادُ التامُّ والامتثالُ الكاملُ لجميع الأوامرِ والنواهي

{وَمَن يُطِعِ الله والرسول} “Kim Allah’a ve Resûl’e itaat ederse...” yeni bir kelamdır; itaate fazlasıyla teşvik ve ona karşı daha çok şevk uyandırmayı içermektedir. Zira bunun neticesinin, yaratılmışların mertebece en büyüğü ve şan bakımından en yücesi olanlarla komşu olmak gibi, ümmetlerin himmetlerinin ulaşabileceği en son nokta ve azimlerinin boyun uzatacağı en yüksek mertebe olduğunu açıklamaktadır. Aynı zamanda önceki şart cümlesinin cevabında kapalı bırakılan şeyin tefsirini ve onda mücmel bırakılan şeyin tafsilatını içermektedir. İtaatten murat ise, bütün emir ve yasaklara tam bir boyun eğiş ve eksiksiz bir imtisaldir.

{فَأُوْلَئِكَ} إشارةٌ إلى المطيعين والجمعُ باعتبار معنى مَنْ كما أن الإفرادَ في فعل الشرطِ باعتبار لفظِها وما فيهِ من معنى البعد مع القُرب في الذكر للإيذان بعلوّ درجتِهم وبُعد منزلتِهم في الشرف وهو مبتدأٌ خبرُه

{فَأُوْلَئِكَ} “...işte onlar...” itaat edenlere bir işarettir. “Men” kelimesinin manası dikkate alınarak çoğul kılınmıştır; nitekim şart fiilindeki teklik de onun lafzı dikkate alınarak gelmiştir. Zikirde yakın olmasına rağmen bundaki uzaklık anlamı, derecelerinin yüceliğini ve şerefteki makamlarının yüksekliğini/uzaklığını bildirmek içindir. Bu bir mübtedadır; haberi ise:

{مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم} والجملةُ جوابُ الشرطِ وتركُ ذكرِ المنعَمِ به للإشعار بقصور العبارةِ عن تفصيله وبيانِه

{مَعَ الذين أَنْعَمَ الله عَلَيْهِم} “...Allah’ın kendilerine nimet verdiği kimselerle beraberdirler.” Cümle şartın cevabıdır. Kendisiyle nimet verilen şeyin zikrinin terk edilmesi, ifadenin onu tafsil ve beyan etmekten aciz kaldığını hissettirmek içindir.

{مّنَ النبيين} بيانٌ للمنعَم عليهم والتعرّضُ لمعيّة سائرِ الأنبياءِ عليهم الصَّلاةُ والسَّلامُ مع أنَّ الكلامَ في بيان حكمِ طاعةِ نبيِّنا ﷺ لجريان ذكرهم في

{مّنَ النبيين} “Peygamberlerden...” kendilerine nimet verilenlerin beyanıdır. Söz bizim Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem’e itaatin hükmünün beyanında olduğu halde diğer peygamberlerle (aleyhimü's-salâtü ve's-selâm) beraberliğe değinilmesi, onların zikrinin...

٧٠ - النساء سبب النزولِ مع ما فيه من الإشارة إلى أن طاعته ﷺ متضمِّنةٌ لطاعتهم لاشتمالِ شريعتِه على شرائعهم التي لا تتغيرُ بتغيّر الأعصار رُوي أن نفراً من أصحابِ رسولِ الله ﷺ قالوا يا نبيَّ الله إن صِرْنا إلى الجنة تفضُلُنا بدرجات النبوةِ فلا نراك وقال الشعبي جاء رجلٌ من الأنصار إلى رسول الله وهو يبكي فقال ما يُبكيك يا فلان فقالَ يا رسولَ الله بالله الذي لا إلَه إِلَاّ هو لأنت أحبُّ إليّ من نفسي وأهلي ومالي وولدي وإني لأذكرُك وأنا في أهلي فيأخذُني مثلُ الجنونِ حتى أراك وذكرتُ موتي وأنك ترقع مع النبيين وإني إن أُدخِلْتُ الجنةَ كنتُ في منزلة أدنى من منزلتك فلم يرد النبيِّ ﷺ فنزلتْ وروي أن ثوبانَ مولى رسول الله ﷺ كان شديدَ الحبِّ له ﵊ قليلَ الصبرِ عنه فأتاه يوماً وقد تغيّر وجهُه ونحُل جِسمُه وعُرف الحزُنُ في وجهه فسأله رسولُ الله ﷺ عن حاله فقالَ يا رسولَ الله ما بي من وجع غير إني إذا لم أراك اشتقتُ إليك واستوحشتُ وحشةً شديدةً حتى ألقاك فذكرت الآخرةَ فخِفتُ أن لا أراك هناك لأني عرفتُ أنك ترفع مع النبيين وإن أُدخِلْتُ الجنةَ كنتُ في منزلة دون منزلِك وإن لم أُدْخَلْ فذاك حين لا أراك أبداً فنزلت فقال ﵊ والذي نفسي بيده لا يؤمنُ عبدٌ حتى أكونَ أحبَّ إليه من نفسه وأبويه وأهلِه وولدِه والناسِ أجمعين وحُكي ذلك عن جماعة منَ الصحابةِ ﵃ وروي أن أنساً قالَ يا رسولَ الله الرجلْ يحب قوماً ولمّا يلحَقْ بهم قال ﵊ المرءُ مع من أحبّ

70 - en-Nisâ nüzul sebebinde geçmesi sebebiyledir. Bununla birlikte onda, onun sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatının çağların değişmesiyle değişmeyen onların şeriatlarını da içermesi sebebiyle, ona itaatin onlara itaati de kapsadığına bir işaret vardır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından bir grup: “Ey Allah’ın Peygamberi! Şayet cennete girersek sen peygamberlik dereceleriyle bizden üstün olursun da seni göremeyiz” dediler. Şa‘bî dedi ki: Ensardan bir adam ağlayarak Resûlullah’a geldi. [Hz. Peygamber]: “Ey filan, seni ağlatan nedir?” buyurdu. Adam şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resûlü! Kendisinden başka ilah olmayan Allah’a yemin olsun ki sen bana nefsimden, ailemden, malımdan ve evladımdan daha sevgilisin. Ben ailemin yanındayken seni hatırlıyorum da seni görünceye kadar beni bir çeşit çılgınlık sarıyor. Kendi ölümümü ve senin peygamberlerle birlikte yükseltileceğini hatırladım; ben cennete soksam bile senin derecenden daha aşağı bir derecede olacağım.” Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona cevap vermedi ve ayet indi. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in azatlısı Sevbân, ona aleyhisselâm son derece âşıktı ve onsuz sabrı azdı. Bir gün yüzünün rengi değişmiş, bedeni zayıflamış ve yüzünde hüzün belirmiş bir halde ona geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun durumunu sordu. O da şöyle dedi: “Ey Allah’ın Resûlü! Bende hiçbir hastalık yok; ancak seni görmediğimde seni özlüyor ve sana kavuşuncaya kadar şiddetli bir yalnızlık hissediyorum. Ahireti hatırladım ve orada seni görememekten korktum; çünkü bildim ki sen peygamberlerle birlikte yükseltileceksin, ben ise cennete girsem senin derecenden aşağıda olacağım, eğer giremezsem işte o zaman seni ebediyen göremeyeceğim.” Bunun üzerine [bu ayet] indi. Bunun üzerine [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: “Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki hiçbir kul, ben kendisine nefsinden, anne babasından, ailesinden, evladından ve bütün insanlardan daha sevgili olmadıkça iman etmiş olmaz” buyurdu. Bu durum ashaptan radıyallâhu anhüm bir topluluktan da nakledilmiştir. Enes’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ey Allah’ın Resûlü! Kişi bir kavmi sever fakat onların ameline erişemez [durumu nedir?]” [Hz. Peygamber] aleyhisselâm: “Kişi sevdiğiyle beraberdir” buyurdu.

{والصديقين} أي المتقدمين في تصديقهم المبالغين في الصدق والإخلاصِ في الأقوال والأفعالِ وهم أفاضلُ أصحابِ الأنبياءِ عليهم الصلاة والسلام وأماثلُ خواصِّهم المقربين كأبي بكرٍ الصدِّيقِ ﵁

{والصديقين} “...sıddîklardan...” yani tasdiklerinde önde giden, sözlerinde ve fiillerinde doğruluk ve ihlâsta en ileri derecede bulunan kimseler. Bunlar peygamberlerin (aleyhimü's-salâtü ve's-selâm) ashabının en faziletlileri ve Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh gibi yakın seçkinlerinin önde gelenleridir.

{والشهداء} الذين بذلوا أرواحَهم في طاعة الله تعالى وإعلاءِ كلمتِه

{والشهداء} “...şehitlerden...” Allah Teâlâ’ya itaat ve O’nun kelimesini yüceltme yolunda canlarını feda eden kimseler.

{والصالحين} الصارفين أعمارَهم في طاعته وأموالَهم في مرضاته وليس المرادُ بالمعية الاتحادَ في الدرجة ولا مطلقَ الاشتراكِ في دخول الجنةِ بل كونَهم فيها بحيث يتمكن كلُّ واحدٍ منهم من رؤية الآخرَ وزيارتِه متى أراد وإن بعُد ما بينهما من المسافةِ

{والصالحين} “...ve salihlerden.” Ömürlerini O’na itaate, mallarını O’nun rızasına sarf eden kimseler. Beraberlikten murat, derecede bir ve aynı olmak veya cennete girişte mutlak ortaklık değildir; bilakis aralarındaki mesafe ne kadar uzak olursa olsun, dilediği vakit her birinin diğerini görmeye ve ziyaret etmeye muktedir olacağı şekilde cennette bulunmalarıdır.

{وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقاً} الرفيقُ الصاحبُ مأخوذ من الرِّفق وهو لِينُ الجانبِ واللَّطافةُ في المعاشرة قولاً وفعلاً فإن جُعل أولئك إشارة إلى النبين ومَنْ بعدَهم على أنَّ ما فيهِ من معنى البعدِ لما مرَّ مرارا فرفيقاً إما تمييزٌ أو حالٌ على مَعنْى أنَّهم وصفوا بالحسن من وجهة كونِهم رُفقاءَ للمطيعين أو حال كونهم رفقاء لهم وإفرادُه لما أنه كالصِّديق والخليط والرسولُ يستوِي فيه الواحدُ والمتعددُ أو لأنه أريد حُسنُ كلِّ واحدٍ منهم رفيقاً وإن جعل إشارةً إلى المطيعين فهو تمييزٌ على معنى أنهم وُصفوا بحُسن الرفيقِ من النبيين ومَنْ بعدهم لا بنفس الحُسن فلا يجوز دخول من عليه كما يجوز في الوجه الأولِ والجملةُ تذييلٌ مقرِّرٌ لمَا قبلَهُ مؤكدٌ للترغيب والتشويقِ قيل فيه معنى التعجب كأنه قيل وما أحسنَ أولئك رفيقاً ولاستقلاله بمعنى التعجب قرئ وحسن بسكون السين

{وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقاً} “Onlar ne güzel arkadaştırlar!” “er-Rafîk”, arkadaş (sahip) demektir; söz ve fiilde yumuşak huyluluk ve muaşerette zarafet/nezaket demek olan “rıfk” kökünden türemiştir. Şayet “ülâike”, bundaki uzaklık manasının defalarca geçtiği üzere [yücelik ifade ettiği] esasına göre peygamberlere ve onlardan sonrakilere bir işaret kılınırsa, “rafîkan” ya temyizdir ya da hâldir; yani itaat edenlere arkadaş olmaları yönünden yahut onlara arkadaş oldukları hâlde güzellikle nitelenmişlerdir. Tekil getirilmesi ise “sıddîk”, “halît” ve “resûl” kelimelerinde olduğu gibi tekil ve çoğulun eşit olması sebebiyledir; yahut onlardan her birinin arkadaş olarak güzelliği kastedildiği içindir. Şayet itaat edenlere bir işaret kılınırsa, o takdirde bizzat güzellikle değil, peygamberler ve sonrakilerden olan arkadaşlarının güzelliği ile nitelendikleri anlamında temyiz olur; bu durumda birinci vecihte caiz olduğu gibi üzerine “min” edatının dâhil olması caiz olmaz. Cümle, kendisinden öncekini pekiştiren, rağbet ve şevki teyit eden bir tezyîldir. Onda taaccüb (hayret) manası olduğu da söylenmiştir; sanki “Onlar arkadaş olarak ne kadar da güzeldir!” denilmiştir. Taaccüb manasında müstakil olması sebebiyle sîn harfinin sükûnuyla “ve hasne” (وحَسْنَ) şeklinde de okunmuştur.

{ذلك} إشارة إلى ما للمطيعين من عظيم الأجرِ ومزيدِ الهدايةِ ومرافقةِ هؤلاءِ المُنعَمِ عليهم أو إلى فضلهم ومزيتههم وما فيه من معنى البُعدِ للإشعارِ بعلوِّ رتبتِه وبُعد منزلتِه في الشرفِ وهو مبتدأُ وقولُه تعالى

{ذلك} “İşte bu...” itaat edenlere tahsis edilen büyük mükâfata, ziyade hidayete ve bu kendilerine nimet verilen kimselerle beraberliğe yahut onların faziletine ve üstünlüklerine bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, mertebesinin yüceliğini ve şerefteki derecesinin yüksekliğini/uzaklığını hissettirmek içindir. Bu bir mübtedadır. Teâlâ'nın şu kavli:

{الفضل} صفتُه وقولُه تعالى

{الفضل} “...lütuf...” onun sıfatıdır. Teâlâ'nın şu kavli:

{مِنَ الله} خبرُه أي ذلك الفضلُ العظيمُ من الله

{مِنَ الله} “...Allah’tandır.” onun haberidir; yani işte o büyük lütuf, başkasından değil,

تعالى لا من غيرِه أو الفضل خبره ومن الله متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً منه والعاملُ فيه معنى الإشارةِ أي ذلك الذي ذكر الفضل كائناً من الله تعالى لا أن أعمالَ المكلفين توجبه

Allah Teâlâ'dandır. Yahut “el-Fadl” onun haberi olup “minallâh” ise ondan hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir ve onda amel eden de işaret manasıdır. Yani o zikredilen şey, mükelleflerin amelleri onu gerektirdiğinden değil, Allah Teâlâ'dan kaynaklanan bir lütuftur.

{وكفى بالله عليما} بحزاء من أطاعه وبمقادير الفضلِ واستحقاق اهله

{وكفى بالله عليما} “Hakkıyla bilen olarak Allah yeter.” Kendisine itaat edenin mükâfatını, lütfun miktarlarını ve ehlinin liyakatini hakkıyla bilen olarak.

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ خُذُواْ حِذْرَكُمْ} الحِذْرُ والحذَرُ واحدٌ كالإثرْ والأثَرِ والشِبْهِ والشَّبَهِ أي تيقظوا واحترزوا من العدو ولا تُمْكِنوه من أنفسكم يقال أخذ حِذْرَه إذا تيقظ واحترز من المَخُوف كأنه جعَلَ الحذَرَ آلتَه التي يقي بها نفسَه وقيل هو ما يُحذر به من السلاح والحزمِ أي استعدوا للعدو

{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ خُذُواْ حِذْرَكُمْ} “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın...” el-Hızr (الحِذْر) ile el-Hazer (الحذَر), el-İsr ile el-Eser ve eş-Şibh ile eş-Şebeh gibi aynı anlamdadır. Yani uyanık olun, düşmandan sakının ve kendinize karşı onlara fırsat vermeyin. Korkulan şeyden uyanık davranıp sakındığında [Arapçada] “Ahaze hızrahû” (أخذ حِذْرَه) denir; sanki o, sakınmayı kendisiyle nefsini koruduğu bir alet kılmıştır. Bunun, kendisiyle sakınılan silah ve ihtiyat olduğu da söylenmiştir; yani düşmana karşı hazırlıklı olun.

{فانفروا} بكسر الفاءِ وقرئ بضمها أي اخرُجوا إلى الجهاد عند خروجِكم

{فانفروا} “...ve savaşa çıkın...” Fâ harfinin kesresiyle okunmuştur; zammesiyle de okunmuştur. Yani [savaşa] çıkışınız esnasında cihada çıkın,

{ثُبَاتٍ} جمعُ ثُبةٍ وهي الجماعةُ من الرجال فوق العشَرةِ ووزنها في الأصل فُعَلة كحُطَمة حُذفت لامُها وعوِّض عنها تاءُ التأنيثِ وهل هي واوٌ أو ياء فيه قولان قيل إنها مشتقةٌ من ثبا يثبو كحلا يحلو أي اجتمعَ وقيل من ثبَيْتُ على الرجل إذا أثنيت عليه كأنك جمعتَ محاسنَه ويُجمع أيضاً على ثُبينَ جبراً لما حُذف من عَجْزه ومحلُّها النصبُ على الحالية أي انفِروا جماعاتٍ متفرقةً سَرِيةً بعد سرية

{ثُبَاتٍ} “...bölük bölük...” “Sübe” (ثُبة) kelimesinin çoğuludur; o da on kişiden fazla olan erkekler topluluğudur. Asıldaki vezni “hutame” (حُطَمة) gibi “fuale”dir (فُعَلة); lâm’ı (son harfi) hazfedilmiş ve yerine müenneslik tâ’sı getirilmiştir. Bu hazfedilen harfin vav mı yoksa yâ mı olduğu hususunda iki görüş vardır: “Halâ yahlu” gibi “sebâ yesbû”dan (ثبا يثبو) yani “toplandı” manasından türediği söylenmiştir. Bir kimseyi övdüğün zaman -sanki onun güzelliklerini toplamışsın gibi- “Sebeytü ale’r-racül” (ثبَيْتُ على الرجل) ifadesinden geldiği de söylenmiştir. Sonundaki hazfedilen harfin telafisi olarak “sübe” kelimesi “subîn” (ثُبين) şeklinde de çoğul yapılır. Mahalli hâl olmak üzere mansubdur; yani seriyye ardınca seriyye [hâlinde], dağınık müfrezeler olarak savaşa çıkın,

{أَوِ انفروا جَمِيعاً} أي مجتمعين كوكبةً واحدةً ولا تتخاذلوا فتُلقوا بأنفسكم إلى التهلُكة

{أَوِ انفروا جَمِيعاً} “...yahut hep birlikte savaşa çıkın.” Yani tek bir ordu/saf olarak topluca [çıkın]; gevşeklik gösterip de kendinizi tehlikeye atmayın.

{وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطّئَنَّ} أي ليتثاقَلَنّ وليتَخَلَّفَنَّ عن الجهاد من بطّأ بمعنى أبطأ كعتّم بمعنى أعتم والخطابُ لعسكر رسولِ الله ﷺ كلِّهم المؤمنين منهم والمنافقين والمُبَطِّئون منافقوهم الذين تثاقلوا وتخلّفوا عن الجهاد أو ليبطِّئن غيرَه ويُثَبِّطَنه مِنْ بطَّأ منقولاً من بطُؤ كثقّل من ثقُل كما بطّأ ابنُ أُبيَ ناساً يوم أُحُد والأولُ أنسبُ لما بعده واللامُ الأولى للابتداء دخلت على اسم إنّ للفصل بالخبر والثانيةُ جوابُ قسمٍ محذوفٍ والقسمُ بجوابه صلةُ مَنْ والراجعُ إليه ما استكنّ في ليبطِّئنَّ والتقديرُ وإن منكم لمَنْ أُقسم بالله ليبطِّئن

{وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطّئَنَّ} “Şüphesiz içinizden öyleleri vardır ki mutlaka ağırdan alacaktır.” Yani cihaddan kesinlikle geri kalacak ve ağır davranacaktır; “a‘teme” manasındaki “atteme” gibi “ebta’e” manasındaki “batta’e” fiilindendir. Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ordusunun tamamına; müminlerine ve münafıklarına yöneliktir. Ağırdan alanlar ise cihada karşı gevşeklik gösterip geri kalan münafıklarıdır. Yahut “sekule”den (ثقُل) geçişli yapılan “sekkele” (ثقّل) gibi “batu’e”den (بطُؤ) nakledilmiş olan “batta’e” fiilinden hareketle; Uhud günü İbn Übeyy’in bazı insanları geri bıraktırdığı gibi, başkasını ağırdan aldırıp geri bırakacaktır manasındadır. Birinci anlam sonrasına daha uygundur. Birinci lâm, haber ile araya fasıla girdiği için inne’nin ismi üzerine dâhil olan ibtidadır (lâm-ı ibtida); ikincisi ise mahzûf bir yeminin cevabıdır. Yemin ve cevabı “men” kelimesinin sılasıdır; ona dönen zamir ise “leyubetti’enne” fiilinde müstetir olan zamirdir. Takdiri şöyledir: “Şüphesiz içinizden öyle kimse vardır ki, Allah’a yemin olsun mutlaka ağırdan alacaktır.”

{فَإِنْ أصابتكم مُّصِيبَةٌ} كقتل وهزيمة

{فَإِنْ أصابتكم مُّصِيبَةٌ} “Eğer başınıza bir musibet gelirse...” öldürülme ve yenilgi gibi,

{قال} أي المبطئ فرحاً بصنعه وحامداً لرأيه

{قال} “...der ki:...” yani ağırdan alan kişi, yaptığına sevinerek ve görüşünü överek,

{قَدْ أَنْعَمَ الله عَلَىَّ} أي بالقعود

{قَدْ أَنْعَمَ الله عَلَىَّ} “Allah bana lütufta bulundu...” yani [savaşa gitmeyip] oturmakla,

{إِذْ لَمْ أَكُنْ مَّعَهُمْ شَهِيداً} أي حاضراً في المعركة فيصيبني ما أصابهم والفاءُ في الشرطية لترتيب مضمونِها على ما قبلها فإن ذِكرَ التبطئةِ مستتبِعٌ لذكر ما يترتب عليها كما أن نفس التبطئة مستدعية لشئ ينتظر المبطئ وقوعَه

{إِذْ لَمْ أَكُنْ مَّعَهُمْ شَهِيداً} “...çünkü onların yanında hazır bulunmadım.” Yani savaş meydanında hazır bulunmadım ki onların başına gelen benim de başıma gelsin. Şart cümlesindeki fâ harfi, onun muhtevasının kendisinden öncekine terettüp etmesi içindir; zira ağırdan almanın zikredilmesi, ona terettüp eden şeyin zikredilmesini gerektirir; nitekim ağırdan almanın bizzat kendisi de ağırdan alan kimsenin gerçekleşmesini beklediği bir şeyi gerektirir.

{وَلَئِنْ أصابكم فَضْلٌ} كفتح وغنيمة

{وَلَئِنْ أصابكم فَضْلٌ} “Ve eğer size bir lütuf erişirse...” fetih ve ganimet gibi,

{مِنَ الله} متعلقٌ بأصابكم أو بمحذوف وقع صفة لفضل أي كائنٍ من الله تعالى ونسبة إصابةِ الفضلِ إلى جناب الله تعالى دون إصابةِ المصيبةِ من العادات الشريفةِ التنزيليةِ كما في قوله سبحانه وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وتقديمُ الشرطيةِ الأولى لِما أن مضمونَها لمقصِدهم أوفقُ وأَثرَ نفاقِهم فيها أظهرُ

{مِنَ الله} “...Allah’tan...” “asâbeküm” fiiline yahut “fadl” için sıfat olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani Allah Teâlâ’dan olan [bir lütuf]. Lütfun erişmesini, musibetin erişmesinin aksine Allah Teâlâ’nın zâtına nispet etmek, Sübhânehu’nun {وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ} “Hastalandığım zaman bana şifa veren O’dur” kavlinde olduğu gibi tenzilin yüce üsluplarındandır. Birinci şart cümlesinin öne alınması ise onun muhtevasının onların maksadına daha uygun ve nifaklarının izinin onda daha zahir olması sebebiyledir.

{لَّيَقُولَنَّ} ندامةً على تثبطه وقعودِه وتهالُكاً على حُطام الدنيا وتحسُّراً على فواته وقرئ ليقولُنَّ بضم اللام إعادةً للضمير إلى مَعْنى مَنْ وقولُه تعالى

{لَّيَقُولَنَّ} “...mutlaka şöyle diyecektir:...” gevşekliğine ve oturup kalmasına pişman olarak, dünya metaına düşkünlük göstererek ve onu kaçırdığına hayıflanarak. Zamiri “men” kelimesinin anlamına döndürerek lâm harfinin zammesiyle “leyekûlünne” (ليقولُنَّ) şeklinde de okunmuştur. Teâlâ'nın şu kavli:

{كَأَن لَّمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ}

{كَأَن لَّمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ} “...Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi...”

اعتراضٌ وُسِّط بين الفعلِ ومفعوله الذى هو

fiil ile onun mefulü olan şu kısım arasına yerleştirilmiş bir itiraz (ara cümle)dir:

{يا ليتني كنتُ معهم فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً} لئلا يُفهمَ من مطلع كلامِه أن تمنِّيَهُ لمعيّة المؤمنين لنُصرتهم ومظاهَرتِهم حسبما يقتضيه ما في البين من المودة بل هو للحِرص على المال كما ينطِق به آخِرُه وليس إثباتُ المودةِ في البين بطريق التحقيق بل بطريق التهكّمِ وقيل الجملةُ التشبيهيةُ حالٌ من ضمير ليقولَن أي ليقولن مشبها بمن لامودة بينكم وبينه وقيل هي داخلةٌ في المقول أي ليقولن المثبط من المنافقين وضَعَفة المؤمنين كأن لم تكن بينكم وبين محمدٍ مودةٌ حيث لم يستصحِبْكم في الغزو حتى تفوزا بما فاز ياليتنى كنتُ معهم وغرضُه إلقاءُ العدواة بينهم وبينه ﵊ وتأكيدُها وكأنْ مخففةٌ من الثقيلةِ واسمُها ضميرُ الشأنِ وهو محذوف وقرئ لم يكن بالياء والبمادى في ياليتنى محذوفٌ أي يا قومُ قيا يا أُطلق للتنبيه على الاتساع وقولُه تعالى فَأَفُوزَ نصب على جواب التنمنى وقرئ بالرفع على أنه خبرُ مبتدإٍ محذوفٍ أي فأنا أفوزُ في ذلك الوقتِ أو على أنه معطوفٌ على كنت داخلٌ معه تحت التمني

{يا ليتني كنتُ معهم فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً} “'Keşke onlarla beraber olsaydım da büyük bir kurtuluşa/kazanca erseydim!'” Sözünün başından, müminlerle beraber olmayı arzulamasının aradaki sevginin gerektirdiği üzere onlara yardım etmek ve arka çıkmak için olduğu anlaşılmasın; bilakis sözünün sonunun da açıkça ifade ettiği gibi mala olan hırsından ötürü olduğu anlaşılsın diyedir. Aradaki sevginin var sayılması hakikat yoluyla değil, istihzâ (alay) yoluyladır. Teşbih cümlesinin “leyekûlenne” fiilindeki zamirden hâl olduğu da söylenmiştir; yani sizinle arasında sevgi olmayan kimseye benzer bir hâlde mutlaka diyecektir. Onun sözün içine dâhil olduğu da söylenmiştir; yani münafıklardan ve zayıf müminlerden olan o vazgeçirici kimse: “Sizinle Muhammed arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi -ki o kazandığı şeyleri kazanmanız için sizi gazveye beraberinde götürmedi- keşke ben de onlarla olsaydım” diyecektir; buradaki gayesi ise onlarla onun aleyhisselâm arasına düşmanlık sokmak ve bunu pekiştirmektir. “Keen” (كَأَنْ), şeddeli olandan hafifletilmiştir ve ismi mahzûf olan şe’n zamiridir. Yâ ile “lem yekün” şeklinde de okunmuştur. “Yâ leytenî” ifadesindeki nida edilen münâdâ mahzûftur; yani “Ey kavmim!” demektir; “yâ” edatının sözü genişletmek için tenbih olarak getirilmiş olması da mümkündür. Teâlâ'nın {فَأَفُوزَ} kavli temenninin cevabı olarak nasb kılınmıştır. Mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur; yani “O vakit ben kazanırdım” demektir; yahut “küntü” fiiline matuf olarak temenninin altına dâhil kılınmıştır.

{فَلْيُقَاتِلْ فِى سَبِيلِ الله} قدِّم الظرفُ على الفاعل للاهتمام به

{فَلْيُقَاتِلْ فِى سَبِيلِ الله} “O hâlde Allah yolunda savaşsın...” Ona verilen ehemmiyet sebebiyle zarf, fâilin önüne geçirilmiştir.

{الذين يَشْرُونَ الحياة الدنيا بالاخرة} أي يبيعونها بها وهم المؤمنون فالفاءُ جوابُ شرطٍ مقدرٍ أي إن بطّأ هؤلاءِ عن القتال فليقاتِلِ المُخلِصون الباذلون أنفسَهم في طلب الآخرةِ أو الذين يشترونها ويختارونها على الآخرة وهم االمبطئون فالفاءُ للتعقيب أي لِيترُكوا ما كانوا عليه من التثبيط والنفاق وليعقبوه بالقتال في سبيل الله

{الذين يَشْرُونَ الحياة الدنيا بالاخرة} “...dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar.” Yani ahiret karşılığında onu satanlar ki onlar müminlerdir. Buradaki fâ harfi takdirî bir şartın cevabıdır; yani “Şayet bunlar savaştan geri durursa, ahireti talep uğrunda canlarını feda eden ihlaslı kimseler savaşsın.” Yahut ahirete karşılık onu satın alan ve tercih eden kimseler ki onlar ağırdan alanlardır. Bu durumda fâ harfi ta‘kîb içindir; yani bulundukları vazgeçirme ve nifak hâlini terk etsinler ve onun hemen ardından Allah yolunda savaşa girişsinler.

{وَمَن يقاتل فِى سَبِيلِ الله فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} بنون العظمةِ التفاتاً

{وَمَن يقاتل فِى سَبِيلِ الله فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ} “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona vereceğiz...” İltifat yoluyla azamet nûnu ile [nü'tîhi şeklinde] gelmiştir.

{أَجْراً عَظِيماً} لا يقادَرُ قَدْرُه وتعقيبُ القتالِ بأحد الأمرين للإشعار بأن المجاهدَ حقُّه أن يوطِّن نفسَه بإحدى الحسنيين ولا يُخطِرَ بباله القسمَ الثالثَ أصلاً وتقديمُ القتلِ للإيذان بتقدّمه في استتباع الأجرِ روى أبو هريرةَ ﵁ إن رسولَ الله ﷺ قال تكفّل الله تعالى لمن جاهد في سبيله لايخرجه إلا جهادٌ في سبيله وتصديقُ كلمتِه أن يُدخِلَه الجنةَ أو يُرجِعَه إلى مسكنه الذي خرج منه مع ما نال من أجر وغنيمة

{أَجْراً عَظِيماً} “...büyük bir mükâfat.” Değerine paha biçilemez. Savaşın ardından iki durumdan birinin getirilmesi, mücahidin hakkının nefsini iki güzellikten (şehitlik veya zaferden) birine alıştırması ve üçüncü bir ihtimali asla aklına getirmemesi gerektiğine dikkat çekmek içindir. Öldürülmenin (şehadetin) öne alınması ise mükâfatı netice vermede onun önceliğini bildirmek içindir. Ebû Hüreyre radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Allah Teâlâ, yalnızca kendi yolunda cihad etmek ve kelimesini tasdik etmek amacıyla yola çıkan kimseyi cennete koymayı yahut elde ettiği ecir ve ganimetle beraber çıkmış olduğu meskenine geri döndürmeyi tekeffül etmiştir.”

{وَمَا لَكُمْ} خطابٌ للمأمورين بالقتال على طريقة الالتفاتِ مبالغةً في التحريض عليه وتأكيداً لوجوبه وهو مبتدأٌ وخبر وقوله ﷿

{وَمَا لَكُمْ} “Size ne oluyor ki...” Ona teşvikte mübalağa ve vücûbunu teyit etmek amacıyla iltifat yoluyla savaşla emrolunanlara bir hitaptır. Bu, mübteda ve haberdir. Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın şu kavli:

{لَا تقاتلون فِى سَبِيلِ الله} حالٌ عاملُها ما في الظرف من معنى الفعلِ والاستفهامُ للإنكار والنفي أى أى شئ لكم غيرَ مقاتِلين أي لا عذرَ لكُم في تركِ المقاتلة

{لَا تقاتلون فِى سَبِيلِ الله} “...Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” Hâldir; onda amel eden zarfın içerdiği fiil manasıdır. Soru inkâr ve nefy içindir; yani savaşmayanlar olarak neyiniz var? Yani savaşı terk etmede hiçbir mazeretiniz yoktur.

{والمستضعفين} عطفٌ على اسم الله أي في سبيل المستضعفين وهو تخليصُهم من الأسر وصونُهم عن العدو أو على السبيل بحذف المضافِ أي في

{والمستضعفين} “...ve o zayıf bırakılmış kimseler uğrunda...” Allah ismine matuftur; yani müstaz’afların yolunda [savaşmıyorsunuz?], bu da onları esaretten kurtarmak ve düşmandan korumaktır. Yahut muzâfın hazfiyle “sebîl” kelimesine matuftur; yani

٧٦ - النساء خلاص المستضعفين ويجوز نصبُه على الاختصاص فإن سبيلَ الله يعُمّ أبوابَ الخيرِ وتخليص ضعفه المؤمنين من أيدي الكفرةِ أعظمُها وأخصُّها

müstaz’afların kurtuluşu uğrunda [savaşmıyorsunuz?]. İhtisas üzere mansub olması da caizdir; zira Allah’ın yolu bütün hayır kapılarını kapsar; müminlerin zayıflarını kâfirlerin elinden kurtarmak ise bunların en büyüğü ve en hususisidir.

{مِنَ الرجال والنساء والولدان} بيانٌ للمستضعفين أو حالٌ منهم وهم المسلمون الذين بقُوا بمكةَ لصدّ المشركين أو لضعفهم عن الهجرة مستذَلّين ممتَهنين وإنما ذُكر الوِلْدان معهم تكميلا للاستعطاف واستجلاب المرحمة وتنبيهاً على تناهي ظلمِ المشركين بحيث بلغ أذاهم الصبيانَ لإرغام آبائِهم وأمهاتِهم وإيذاناً بإجابة الدعاءِ الآتي واقترابِ زمانِ الخَلاصِ ببيان شِرْكتِهم في التضرعِ إِلى الله تعالى كلُّ ذلك للمبالغةِ في الحثِّ على القتال وقيل المرادُ بالوِلدان العبيدُ والإماءُ إذ يقال لهما الوليدُ والوليدةُ وقد غلَب الذكورُ على الإناث فاطلق الوالدن على الولائد أيضاً

{مِنَ الرجال والنساء والولدان} “...erkekler, kadınlar ve çocuklar...” Müstaz’aflar için bir beyan yahut onlardan bir hâldir. Bunlar, müşriklerin engellemesi sebebiyle yahut hicret etmekten aciz kaldıkları için hor ve hakir görülmüş olarak Mekke’de kalan Müslümanlardır. Onlarla birlikte çocukların zikredilmesi ise merhamet ve şefkati celbetmeyi tamamlamak, müşriklerin anne ve babalarını kahretmek kastıyla eziyetlerinin çocuklara dahi ulaşacak derecede zulümlerinin son noktaya vardığına dikkat çekmek, gelecek olan duanın kabul edildiğini ve Allah Teâlâ’ya yalvarıp yakarmada onların da ortak olduğunu beyan ederek kurtuluş vaktinin yaklaştığını bildirmek içindir; bütün bunlar savaşa teşvikte mübalağa gayesiyledir. “Vildân” ile köle ve cariyelerin kastedildiği de söylenmiştir; zira onlara “velîd” ve “velîde” denir; müzekker müennese galebe çalmış ve kadın köleler (velâid) için de “vildân” lafzı kullanılmıştır.

{الذين} محلُّه الجرُّ على أنه صفةٌ للمستضعفين أو لما في حيز البيانِ أو النصبُ على الاختصاص {يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هذه القرية الظالم أَهْلُهَا} بالشرك الذي هو ظلمٌ عظيمٌ وبأذِيَّة المسلمين وهي مكةُ والظالم صفتها وتذكيرة لتذكير ما أسند إليه فإن اسمَ الفاعلِ والمفعولِ إذا أُجريَ على غيرِ مَن هُو له كان كالفعل في التذكير والتأنيثِ بحسب ما عمِل فيه واجعل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً كلا الجارَّيْنِ متعلقٌ باجْعل لاختلاف معنييهما وتقديمُ المجرورين على المفعول الصريحِ لإظهار الاعتناءِ بهما وإبرازِ الرغبةِ في المؤخَّر بتقديمِ أحوالِه فإن تأخيرَ ما حقُّه التقديمُ عما هو من أحواله المُرَغّبة فيه كما يورث شوقَ السامعِ إلى وروده ينبئ عن كمال رغبةِ المتكلّمِ فيه واعتنائِه بحصوله لا محالة وتقديمُ اللامِ على مِنْ للمسارعة إلى إبراز كون المسئول نافعاً لهم مرغوباً فيه لديهم ويجوزُ أن تتعلقَ كلمةُ مِن بمحذوفٍ وقعَ حالاً من ولياً قُدِّمت عليهِ لكونِه نكرةٌ وكذا الكلامُ في قولِه تعالى

{الذين} “O kimseler ki...” İ‘rabdaki yeri, müstaz’aflara yahut beyan konumundaki ifadeye sıfat olarak cer yahut ihtisas üzere nasbdır. {يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هذه القرية الظالم أَهْلُهَا} “...şöyle derler: 'Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan bu şehirden çıkar...'” Büyük bir zulüm olan şirkle ve Müslümanlara eziyet etmekle [zalim olan]. Bu şehir Mekke’dir. “ez-Zâlim”, onun sıfatıdır; müzekker kılınması ise kendisine isnat edilen şeyin müzekker olmasındandır. Nitekim ism-i fâil ve ism-i mef’ûl, ait olduğu kimseden başkası üzerine cereyan ettiğinde, kendisinde amel ettiği şeye göre müzekkerlik ve müenneslikte fiil gibi olur. {واجعل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ وَلِيّاً} “...ve bize katından bir sahip/veli kıl...” Her iki câr-mecrûr da anlamlarının farklılığı sebebiyle “ic’al” fiiline mütealliktir. İki mecrûrun sarih mefulün önüne geçirilmesi, onlara verilen önemi göstermek ve hallerini öne almak suretiyle sonraya bırakılana olan rağbeti açığa vurmak içindir. Zira takdimi gereken bir şeyin kendisini teşvik eden hallerinden sonraya bırakılması, dinleyicide onun gelişine dair bir şevk uyandırdığı gibi, konuşanın ona olan tam rağbetini ve onun gerçekleşmesine verdiği ehemmiyeti de şüphesiz bildirir. Lâm harfinin “min” edatından öne alınması ise istenen şeyin kendilerine faydalı ve yanlarında makbul olduğunu açığa vurmaya acele etmek içindir. “Min” kelimesinin “veliyyen” kelimesinden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallik olması da caizdir; nekire olduğu için onun önüne geçirilmiştir. Teâlâ'nın şu kavlindeki kelam da böyledir:

{واجعل لَّنَا مِن لدنك نَصِيراً} قال ابن عباس ﵄ أي ولِّ علينا والياً من المؤمنين يوالينا ويقوم بمصالحنا ويحفَظ علينا دينَنا وشَرْعَنا وينصُرنا على أعدائنا ولقد استجاب الله ﷿ دعاءَهم حيث يسّر لبعضهم الخروجَ إلى المدينة وجعل لمن بقيَ منهم خيرَ وليَ وأعزَّ ناصِر ففتح مكةَ على يدي نبيِّه ﷺ فتولاهم أيَّ تولَ ونصرهم أيةَ نُصرةٍ ثم استعمل عليهم عتابَ بنَ أسيد فحماهم ونصرهم حتى صاروا أعزَّ أهلِها وقيل المرادُ واجعل لَّنَا مِن لَّدُنْكَ ولايةً ونُصرةً أي كن أنت وليَّنا وناصِرَنا وتكريرُ الفعلِ ومتعلِّقَيْه للمبالغة في التضرع والابتهال

{واجعل لَّنَا مِن لدنك نَصِيراً} “...ve bize katından bir yardımcı kıl.'” İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Yani başımıza müminlerden bizi koruyup gözetecek, maslahatlarımızı görecek, dinimizi ve şeriatımızı bizim için muhafaza edecek ve düşmanlarımıza karşı bize yardım edecek bir idareci tayin et.” Allah azze ve celle onların dualarını kabul buyurmuş; bazılarının Medine’ye çıkışını kolaylaştırmış, onlardan geride kalanlar için de en hayırlı sahip ve en güçlü yardımcıyı nasip etmiştir. Nitekim Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem’in eliyle Mekke’yi fethetmiş, O da onları en güzel şekilde sahiplenmiş ve kendilerine benzersiz bir yardımda bulunmuştur. Sonra başlarına İttâb b. Esîd’i vali tayin etmiş, o da onları korumuş ve yardım etmiştir; öyle ki Mekke halkının en izzetlisi hâline gelmişlerdir. Murâdın “Katından bize bir velayet ve nusret kıl; yani bizzat Sen bizim velimiz ve yardımcımız ol” şeklinde olduğu da söylenmiştir. Fiilin ve iki müteallikının tekrarlanması, yalvarıp yakarmada ve niyazda mübalağa içindir.

{الذين آمنوا يقاتلون فِى سَبِيلِ الله} كلامٌ مبتدأٌ سيق لترغيب المؤمنين في القتال وتشجيعِهم ببيان كمالِ قوتِهم بإمداد الله تعالى ونُصرتِه وغايةِ ضعفِ أعدائِهم أي المؤمنون إنما يقاتلون في دين الله الحقِّ الموصِلِ لهم إلى الله ﷿ وفي إعلاء كلمتِه فهو وليُّهم وناصرُهم لا محالة

{الذين آمنوا يقاتلون فِى سَبِيلِ الله} “İman edenler Allah yolunda savaşırlar...” Müminleri savaşa teşvik etmek, Allah Teâlâ’nın yardımı ve nusretiyle onların tam güçlerini ve düşmanlarının ise son derece zayıflığını açıklayarak onları cesaretlendirmek üzere sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Yani müminler ancak Allah’ın hak dininde, kendilerini Allah azze ve celle’ye ulaştıracak yolda ve O’nun kelimesini yüceltmek uğrunda savaşırlar; dolayısıyla O, şüphesiz onların dostu ve yardımcısıdır.

{والذين كَفَرُواْ يقاتلون فِى سَبِيلِ الطاغوت} أي فيما يوصِلُهم إلى الشيطان فلا ناصرَ لهم سواه والفاءُ في قوله تعالى

{والذين كَفَرُواْ يقاتلون فِى سَبِيلِ الطاغوت} “...inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar.” Yani kendilerini şeytana ulaştıran yolda; dolayısıyla onların O’ndan başka hiçbir yardımcısı yoktur. Teâlâ'nın şu kavlindeki fâ harfi:

{فقاتلوا أَوْلِيَاء الشيطان} لبيان استتباعِ ما قبلَها لما بعدَها وذكرهم بهذا العُنوانِ للدِلالة عَلى أنَّ ذلكَ نتيجةٌ لقتالهم في سبيل الشيطانِ والإشعارِ بأن المؤمنين أولياءُ الله تعالى لما أن قتالَهم في سبيله وكل

{فقاتلوا أَوْلِيَاء الشيطان} “O hâlde şeytanın dostlarıyla savaşın...” kendisinden öncekinin kendisinden sonrakini gerektirdiğini beyan etmek içindir. Onların bu unvanla anılması, bunun şeytan yolunda savaşmalarının bir neticesi olduğuna delalet etmek ve müminlerin savaşları O’nun yolunda olduğu için Allah Teâlâ’nın dostları olduğunu hissettirmek içindir. Bütün

٧٧ - النساء ذلك لتأكيد رغبةِ المؤمنين في القتال وتقويةِ عزائمِهم عليه فإن ولايةِ الله تعالى عَلَمٌ في العزة والقوة كما أن ولايةَ الشيطانِ مَثَلٌ في الذلة والضَّعفِ كأنَّه قيلَ إذَا كانَ الأمرُ كذلك فقاتلوا يا أولياء الله أولياءَ الشيطانِ ثم صرح بالتعليل فقيل

bunlar, müminlerin savaşa olan arzusunu pekiştirmek ve bu konudaki azimlerini güçlendirmek içindir; zira şeytanın velayeti zillet ve zayıflıkta bir darb-ı mesel olduğu gibi, Allah Teâlâ’nın velayeti de izzet ve kuvvette bir semboldür. Sanki şöyle denilmiştir: “Mademki durum böyledir, o hâlde ey Allah’ın dostları, şeytanın dostlarıyla savaşın!” Sonra ta’lil açıkça belirtilerek şöyle buyrulmuştur:

{إِنَّ كَيْدَ الشيطان كَانَ ضَعِيفاً} أي في حد ذاتِه فكيف بالقياس إلى قُدرةِ الله تعالى ولم يتعرّضْ لبيان قوةِ جنابِه تعالى إيذاناً بظهورها قالوا فائدةُ إدخالِ كان في أمثالِ هذهِ المواقعِ التأكيدُ ببيان أنه منذ كان كان كذلك فالمعنى أن كيدَ الشيطانِ منذ كان موصوفاً بالضعف

{إِنَّ كَيْدَ الشيطان كَانَ ضَعِيفاً} “Şüphesiz şeytanın tuzağı daima zayıftır.” Yani bizzat kendi zatında zayıftır; Allah Teâlâ’nın kudretine kıyasla nasıl olmasın! Açıkça belli olmasından ötürü Zât-ı Teâlâ’sının kuvvetini beyana girişmemiştir. Dediler ki: Bu gibi yerlere “kâne” fiilinin dâhil edilmesinin faydası, onun var olduğundan beri böyle olduğunu beyan ederek teyit sağlamaktır. O hâlde mana; şeytanın tuzağının var olduğundan beri zayıflıkla nitelenmiş olduğudur.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ} تعجيب لرسول الله ﷺ من إحجامهم عن القتال مع إِنَّهُمْ كَانُواْ قَبْلَ ذَلِكَ راغبين فيه حِراصاً عليه بحيث كادوا يباشرونه كما ينبئ عنه الأمرُ بكفّ الأيدي فإن ذلك مُشعرٌ بكونهم بصدد بسطِها إلى العدو بحيث يكادون يسطون بهم قال الكلبي إن جماعةً من أصحاب النبيِّ ﷺ منهم عبدُ الرحمن بنُ عوفٍ الزُّهري والمقداد بنُ الأسودِ الكنديُّ وقُدامةُ بنُ مظعونٍ الجُمَحي وسعدُ بنُ أبي وقاص الزُّهري رضي اله تعالى عنهم كانوا يلقَوْن من مشركي مكةَ قبل الهجرةِ أذى شديداً فيشكون ذلك إلى النبيِّ ﷺ ويقولون ائذنْ لنا في قتالهم ويقول لهم النبيِّ ﷺ كُفّوا أيديَكم

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الذين قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ} “Kendilerine 'Ellerinizi çekin...' denilenleri görmedin mi?” Bundan önce savaşa son derece arzulu ve düşkün olup neredeyse ona fiilen girişecek durumda olmalarına rağmen -ellerin çekilmesinin emredilmesinin bildirdiği üzere, zira bu durum düşmana el uzatmak üzere olduklarını ve neredeyse onlara saldıracaklarını hissettirmektedir- savaştan geri durmalarına Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in dikkatini taaccüble çekmektir. Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından Abdurrahman b. Avf ez-Zührî, Mikdâd b. el-Esved el-Kindî, Kudâme b. Maz’ûn el-Cumahî ve Sa’d b. Ebî Vakkâs ez-Zührî’nin -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- dâhil olduğu bir topluluk, hicretten önce Mekke müşriklerinden şiddetli eziyetler görüyor, bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e şikâyet ediyor ve “Onlarla savaşmamız için bize izin ver” diyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: “Ellerinizi çekin,

{وأقِيمُوا الصَّلاةَ وآتُوا الزَّكَاة} فإني لم أُومْر بقتالهم وبناءُ القولِ للمفعول مع أن القائلَ هو النبيِّ ﷺ للإيذان بكون ذلك بأمر الله ﷾ ولأن المقصودَ بالذات والمعتبرَ في التعجيب إنما هو كمالُ رغبتهم في القتال وكونههم بحيث احتاجوا إلى النهي عنه وإنما ذُكر في حيز الصِّلةِ الأمرُ بكف الأيدي لتحقيقه وتصويرِه على طريقة الكنايةِ فلا يتعلق ببيان خصوصة الأمرِ غرضٌ وكانوا في مدة إقامتِهم بمكةَ مستمرِّين على تلك الحالةِ فلما هاجروا مع رسول الله ﷺ إلى المدينة وأُمروا بالقتال في وقعة بدرٍ كرِهَه بعضُهم وشق ذلك عليه لكن لاشكا في الدين ولا رغبةً بل نفوراً عن الإخطار بالأرواح وخوفاً من الموت بموجَب الجِبِلَّة البشريةِ وذلك قولُه تعالى

{وأقِيمُوا الصَّلاةَ وآتُوا الزَّكَاة} “...namazı kılın, zekâtı verin'” buyuruyordu; “çünkü ben onlarla savaşmakla emrolunmadım.” Sözü söyleyen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu hâlde sözün meçhul sîgasıyla bina edilmesi (kîle denilmesi), bunun Allah azze ve celle’nin emriyle olduğunu bildirmek içindir; ayrıca bizzat kastedilen ve taaccübde muteber olan şey, onların savaşa olan tam arzuları ve ondan nehyedilmeye ihtiyaç duyacak bir hâlde bulunmalarıdır. Sıla makamında ellerin çekilmesi emrinin zikredilmesi ise kinaye yoluyla bunu tahakkuk ettirmek ve tasvir etmek içindir; dolayısıyla emrin hususiyetini beyana bir maksat taalluk etmez. Onlar Mekke’de ikamet ettikleri sürece bu hâl üzere devam ettiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine’ye hicret edip Bedir vakasında savaşla emrolunduklarında ise onlardan bazısı bundan hoşlanmadı ve bu onlara ağır geldi; fakat dinde şüphe duyduklarından veya [ondan] yüz çevirdiklerinden değil, sadece canları tehlikeye atmaktan çekindikleri ve beşerî fıtrat gereği ölümden korktukları içindir. İşte bu, Teâlâ'nın şu kavlidir:

{فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتال} الخ وهو عطفٌ على قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ باعتبار مدلولِه الكنائيِّ إذْ حينئذٍ يتحقق التبايُنُ بين مدلولَي المعطوفَين وعليه يدور أمرُ التعجيبِ كأنه قيل أَلَمْ ترَ إِلَى الذين كانوا حِراصاً على القتال فلما كُتب عليهم كرِهَه بعضُهم وقولُه تعالى

{فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ القتال} “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca...” ila ahir. Bu, kinâî medlûlü itibarıyla {قِيلَ لَهُمْ كُفُّواْ أَيْدِيَكُمْ} ifadesine matuftur; zira bu durumda birbirine matuf olan iki ifadenin medlûlleri arasındaki zıtlık tahakkuk eder ve taaccüb meselesi de bunun etrafında döner. Sanki şöyle denilmiştir: “Savaşa çok düşkün olan, fakat üzerlerine farz kılınınca bazılarının bundan hoşlanmadığı kimseleri görmedin mi?” Teâlâ'nın şu kavli:

{إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ يَخْشَوْنَ الناس} جوابُ لمّا على أن فريقٌ مبتدأٌ ومنهم متعلقٌ بمحذوف وقع صفة له ويخشَوْن خبرُه وتصديرُه بإذا المفاجَأةِ لبيان مسارعتِهم إلى الخشية آثِرَ ذي أثيرٍ من غيرِ تلعثمٍ وترددٍ أي فاجأ فريقٌ منهم أن يخشوا الكفارَ أن يقتلوهم ولعل توجيهَ التعجيبِ إلى الكل مع صدور الخشيةِ عن بعضهم للإيذان بأنه ما كان ينبغي أن يصدُر عن أحدهم ما ينافي حالتَهم الأولى وقولُه تعالى

{إِذَا فَرِيقٌ مّنْهُمْ يَخْشَوْنَ الناس} “...içlerinden bir grup hemen insanlardan korkuverdi...” “lemmâ”nın cevabıdır; “ferîkun” mübteda, “minhüm” ona sıfat olan mahzûf bir kelimeye müteallik, “yahşevne” ise onun haberidir. Cümlenin sürpriz/ani durum bildiren “izâ” (izâ-i müfâcee) ile başlaması, hiçbir duraksama ve tereddüt göstermeksizin hemen ilk anda korkuya koşuşlarını beyan etmek içindir. Yani içlerinden bir grup, kendilerini öldürürler diye aniden kâfirlerden korkuverdi. Korku içlerinden sadece bazısından sâdır olduğu hâlde taaccübün bütüne yöneltilmesi, onların ilk hâllerine aykırı bir durumun hiçbirinden sâdır olmaması gerektiğine dikkat çekmek içindir. Teâlâ'nın şu kavli:

{كَخَشْيَةِ الله} مصدرٌ مضافٌ إلى المفعولِ محلُّه النصبُ على أنَّهُ حال من فاعل يخشَون أي يخشَوْنهم مُشْبِهين لأهل خشيةِ الله تعالى وقوله تعالى

{كَخَشْيَةِ الله} “...Allah'tan korkar gibi...” Mefulüne muzâf olmuş bir masdardır; “yahşevne” fiilinin failinden hâl olarak mahalli nasbdır. Yani Allah Teâlâ’dan hakkıyla korkan kimselere benzer bir şekilde onlardan korkarlar. Teâlâ'nın şu kavli:

{أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} عطفٌ عليه بمعنى أو أشدَّ خشيةً من أهل

{أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً} “...yahut daha şiddetli bir korkuyla.” Allah’tan hakkıyla korkan kimselerden daha şiddetli bir korkuyla manasında ona matuftur;

٧٨ - النساء خشيةِ الله أو على أنَّه مصدرٌ مؤكدٌ على جعل الخشيةِ ذاتَ خشيةٍ مبالغةً كما في جدّ جِدُّه أي يخشَوْنهم خشيةً مثلَ خشيةِ الله أو خشيةً أشدَّ خشيةً من خشية الله وأياً ما كان فكلمةُ أو إما للتنويع على معنى أن خشيةَ بعضِهم كخشية الله وخشيةَ بعضِهم أشدُّ منها وإما للإبهام على السامع وهو قريبٌ مما في قوله تعالى وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ أو يزيدون يعني أن من يبصرهم يقول إنَّهم مائةِ ألفٍ أو يزيدونَ

yahut “Cedde ciddühû” ifadesinde olduğu gibi mübalağa yoluyla korkunun bizzat kendisini korku sahibi kılma esasına dayalı tekit edici bir masdardır. Yani onlardan Allah korkusu gibi bir korkuyla yahut Allah korkusundan daha şiddetli bir korkuyla korkarlar. Hangisi olursa olsun, “ev” kelimesi ya bazılarının korkusunun Allah korkusu gibi, bazılarının korkusunun ise ondan daha şiddetli olduğu manasında nevileri beyan içindir; yahut dinleyiciye müphem bırakmak içindir ki bu da Teâlâ'nın {وأرسلناه إلى مِاْئَةِ أَلْفٍ أو يزيدون} “Onu yüz bin veya daha fazla kişiye peygamber gönderdik” kavlindekine yakındır; yani onları gören kimse: “Onlar yüz bindir yahut daha fazladır” der demektir.

{وَقَالُواْ} عطف على جوابُ لمّا أي فلما كتب عليهم القتال فاجأ فريقٌ منهم خشيةَ الناسِ وقالوا

{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki:...” “lemmâ”nın cevabına matuftur; yani üzerlerine savaş farz kılınınca içlerinden bir grup aniden insanlardan korkuverdi ve dediler ki:

{رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا القتال} في هذا الوقتِ لا على وجه الاعتراضِ على حكمه تعالى والإنكارِ لإيجابه بل على طريق تمنِّي التخفيفِ

{رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا القتال} “'Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın?...'” bu vakitte [farz kıldın?]. O’nun Teâlâ hükmüne itiraz ve farz kılmasını inkâr yoluyla değil, hafifletme temennisi yoluyla [bunu söylediler].

{لَوْلا أَخَّرْتَنَا إلى أَجَلٍ قَرِيبٍ} استزادةٌ في مُدة الكفِّ واستمهالٌ إلى وقت آخرَ حذراً من الموت وقد جُوِّز أن يكون هذا مما نَطَقت به ألسنةُ حالِهم من غير أن يتفوهوا به صريحاً

{لَوْلا أَخَّرْتَنَا إلى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “'...Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!'” Savaştan el çekme süresini artırma talebi ve ölüm korkusundan dolayı başka bir vakte kadar mühlet istemektir. Bunun, açıkça telaffuz etmeksizin hal dillerinin söylediği bir ifade olması da caiz görülmüştür.

{قُلْ} أي تزهيداً لهم فيما يؤمِّلونه بالقعود من المتاع الفاني وترغيباً فيما ينالونه بالقتال من النعيم الباقي

{قُلْ} “De ki:...” Yani savaşa gitmeyip oturmakla umdukları fani meta konusunda onları zühde yöneltmek ve savaşla elde edecekleri baki nimetlere onları teşvik etmek üzere [şöyle de]:

{متاع الدنيا} أي ما يُتَمتّع ويُنتفع به في الدنيا

{متاع الدنيا} “'Dünya metaı...'” yani dünyada faydalanılan ve yararlanılan şeyler,

{قَلِيلٌ} سريعُ التقضِّي وشيكُ الانصرامِ وإن أُخِّرتم إلى ذلك الأجلِ

{قَلِيلٌ} “...pek azdır...” O ecele kadar ertelenseniz bile çabucak geçip gider ve tükenmesi pek yakındır.

{والاخرة} أي ثوابُها الذي من جملته الثوابُ المنوطُ بالقتال

{والاخرة} “...Ahiret ise...” yani onun mükâfatı ki savaşa bağlı mükâfat da buna dâhildir,

{خَيْرٌ} أي لكم من ذلك المتاعِ القليلِ لكثرته وعدمِ انقطاعِه وصفائِه عن الكدورات وإنما قيل

{خَيْرٌ} “...daha hayırlıdır...” yani çokluğu, kesintisizliği ve kederlerden arınmışlığı sebebiyle o az metadan sizin için daha hayırlıdır. Şöyle denilmesinin sebebi ise:

{لِمَنِ اتقى} حثاً لهم على اتقاء العصيان والإحلال بمواجب التكليفِ

{لِمَنِ اتقى} “...sakınan kimseler içindir...” [ifadesi], onları isyandan ve mükellefiyet gereklerini ihlal etmekten sakınmaya teşvik etmek içindir.

{وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} عطفٌ على مقدَّرٍ ينسحبُ عليه الكلام أي تُجزَوْن فيها ولا تُنقَصون إدنى شئ من أجور أعمالِكم التي منْ جُملتِها مسعاكم في شأن القتالِ فلا ترغبوا عنه والفتيلُ ما في شق النواةِ من الخيط يضرب به المثل في القلة والحقارة وقرئ يظلمون بالياء إعادةً للضمير إلى ظاهر مَنْ

{وَلَا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً} “...ve kıl payı kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız” sözün akışının gerektirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; yani orada mükâfatlandırılırsınız ve savaş konusundaki gayretlerinizin de dâhil olduğu amellerinizin ecirlerinden en ufak bir şey bile eksiltilmez, öyleyse ondan yüz çevirmeyin. *Fetîl* (فَتِيل), hurma çekirdeğinin yarığındaki ipliksi ince lif olup azlık ve değersizlikte darbımesel olarak kullanılır. Zamirin {مَنْ} lafzının zahirine döndürülmesiyle [fiil] ye harfi ile {يُظْلَمُونَ} şeklinde de okunmuştur.

{أَيْنَمَا تَكُونُواْ يُدْرِككُّمُ الموت} كلامٌ مبتدأٌ مَسوقٌ من قِبَله تعالى بطريق تلوينِ الخطابِ وصرفِه عن رسول الله ﷺ إلى المخاطَبين اعتناءً بإلزامهم إثرَ بيانِ حقارةِ الدنيا وعلوِّ شأنِ الآخرةِ بواسطته ﷺ فلا محلَّ له من الإعراب أو في محلِّ النصبِ داخلٌ تحت القولِ المأمورِ به أي أينما تكونوا في الحضَر والسفرِ يدركْكم الموتُ الذي لأجله تكرهون القتالَ زعماً منكم أنه من مظانِّه وتُحبُّون القعودَ عنه على زعم انه مَنْجاةٌ منه وفي لفظ الإدراكِ إشعارٌ بأنهم في الهرب من الموت وهو مجد في طلبهم وقرئ بالرفع على حذف الفاءِ كما في قوله ... من يفعل الحسنات الله يشكرها ... أو على اعتبار وقوعِ أينما كنتم في موقع أينما تكونوا أو على أنه كلامٌ مبتدأٌ وأينما تكونوا متصلٌ بلا تظلمون أى لاتنقصون شيئاً مما كتب من آجالكم أينما تكونوا في ملاحم الحروبِ ومعاركِ الخطوب

{أَيْنَمَا تَكُونُواْ يُدْرِككُّمُ الموت} “Nerede olursanız olun, ölüm sizi yakalar...” [ayeti], O’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasıtasıyla dünyanın değersizliğinin ve ahiretin yüce şanının açıklanmasının ardından, onları ilzam etmeye (susturmaya) verilen önem sebebiyle hitabın üslubunu değiştirip Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhataplara yöneltilmesi yoluyla Teâlâ tarafından sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; dolayısıyla iraptan mahalli yoktur. Yahut emredilen sözün altına dâhil olarak nasb mahallindedir. Yani hazerde ve seferde nerede olursanız olun; savaşın ölümün muhtemel yerlerinden olduğunu iddia ederek sırf bu sebeple kendisinden hoşlanmadığınız ve savaşa katılmayıp oturmanın ölümden kurtuluş olduğunu zannederek oturmayı sevdiğiniz ölüm sizi yakalar. "İdrak" lafzında, onların ölümden kaçmakta olduklarına, ölümün ise onları yakalamada gayret gösterdiğine bir işaret vardır. Şairin: “...Men yef‘ali’l-hasenâti’llâhu yeşkuruhâ...” beytinde olduğu gibi fâ’nın hazfiyle merfu olarak [yüdriküküm şeklinde] da okunmuştur; yahut {أَيْنَمَا كُنتُمْ} ibaresinin {أَيْنَمَا تَكُونُواْ} yerine geçmiş olması kabulüne göredir; yahut müstakil bir kelam olup {أَيْنَمَا تَكُونُواْ} ibaresi {لَا تُظْلَمُونَ} kavline bağlıdır; yani savaş meydanlarında ve zorlu hadiselerin vuku bulduğu yerlerde nerede olursanız olun, takdir edilmiş ecellerinizden hiçbir şey eksiltilmez [demektir].

{وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ} في حصون رفيعةٍ أو قصور مُحصَّنة وقال السدي وقتادة بروجُ السماء يقال شاد البناء وأشادة وشيده رفعه وقرئ مشيدة بكسر الياء وصف لها بفعل فاعلها مجازاً كما في قصيدةٌ شاعرةٌ ومَشِيدةٍ من شاد القصرَ إذا رفعه أو طلاه بالشِّيدِ وهو الجِصُّ وجوابُ لو محذوفٌ اعتماداً على دلالة

{وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ} “...velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunsanız bile.” Yüksek kalelerde veya korunaklı saraylarda [bulunsanız bile]. Süddî ve Katâde “Gök burçlarında” demişlerdir. “Şâde’l-binâe”, “eşâdehû” ve “şeyyedehû” denir ki binayı yükseltti demektir. “Kasîdetün şâiratün” (şairane kaside) ifadesinde olduğu gibi fâilinin fiiliyle mecazen vasıflanarak ye harfinin kesresiyle {مُشَيِّدَةٍ} şeklinde de okunmuştur. {مَشِيدَةٍ} şeklinde de okunmuştur ki bu da “şâde’l-kasra”dan gelir; sarayı yükselttiğinde yahut kireç demek olan “şîd” ile sıvadığında söylenir. “Lev”in cevabı,