{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ} وقرىء يرتدِدْ بالفك على لغة الحجاز والإدغام لغة تميم لمّا نهيَ فيما سلف عن موالاة اليهود والنصارى وبيّن أن موالاتَهم مستدعيةٌ للارتداد عن الدين وفصَّل مصيرَ أمْرِ من يواليهم من المنافقين شَرَع في بيان حالِ المرتدين على الإطلاق وهذا من الكائنات التي أخبر
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ} “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse...” Hicaz lügatine göre idğamsız olarak “yertedid” şeklinde de okunmuştur; idğam ise Temîm lügatidir. Daha önce Yahudi ve Hristiyanları dost edinmekten nehyedilip onları dost edinmenin dinden dönmeyi gerektirdiği beyan edilince ve onları dost edinen münafıkların akıbeti tafsil edilince, mutlak anlamda irtidat edenlerin hâlini beyana başladı. Bu, Kur'an'ın vukuundan önce haber verdiği gaybî olaylardandır.
عنها القرآنُ قبل وقوعِها روي أنه ارتد عن الإسلام إحدى عشرة فِرقةً ثلاثٌ في عهد رسولِ الله ﵊ بنو مدلج ورئيسُهم ذو الخِمار وهو الأسود العنْسي كان كاهناً تنبأ باليمن واستولى على بلاده فأخرج منها عُمّالَ رسول الله ﷺ فكتب ﵊ إلى معاذِ بنِ جبلٍ وإلى ساداتِ اليمنِ فأهلكه الله تعالى على يَدَيْ فيروزَ الدَّيْلمي بيَّته فقتله وأخبر رسول الله ﷺ بقتلِه ليلةَ قُتل فسُرَّ به المسلمون وقبض ﵊ من الغدِ وأتى خبرُه في آخرِ شهرِ ربيع الأول وبنو حنيفةَ قومُ مسيلِمَةَ الكذابِ تنبأ وكتب إلى رسول الله ﷺ من مسليمة رسولِ الله إلى محمدٍ رسولِ الله أما بعد فإن الأرضَ نصفُها لي ونصفها لك فأجاب ﵊ من محمدٍ رسولِ الله مسيلِمَةَ الكذاب أما بعد فإن الأرضَ لله يورثُها مَن يَشَاء مِنْ عباده والعاقبةُ للمتقين فحاربه أبُو بكرٍ ﵁ بجنودِ المسلمين وقتل على يدي وحشي قاتل خمزة ﵁ وكان يقول قتلتُ في جاهليتي خيرَ الناس وفي إسلامي شرَّ الناس وبنو أسد قومُ طليحةَ بنِ خويلد تنبأ فبعث إليه أبُو بكرٍ ﵁ خالدَ بن الوليد فانهزم بعد القتال إلى الشامِ فأسلم وحسُنَ إسلامُه وسبعٌ في عهد أبي بكرٍ ﵁ فَزارةُ قومُ عيينةَ بنِ حِصْن وغطَفانُ قوم قرَّةَ بنِ سلمة القشيري وبنو سليم قوم الفجاءة ابن عبد يا ليل وبنو يَرْبوعٍ قومُ مالكِ بننويرة وبعضُ تميم قومُ سَجاح بنتِ المنذر المتنبّئة التي زوَّجَتْ نفسها من مسيلِمة الكذاب وفيها يقول أبو العلاء المعري في كتاب استغفرْ واستغفري آمتْ سَجاحِ ووالاها مسيلِمة كذابةٌ في بني الدنيا وكذّابُ وكِندةُ قومُ الأشعث بن قيس وبنو بكر بنِ وائل بالبحرَيْن قومُ الحطَمِ بنِ زيد وكفى بالله تعالى أمرَهم على يد أبي بكرٍ ﵁ وفِرقة واحدةٌ في عهد عمر ﵁ غسانُ قومُ جَبَلةَ بنِ الأيهم نصَّرتْه اللطمة وسيَّرتْه إلى بلاد الروم وقصاه مشهورة وقوله تعالى {فَسَوْفَ يَأْتِى الله} جواب الشرط والعائد إلى اسم الشرط محذوفٌ أي فسوف يأتي الله مكانهم بعد إهلاكهم {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ} أي يريد بهم خيري الدنيا والآخرة ومحلُّ الجملةُ الجرُّ على أنها صفةٌ لقوم وقوله تعالى {وَيُحِبُّونَهُ} أي يريدون طاعته ويتحرّزون عن معاصيه معطوفٌ عليها داخلٌ في حكمها قيل أهم أهلُ اليمن لما رُوي أن النبي ﵊ أشار إلى أبي موسى الأشعري وقال قومُ هذا وقيل هم الأنصار ﵃ وقيل هم الفرسُ لما روي أنه ﵇ سئل عنهم فضرب بيده الكريمة على عاتق سَلمان رشي الله عنه وقال هذا وذوُوه ثم قال لو كان الإيمانُ معلقاً بالثريا لنالَه رجالٌ من أبناء فارسَ وقيل هم ألفان من النخَع وخمسةُ آلافٍ من كِندةَ وثلاثة آلاف من أفناء الناس جاهدوا يوم القادسية {أَذِلَّةٍ عَلَى المؤمنين} جمع ذليلٍ لا ذلول فإن جمعه ذُلُلٌ أي أرِقّاءَ رحماءَ متذللين ومتواضعين لهم واستعماله بعلى إما لتضمين معنى العطف والحُنُوّ أو للتنبيه على أنهم مع علو طبقتِهم وفضلِهم على المؤمنين خافضون لهم أجنحتَهم أو لرعاية المقابلة بينه وبين ما في قوله تعالى {أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين} أي أشداء متغلبين عليهم من عزَّه إذا غلبَه كمنا في قوله عز وعلا أَشِدَّاء عَلَى الكفار رُحَمَاء بَيْنَهُمْ وهما صفتان أُخريان لقوم ترك بينها العاطفُ للدلالة على استقلالهم بالاتصاف بكل منهما وفيه دليلٌ على صحَّة تأخير الصفة الصريحة عن غير الصريحة من الجملة والظرف كما في قوله تعالى وهذا كتاب أنزلناه مُبَارَكٌ وقوله تعالى مَا يَأْتِيهِمْ مّن ذِكْرٍ من رَّبّهِمْ محدَثٌ وقوله تعالى
Rivayet edildiğine göre İslâm'dan on bir fırka irtidat etmiştir. Üçü Resûlullah'ın aleyhisselâm dönemindedir: Birincisi Benî Müdlic ve reisleri Zü'l-Hımâr lakaplı el-Esved el-Ansî'dir. Kâhin idi, Yemen'de peygamberlik iddia edip beldelerine hâkim oldu ve Resûlullah'ın ﷺ oradaki valilerini çıkardı. Resûlullah aleyhisselâm Muâz b. Cebel'e ve Yemen'in ileri gelenlerine mektup yazdı; Allah Teâlâ onu Fîrûz ed-Deylemî'nin eliyle helak etti, gece baskını düzenleyip onu öldürdü. Resûlullah ﷺ öldürüldüğü gece onun öldürüldüğünü haber verdi, Müslümanlar buna sevindi; Resûlullah aleyhisselâm ertesi gün vefat etti ve haberi Rebiülevvel ayının sonunda geldi. İkincisi Benî Hanîfe'dir; bunlar yalancı Müseylime'nin kavmidir. Peygamberlik iddia etti ve Resûlullah'a ﷺ: “Allah'ın elçisi Müseylime'den Allah'ın elçisi Muhammed'e: İmdi, yeryüzünün yarısı bana yarısı da sanadır” diye yazdı. Resûlullah aleyhisselâm: “Allah'ın elçisi Muhammed'den yalancı Müseylime'ye: İmdi, yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar ve akıbet muttakilerindir” diye cevap verdi. Ebû Bekir radıyallâhu anh Müslüman ordularıyla onunla savaştı ve Hamza'nın radıyallâhu anh katili Vahşî'nin eliyle öldürüldü; Vahşî: “Câhiliye dönemimde insanların en hayırlısını, İslâm dönemimde ise insanların en şerlisini öldürdüm” derdi. Üçüncüsü Benî Esed'dir; bunlar Tuleyha b. Huveylid'in kavmidir. Peygamberlik iddia etti, Ebû Bekir radıyallâhu anh ona Hâlid b. Velîd'i gönderdi. Savaştan sonra Şam'a kaçtı, sonra Müslüman oldu ve İslâm'ı güzelleşti. Yedi fırka ise Ebû Bekir radıyallâhu anh dönemindedir: Uyeyne b. Hısn'ın kavmi Fezâre; Kurre b. Seleme el-Kuşeyrî'nin kavmi Gatafân; el-Fücâe b. Abdiyâleyl'in kavmi Benî Süleym; Mâlik b. Nüveyre'nin kavmi Benî Yerbû'; peygamberlik iddia edip yalancı Müseylime ile evlenen Münzir'in kızı Secâh'ın kavmi olan Temîm'in bir kısmı –ki Ebü'l-Alâ el-Maarrî onun hakkında İstağfir ve'stağfirî adlı kitabında: “Secâh kocasız kaldı ve Müseylime ona bağlandı; biri dünya halkı içinde yalancı bir kadın, diğeri ise yalancı bir erkek!” demiştir–; Eş'as b. Kays'ın kavmi Kinde ve Bahreyn'deki Hatam b. Zeyd'in kavmi Benî Bekr b. Vâil'dir. Allah Teâlâ Ebû Bekir'in radıyallâhu anh eliyle onların meselesini halletti. Bir fırka ise Ömer radıyallâhu anh dönemindedir: Cebele b. el-Eyhem'in kavmi Gassân'dır; yediği tokat onu Hristiyanlaştırdı ve Bizans diyarına sürükledi, kıssası meşhurdur. Allah Teâlâ'nın: {فَسَوْفَ يَأْتِى الله} “...Allah getirecektir...” kavli şartın cevabıdır; şart ismine dönen zamir hazfedilmiştir, yani Allah onları helak ettikten sonra onların yerine getirecektir demektir {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ} “...öyle bir kavim ki [Allah] onları sever...” yani onlar için dünya ve ahiret hayrını murat eder. Bu cümlenin iraptaki yeri “kavim” kelimesinin sıfatı olarak cerdir. Allah Teâlâ'nın: {وَيُحِبُّونَهُ} “...onlar da O'nu severler...” kavli, ona matuf olup hükmüne dahildir; yani O'na itaat etmeyi murat eder ve O'na isyandan sakınırlar. Bunların Yemen ehli olduğu söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye işaret edip: “Bu zatın kavmidir” buyurmuştur. Onların Ensâr radıyallâhu anhüm olduğu da söylenmiştir. Farslar olduğu da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre Peygamber'e aleyhisselâm onlar hakkında sorulduğunda mübarek elini Selmân'ın radıyallâhu anh omzuna vurup: “Bu ve bunun soyudur” buyurmuş, sonra da: “Eğer iman Süreyyâ yıldızında asılı olsaydı, Fars oğullarından bazı erler mutlaka ona ulaşırdı” demiştir. Onların Kādisiye günü cihat eden Neha'dan iki bin, Kinde'den beş bin ve diğer insanlardan üç bin kişi olduğu da söylenmiştir. {أَذِلَّةٍ عَلَى المؤمنين} “...Müminlere karşı alçakgönüllü...” ifadesi “zelîl” kelimesinin çoğuludur, “zelûl” kelimesinin değil; zira onun çoğulu “zülül” gelir. Yani müminlere karşı şefkatli, merhametli, tezellül ve tevazu gösteren kimselerdir. “Alâ” (على) harfiyle kullanılması ya şefkat ve merhamet manasını tazammun etmesinden ya da makamlarının yüceliğine ve müminlere olan üstünlüklerine rağmen onlara kol kanat gerdiklerini bildirmek içindir; yahut Allah Teâlâ'nın: {أَعِزَّةٍ عَلَى الكافرين} “...kâfirlere karşı ise izzetli (zorlu)...” kavli arasındaki mukabeleyi gözetmek içindir. Yani kâfirlere karşı çetin ve üstündürler; bir kimseye üstün geldiğinde kullanılan “azzehû” kökünden gelir, nitekim Allah Azze ve Alâ: {أَشِدَّاء عَلَى الكفار رُحَمَاء بَيْنَهُمْ} “Kâfirlere karşı çetin, kendi aralarında ise merhametlidirler” buyurmuştur. Bu iki vasıf “kavim” kelimesinin diğer iki sıfatıdır; aralarındaki atıf harfi, onların bu iki vasfın her biriyle müstakil olarak nitelendiklerini göstermek için terk edilmiştir. Bunda, sarih sıfatın cümle ve zarftan ibaret olan gayr-i sarih sıfattan sonraya bırakılmasının caiz olduğuna delil vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وهذا كتاب أنزلناه مُبَارَكٌ}, {مَا يَأْتِيهِمْ مّن ذِكْرٍ من رَّبّهِمْ محدَثٌ} ve Allah Teâlâ'nın:
مَا يَأْتِيهِمْ من ذِكْرٍ مّن الرحمن مُحْدَثٍ وما ذهب إليه من لا يجوِّزه مِنْ أنَّ قولَه تعالى يحبهم ويحبونه كلام معترِضٌ وأن مبارك خبرٌ بعد خبر أو خبرٌ لمبتدأ محذوفٍ وأن من ربهم ومن الرحمن حالان مقدمتان من ضمير محدث تكلف ولا يخفى وقرىء أذلة أعزةً بالنَّصبِ على الحاليَّةِ من قوم لتخصصه بالصفة {يجاهدون فِى سَبِيلِ الله} صفة أخرى لقو مترتبةٌ على ما قبلها مبنية مع ما بعدها لكيفية عزتهم أو حالٌ من الضمير في أعزة {وَلَا يخافون لَوْمَةَ لائِمٍ} عطف على يجاهدون بمعنى أنهم جامعون بين المجاهدة في سبيل الله وبين التصلب في الدين وفيه تعريضٌ بالمنافقين فإنهم كانوا إذا خردوا في جيش المسلمين خافوا أولياءَهم اليهودَ فلا يكادون يعملون شيئاً يلحقهم فيه لومٌ من جهتهم وقيلَ هُو حالٌ من فاعل يجاهدون بمعنى أنهم يجاهدون وحالُهم خلافُ حال المنافقين واعتراض عليه بأنهم نصُّوا على أن المضارعَ المنفيَّ بلا أو كالمُثْبَت في عدم جواز مباشرة واو الحال له واللَّوْمةُ المرةُ من اللوم وفيها وفي تنكيرِ لائمٍ مبالغة لا تخفى {ذلك} إشارة إلى ما تقدم من الأوصاف الجليلةِ وما فيه من معنى البعد للإيذان بعد منزلتها في الفضل {فَضَّلَ الله} أي لطفُه وإحسانُه لا أنهم مستقلون في الاتصاف بها {يُؤْتِيهِ مَن يَشَآء} إيتاءَهُ إيَّاهُ ويوقفه لكسبه وتحصيلِه حسبما تقتضيه الحِكْمةُ والمصلحة {والله واسع} كثيرُ الفواضل والألطاف {عَلِيمٌ} مبالِغٌ في العلمِ بجميعِ الأشياءِ التي مِنْ جملتها مَنْ هو أهلٌ للفضل والتوفيق والجملةُ اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّرٌ لما قبله وإظهارُ الاسمِ الجليل للإشعار بالعلة وتأكيد استقلال الجملة الاعتراضية
{مَا يَأْتِيهِمْ من ذِكْرٍ مّن الرحمن مُحْدَثٍ} kavillerinde de böyledir. Bunu caiz görmeyenin, Allah Teâlâ'nın {يحبهم ويحبونه} kavlinin itirâzî bir kelam olduğu, “mubârekün” kelimesinin haberden sonra haber veya mahzuf mübtedanın haberi olduğu, “min rabbihim” ve “mine'r-rahmâni” ifadelerinin ise “muhdesin” kelimesinin zamirinden öne geçmiş iki hâl olduğu yönündeki görüşünün zorlama olduğu gizli değildir. “Kavim” kelimesinin sıfatla tahsis edilmesinden ötürü hâl olarak nasb ile “ezilleten e-izzeten” şeklinde de okunmuştur. {يجاهدون فِى سَبِيلِ الله} “...Allah yolunda cihat ederler...” kavmi niteleyen, önceki vasıflara terettüp eden ve sonrasıyla birlikte onların kâfirlere karşı izzetlerinin keyfiyetini ortaya koyan bir diğer sıfattır; yahut “e-izzeh” kelimesindeki zamirden hâldir. {وَلَا يخافون لَوْمَةَ لائِمٍ} “...ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar.” kavli, “cihat ederler” fiiline matuftur; yani onlar Allah yolunda cihat etmekle dinde tavizsizliği kendilerinde toplamışlardır. Bunda münafıklara bir tariz vardır; zira onlar Müslüman ordusuna katıldıklarında Yahudi dostlarından korkar ve onların tarafından kendilerine bir kınama gelecek hiçbir işi neredeyse yapmazlardı. Bu ifadenin “cihat ederler” fiilinin failinden bir hâl olduğu da söylenmiştir; yani onlar münafıkların halinin aksine bir hâl üzere cihat ederler demektir. Buna, “lâ” ile nefyedilen muzarinin tıpkı müspet fiil gibi başına hâl vâv'ının doğrudan gelmesinin caiz olmadığına dair nahivcilerin hükmüyle itiraz edilmiştir. “Levmeh”, kınamanın bir defalık oluşunu ifade eder; bunda ve “lâim” (kınayıcı) kelimesinin nekre getirilmesindeki mübalağa gizli değildir. {ذلك} “İşte bu...” daha önce geçen yüce vasıflara işarettir; bundaki uzaklık manası, o vasıfların faziletteki mertebesinin yüksekliğini bildirmek içindir. {فَضَّلَ الله} “...Allah'ın lütfudur...” yani O'nun bir lütfu ve ihsanıdır, yoksa o vasıflarla nitelenmede kendileri müstakil değildirler. {يُؤْتِيهِ مَن يَشَآء} “...onu dilediğine verir.” hikmet ve maslahatın iktiza ettiği şekilde onu vermeyi dilediği ve onu kazanıp elde etmeye muvaffak kıldığı kimseye verir. {والله واسع} “Allah lütfu geniş olandır...” ihsanı ve lütufları pek çok olandır; {عَلِيمٌ} “...hakkıyla bilendir.” her şeyi, bu meyanda fazilete ve tevfikine ehil olanları kemaliyle bilendir. Bu cümle, öncesini teyit eden itirâzî bir fezlekedir; Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi ise illeti ihsas ettirmek ve itirâzî cümlenin istiklalini tekit etmek içindir.
{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ الله وَرَسُولُهُ والذين آمنوا} لما نهاهم الله ﷿ عن موالاة الكفرة وعلّله بأن بعضَهم أولياءُ بَعْضٍ لا يُتصوَّرُ ولايتُهم للمؤمنين وبين أن من يتولاهم يكون من جملتهم بيَّن ههنا من هو وليُّهم بطريقٍ قصَرَ الولايةَ عليه كأنه قيل لا تتخذوهم أولياءَ لأن بعضَهم أولياءُ بعضٍ وليسوا بأوليائكم إنما أوليائكم الله ورسولُه والمؤمنون فاختصُّوهم بالموالاة ولا تتخطّوهم إلى غيرعم وإنما أفرد الوليَّ مع تعدده للإيذان بأن الولايةَ أصالةً لله تعالى وولايتُه ﵇ وكذا ولايةُ المؤمنين بطريقِ التبعية لولايتِه ﷿ {الذين يُقِيمُونَ الصلاة وَيُؤْتُونَ الزكاة} صفة للذين آمنوا لجرَيانه مجرى الاسمِ أو بدلٌ منه أو نصْبٌ على المدحِ أو رفعٌ عليه {وهم راكعون} حال مع فاعل الفعلين أي يعملون ما ذكر من إقامةِ الصلاةِ وإيتاءِ الزكاةِ وهم خاشعون ومتواضعون لله تعالى وقيل هو حال مخصوصةٌ بإيتاء الزكاة والركوعُ ركوعُ الصلاة والمراد بيانُ كمال رغبتهم في الإحسان ومسارعتهم إليه ورُوي أنها نزلت في عليَ ﵁ حين سأله سائل وهو راكع فطرح غليه خاتمه كأنه كان مرجاً في خنصر غيرَ محتاجٍ في إخراجه إلى كثير عمل يؤدِّي إلى فساد الصلاة ولفظ الجمع حينئذ لترغيب الناس في مثل فعله ﵁ وفيه دَلالةٌ على أن صدقة التطوُّع تسمّى زكاةً
{إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ الله وَرَسُولُهُ والذين آمنوا} “Sizin dostunuz ancak Allah'tır, O'nun Resûlü'dür ve iman edenlerdir...” Allah azze ve celle kâfirleri dost edinmeyi nehyedip bunu onların birbirlerinin dostu olmaları ve müminlere dost olmalarının tasavvur edilemeyeceği gerekçesine bağlayınca ve onları dost edinenin de onlardan olacağını beyan edince; burada dostluğu sadece kendilerine has kılan bir üslupla onların dostunun kim olduğunu beyan etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Onları dost edinmeyin; zira onlar birbirlerinin dostudurlar, sizin dostlarınız değillerdir. Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun Resûlü ve müminlerdir; öyleyse dostluğu onlara has kılın ve onları bırakıp başkalarına yönelmeyin! Dostun birden fazla olmasına rağmen tekil getirilmesi, velayetin aslen Allah Teâlâ'ya ait olduğunu; Peygamber'in aleyhisselâm velayetinin ve aynı şekilde müminlerin velayetinin ise O'nun azze ve celle velayetine tebâiyyeten sabit olduğunu bildirmek içindir. {الذين يُقِيمُونَ الصلاة وَيُؤْتُونَ الزكاة} “...Onlar namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler...” isim gibi carî olmasından ötürü “iman edenler” için sıfattır; yahut ondan bedeldir ya da övgü üzere mansub veya merfudur. {وهم راكعون} “...ve onlar rükû edenlerdir.” iki fiilin failinden hâldir; yani onlar zikredilen namaz kılma ve zekât verme amelini Allah Teâlâ'ya karşı huşû ve tevazu içinde bulunarak yaparlar demektir. Sadece zekât vermeye mahsus bir hâl olduğu ve rükûdan maksadın namazın rükûu olduğu da söylenmiştir; maksat onların iyilik yapmaya olan tam rağbetlerini ve ona koşuşmalarını beyan etmektir. Rivayet edildiğine göre bu ayet, rükûda iken bir dilenci kendisinden bir şey istediğinde parmağındaki yüzüğü ona atan Ali radıyallâhu anh hakkında inmiştir; sanki yüzük serçe parmağında gevşek duruyordu da onu çıkarmak için namazı bozacak derecede çok bir amele ihtiyaç duymamıştı. Çoğul lafzının kullanılması ise insanları onun radıyallâhu anh bu fiili gibi davranmaya teşvik etmek içindir. Bunda nafile sadakanın da zekât olarak isimlendirilebileceğine delalet vardır.
{وَمَن يَتَوَلَّ الله وَرَسُولَهُ والذين آمنوا}
{وَمَن يَتَوَلَّ الله وَرَسُولَهُ والذين آمنوا} “Kim Allah'ı, O'nun Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse...”
أُوثرَ الإظهارُ على أن يقال ومن يتولَّهم رعايةً لما مر من نُكتةِ بيانِ أصالتِه تعالى في الولاية كما ينبىء عنه قوله تعالى {فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} حيث أضيفَ الحِزبُ إليه تعالى خاصة وهو أيضاً من باب وضْعِ الظاهِرِ موضعَ الضَّميرِ العائد إلى من أي فإنهم الغالبون لكنهم جُعِلوا حزبَ الله تعالى تعظيماً لهم وإثباتاً لغَلَبتهم بالطريقِ البرهانيِّ كأنه قيلَ ومن يتولى هؤلاء فإنهم حزبُ الله وحزبُ الله هم الغالبون
“Kim onları dost edinirse” demek yerine açık isimlerin zikredilmesi, daha önce geçen velayette asıl olanın Allah Teâlâ olduğu nüktesini gözetmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون} “...şüphesiz Allah'ın taraftarları galip gelecek olanların ta kendileridir.” kavli de bunu haber vermektedir; zira fırka (hizb) sadece O'na izafe edilmiştir. Bu da şart edatı olan “men”e dönen zamir yerine açık ismin konulması kabilindendir; yani “Şüphesiz onlar galip geleceklerdir” demektir; ancak kendilerini tazim etmek ve galibiyetlerini bürhanî yolla ispatlamak için onlar “Allah'ın taraftarları” kılınmışlardır. Sanki şöyle denilmiştir: Kim bunları dost edinirse bilsin ki onlar Allah'ın taraftarlarıdır ve Allah'ın taraftarları ise galip gelecek olanların ta kendileridir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً} رُوي أن رُفاعةَ بنَ زيد وسويد بن الحرث أظهرا افسلام ثم نافقا وكان رجالٌ من المؤمنين يُوادُّونهما فنُهوا عن موالاتهما ورُتِّب النهيُ على وصف يعمُّهما وغيرَهما تعميماً للحكم وتنبيهاً على العلة وإيذاناً بأن مَنْ هذا شأنُه جديرٌ بالمعاداة فكيف بالموالاة {مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ} بيان للمستهزئين والتعرّضُ لعنوان إيتاءِ الكتاب لبيان كمال شناعتِهم وغايةِ ضلالتهم لِما أنَّ إيتاءَ الكتاب وازعٌ لهم عن الاستهزاء بالدلين المؤسَّسِ على الكتابِ المصدِّقِ لكتابهم {والكفار} أي المشركين خُصّوا به لتضاعُفِ كفرهم وهو عطفٌ على الموصول الأولِ ففيه إشعارٌ بأنهم ليسوا بمستهزئين كما يُنبىءُ عنه تخصيصُ الخطاب بأهل الكتاب في قوله تعالى ياأهل الكتاب هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا الآية وقُرىء بالجرِّ عطفا على الموصول الأخير ويعضُده قراءةُ أُبيَ وَمِنْ الكفار وقراءةُ عبدِ اللَّه وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ فهم أيضاً من جملة المستهزئين {أَوْلِيَاء} وجانبوهم كلَّ المجانبة {واتقوا الله} في ذلك بترك موالاتهم أو بترك المَناهي على الإطلاق فيدخل فيه تركُ موالاتِهم دخولاً أولياً {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} أيحقا فإن قضيةَ الإيمان توجب الاتقاءَ لا محالة {وَإِذَا ناديتم إِلَى الصلاة اتخذوها} أي الصلاةَ أو المناداةَ ففيه دلالة على شرعية الأذان
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ الذين اتخذوا دِينَكُمْ هُزُواً وَلَعِباً} “Ey iman edenler! Dininizi alay ve eğlence edinenleri dost edinmeyin...” Rivayet edildiğine göre Rifâa b. Zeyd ile Süveyd b. el-Hâris Müslüman olduklarını açıkladılar, sonra münafıklık ettiler; müminlerden bazı kimseler de onlara sevgi besliyordu; bunun üzerine onları dost edinmekten nehyedildiler. Nehiy, hükmü genelleştirmek, illete dikkat çekmek ve bu vasfa sahip olan kimsenin düşmanlığa layık olduğunu, dolayısıyla dostluğa nasıl layık olamayacağını bildirmek üzere onları ve başkalarını kapsayan bir vasfa bağlanmıştır. {مِنَ الذين أُوتُواْ الكتاب مِن قَبْلِكُمْ} “...sizden önce kendilerine kitap verilenlerden...” alay edenlerin beyanıdır. Kitap verilme unvanına değinilmesi, onların bu fiilinin son derece çirkin ve dalaletlerinin son derece ileri olduğunu beyan etmek içindir; zira kendilerine kitap verilmiş olması, kendi kitaplarını tasdik eden bir kitaba dayalı dinle alay etmekten onları alıkoymalıydı. {والكفار} “...ve kâfirlerden...” yani müşriklerden; küfürleri katmerli olduğu için özellikle bu isimle anılmışlardır. Bu kelime birinci ismi mevsûle matuftur; bunda onların [bizatihi] alaycı olmadıklarını ihsas ettirme vardır, nitekim Allah Teâlâ'nın: {ياأهل الكتاب هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا} ayetinde hitabın Ehl-i Kitab'a has kılınması da bunu haber vermektedir. Son ismi mevsûle matuf olarak cer ile de okunmuştur; Übeyy'in “ve mine'l-küffâri” ve Abdullah'ın “ve mine'llezîne eşrakû” kıraati de bunu destekler; bu takdirde onlar da alay edenler zümresine dahildir. {أَوْلِيَاء} “...dostlar [edinmeyin]...” ve onlardan bütünüyle uzak durun! {واتقوا الله} “...ve Allah'tan korkun...” onları dost edinmeyi terk etmek hususunda veya mutlak surette yasakları terk etmek hususunda [Allah'tan korkun] ki onları dost edinmeyi terk etmek buna öncelikle dahildir; {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “...eğer mümin iseniz.” yani hakiki müminler iseniz; zira imanın gereği sakınmayı kesinlikle iktiza eder. {وَإِذَا ناديتم إِلَى الصلاة اتخذوها} “Namaz için çağrıda bulunduğunuz zaman onu [alay ve eğlence edinirler]...” yani namazı veya ezanı alay konusu yaparlar. Bunda ezanın meşruiyetine delalet vardır.
{هُزُواً وَلَعِباً} بيان لاستهزائهم بحكم خاص من أحكام الدين بعد بيان استهزائهم بالدين على الإطلاق إظهاراً لكمال شقاوتهم رُوي أن نصرانياً بالمدينة كان إذا سمع المؤذن يقول أشهد أنَّ محمداً رسولُ الله يقول أحرق الله الكاذب فدخل خادمُه ذاتَ ليلة بنار وأهله نيام فتطايرة منه شرارةٌ في البيت فأحرقَتْه وأهلَه جميعاً {ذلك} أي الاستهزاء المذكور {بِأَنَّهُمْ} بسببِ أنَّهُم {قَوْمٌ لَاّ يَعْقِلُونَ} فإن السَّفَه يؤدِّي إلى الجهل بمحاسِنِ الحق والهُزُؤ به ولو كان لهم عقلٌ في الجملة لما اجترءوا على تلك العظيمة
{هُزُواً وَلَعِباً} “...alay ve eğlence [edinirler]...” Dinin geneliyle alay ettiklerinin beyanından sonra, bedbahtlıklarının kemalini göstermek için dinin özel bir hükmüyle alay ettiklerinin beyanıdır. Rivayet edildiğine göre Medine'de bir Hristiyan, müezzinin “Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh” dediğini işittiğinde: “Yalancı yansın!” derdi. Bir gece ailesi uyurken hizmetçisi içeri ateşle girdi; ateşten bir kıvılcım eve sıçradı ve hem onu hem de bütün ailesini yakıp kül etti. {ذلك} “Bu...” yani mezkûr alay etmeleri {بِأَنَّهُمْ} “...onların...” sebebiyle {قَوْمٌ لَاّ يَعْقِلُونَ} “...akletmeyen bir topluluk olmalarındandır.” Zira beyinsizlik, hakkın güzelliklerini bilmemeye ve onunla alay etmeye sürükler; şayet azıcık akılları olsaydı bu büyük cürete asla kalkışamazlardı.
{قُلْ} أمرٌ لرسولِ الله صد بطريق تلوين الخطاب بعد نهْيِ المؤمنين عن تولِّي المستهزئين بأن يخاطِبَهم ويبيِّنَ أن الدين منزه عما يصحِّحُ صدورَ ما صدرَ عنهُم من الاستهزاء ويُظهرَ
{قُلْ} “De ki:...” Müminler alaycıları dost edinmekten nehyedildikten sonra, Resûlullah'a ﷺ üslup değişikliği yoluyla onlara hitap etmesi, dinin onların sadır olan bu alaylarını haklı çıkaracak her türlü kusurdan münezzeh olduğunu beyan etmesi ve,
لهم سببَ ما ارتكبوه ويُلْقِمَهم الحجرَ أي قل لأولئك الفجرة {يَا أَهْلِ الكتاب} وُصفوا بأهلية الكتاب تمهيدا بما سيأتي من تبكيتهم وإلزامهم بكفرهم بكتابهم {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا} من نقَم منه كذا إذا عابه وأنكره وكرهه وينقمه من حدِّ ضرب وقُرىء بفتح القاف من حد علِمَ وهي أيضاً لغة أي ما تَعيبون وما تُنكرون منا {إِلَاّ أَنْ آمنا بالله وما أُنزِلَ إِلَيْنَا} من القُرآنِ المجيد {وما أنزل مِن قَبْلُ} أي من قبل إنزاله من التوراة والإنجيل المنزَّلَيْن عليكم وسائرِ الكتبِ الإلهية {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون} أي متمردون خارجون عن الإيمان بما ذكر فإن الكفر بالقرآن مستلزم للكفر بما يصدِّقُه لا محالة وهو عطف على أن آمنا على أنَّه مفعولٌ له لتنقمون والمفعول الذي هو الدينُ محذوفٌ ثقةً بدلالةِ ما قبلَهُ وما بعده عليه دلالةً واضحة فإن اتخاذ الدين هزواً ولعباً عينُ نِقَمِه وإنكارِه والإيمانُ بما فُصِّل عينُ الدين الذي نقَموه خلا أنه أبرَزَ في معرِض علةِ نقمِهم له تسجيلاً عليهم بكمال المكابرةِ والتعكيس حيث جعلوه موجِباً لنقمه مع كونِه في نفسِه موجباً لقَبوله وارتضائه فالاستثناءُ من أعمِّ العللِ أي ما تنقِمون منا دينَنا لعلة من العلل إلا لأن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل من قبلُ من كتُبكم ولأن أكثركم متمردون غيرُ مؤمنين بواحدٍ مما ذُكر حتى لو كنتم مؤمنين بكتابكم الناطقِ بصحة كتابِنا لآمنتم به وإسنادُ الفسق إلى أكثرِهم لأنهم الحاملون لأعقابهم على التمرُّد والعناد وقيل عطفٌ عليه على أنه مفعول لتنقمون منا لكن لا على أن المستثنى مجموعُ المعطوفَيْن بل هو ما يلزَمهما من المخالفة كأنه قيل ما تنقمون منا إلا مخالفتَكم حيث دخلنا الإيمانَ وأنتم خارجون عنه وقيل على حذف المضاد أي واعتقادَ أن أكثركم فاسقون وقيل عطف على ما أي ما تنقمون منا إلا أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وبأنكم فاسقون وقيل عطفٌ على علة محذوفةٍ أي لقلة إنصافِكم ولأن أكثركم فاسقون وقيل الواو بمعنى مع أي ما تنقِمون منا إلا الإيمانَ مع أن أكثركم الخ وقيل هو منصوبٌ بفعل مقدر دل عليه المذكورُ أي لا تنقمون أن أكثركم فاسقون وقيل هو مرفوعٌ على الابتداء والخبرُ محذوفٌ أي وفِسقُكم معلوم أي ثابت والجملةُ حالية أو معترضة وقرىء بأن المكسورة المكسورة والدجملة مستأنَفة مبيّنةٌ لكون أكثرهم فاسقين متمرِّدين
bu cüreti işlemelerinin asıl sebebini onlara gösterip ağızlarının payını vermesi yönünde bir emirdir. Yani o fâsıklara şöyle de: {يَا أَهْلِ الكتاب} “Ey Kitap ehli!...” İleride gelecek susturma ve kendi kitaplarını inkâr ettiklerini yüzlerine vurma beyanına bir zemin olmak üzere Ehl-i Kitap vasfıyla nitelendirildiler. {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا} “Bizden hoşlanmayışınızın sebebi... başka bir şey midir?” Bir şeyi ayıpladığında, inkâr edip kerih gördüğünde kullanılan “nekame minhu” kökünden gelir; muzarisi “darabe” babındandır. “Alime” babından Kāf harfinin fethasıyla “tenkamûne” şeklinde de okunmuştur ki bu da bir lügattir. Yani bizde neyi ayıplıyor ve neyi inkâr ediyorsunuz? {إِلَاّ أَنْ آمنا بالله وما أُنزِلَ إِلَيْنَا} “...sadece Allah'a, bize indirilen [Kur'ân-ı Mecîd'e]... iman etmemizden...” {وما أنزل مِن قَبْلُ} “...ve daha önce [Tevrat, İncil ve diğer semavî kitaplardan] indirilene [iman etmemizden]...” {وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون} “...ve sizin çoğunuzun fâsık kimseler olmasından [başka bir şey midir?]” yani zikredilenlere imandan çıkan haddi aşmış kimseler olmanızdan; zira Kur'an'ı inkâr etmek, onu tasdik eden şeyleri de kesinlikle inkâr etmeyi gerektirir. Bu ifade, {أن آمنا} üzerine matuf olup “tenkimûne” fiilinin mef'ulün lehi kılınmıştır. Asıl mef'ul olan din ise, öncesinin ve sonrasının açık delaletine güvenilerek hazfedilmiştir; zira dini alay ve eğlence edinmek bizzat onu ayıplamak ve inkâr etmektir; tafsil edilen şeylere iman ise ayıpladıkları dinin ta kendisidir. Şu kadar var ki, kendiliğinden kabul ve rızayı gerektirmesine rağmen onu ayıplamanın sebebi kıldıkları için, onların son derece inatçı ve işleri tersyüz edici olduklarını tescillemek üzere ayıplama gerekçesi makamında sunulmuştur. Dolayısıyla istisna en genel gerekçelerden yapılmıştır; yani bizim dinimizi hiçbir gerekçeyle ayıplamıyorsunuz, ancak Allah'a, bize indirilene ve daha önce sizin kitaplarınızdan indirilene iman etmemizden ve sizin çoğunuzun zikredilenlerin hiçbirine iman etmeyen haddi aşmış kimseler olmanızdan dolayı ayıplıyorsunuz. Öyle ki şayet bizim kitabımızın sıhhatini bildiren kendi kitabınıza iman etseydiniz ona da iman ederdiniz. Fıskın çoğunluğa isnat edilmesi, sonradan gelenleri isyan ve inada sevk edenlerin onlar olmasındandır. “Bizden ayıpladığınız şey” fiilinin mef'ulü olarak matuf olduğu da söylenmiştir; ancak müstesna iki matufun toplamı değil, onların gerektirdiği muhalefettir; sanki “Biz imana girmişken siz dışarıda kaldığınız için sırf size muhalefet etmemizi ayıplıyorsunuz” denilmiştir. Muzafın hazfiyle “çoğunuzun fâsık olduğuna inanmamızı” takdirinde olduğu da söylenmiştir. “Mâ” üzerine matuf olduğu; yani “Bizden ancak Allah'a, bize indirilene ve sizin fâsık olduğunuza iman etmemizi ayıplıyorsunuz” manasında olduğu da söylenmiştir. Mahzuf bir gerekçeye matuf olduğu; yani “İnsafınızın azlığından ve çoğunuzun fâsık olmasından ötürü” takdirinde olduğu da söylenmiştir. Vâv harfinin “maa” (birlikte) manasında olduğu; yani “Çoğunuz fâsık olduğu halde sırf imanı ayıplıyorsunuz” demek olduğu da söylenmiştir. Zikredilenin delalet ettiği mukadder bir fiille mansub olduğu; yani “Çoğunuzun fâsık olduğunu ayıplamıyorsunuz” manasında olduğu da söylenmiştir. Mübteda olarak merfu olup haberin mahzuf olduğu; yani “Fıskınız ise sabittir/malumdur” demek olup cümlenin hâl veya itirâzî olduğu da söylenmiştir. Kesreli hemze ile {وإن أكثركم} şeklinde de okunmuştur ki cümle, çoğunun haddi aşmış fâsıklar olduğunu beyan eden bir istînâftır.
{قُلْ هَلْ أُنَبّئُكُمْ بِشَرّ مّن ذلك} لما أُمرَ ﵊ بإلزامهم وتبكيتهم ببيان أن مدارَ نقمِهم للدين إنما هو اشتمالُه على ما يوجب ارتضاءَه عندهم أيضاً وكفرُهم بما هو مُسلَّم لهم أُمرَ ﵊ عَقيبَه بأن يُبكتَهم ببيان أن الحقيقَ بالنقم والعيبَ حقيقةً ما هم عليه من الدين المحرَّف وينعى عليهم في ضمن البيان جناياتِهم وما حاق بهم من تبعانها وعقوباتِها على منهاج التعريض لئلا يحمِلَهم التصريحُ بذلك على ركوب متن المكابرةِ والعنادِ ويخاطِبَهم قبل البيانِ بما يُنبىء عن عِظَم شأن المبيَّنِ ويستدعي إقبالَهم على تلقّيه من الجملة الاستفهامية المُشَوِّقة إلى المخبِر به والتنبئةِ المُشعرة بكونه أمراً خطيراً لما أن النبأ هو الخبرُ الذي له شأنٌ وخطَرٌ وحيث كان مناطُ النقم شَرِّيَّةَ المنقوم حقيقة او اعتقاد وكان مجردُ النقم غيرَ مفيد
{قُلْ هَلْ أُنَبّئُكُمْ بِشَرّ مّن ذلك} “De ki: ‘Bundan daha şerlisini size haber vereyim mi?’” Peygamber aleyhisselâm, ayıpladıkları dinin onların katında dahi rızayı gerektiren hususları ihtiva ettiğini ve kendilerince kabul edilen hususları bizzat kendilerinin inkâr ettiğini ortaya koyarak onları susturmak ve ilzam etmekle emrolunduktan sonra; bunun hemen ardından, asıl ayıplanmaya ve kınanmaya layık olan şeyin kendi tahrif edilmiş bâtıl dinleri olduğunu beyan ederek onları susturmakla emrolunmuştur. Bu beyan zımnında işledikleri cinayetleri, bunların neticelerini ve başlarına gelen cezaları tariz yoluyla yüzlerine vurması emredilmiştir ki açıkça söylemek onları büsbütün inat ve taassuba sürüklemesin. Beyandan önce, beyan edilecek hususun büyüklüğünü bildiren, haber verilecek şeye karşı iştiyak uyandıran istifham cümlesiyle ve önemli bir mesele olduğunu ihsas ettiren “tenbiye” lafzıyla onlara hitap etmesi emredilmiştir; zira “nebe'”, şanı yüce ve mühim olan haberdir. Ayıplamanın dayanağı hakikatte veya zanda ayıplanan şeyin şer oluşudur; sadece ayıplamak ise onun şer olduğunu asla göstermez.
لشَرِّيته البتّةَ قيل بشرَ من ذلك ولم يقُل بأنقَمَ من ذلك تحقيقاً لشرية ما سيذكر وزيادى ة تقرير لها وقيل إنما قيل لذلك وقوعه في عبارة المخاطَبين حيث أتى نفرٌ من اليهود فسألوا رسول الله ﷺ عن دينه فقال عليه الصلاة السلام أو من بالله وما أنزل إلينا إلى قوله وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ فحين سمعوا ذكر عيسى ﵇ قالوا لا نعلم شراً من دينكم وإنما اعتَبَر الشَّرِّيةَ بالنسبة إلى الدين وهو منزَّه عن شائبةِ الشرّية بالكلية مجاراةً معهم على زعمهم الباطِلِ المنعقدِ على كمال شريتِه ليثبِتَ أن دينهم شرٌ من كل شر أي هل أخبركم بما هو شرٌّ في الحقيقة مما تعتقدونه شراً وإن كان في نفسه خيراً محضاً {مَثُوبَةً عِندَ الله} أي جزاءً ثابتاً في حكمه وقرىء مثوبةً وهي لغة فيها كمشورة ومشورة وهي مختصةٌ بالخير كما أن العقوبة مختصة بالشر وإنما وضعت ههنا موضعها على طريقةِ قولِه تحيَّةَ بينهم ضربٌ وجميع ونصبُها على التمييز من بشر وقوله ﷿ {مَن لَّعَنَهُ الله وَغَضِبَ عَلَيْهِ} خبر لمبتدأ محذوفٍ بتقدير مضافٍ قبله مناسبٍ لما أشير إليه بكلمة ذلك أي دينُ مَنْ لعنه الخ أو بتقدير مضافٍ قبلها مناسبٍ لمن أي بشرّ مِنْ أهل ذلك والجملة على التقديرين استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ من الجملة الاستفهامية إما على حالها وهو الظزاهر المناسب لسياق النظم الكريم وإما باعتبار التقدير فيها فطكأنه قيل ما الذي هو شرٌّ من ذلك فقيل هو دينُ مَنْ لعنه الله الخ أو قيل في السؤال من ذا الذي هو شرٌّ من أهل ذلك فقيل هو مَنْ لعنه الله ووضعُ الاسمِ الجليلِ موضعَ الضمير لتربية المهابة وإدخال الروعة وتهويلِ أمر اللعن وما تبعه والموصولُ عبارةٌ عن المخاطبين حيث أبعدهم الله تعالى من رحمته وسخِط عليهم بكفرهم وانْهماكِهم في المعاصي بعد وضوح الآيات وسُنوحِ البينات {وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة والخنازير} أي مسخ بعضَهم قردةً وهم أصحابُ السبْت وبعضَهم خنازيرَ وهم كفار مائدةِ عيسى ﵇ وقيل كلا المسخين في أصحاب السبْت مُسِخت شبانُهم قردةً وشيوخُهم خنازيرَ وجمعُ الضميرِ الراجع إلى الموصول في منهم باعتبار معناه كما أنَّ أفرادَ الضميرينِ الأولين باعتبار لفظه وإيثارُ وضعه موضعَ ضمير الخِطاب المناسب لأنبئكم للقصدِ إلى إثبات الشرِّية بما عدد في حين صلتِه من الأمورِ الهائلة الموجبةِ لها على الطريقة البرهانية مع ما فيه من الاحتراز عن تهييج لَجاجِهم {وَعَبَدَ الطاغوت} عطفٌ على صلةِ مَنْ وإفراد الضمير لما مر وكذا عُبد الطاغوتُ على قراءة البناء للمفعول ورفع الطاغوتَ وكذا عبد الطاغوت بمعنى صار معبوداً فالراجع إلى الموصول محذوف على القراءتين أي عُبد فيهم أو بينهم وتقديم أوصافِهم المذكورة بصدد إثباتِ شرّية دينِهم على وصفهم هذا مع أنه الأصلُ المستتبِعُ لها في الوجود وأن دلالته على شريته بالذات لأن عبادة الطاغوتِ عينُ دينهم البيّنِ البطلان ودلالتُها عليها بطريق الاستدلال بشرِّيَّة الآثار على شرِّية ما يوجبُها من الاعتقاد والعمل إما للقصد إلى تبكيتهم من أول الأمر بوصفهم بما لا سبيلَ لهم إلى الجحود لا بشرِّيته وفظاعته ولا باتصافهم به وإما للإيذان باستقلال كلَ من المقدم والمؤخر بالدلالة على ما ذكر من الشرِّية ولو روعيَ ترتيبُ الوجود وقيل مَنْ عَبَدَ الطاغوتَ ولعنه الله وغضب عليه الخ لربما فهم أن علة الشرية هو المجموعُ وقد قرىء عابدَ الطاغوت وكذا عبد الطاغوت بالإضافة على أنه نعتٌ كفطِنٍ ويقِظٍ وكذا عبدَةَ الطاغوتِ وكذا عبد الطاغوت بالإضافة على أنه جمع عابد كخَدَمٍ أو على أن أصله عبدةَ حذفت تاؤه للإضافة بالنصب في الكل عطفا على
Bu sebeple zikredilecek şeyin şer oluşunu tescil etmek ve onu daha da pekiştirmek için “bundan daha çok ayıplananı” denmeyip “bundan daha şerlisini” denilmiştir. Bunun muhatapların kendi sözlerinde yer alması sebebiyle böyle söylendiği de nakledilmiştir; nitekim Yahudilerden bir grup gelip Resûlullah'a ﷺ dinini sormuş, Peygamber aleyhissalâtü vesselâm da: “Allah'a, bize indirilene... ve biz O'na teslim olanlarız” ayetine kadar okumuştu. Îsâ'nın aleyhisselâm zikrini işittiklerinde: “Biz sizin dininizden daha şerli bir din bilmiyoruz” demişlerdi. Dinin şer şaibesinden tamamen münezzeh olmasına rağmen şer olarak değerlendirilmesi, onların dinin son derece şerli olduğuna dair bâtıl zanlarına uyularak kendi dinlerinin her şerden daha şerli olduğunu ispatlamak içindir. Yani: “Kendi zatında katıksız hayır olsa da sizin şer zannettiğiniz şeyden hakikatte daha şerli olanı size haber vereyim mi?” demektir. {مَثُوبَةً عِندَ الله} “...Allah katında ceza bakımından...” yani O'nun hükmünde sabit bir karşılık olarak. “Meşvere” ve “müşûre” gibi bir lügat olarak “mesübeten” şeklinde de okunmuştur. Sevap (mesûbe) hayra hastır, tıpkı ukubetin şerre has olduğu gibi; burada onun yerine konulması şairin “Aralarındaki tahiyye (selamlaşma) ancak vurmaktır” sözü kabilindendir. “Şerr” kelimesinden temyiz olarak mansubdur. Allah Azze ve Celle'nin: {مَن لَّعَنَهُ الله وَغَضِبَ عَلَيْهِ} “...Allah'ın lanet ettiği ve gazabına uğrattığı kimsedir...” kavli, “o” kelimesiyle işaret edilen şeye uygun mahzuf bir muzaf takdiriyle mahzuf mübtedanın haberidir; yani “Allah'ın lanet ettiği kimsenin dinidir” demektir; yahut “men”e uygun bir takdirle “onun ehlinden daha şerli olan kimsedir” takdirindedir. Her iki takdire göre de cümle, istifham cümlesinden doğan bir sorunun cevabı olarak vaki olan bir istînâftır; bu ya yüce nazmın akışına uygun olan zahir hali üzeredir ya da takdir itibariyledir; sanki “Ondan daha şerli olan nedir?” denilmiş, “Allah'ın lanet ettiği kimsenin dinidir” diye cevap verilmiştir; yahut soruda “Ondan daha şerli olan kimdir?” denilmiş, “Allah'ın lanet ettiği kimsedir” denilmiştir. Lafza-i Celâl'in zamir yerine getirilmesi, heybet vermek, korku salmak, lanet ve ardından gelenlerin vahametini bildirmek içindir. İsmi mevsûl ise muhataplardan ibarettir; zira ayetler ve apaçık deliller geldikten sonra küfürleri ve günahlara dalmaları sebebiyle Allah Teâlâ onları rahmetinden uzaklaştırmış ve onlara gazap etmiştir. {وَجَعَلَ مِنْهُمُ القردة والخنازير} “...ve içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı...” yani bazısını maymuna çevirmiştir ki bunlar Cumartesi ehlidir; bazısını da domuza çevirmiştir ki bunlar Îsâ'nın aleyhisselâm maide (sofra) ashabının kâfirleridir. Her iki meshin de Cumartesi ehlinde vaki olduğu; gençlerinin maymuna, yaşlılarının domuza dönüştürüldüğü de söylenmiştir. “İçlerinden” ifadesinde ismi mevsûle dönen zamirin çoğul getirilmesi manası itibariyledir; nitekim önceki iki zamirin tekil getirilmesi lafzı itibariyledir. “Size haber vereyim mi” hitabına uygun olan muhatap zamiri yerine bu zamirin getirilmesi, sılasında sayılan o dehşetli hususlarla şerrin sabit olduğunu bürhanî yolla ispat etmek ve onların inatlarını körüklemekten sakınmak içindir. {وَعَبَدَ الطاغوت} “...ve tağuta tapan kimselerdir.” “Men”in sılası üzerine matuftur; zamirin müfret gelişi zikredilen sebeptendir. Meçhul sığasıyla ve “et-tâğûtü” kelimesinin ref'i ile “ve ubide't-tâğûtü” okunuşunda da böyledir; aynı şekilde mâbut oldu manasında “abude't-tâğûtü” okunuşunda da mevsûle dönen zamir her iki kıraatte de hazfedilmiştir; yani “içlerinde tağuta tapıldı” demektir. Dinlerinin şerliliğini ispat sadedinde zikredilen sıfatlarının bu sıfattan öne alınması –halbuki bu sıfat varlıkta onları netice veren asıldır ve tağuta ibadet bizatihi onların apaçık bâtıl olan dinleri olduğu için onun şerliliğine delaleti bizzat iken, diğerlerinin delaleti neticelerin kötülüğünden inanç ve amelin kötülüğüne istidlal yoliyledir–; ya ne şerrini ve vahametini ne de kendilerinin bu vasfa sahip olduğunu asla inkâr edemeyecekleri vasıflarıyla onları ta başından susturmak kastıyladır ya da öne alınan ve sonraya bırakılan her bir vasfın zikredilen şerliliğe delalette müstakil olduğunu bildirmek içindir. Şayet varlık sırası gözetilip “Tağuta tapan, Allah'ın lanet ettiği ve gazap ettiği kimse...” denilseydi, şerrin illetinin bu vasıfların tamamının mecmuu olduğu zannedilebilirdi. Sıfat olarak “âbide't-tâğûti”, “abide't-tâğûti” şeklinde; cemî olarak “abedete't-tâğûti” ve izafet sebebiyle tâ'sı düşmüş olarak “abede't-tâğûti” şeklinde nasb ile,
االقردة والخنازير وقرىء عَبَدِ الطاغوتِ بالجر عطفاً على مَنْ بناءً على أنه مجرور بتقدير المضاف وقد قيل إن مَنْ مجرور على أنه بدلٌ من شرَ على أحدِ الوجهينِ المذكورينِ في تقدير المضاف وأنتُ خبيرٌ بأنَّ ذلكَ مع اقتضائه إخلاء النظم الكريم عن المزايا المنذكورة بالمرة مما لا سبيل إليه قطعاً ضرورةَ أن المقصود الأصلي ليس مضمونَ الجملة الاستفهامية بل هو كما مر مقدّمة سيقت أمام المقصود لهزؤء المخاطبين وتوجيه أذهانهم تنحو تلقي ما يلقى إليهم عَقيبها بجملة خبرية موافقةٍ في الكيفية للسؤال الناشىء عنها وهو المقصودُ إفادتُه وعليه يدور ذلك الإلزام والتبكيتُ حسبما شُرح فإذا جُعل الموصولُ بما في حيز صلتِه من تتمة الجملة الاستفهامية فأين الذي يلقى إليهم عقيبها جواباً عما نشأ منها من السؤال ليحصُلَ به الإلزامُ والتبكيت وأما الجملة الآنية فبمعزلٍ من صلاحية الجواب كيف لا ولا بد من موافقته في الكيفية للسؤال الناشىء عن الجملة الاستفهامية وقد عرفت أن السؤال الناشىءَ عنها يستدعي وقوعَ الشر من تتمة المخبَرِ عنه لا خبراً كما في الجملة المذكورة وسيتضح ذلك مزيدَ اتضاحٍ بإذن الله تعالى والمراد بالطاغوت العِجْلُ وقيل هو الكهنة وكلُّ من أطاعوه في معصية الله ﷿ فيعم الحكمُ دينَ النصارى أيضاً ويتضح وجه تأخيرِ ذكرِ عبادتِه عن العقوبات المذكورة إذ لو قُدِّمت عليها لتُوُهِّم اشتراكُ الفريقين في تلك العقوبات ولما كان مآلُ ما ذُكرَ بصدد التبكيت أن ماهو شرٌّ مما نقَموه دينُهم أو أن من هو شرٌّ من أهل ما نقموه أنفسُهم بحسَب ما قدِّر من المضافين وكانت الشرِّيةُ على كلا الوجهين من تتمة الموضوع غيرَ مقصودة الإثبات لدينهم أو لأنفسهم عقِبَ ذلك بإثباتها لهم على وجهٍ يُشعر بعِلِّية ما ذُكر من القبائح لثبوتها لهم بجملةٍ مستأنفةٌ مَسوقةٌ من جهته سبحانه شهادةً عليهم بكمال الشرارة والضلال أو داخلةٍ تحت الإمر تأكيدا للإلزان وتشديد للتبكيت فقيل {أُوْلَئِكَ شَرٌّ مكانا} فاسم الإشارة عبارةٌ عمَّن ذُكرتْ صفاتُهم الخبيثة وما فيه من معنى البعيد للإيذانِ ببُعدِ منزلتِهم في الشرارة أي أولئك وقيل شر مكاناً أي مُنصَرَفاً {وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السبيل} عطف على شر مقرِّرٌ له أي أكثرُ ضلالاً عن الطريق المستقيم وفيه دلالة على كون دينهم شراً محضاً بعيداً عن البحق لأن ما يسلُكونه من الطريق دينُهم فإذا كانوا أضلَّ كان دينُهم ضلالاً بينا لا غايةَ وراءه وصيغةُ التفضيل في الموضعين للزيادة مطلقاً لا بالإضافة إلى من يشاركهم في أصلِ الشرارة والضلال
“maymunlar ve domuzlar” üzerine matuf olarak da okunmuştur. Cer ile “abedi't-tâğûti” şeklinde, muzaf takdiriyle mecrur kabul edilerek “men” üzerine matuf olarak da okunmuştur. Muzaf takdirindeki iki vecihten birine göre “men” kelimesinin “şerr” kelimesinden bedel olarak mecrur olduğu da söylenmiştir. Bilirsin ki bu durum, yüce nazmı zikredilen meziyetlerden tamamen soyutlamayı gerektirmesiyle birlikte kesinlikle caiz olmayan bir yoldur; zira asıl maksat istifham cümlesinin muhtevası değildir. Bilakis o, daha önce geçtiği üzere muhatapları sarsmak ve zihinlerini hemen ardından kendilerine irad edilecek habere yöneltmek için asıl maksadın önüne serdedilmiş bir mukaddimedir; bu haber ise ondan doğan soruya keyfiyet bakımından uygun bir haber cümlesidir ve asıl ifade edilmek istenen maksat da budur; izah edildiği üzere ilzam ve susturma da bunun etrafında dönmektedir. Şayet ismi mevsûl sılasıyla birlikte istifham cümlesinin tamamlayıcısı kılınırsa, bu takdirde susturma ve ilzamın hâsıl olması için o istifhamdan doğan sorunun cevabı olarak hemen ardından kendilerine sunulacak ifade nerede kalır? Gelecek olan cümleye gelince, onun cevap olmaya elverişliliği asla yoktur; nasıl olsun ki, cevabın istifham cümlesinden doğan soruya keyfiyet bakımından uygun olması şarttır; sen de bildin ki o istifhamdan doğan soru, mezkûr cümlede olduğu gibi şerrin haber değil mübtedanın tamamlayıcısı olmasını iktiza eder. Bu durum Allah'ın izniyle daha da açıklık kazanacaktır. Tağuttan maksat buzağıdır; kâhinler ve Allah'a azze ve celle isyanda itaat ettikleri herkes olduğu da söylenmiştir; bu takdirde hüküm Hristiyanların dinini de kapsar. Tağuta ibadetin zikredilen cezalardan sonraya bırakılmasının hikmeti de açıklık kazanır; zira cezalardan önce zikredilseydi iki fırkanın da bu cezalara ortak olduğu zannı doğardı. Susturma sadedinde zikredilen hususların neticesi, ayıpladıkları şeyden daha şerli olanın onların dini olduğu yahut ayıpladıkları şeyin ehlinden daha şerli olanın kendileri olduğu şeklinde ortaya çıkınca (takdir edilen iki muzafa göre) ve her iki veche göre de şerlilik konunun tamamlayıcısı olup bizzat onların dinine veya kendilerine ispatı kastedilmediği için; bunun hemen ardından zikredilen çirkinliklerin onların aleyhine sabit oluşunun illetini ihsas ettiren bir üslupla, O Sübhânehu canibinden onların tam bir şer ve dalalet içinde olduklarına dair bir şehadet olarak veya ilzamı tekit ve susturmayı şiddetlendirmek için emrin altına dahil kılınarak yeni bir cümle ile onların şerliliği sabit kılınmış ve: {أُوْلَئِكَ شَرٌّ مكانا} “İşte onlar, yer bakımından daha şerlidirler...” buyrulmuştur. İsm-i işaret, o habis sıfatları zikredilen kimselerden ibarettir; bundaki uzaklık manası onların kötülükteki derecelerinin uzaklığını bildirmek içindir; yani işte onlar [daha şerlidirler]. Akıbet ve varılacak yer bakımından daha şerlidirler denildiği de söylenmiştir. {وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السبيل} “...ve dosdoğru yoldan daha çok sapmışlardır.” “Şerr” kelimesine matuf olup onu tekit etmektedir; yani dosdoğru yoldan daha fazla sapmışlardır. Bunda onların dinlerinin katıksız bir şer olduğuna ve haktan fersah fersah uzak bulunduğuna delalet vardır; zira yürüdükleri yol onların dinidir; onlar daha sapık olduklarına göre dinleri de ötesi olmayan apaçık bir dalalettir. Her iki yerdeki ism-i tafdil sığası mutlak anlamda fazlalık içindir, şerrin ve dalaletin aslında onlara ortak olan birine nispetle değildir.
{وإذا جاؤوكم قالوا آمنا} نزلتْ في ناسٍ من اليهود كانوا يدخُلون على رسُولِ الله ﷺ ويُظهرون له الإيمان نفاقاً فالخطاب لرسول الله ﷺ والجمع للتعظيم أوله مع ما عنده من المسلمين أي إذا جاءوكم أظهروا الإسلام {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ بِهِ} أي يخرجون من عندك ملتبسين بالكفر كما دخلوا لم يؤثِّرْ فيهم ما سمعوا منك والجملتان حالان من فاعل قالوا وبالكفر وبه حالان من فاعل دخلوا
{وإذا جاؤوكم قالوا آمنا} “Size geldikleri zaman ‘İman ettik’ derler...” Resûlullah'ın ﷺ huzuruna girip münafıklık ederek ona iman ettiklerini söyleyen birtakım Yahudiler hakkında inmiştir. Hitap Resûlullah'adır ﷺ; çoğul getirilmesi tazim içindir veya yanındaki Müslümanlarla beraber kendisinedir; yani size geldiklerinde İslâm'ı izhar ederler. {وَقَدْ دَّخَلُواْ بالكفر وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ بِهِ} “...Oysa onlar kâfirlikle girmişler ve yine onunla çıkmışlardır.” yani senden duydukları hiçbir şey kendilerine tesir etmeksizin girdikleri gibi kâfir olarak senin yanından çıkarlar. Her iki cümle “dediler” fiilinin failinden hâldir; “bi'l-küfri” ve “bihî” ifadeleri ise “girdiler” ve “çıktılar” fiillerinin faillerinden hâldir.
وخرجوا وقد وإن دخلت لتقريب الماضي من الحال ليصح أن يقع حالات أفادت أيضاً بما فيها من معنى التوقع أن أمارات النفاق كانت لائحة وكان الرسول ﷺ يظنه ويتوقع أن يظهره الله تعالى ولذلك قيل {والله أَعْلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكْتُمُونَ} أي من الكفر وفيه وعيد شديد لهم
“Kad” edatı geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak ve böylece hâl olmalarını sahih kılmak için dahil olduğu gibi, içerdiği beklenti manasıyla nifak alametlerinin belirgin olduğunu, Resûlullah'ın ﷺ bunu sezdiğini ve Allah Teâlâ'nın onu açığa çıkarmasını beklediğini de ifade etmiştir. Bundan dolayı şöyle buyrulmuştur: {والله أَعْلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكْتُمُونَ} “...Allah, gizlemekte oldukları şeyi çok iyi bilendir.” yani küfrü [çok iyi bilendir]. Bunda onlar için pek şiddetli bir tehdit vardır.
وَتَرَى خطاب لرسول الله ﷺ أو لكل أحد ممن يصلُح للخطاب والرؤية بصرية كَثِيراً مّنْهُمْ من اليهود والمنافقين وقولُه تعالى {يسارعون فِى الإثم} حال من كثيراً وقيل مفعول ثانٍ والرؤيةُ قلبية والأول أنسبُ بحالهم وظهور نفاقهم والمسارعة المبادرة والمباشرة للشيء بسرعة وإيثار كلمةُ في على كلمة إلى الواقعة في قوله تعالى وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ الخ لِما ذُكر في قوله تعالى فَتَرَى الذين فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يسارعون فِيهِمْ والمرادُ بالإثم الكذبُ على الإطلاق وقيل الحرام وقيل كلمةُ الشرك وقولُهم عزيرٌ ابنُ الله وقيل هو ما يختصُّ بهم من الآثام {والعدوان} أي الظلم المتعدي إلى الغير أو مجاوزة الحد في المعاصي {وَأَكْلِهِمُ السحت} أي الحرام خصه بالذكر مع اندراجه في الإثم للمبالغة في التقبيح {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي لبئس شيئاً كانوا يعملونه والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على الاستمرار
“Görürsün” hitabı Resûlullah'a ﷺ veya hitaba elverişli olan her ferdedir; buradaki görme gözle görmedir. “Onlardan birçoğunu...” yani Yahudi ve münafıklardan. Allah Teâlâ'nın: {يسارعون فِى الإثم} “...günah işlemeye koşuştuklarını...” kavli, “birçoğunu” ifadesinden hâldir; ikinci mef'ul olduğu ve görmenin kalbî olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi onların haline ve nifaklarının zahir oluşuna daha uygundur. Müsâraa, bir işe süratle girişmek ve ona derhal kalkışmaktır. Allah Teâlâ'nın: {وَسَارِعُواْ إلى مَغْفِرَةٍ} kavlinde geçen “ilâ” kelimesi yerine “fî” kelimesinin tercih edilmesi, {فَتَرَى الذين فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يسارعون فِيهِمْ} ayetinde belirtilen sebeptendir. Günahtan maksat mutlak anlamda yalandır; haram olduğu da söylenmiştir; şirk sözü ve “Üzeyr Allah'ın oğludur” demeleri olduğu da söylenmiştir; onlara has günahlar olduğu da söylenmiştir. {والعدوان} “...düşmanlığa...” yani başkasına geçen zulme veya günahlarda haddi aşmaya [koşuştuklarını]. {وَأَكْلِهِمُ السحت} “...ve haram yemeye [koşuştuklarını görürsün].” Yani haramı [yemeye]; günah kavramına dahil olmasına rağmen çirkinliğini son derece vurgulamak için ayrıca zikredilmiştir. {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yani yapageldikleri şey ne kötüdür! Geçmiş ve gelecek zaman kiplerinin bir arada kullanılması sürekliliği bildirmek içindir.
{لَوْلَا ينهاهم الربانيون والاحبار} قال الحسن الربانيون علماء الإنجيل والأحبار علماء التوراة وقيل كلهم في اليهود وهو تحضيضٌ للذين يقتديْ بهم أفناؤهم ويَعْلمون قَباحةَ ما هم فيه وسوءَ مغبَّته على نهْيِ أسافلِهم عن ذلك مع توبيخ لهم على تركه {عَن قَوْلِهِمُ الإثم وَأَكْلِهِمُ السحت} مع علمهم بقبحهما ومشاهدتهم لمباشرتهم لهما {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ} وهذا أبلغ مما قيل في حق عامتهم لما أن العمل لا يبلُغ درجة الصنع ما لم يتدرَّبْ فيه صاحبُه ولم يحصُلْ فيه مهارة تامة ولذلك ذَمَّ به خواصَّهم ولأن ترك الحسنة أقبحُ من مواقعة المعصية لأن النفس تلتذ بها وتميل إليها ولا كذلك تركُ الإنكار عليها فكان جديراً بأبلغِ ذم وفيه مما ينعى على العلماء توانيهم في النهي عن المنكرات ما لَا يخفي وعن ابن عباس ﵄ أنهما أشد آية في القرآن وعن الضحاك ما في القرآن آية خوف عندي منها
{لَوْلَا ينهاهم الربانيون والاحبار} “Rabbânîler ve ahbâr onları menetselerdi ya!...” Hasen: “Rabbânîler İncil âlimleri, ahbâr ise Tevrat âlimleridir” demiştir; hepsinin Yahudiler hakkında olduğu da söylenmiştir. Bu, avamın kendilerine uyduğu, içinde bulundukları durumun çirkinliğini ve kötü akıbetini bilen kimseleri, halk tabakasını bundan menetmeye teşvik etmekle birlikte bunu terk ettikleri için onları bir azarlamadır. {عَن قَوْلِهِمُ الإثم وَأَكْلِهِمُ السحت} “...günah söz söylemelerinden ve haram yemelerinden...” bu ikisinin çirkinliğini bildikleri ve onların bunları bizzat işlediklerini gördükleri halde [menetselerdi ya!]. {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ} “Sanat haline getirdikleri bu tutum ne kötüdür!” Bu ifade, avamları hakkında söylenen sözden daha beliğdir; zira amel, sahibi onda maharet kazanmadıkça ve tam bir ustalık elde etmedikçe “sanat (sun')” derecesine ulaşmaz. Bu sebeple onların seçkinlerini (âlimlerini) bu lafızla yermiştir; ayrıca iyiliği terk etmek günahı işlemekten daha çirkindir, zira nefis günahtan lezzet alır ve ona meyleder, fakat kötülüğü inkâr etmeyi terk etmek öyle değildir; binaenaleyh en beliğ yergiye layık olmuştur. Bunda âlimlerin münkeri nehyetmedeki gevşekliklerini yüzlerine vuran hususlar gizli değildir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre: “Bu ikisi Kur'an'daki en şiddetli ayetlerdir.” Dahhâk'tan ise: “Kur'an'da benim için bundan daha korkutucu bir ayet yoktur” dediği rivayet edilmiştir.
{وَقَالَتِ اليهود} قال ابن عباس وعكرمة والضحاك إن الله تعالى كان قد بسط على اليهود حتى كانوا من أكثر الناس
{وَقَالَتِ اليهود} “Yahudiler dediler ki:...” İbn Abbâs, İkrime ve Dahhâk şöyle demiştir: Allah Teâlâ Yahudilere rızkı bolca vermişti, öyle ki insanların en varlıklılarından idiler.
مالاً وأخصبَهم ناحيةً فلما عصَوا الله سبحانه بأن كفروا برسولِ الله ﷺ وكذبوه كف عنهم ما بسَطَ عليهم فعند ذلك قال فنخاص بنُ عازوراء {يَدُ الله مَغْلُولَةٌ} وحيث لم ينكر عليه الآخرون ورضُوا به نُسبت تلك العظيمةُ إلى الكل كما يقال بنُو فلان قتلُوا فلاناً وإنما القاتلُ واحدٌ منهم وأرادوا بذلك لعنهم الله أنه تعالى مُمسك يقتِّر بالرزق فإن كلاًّ من غَلِّ اليد وبسْطِها مجازٌ عن محض البخل والجود من غير قصد في ذلك إلى إثبات يدٍ وغَلَ أو بسطٍ ألا يُرى أنهم يستعملونه حيث لا يتصور فيه ذلك كما في قولِه جاد الحمى بَسْطَ اليدين بوابل شكَرتْ نداهُ تِلاعُه ووِهادُهُ وقد سلك لبيد هذا المسلكَ السديد حيث قال وغداةِ ريحٍ قد شهِدْتُ وقره غذ اصبحت بيد السمال زِمامُها فإنه إنما أراد بذلك إثباتَ القدرة التامة للمشال على التصرفِ في القَرَّة كيفما تشاء على طريقة المجاز من غير أن يخطُرَ بباله أن يثبِتَ لها يدا ولا للقة زماماً وأصله كناية فيمن يجوز عليه إرادة المعنى الحقيقي كما مر في قوله تعالى وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة في سورة آل عمران وقيل أرادوا ما حُكيَ عنُهم بقولِه تعالى لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} دعاء عليهم بالبخل المذموم والمسكَنة أو بالفقر والنَّكَد أو بغَلِّ الأيدي حقيقة بأن يكونوا أسارى مغلولين في الدنيا ويُسحبوا إلى النار بأغلالِها في الآخرة فتكون المطابقةُ حينئذ من حيث اللفظُ وملاحظةُ المعنى الأصلي كما في سبّني سبّ الله دابرَه {وَلُعِنُواْ} عطف على الدعاء الأول أي أُبعدوا من رحمة الله تعالى {بِمَا قَالُواْ} أي بسبب ماقالوا من الكلمة الشنعاء وقيل كلاهما خبر {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} عطفٌ على مقدَّرٍ يقتضيهِ المقامُ أي كلاّ ليس كذلك بل هو في غايةِ ما يكونُ من الجود وإليه أُشير بتثنية اليد فإن أقصى ما ينتهِي إليه هممُ الأسخياء أن يُعطوا ما يعطونه بكلتا يَدَيْهم وقيل التثنية للتنبيه على منحه تعالى لنعمتي الدجنيا والآخرة وقيل على إعطائه إكراماً وعلى إعطائه استدراجاً {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء} جملة مستأنفة واردة لتأكيد كمال جوده وللتنبيه على سرِّ ما ابتُلوا به من الضيق الذي اتخذوه من غاية جهلهم وضلالِهم ذريعةً إلى الاجتراء على تلك الكَفْرة العظيمة والمعنى والمعنى أن ذلك ليس لقصور في فيضه بل لأن إنفاقه تالبع لمشيئته المبنيَّةِ على الحُكم التي عليَها يدورُ أمرُ المعاش والمعاد وقد اقتضتِ الحكمةُ بسبب ما فيهم من شؤم المعاصي أن يضيِّقَ عليهم كما يشير إليه ما سيأتِي من قولِه ﷿ ولو أنهم أقاموا التواراة والإنجيل الآية وطكيف ظرفٌ ليشاء والجملة في محل النصب على الحالية من ضمير ينفق أي ينفق كائناً على أي حال يشاء أي كائناً على مشيئته أي مريداً وتركُ ذكرِ ما ينفقه لقصد التعميم {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً منهم} وهم علماؤهم ورؤساهم {مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ} مِن القرآن المستمل على هذه الآيات وتقديمُ المفعول للاعتناء به وتخصيص الكثير منهم بهذا الحكم لِما أن بعضهم ليس كذلك {مِن رَبّكَ} متعلق بأنزل كما أن إليك كذلك وتأخيره عنه مع أن حق المبدا أن يتقدم على المنتهي لاقتضاء المقامِ الاهتمامَ ببيان المنتهي لأن مدجار الزيادة هو النزولُ إليه ﵇ كَما في قوله تعالَى وَأَنزَلَ لَكُمْ مّنَ السماء مَاء والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﵇ لتشريفه ﵇ {طغيانا وَكُفْراً} مفعول ثان للزيادة أي ليزييدنهم كغيانا على طغيانهم وكفراً على كفرهم القديمين إما من حيث الشدةُ والغلوُّ وإما من حيث الكمُ والكثرة إذ كلما نزلة ى ية كفروا بها فيزداد طغيانُهم وكفرهم بحسب المقدار
mal bakımından en çok ve bölgece en verimli olanlarındandı. Allah Teâlâ'nın Resulü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edip onu yalanlamak suretiyle Allah Sübhânehu'ya isyan edince, Allah onlara bolca bahşettiği bu nimetleri kısıp geri çekti. İşte o vakit Finhas b. Âzûrâ {يَدُ الله مَغْلُولَةٌ} “Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır).” dedi. Diğerleri de buna itiraz etmeyip razı oldukları için bu büyük cürüm hepsine nispet edildi; nitekim fail tek bir kişi olduğu halde 'Falan oğulları falanı öldürdü' denir. Onlar -Allah kendilerine lanet etsin- bununla Allah Teâlâ'nın rızkı tutup kıstığını kastetmişlerdir. Çünkü elin bağlanması ve açılması tabirlerinin her ikisi de -ortada bir el, bağlanma ya da açılma kastedilmeksizin- sırf cimrilik ve cömertlikten mecazdır. Görmez misin ki Araplar bu tabiri, böyle bir şeyin tasavvur dahi edilemeyeceği yerlerde kullanırlar; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: 'Koru, iki elini açarak sağanak bir yağmurla cömertlik etti; / tepeleri ve vadileri onun bu cömertliğine şükretti.' Lebîd de şu sözünde bu doğru yolu izlemiştir: 'Nice rüzgarlı ve dondurucu soğuklu sabahlara şahit oldum ki, / o soğuğun dizginleri kuzey rüzgarının eline geçmişti.' Zira şair bununla, kuzey rüzgarının soğuk üzerinde dilediği gibi tasarruf etme hususundaki tam kudretini mecaz yoluyla ortaya koymak istemiştir; yoksa aklından kuzey rüzgarına bir el, soğuğa da bir dizgin isnat etmek asla geçmemiştir. Aslı ise, Âl-i İmrân Suresi'nde yer alan {وَلَا يَنظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ القيامة} ayetinde geçtiği üzere, hakiki mananın kastedilmesi caiz olan kimseler hakkında kinayedir. Bir görüşe göre de onlar bununla, Allah Teâlâ'nın {لَّقَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاء} ayetinde hikâye ettiği sözü kastetmişlerdir. {غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ} “Kendi elleri bağlansın” Bu, onlara yerilmiş cimrilik ve zilletle, yahut fakirlik ve sıkıntıyla, ya da hakiki manada dünyada zincirlere vurulmuş esirler olmaları ve ahirette de cehenneme bukağılarla sürüklenmeleri suretiyle ellerinin bağlanması için yapılmış bir bedduadır. Bu takdirde lâfzî mutabakat, 'Bana sövene Allah kökünü kazıyacak bela versin' sözünde olduğu gibi asıl mananın gözetilmesiyle olur. {وَلُعِنُواْ} “ve lanet olunsunlar!” İlk bedduaya matuftur; yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırılsınlar [demektir]. {بِمَا قَالُواْ} “söylediklerinden ötürü.” Yani söyledikleri bu çirkin söz sebebiyle. Her ikisinin haber cümlesi olduğu da söylenmiştir. {بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ} “Aksine O'nun iki eli de açıktır,” Makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye matuftur; yani 'Hayır, asla öyle değil; aksine O, cömertliğin en üst zirvesindedir.' El kelimesinin tesniye (ikil) yapılmasıyla buna işaret edilmiştir. Zira cömert kimselerin himmetlerinin ulaşabileceği en son nokta, verecekleri şeyi iki elleriyle birden vermeleridir. Tesniyenin, Allah Teâlâ'nın dünya ve ahiret nimetlerini bahşetmesine dikkat çekmek için olduğu söylendiği gibi; ikram olarak vermesi ile istidraç olarak vermesine işaret için olduğu da söylenmiştir. {يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء} “dilediği gibi infak eder (harcar).” Cömertliğinin kemalini teyit etmek ve aşırı cehalet ve sapıklıkları yüzünden bu büyük küfre cüret etmelerine vesile kıldıkları başlarına gelen darlığın sırrına dikkat çekmek için getirilmiş istinaf (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Manası şudur: Bu durum O'nun feyzindeki bir eksiklikten değil, bilakis infakının, dünya ve ahiret işlerinin etrafında döndüğü hikmetlere dayalı iradesine bağlı olmasındandır. Hikmet ise, işledikleri günahların uğursuzluğu sebebiyle onların rızkını kısmayı iktiza etmiştir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın az sonra gelecek olan 'Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulasalardı...' mealindeki ayeti de buna işaret etmektedir. 'Keyfe (كَيْفَ)', 'yeşâü (يَشَاءُ)' fiilinin zarfıdır; cümle ise 'yünfiku (يُنفِقُ)' fiilindeki zamirden hâl olarak nasb mahallindedir. Yani 'dilediği her hal üzere olarak', başka bir deyişle 'kendi dilemesine uygun şekilde, dileyerek infak eder.' İnfak ettiği şeyin zikredilmeyişi genelleme kastıyladır. {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً منهم} “Onlardan çoğunun mutlaka artıracaktır...” Bunlar onların âlimleri ve reisleridir. Mef'ûlün öne alınması ona verilen ehemmiyet içindir; onlardan birçoğunun bu hükümle tahsis edilmesi ise bazılarının böyle olmamasındandır. {مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ} “...sana indirilen şey...” Yani bu ayetleri ihtiva eden Kur'an. {مِن رَبّكَ} “...Rabbinden...” Tıpkı 'ileyke (إِلَيْكَ)' gibi 'ünzile (أُنزِلَ)' fiiline müteallıktır. Başlangıç bildiren ifadenin sonuç bildiren ifadeden önce gelmesi asıl iken burada sonraya bırakılması, makamın bitiş noktasını beyan etmeye ehemmiyet vermeyi iktiza etmesindendir. Zira artışın mihveri, Allah Teâlâ'nın {وَأَنزَلَ لَكُمْ مّنَ السماء مَاء} buyruğunda olduğu gibi, vahyin Peygamber'e aleyhisselâm indirilmiş olmasıdır. Resulullah'ın aleyhisselâm zamirine muzaf olarak 'Rab' vasfına yer verilmesi ise onu aleyhisselâm onurlandırmak içindir. {طغيانا وَكُفْراً} “...azgınlık ve küfrünü.” 'Yezîdenne' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani onların eski azgınlıklarına azgınlık, eski küfürlerine de küfür katacaktır. Bu artış ya şiddet ve aşırılık bakımından veya kemiyet ve çokluk bakımındandır; zira her ne zaman bir ayet inse onu inkâr ederler, böylece miktar bakımından azgınlık ve küfürleri artar.
كما أن الطعامَ الصالح للأصِحّاء يزيد المرضى مرضاً {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ} أي بين اليهود فإن بعضَهم جبْريةٌ وبعضهم قدرية زوبعضهم مُرْجئة وبعضهم مشبِّهة {العداوة والبغضاء} فلا يكاد تتوافق قلوبُهم ولا تتطابق أقوالهم والجملة مبتدأ مَسوقة لإزاحة ما عسى يُتوهَّمُ من ذكر طغيانهم وكفرهم من الاجتماع على أمرٍ يؤدِّي إلى الإضرار بالمسلمين قيل العداوة والبغضاء أخصُّ من البغضاء لأن كل عدوَ مبغضٌ بلا عكسٍ كليَ {إلى يَوْمِ القيامة} متعلقٌ بألقينا وقيل بالبغضاء {كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا الله} تصريح بما أشير إليه من عدم وصول غائلةِ ما هم فيه إلى المسلمين أي كلما أرادوا محاربة الرسول ﷺ ورتبوا مبادِيَها وركِبوا في ذلك متنَ كلِّ صعب وذَلولٍ ردهم الله تعالى وقهرهم أو كلما أرادوا حرب أحد غُلبوا فإنهم لما خالفوا حكم التوراة سلط الله تعالى عليهم بُخْتَ نَصَّرَ ثم أفسدوا فسلط الله عليهم فطرُسَ الروميّ ثم أفسدوا فسلط الله عليهم المجوس ثم أفسدوا فسلط الله عليهم المسلمين وللحرب إما صل لأوقدوا أو متعلِّق بمحذوف وقع صفة لنار أي كائنة للحرب {وَيَسْعَوْنَ فِى الارض فَسَاداً} أي يجتهدون في الكيد للإسلام وأهله وإثار الشر والفتنة فيما بينهم مما يُغايرُ ما عبَّر عنه بإيقاد نارِ الحرب وفسادا إما مفعول له أو في موقعِ المصدر أي يسعون للفساد أو يسعون سعي فساد {والله لَا يُحِبُّ المفسدين} ولذلك أطفأ ثائرةَ إفسادهم واللام إما للجنس وهم داخلون فيه دخولاً أولياً وإما للعهد ووضعُ المُظْهَرِ مَقام الضمير للتعليل وبيانِ كونِهم راسخين في الإفساد
Nitekim sağlıklı insanlara yarayan gıda, hastaların hastalığını artırır. {وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ} “Biz onların arasına bıraktık...” Yani Yahudilerin arasına; zira onların bir kısmı Cebriyye, bir kısmı Kaderiyye, bir kısmı Mürcie, bir kısmı da Müşebbihe'dir. {العداوة والبغضاء} “...düşmanlık ve kin.” Bu yüzden kalpleri asla uyuşmaz, sözleri birbirini tutmaz. Bu cümle, onların azgınlık ve küfürlerinin zikredilmesinden doğabilecek 'Müslümanlara zarar verecek bir hususta birleşirler' şeklindeki muhtemel vehmi bertaraf etmek için getirilmiş müstakil bir sözdür. 'Adavet (düşmanlık)', 'buğz (kin)' kavramından daha hususidir denilmiştir; zira her düşman olan kin besler, fakat her kin besleyen düşmanlık etmez. {إلى يَوْمِ القيامة} “...kıyamet gününe kadar...” 'Elkaynâ (أَلْقَيْنَا)' fiiline müteallıktır; 'el-bağdâ' (البَغْضَاء)' kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir. {كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا الله} “Savaş için ne zaman bir yangın tutuştursalar, Allah onu söndürür.” İçinde bulundukları durumun tehlikesinin Müslümanlara ulaşmayacağına dair yukarıda yapılan işareti açıkça bildirmektedir. Yani ne zaman Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak isteyip bunun hazırlıklarını yapsalar ve bu uğurda her türlü güçlüğü göze alsalar, Allah Teâlâ onları geri püskürtmüş ve hezimete uğratmıştır. Yahut ne zaman birisiyle savaşmak isteseler mağlup olmuşlardır. Nitekim onlar Tevrat'ın hükmüne muhalefet ettiklerinde Allah Teâlâ üzerlerine Buhtunnasr'ı musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Romalı Fıtros'u musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Mecusileri musallat etti; sonra yine fesat çıkardılar, Allah üzerlerine Müslümanları musallat etti. 'Li'l-harb (لِلْحَرْبِ)' ifadesi ya 'evkadû (أَوْقَدُوا)' fiilinin sılasıdır veya mahzuf bir kelimeye müteallık olup 'nâr (نَاراً)' kelimesinin sıfatıdır; yani 'savaş için olan ateş' demektir. {وَيَسْعَوْنَ فِى الارض فَسَاداً} “Ve yeryüzünde bozgunculuk için koşarlar.” Yani savaşı tutuşturmak ifadesinden farklı olarak İslam'a ve ehline tuzak kurmak, aralarında şer ve fitne çıkarmak için olanca gayretlerini sarf ederler. 'Fesâden (فَسَاداً)' kelimesi ya mef'ûlün leh'tir yahut mastar makamındadır; yani 'bozgunculuk için koşarlar' veya 'bozguncunun koşuşu gibi koşarlar' demektir. {والله لَا يُحِبُّ المفسدين} “Allah ise bozguncuları sevmez.” Bu sebeple onların bozgunculuk ateşini söndürmüştür. 'El (ال)' takısı ya cins içindir ki onlar buna öncelikle dahildir; ya da ahd içindir. Zamir yerine açık ismin (zâhir isim) getirilmesi, illet bildirmek ve onların bozgunculukta kökleşmiş olduklarını açıklamak içindir.
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الكتاب} أي اليهودُ والنصارى على أن المراد بالكتاب الجنسُ المنتظمُ للتوراة والإنجيل وإنما ذكروا بذلك العنوان تأكيداً للتشنيع فإنّ أهليةَ الكتاب توجب إيمانهم به وإقامتَهم له لا محالة فكفرُهم به وعدمُ إقامتهم له وهم أهلهخ أقبحُ من كُلِّ قبيحٍ وأشنعُ من كل شنيع فمفعول قوله تعالى {آمنوا} محذوف ثقةً بظهوره مما سبقَ من قولِه تعالى هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلَاّ أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون وما لَحِقَ من قوله تعالى وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة الخ أي ولو أنهم مع صدور ما صدَرَ عنهُم من فنون الجنايات قولاً وفعلاً آمنوا بما نُفِيَ عنهم الإيمانُ به فيندرج فيه فرضُ إيمانهم برسول اللله ﷺ وأما إرادةُ إيمانهم به ﷺ خاصة فيأباها المقام لأن ما ذُكر فيما سبَقَ وما لَحِق من كفرهم به ﷺ إنما ذُكر مشفوعاً بكفرهم بكتابهم أيضا قصدجا إلى الإلزام والتبكيت ببيان أن الكفر به ﷺ مستلزم الكفر بكتابهم فحمل الإيمان ههنا على الإيمان به ﷺ خحاصة مُخِلٌّ بتجاوُب أطرافِ النظمِ الكريم {واتقوا} ما عددجنا من معاصيهم التي من جُملتها مخالفةُ كتابهم {لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سيئاتهم} التي اقترفوها وإنْ كانتْ في غايةِ العِظَم ونهايةِ الكثرة ولم تؤاخذهم بها {ولادخلناهم} مع ذلك {جنات النعيم} وتكرير اللام لتأكيدِ الوعد وفيه تنبيه على كمال عِظَم ذنوبهم وكثرةِ معاصيهم وأن الإسلام يجبُّ ما قبله من السيئات وإن جلَّتْ وجاوزت كلَّ حدَ معهود
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الكتاب} “Eğer Kitap ehli...” Yani Yahudiler ve Hıristiyanlar; buradaki 'Kitap' lafzı Tevrat ve İncil'i içine alan cins manasındadır. Onların bu vasıfla anılması, kınamayı pekiştirmek içindir. Zira Kitap ehli olmak, şüphesiz o kitaba inanmayı ve onu ikame etmeyi gerektirir. Dolayısıyla onun ehli oldukları halde onu inkâr etmeleri ve ikame etmemeleri, her türlü çirkinlikten daha çirkin ve her türlü fenalıktan daha fenadır. Cenâb-ı Hakk'ın {آمنوا} “...iman edip...” buyruğunun mef'ûlü, daha önce geçen {هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلَاّ أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فاسقون} ayetinden ve ardından gelen {وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة الخ} ayetinden açıkça anlaşıldığına güvenilerek hazfedilmiştir. Yani 'Sözlü ve fiili olarak kendilerinden türlü türlü cinayetler sâdır olmakla birlikte, eğer onlar daha önce kendilerinden nefyedilen şeylere iman etselerdi...' [demektir]. Böylece onların Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmelerinin farziyeti de buna dahil olur. Burada sadece Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman etmelerinin kastedilmesi ise makama uymaz. Zira önceki ve sonraki ifadelerde onların Hz. Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmeleri, onları ilzam ve iltifat etmek amacıyla kendi kitaplarını da inkâr etmeleriyle birlikte zikredilmiştir; zira Hz. Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmek kendi kitaplarını inkâr etmeyi gerektirir. Dolayısıyla buradaki imanı sadece ona sallallâhu aleyhi ve sellem imana hamletmek, bu yüce nazmın tarafları arasındaki ahengi bozar. {واتقوا} “...ve sakınsalardı...” Kitaplarına muhalefet etmek de dahil olmak üzere saydığımız günahlarından [sakınsalardı]. {لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سيئاتهم} “...onların kötülüklerini mutlaka örterdik...” Son derece büyük ve hadsiz hesapsız çok da olsa işledikleri kötülükleri [örterdik] ve onları bundan hesaba çekmezdik. {ولادخلناهم} “...ve onları mutlaka girdirirdik...” Bununla birlikte [girdirirdik]. {جنات النعيم} “...Naim cennetlerine.” 'Lâm' harfinin tekrarlanması vaadi pekiştirmek içindir. Bunda onların günahlarının büyüklüğüne ve kötülüklerinin çokluğuna, ayrıca İslam'ın -ne kadar büyük ve bilinen her sınırı aşmış olursa olsun- kendinden önceki günahları silip süpürdüğüne bir dikkat çekme vardır.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة والإنجيل} بمراعاة
{وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التوراة والإنجيل} “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i dosdoğru uygulasalardı...” Riayet ederek
ما فيهما من الأحكامِ التي من جُملتها شواهدُ نبوة النبيِّ ﷺ ومبشراتُ بِعثتِه فإن إقامتهما إنما تكون بلك لا بمراعاة جميعِ ما فيهما من الأحكام لانتساخِ بعضِها بنزول القرآن فليست مراعات الكلِّ من إقامتهما في شيء {وَمَا أُنزِلَ إِلَيهِمْ مّن رَّبّهِمْ} من القرآن المجيد المصدِّق لكتبهم وإيرادُه بهذا العنوان للإيذان بوجوب إقامته عليهم لنزوله إليهم وللتصريح ببطلان ما كانوا يدّعونه من عدم نزوله إلى بني غسرائيل وتقديمُ إليهم لما مر من قبل وفي إضافة الربِّ إلى ضميرهم مزيد لطف بهم في الدعوة إلى الإقامة وقيل المراد بما أنزل إليهم كتب أنبياء بني إسرائيل مثلُ كتاب شعياءوكتاب حتقوق وكتاب دانيال فإنها مملوءة بالبشارة بمبعثه ﷺ {لَاكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم} أي لوسَّع عليهم أرزاقَهم بأن يُفيض عليهم بركاتِ السماء والأرض أو بأن يكثر ثمراتِ الأشجار وغلالَ الزروع أو بأن يرزقهم الجنان اليانعة الثمار فيجتنوا ما تهدّل منها من رءوس الأشجار ويلتقطوا ما تساقط منها على الأرض وقيل المراد المبالغة في شرح السَّعَة والخِصْب لا تعيينُ الجهتين كأنه قيل لأكلوا من كل جهة ومفعول أكلوا محذوف لقصد التعميم أو للقصدِ إلى نفسِ الفعلِ كما في قوله فلان يعطي ويمنع ومن في الموضعين لابتداء الغاية في هاتين الشرطيتين من حثِّهم على ما ذكر من الإيمان والتقوى والإقامةِ بالوعد بنيل سعادة الدارين وزجرِهم عن الإخلال بما ذُكر ببيان إفضائِه إلى الحِرْمان عنها وتنبيههم على أنَّ ما أصابَهم من الضنك والضيق إنما هو من شؤم جناياتهم لا لقصورٍ في فيض الفياض ما لا يخفى {مّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ} جملة مستأنَفةٌ مبنيّةٌ على سؤال نشأ من مضمون الجملتين المصدّرتين بحرف الامتناع الدالتين على انتفاء الإيمان والاتقاءِ وإقامةِ الكتب المُنْزلة من أهل الكتاب كأنه قيل هل كلُّهم كذلك مصرّون على عدم الإيمان الخ فقيل منهم أمة مقتصدة إما على أن منهم مبتدأ باعتبار مضمونه أي بعضهم أمة وإما بتقدير الموصوف أي بعضٌ كائنٌ منهم كما مر في قوله تعالى وَمِنَ الناس مَن يقول آمنا بالله الآية أي طاتفة معتلده وهم المؤمنون منهم كعبدِ اللَّهِ بنِ سَلَام وأضرابه وثمانيةٌ وأربعون من النصارى وقيل طائفة حالُهم أَممٌ في عدجاوة رسول الله ﷺ {وَكَثِيرٌ مّنْهُمْ} مبتدأٌ لتخصُّصِه بالصفةِ خبرُه {سَاء مَا يَعْمَلُونَ} أي مقولٌ في خقهم هذا القولُ أي بئسما يعملون وفيه معنى التعجب أي ما أسوأ عملَهم من العِناد والمكابرةِ وتحريفِ الحق والإعراض عنه والإفراطِ في العداوة وهم الأجلافُ المتعصبون ككعب من الأشرف وأشباهه والروم
o iki kitaptaki hükümlere -ki bunların başında Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvetinin delilleri ve peygamber olarak gönderileceğine dair müjdeler gelir- [riayet ederek]. Zira bu iki kitabı ikame etmek ancak bununla olur; yoksa Kur'an'ın inmesiyle bazı hükümleri neshedildiği için oradaki bütün hükümlere riayet etmekle olmaz; dolayısıyla neshedilmiş olanların tamamına uymak onları ikame etmek sayılmaz. {وَمَا أُنزِلَ إِلَيهِمْ مّن رَّبّهِمْ} “...ve Rablerinden kendilerine indirileni [dosdoğru uygulasalardı]...” Yani kitaplarını tasdik edici olarak indirilen yüce Kur'an'ı. Kur'an'ın bu unvanla getirilmesi, kendilerine indirilmiş olması hasebiyle onu ikame etmelerinin üzerlerine vacip olduğunu bildirmek ve İsrailoğullarına bir şey inmediği yönündeki iddialarının batıl olduğunu açıkça beyan etmek içindir. 'İleyhim (إِلَيْهِمْ)' ifadesinin öne alınması daha önce geçen hikmet sebebiyledir. 'Rab' isminin onların zamirine muzaf kılınmasında ise onları ikameye davet etme hususunda kendilerine yönelik ilave bir lütuf vardır. Kendilerine indirilen şeyden maksadın, İşaya, Habakkuk ve Danyal'ın kitapları gibi İsrailoğulları peygamberlerinin kitapları olduğu da söylenmiştir; zira bu kitaplar onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderileceğine dair müjdelerle doludur. {لَاكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم} “...elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi.” Yani üzerlerine göğün ve yerin bereketlerini yağdırarak veya ağaçların meyvelerini ve ekinlerin mahsulünü çoğaltarak yahut meyveleri olgunlaşmış cennetler bahşedip ağaçların başından sarkanları toplamalarını ve yere dökülenleri devşirmelerini sağlayarak rızıklarını bollaştırırdı. Bir görüşe göre de bundan maksat, iki ciheti belirlemek değil, bolluk ve bereketi açıklamada mübalağadır; sanki 'Her yönden yerlerdi' denilmektedir. 'Ekelû (أَكَلُوا)' fiilinin mef'ûlü, genelleme kastıyla veya 'Falan verir ve engeller' sözünde olduğu gibi bizzat fiilin kendisine dikkat çekmek amacıyla hazfedilmiştir. Her iki yerdeki 'min (مِنْ)' edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Bu iki şart cümlesinde, dünya ve ahiret saadetine nail olma vaadiyle onları zikredilen iman, takva ve ikameye teşvik; bunlardan mahrum kalacaklarını açıklamak suretiyle zikredilenleri terk etmekten sakındırma ve başlarına gelen darlık ve sıkıntının, Feyyâz olan Allah'ın lütfundaki bir eksiklikten değil, kendi cinayetlerinin uğursuzluğundan kaynaklandığına dikkat çekme hususları gizli değildir. {مّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ} “Onlardan orta yolu tutan bir topluluk vardır...” Bu, şart edatıyla başlayan ve Kitap ehlinin iman, takva ve indirilen kitapları ikame etmekten uzak olduklarını bildiren önceki iki cümlenin muhtevasından doğan bir soruya dayalı istinaf cümlesidir. Sanki 'Onların hepsi mi böyle imansızlıkta ısrarcıdır?' denilmiş; buna cevaben 'İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır' buyrulmuştur. 'Minhüm (مِنْهُمْ)' ifadesi ya manası itibarıyla mübtedadır; yani 'onlardan bazısı bir topluluktur' demektir; yahut {وَمِنَ الناس مَن يقول آمنا بالله} ayetinde geçtiği gibi takdiri bir mevsûfun bulunmasıyladır; yani 'onlardan olan bir kısım kimseler...' demektir. Mutedil bir fırka olup bunlar Abdullah b. Selâm ve emsalleri gibi onlardan iman edenler ile kırk sekiz Hıristiyan kimsedir. Bir görüşe göre de Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlıkta aşırıya kaçmayan bir gruptur. {وَكَثِيرٌ مّنْهُمْ} “...ve onlardan çoğunun...” Sıfatla tahsis edildiği için mübtedadır; haberi ise şu buyruktur: {سَاء مَا يَعْمَلُونَ} “...yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Yani haklarında bu söz söylenmiştir; 'Yapmakta oldukları şey ne fenadır!' [demektir]. Bunda taaccüp (şaşkınlık) manası vardır; yani inat, kibir, hakkı tahrif, haktan yüz çevirme ve düşmanlıkta aşırı gitme gibi işledikleri ameller ne kadar da kötüdür! Bunlar Ka'b b. el-Eşref ve benzerleri ile Rumlar gibi mutaassıp kaba kimselerdir.
{يا أيها الرسول} نودي ﷺ بعنوان الرسالة تشريفاً له وإيذانا بأنها موجبات الإتيانِ بما أُمر به من متبليغ ما أُوحِيَ إليه {بَلّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ} أي جميع مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن الأحكام وما يتعلق بها كائناً ما كان وفي قولِه تعالى {مِن رَبّكَ} أي مالِكِ أمورِك ومبلِّغِك إلى كمالك اللائقِ بك عِدَةٌ ضِمْنية بحفظه ﷺ وكَلاءته أي بلِّغْه غيرَ مراقب في ذلك أحد ولا خائف أن ينالك مكروهٌ أبداً {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ} ما أُمرت به من تبليغ الجميع بالمعنى المذكور كما ينبىء عنه قوله تعالى {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} فإن ما لا تتعلق به الأحكام
{يا أيها الرسول} “Ey Resul!” Kendisine vahyedilen şeyleri tebliğ etme emrini yerine getirmesini gerektiren vasfın risalet olduğunu bildirmek ve onu onurlandırmak amacıyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem 'Resul' unvanıyla nida edilmiştir. {بَلّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirileni tebliğ et.” Yani ne olursa olsun hükümler ve bunlara bağlı olan şeylerden sana indirilenlerin hepsini [tebliğ et]. Cenâb-ı Hakk'ın {مِن رَبّكَ} “Rabbinden...” buyruğunda -ki O, senin işlerinin sahibi ve seni sana layık olan kemale ulaştırandır- Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem koruyup gözeteceğine dair zımni bir vaat vardır. Yani 'Bu hususta hiç kimseden çekinmeden ve sana asla kötü bir şeyin dokunmasından korkmadan onu tebliğ et.' {وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ} “Eğer bunu yapmazsan...” Zikredilen mana doğrultusunda sana emredilenin tamamını tebliğ etme işini yapmazsan; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bunu göstermektedir: {فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} “...O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun.” Zira gizli sırlardan olup hükümlerle hiçbir alakası bulunmayan şeyler,
أصلاً من الأسرار الخفية ليست مما يُقصَدُ تبليغه إلى الناس أي فما بلغت شيئاً من رسالته وانسلخْتَ مما شَرُفتَ به من عنوان الرسالة بالمرة لِما أن بعضها ليس أولى بالأداء من بعض فإذا لم تؤدِّ بعضها فكأنك أغفلتَ أداءَها جميعاً كما أن من لم يؤمن ببعضها كان كمن لم يؤمن بكلها لإدلاء كلَ منها بما يُدليه غيرها وكونُها لذلك في حكم شيءٍ واحد ولا ريب في أن الواحد لا يكونُ مُبلَّغاً غيرَ ميبلغ مؤمَناً به غيرَ مؤمَنٍ به ولأن كتمان بعضها إضاعةٌ لما أُدِّيَ منها كترك بعض أركان الصلاة فإن غرض الدعوة ينتقض بذلك وقيل فكأنك ما بلغت شيئاً منها كقوله تعالى فَكَأَنَّمَا قَتَلَ الناس جَمِيعاً من حيث أن كتمنان البعض والكل سواءٌ في الشناعة واستجلاب العقاب وقرىء فما بلغت رسالاتي وعن ابن عباس رشي الله عنهما إن كتمت ى ية لم تبلِّغْ رسالاتي وروي عن رسول الله ﷺ بعثني الله برسالاته فضِقْتُ بها ذرعاً فأوحَى الله إلي إنْ لم تبلِّغْ رسالاتي عذبتُك وضمِن لي العصمة فقوِيْتُ وذلك قوله تعالى {والله يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} فإنَّه كما ترى عِدَةٌ كريمةٌ بعصمته من لُحوق ضررهم بروحه العزيزِ باعثة له ﷺ على الجد في تحقيق ما أُمر بهِ من التبليغ غير مكترث بعجاوتهم وكيدهم وعن أنسٌ ﵁ أنه ﷺ كان يُحرَسُ حتى نزلت فأخرج رأسَه من قُبّةٍ أدم فقال انصرفوا يأيها الناس فقد عصمني الله من الناس وقوله تعالى {إِنَّ الله لَا يَهْدِى القوم الكافرين} تعليل لعصمته تعالى له ﷺ أي لا يمكنهم مما يريدون بك من الإضرار وإيرادُ الآية الكريمة في تضاعيف الآيات الواردة في حق أهل الكتاب لِما أن الكل قوارعُ يسوء الكفارَ سماعُها ويشُقّ على الرسول ﷺ مشافهتُهم بها وخصوصاً ما يتلوها من النصِّ الناعي عليهم كمالَ ضلالتهم ولذلك أعيد الأمر فقيل
insanlara tebliğ edilmesi hedeflenen şeylerden değildir. Yani O'nun risaletinden hiçbir şeyi tebliğ etmemiş ve şereflendirildiğin risalet unvanından tamamen soyutlanmış olursun. Çünkü risaletin bir kısmının eda edilmesi diğer bir kısmından daha öncelikli değildir. Eğer bir kısmını tebliğ etmezsen sanki tamamını tebliğ etmeyi terk etmiş gibi olursun. Nitekim bir kısmına inanmayan kimse, her biri diğerinin gerektirdiğini ikrar ettiği ve bu sebeple tek bir hükümde olduğu için tamamına inanmamış gibi sayılır. Şüphe yok ki tek bir şey, aynı anda hem tebliğ edilmiş hem tebliğ edilmemiş, hem inanılmış hem inanılmamış olamaz. Ayrıca onun bir kısmını gizlemek, namazın bazı rükünlerini terk etmek gibi, eda edilmiş olan kısmını da boşa çıkarmaktır; zira tebliğin gayesi bununla ortadan kalkar. Bir görüşe göre de, bir kısmını gizlemek ile tamamını gizlemek kötülük ve cezayı celbetme bakımından eşit olduğu için Cenâb-ı Hakk'ın {فَكَأَنَّمَا قَتَلَ الناس جَمِيعاً} buyruğunda olduğu gibi, 'Sanki ondan hiçbir şey tebliğ etmemişsin gibi olur' demektir. Ayet 'fesâletî (رسالاتي)' şeklinde de okunmuştur. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ: 'Eğer bir tek ayeti gizlersen, risaletlerimi tebliğ etmemiş olursun' dediği rivayet edilmiştir. Resulullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah beni risaletleriyle gönderdi, bundan dolayı göğsüm daraldı. Bunun üzerine Allah bana vahyedip 'Eğer risaletlerimi tebliğ etmezsen sana azap ederim' buyurdu ve beni korumayı garanti etti, ben de güç buldum.' İşte Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu buna işaret eder: {والله يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ} “Allah seni insanlardan koruyacaktır.” Görüldüğü üzere bu, onların zararının Peygamber'in aziz canına dokunmasından korunacağına dair kerim bir vaattir ve düşmanlıklarına ve tuzaklarına aldırış etmeksizin emrolunduğu tebliği gerçekleştirmede ciddiyetle gayret göstermesi hususunda onu sallallâhu aleyhi ve sellem harekete geçirmektedir. Enes'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, bu ayet inene kadar Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem korunuyordu. Ayet inince deriden bir çadırdan başını çıkarıp: 'Ey insanlar, dağılın! Zira Allah beni insanlardan korumuştur' buyurdu. Cenâb-ı Hakk'ın {إِنَّ الله لَا يَهْدِى القوم الكافرين} “Şüphesiz Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” buyruğu, Allah Teâlâ'nın onu sallallâhu aleyhi ve sellem korumasının gerekçesidir; yani sana vermek istedikleri zarara onları muvaffak kılmaz. Bu yüce ayetin Kitap ehli hakkında inen ayetler arasında zikredilmesi, hepsinin kâfirlerin duymaktan hoşlanmadığı ve Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem bunları onların yüzlerine karşı söylemenin ağır geldiği çarpıcı hakikatler olmasındandır; bilhassa ardından gelen ve onların tam bir sapıklık içinde olduklarını yüzlerine vuran nass böyledir. Bu sebeple emir tekrarlanmış ve şöyle buyrulmuştur:
{قل يا أهل الكتاب} مخاكبا للفريقين {لستم على شيء} أي دينٍ يُعتدّ به ويليق بأن يسمى شيئاً لظهور بُطلانه ووضوح فساده وفي هذا التعبير من التحقير والتصغير ما لا غايةَ وراءَه {حتى تُقِيمُواْ التوراة والإنجيل} اي تراعواهما وتحافظوا على ما فيهما من الأمور التي من جملتها دلائل رسالة الرسول ﷺ وشواهدُ نبوته فإن إقامتهما إنما تكون بذلك وأما مراعاة أحكامهما المنسوخةِ فليست من إقامتهما في شيء بل هي تعطيل لهما وردٌّ لشهادتهما لأنهما شاهدان بنسخها وانتهاءِ وقت العمل بها لأن شهادتهما بصحة ما ينسخها شهادةٌ بنسخها وخروجها عن كونها من أحكامهما وأن أحكامهما ما قرره النبي الذي بشَّرَ فيهما ببعثته وذُكر في تضاعيفهما نعُوتُه فإذن إقامتُهما بيانُ شواهدِ النبوة والعملُ بما قررته الشريعة من الأحكام كما يفصحُ عنه قولُه تعالى {وما أُنزِلَ إِلَيْكُم مّن رَّبّكُمْ} أي القرآن المجيد بالإيمان به فإن إقامة الجميع لا تتأتَّى بغير ذلك وتقديم غقامة الكتابين على إقامته مع أنها المقصودةُ بالذات لرعاية حقِّ الشهادة واستنزالِهم عن رتبة الشِّقاق وإيرادُه بعنوان الإنزال إليهم لما مرّ من التصريح بأنهم مأمورون بإقامته والإيمان به كما لا يزعُمون من اختصاصه بالعرب وفي إضافة الربِّ إلى ضميرهم ما أشيرَ إليهِ من اللطف في الدعوة وقيل امراد بما
{قل يا أهل الكتاب} “De ki: Ey Kitap ehli!...” Her iki fırkaya da hitap ederek. {لستم على شيء} “...Siz hiçbir şey (temel) üzerinde değilsiniz...” Yani bâtıllığı açık ve fesadı ortada olduğu için dikkate alınacak ve 'şey' denmeye layık olacak bir din üzere değilsiniz. Bu ifadede son derece küçümseme ve değersizleştirme vardır. {حتى تُقِيمُواْ التوراة والإنجيل} “...Tevrat'ı ve İncil'i ikame edinceye kadar...” Yani onlara riayet edip içlerindeki hususları muhafaza edinceye kadar [ki bu hususların başında Resulullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem risaletinin delilleri ve nübüvvetinin şahitleri gelir]. Zira bu iki kitabı ikame etmek ancak bununla mümkündür. Onların neshedilmiş hükümlerine uymak ise onları ikame etmekten sayılmaz; bilakis onları hükümsüz bırakmak ve şahitliklerini reddetmektir. Çünkü o iki kitap bu hükümlerin neshedildiğine ve onlarla amel etme vaktinin bittiğine şahittir. Zira onları nesheden şeyin sıhhatine şahitlik etmeleri, bizzat kendilerinin neshedildiğine, artık onların hükümleri olmaktan çıktığına ve onların hükümlerinin ancak bu iki kitapta geleceği müjdelenen ve vasıfları zikredilen Peygamber'in getirdiği hükümler olduğuna şahitlik etmektir. O halde bu iki kitabı ikame etmek, nübüvvet delillerini açıklamak ve şeriatın getirdiği hükümlerle amel etmektir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bunu açıkça ifade etmektedir: {وما أُنزِلَ إِلَيْكُم مّن رَّبّكُمْ} “...ve Rabbinizden size indirileni [ikame edinceye kadar].” Yani ona iman etmek suretiyle yüce Kur'an'ı [ikame edinceye kadar]. Çünkü hepsini ikame etmek ancak bununla gerçekleşir. Asıl maksat Kur'an'ı ikame etmek olduğu halde iki kitabın ikamesinin öne alınması, şahitliğin hakkını gözetmek ve onları inat mertebesinden aşağı indirmek içindir. Kur'an'ın kendilerine indirilmiş olarak zikredilmesi, iddia ettikleri gibi sadece Araplara has olmadığını, bilakis onu ikame etmek ve ona iman etmekle emrolunduklarını açıkça bildirmek içindir. 'Rab' isminin onların zamirine izafe edilmesinde, daha önce işaret edildiği üzere davette bir lütuf vardır. Kendilerine indirilen şeyden maksadın,
أنزل إليهم كتب أنبياء بني إسرائيلَ كما مر وقيل الكتبُ الإلهية فإنها بأسرها آمرةٌ بالإيمان لمن صدَّقَتْه المعجزةُ ناطقةٌ بوجوب الطاعة له رُوي عن ابن عباس ﵄ أنَّ جماعةً من اليهود قالوا لرسول الله ﷺ ألست تقرأ أن التوراة حقٌّ من عند الله تعالى فقال ﷺ بلى فقالوا فإنا مؤمنون بها ولا نؤمنُ بغيرها فنزلت وقوله تعالى {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مّنْهُم مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبّكَ طغيانا وَكُفْراً} جملة مستأنَفةٌ مبيِّنةٌ لشدة شكيمَتِهم وغُلوِّهم في المكابرةِ والعنادِ وعدمِ إفادة التبليغ نفعاً وتصدريها بالقسم لتأكيد مضمونها وتحقيق مدلولِها والمرادُ بالكثير المذكور علماؤهم ورؤساؤهم ونسبةُ الإنزال إلى رسول الله ﷺ مع نسبته فيما مر إليهم للإنباء عن انسلاخِهم عن تلك النسبة {فَلَا تَأْسَ عَلَى القوم الكافرين} أي لا تتأسف ولا تحزن عليهم لإفراطهم في الطغيان والكفر بما تُبلّغه إليهم فإن غائلتَه آيلةٌ إلهم وتبعته حائقة بهم لا تتخطاهم وفي المؤمنين مندوحةٌ لك عنهم ووضعُ المُظْهر موضعَ المُضمَرِ للتسجيل عليهم بالرسوخ في الكفر
daha önce geçtiği üzere İsrailoğulları peygamberlerinin kitapları olduğu söylenmiştir; yahut ilahi kitapların tamamıdır; zira hepsi de mucizenin doğruluğunu kanıtladığı kimseye iman etmeyi emretmekte ve ona itaatin vacip olduğunu bildirmektedir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: Yahudilerden bir grup Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: 'Sen Tevrat'ın Allah Teâlâ katından hak olduğunu okumuyor musun?' dediler. Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet' buyurdu. Onlar da: 'Biz ona inanıyoruz, ondan başkasına ise inanmıyoruz' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Cenâb-ı Hakk'ın {وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مّنْهُم مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبّكَ طغيانا وَكُفْراً} “Rabbinden sana indirilen şey, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü mutlaka artıracaktır.” buyruğu, onların dikbaşlılıklarının şiddetini, kibir ve inatta aşırı gidişlerini ve tebliğin onlara hiçbir fayda vermediğini beyan eden müstakil bir cümledir. Muhtevasını pekiştirmek ve bildirdiği manayı teyit etmek için yeminle başlatılmıştır. Zikredilen 'birçoğu' ifadesinden maksat onların âlimleri ve reisleridir. İndirme fiilinin daha önce onlara nispet edilmişken burada Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem nispet edilmesi, onların bu nispetten soyutlandıklarını haber vermek içindir. {فَلَا تَأْسَ عَلَى القوم الكافرين} “Artık o kâfirler topluluğu için üzülme!” Yani onlara tebliğ ettiğin şey sebebiyle azgınlık ve küfürde haddi aşmalarından ötürü onlar için eseflenip kederlenme. Zira bunun zararı onlara dönecek, vebali onları saracak ve onları aşıp başkasına geçmeyecektir; müminler ise onlar yerine sana yeter. Zamir yerine açık ismin (zâhir isim) getirilmesi, onların küfürde kökleştiklerini tescil etmek içindir.
{إن الذين آمنوا} كلام مستأنَفٌ مسوق لترغيب مَنْ عدا المذكورين في الإيمان والعمل الصالح أي الذين آمنوا بألسنتهم فقد وهم المنافقون وقيل أعمُّ من أن يُواطِئَها قلوبُهم أولا {والذين هَادُواْ} أي دخلوا في اليهودية {والصابئون والنصارى} جمعُ نَصْرانَ وقد مر تفصيله في سورةِ البقرةِ وقوله تعالى الصابئون رفعٌ على الابتداء وخبرُه محذوف والنيةُ به التأخرُ عما في حيّز إنّ والتقدير إن الذين آمنوا والذين هادوا والنصارى حكمُهم كيتَ وكيتَ والصابئون كذلك كقوله فإني وقيارٌ بها لغريبُ وقوله وإلا فاعلموا أَنّا وأنتم بُغاةٌ ما بقِينا في شقاق خلا أنه وسَطٌ بين اسْمِ إنَّ وخبرِها دلالةً على أن الصابئين مع ظهور ضلالهم وزيغهم عن الأديان كلِّها حيث قُبلت توبتُهم إن صحَّ منهم الإيمانُ والعملُ الصالح فغيرُهم أولى بذلك وقيل الجملة الآتية خبرٌ للمبتدأ المذكور وخبرُ إن مقدر كما في قوله نحن بما عندنا وأنت بما عندك راضٍ والرأْيُ مختلِفُ وقيل النصارى مرفوع على الابتداءِ وقولُه تعالَى والصابئون عطفاً عليه وهو مع خبره عطفٌ على الجملة المصدَّرة بإن ولا مَساغَ لعطفه وحده على محلِّ إنَّ واسمِها لاشتنراط ذلك بالفراغ عن الخبر وإلا لارتفع الخبر بإن والابتداء معاً واعتُذر عنه بأن ذلك إذا كان المذكورُ خبراً لهما وأما إذا كان خبرُ المعطوف محذوفاً فلا محذورَ فيه ولا على الضمير في هادوا لعدم التأكيد والفصل ولاستلزامه كونَ الصابئين هُوداً وقرىء والصابيون بيان صريحة وبتخفيف الهمزة وقرىء والصابون وهو من صبا يصبوا لأنهم صبَوْا إلى اتباع الهوى والشهوات في دينهم وقرىء والصابئين وقرىء يأيها الذين آمنوا والذين هادوا والصابئون وقوله تعالى {مَنْ آمن بالله واليوم الآخر وَعَمِلَ صالحا} إما في محلِ الرفعِ على أنه مبتدأ خبره {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} والفاءُ لتضمُّنِ المبتدأِ معنى الشرط وجمع الضمائر الأخيرة باعتبار معنى الموصول كما أن إفرادَ ما في صلته باعتبار لفظه والجملة
{إن الذين آمنوا} “Şüphesiz iman edenler...” Zikredilenlerin dışındakileri imana ve salih amele teşvik etmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır. Yani sadece dilleriyle iman edenler ki bunlar münafıklardır. Kalplerinin dillerine uyup uymadığından daha genel olduğu da söylenmiştir. {والذين هَادُواْ} “...ve Yahudiler...” Yani Yahudiliğe girenler. {والصابئون والنصارى} “...Sâbiîler ve Hıristiyanlar...” 'Nasârâ', 'Nasrân' kelimesinin çoğuludur; ayrıntısı Bakara Suresi'nde geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın 'es-Sâbiûn (الصابئون)' kavli müpteda olarak merfudur, haberi mahzuftur ve 'inne'nin kapsamında olan şeyden sonra gelmesi niyetindedir (takdiri böyledir). Takdiri şöyledir: 'Şüphesiz iman edenler, Yahudi olanlar ve Hıristiyanların hükmü şöyledir; Sâbiîler de böyledir.' Nitekim şairin: 'Şüphesiz ben ve Kayyâr burada birer yabancıyız' ve 'Aksi takdirde bilin ki biz ve siz, ayrılıkta kaldığımız sürece azgınız' sözlerinde olduğu gibidir. Ancak Sâbiîlerin apaçık sapıklıklarına ve bütün dinlerden ayrılmış olmalarına rağmen, sahih bir iman ve salih amel ortaya koyduklarında tövbeleri kabul ediliyorsa diğerlerinin buna evleviyetle layık olduğuna delalet etmesi için bu kelime 'inne'nin ismi ile haberi arasına girmiştir. Bir görüşe göre, gelecek olan cümle zikredilen mübtedanın haberidir; 'inne'nin haberi ise mukadderdir; nitekim şairin 'Biz elimizdekiyle, sen de elindekiyle hoşnutsun; oysa görüşler farklıdır' sözünde olduğu gibi. Bir görüşe göre de 'en-Nasârâ' kelimesi müpteda olarak merfudur, 'es-Sâbiûn' kelimesi ona matuftur ve bu kelime haberiyle birlikte 'inne' ile başlayan cümleye matuftur. Sırf 'inne' ve isminin mahalline matuf olması caiz değildir; zira bunun için haberin tamamlanmış olması şarttır, aksi takdirde haber hem 'inne' ile hem de müpteda ile merfu olurdu. Buna, 'Bu kural zikredilen haberin her ikisinin birden haberi olması durumundadır; matufun haberi mahzuf olduğunda ise bir sakınca yoktur' diye cevap verilmiştir. 'Hâdû'daki zamire matuf olması da caiz değildir; zira tekit ve fasıl yoktur, ayrıca Sâbiîlerin Yahudi olmasını gerektirir. Kelime hemzenin açık 'yâ' ile 've's-Sâbiyyûn' ve hemzenin teshiliyle 've's-Sâbiyûn' şeklinde okunduğu gibi, heva ve heveslerine meylettikleri için 'sapmak, meyletmek' anlamındaki 'sebâ/yesbû' kökünden 've's-Sâbûn' şeklinde de okunmuştur. 'Ve's-Sâbiîn' ve 'Yâ eyyühe'llezîne âmenû ve'llezîne hâdû ve's-Sâbiûn' şeklinde de okunmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın {مَنْ آمن بالله واليوم الآخر وَعَمِلَ صالحا} “...kim Allah'a ve ahiret gününe inanır ve salih amel işlerse...” buyruğu, ya müpteda olarak ref mahallindedir ve haberi {فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “...onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” buyruğudur; 'fâ' harfi mübtedanın şart manası içermesinden ötürü gelmiştir; sondaki zamirlerin çoğul olması ism-i mevsûlün manası itibarıyla, sıladaki tekillik ise lafzı itibariyledir; cümle ise
خبر إن والعائد إلى اسمها محذوف أي من آمن منهم وإما في محل النصب على أنه بدل من اسم إن وما عُطف عليه والخبر قوله تعالى فَلَا خَوْفٌ والفاء كما في قوله عز وعلا إِنَّ الذين فَتَنُواْ المؤمنين والمؤمنات ثُمَّ لَمْ يَتُوبُواْ فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ الآية فالمعنى على تقدير كون المراد بالذين آمنوا المنافقين وهو الأظهر من أحدث من هذه الطوائف إيمانا خالصا بالمبدأ والمعاد على الوجه اللائق لا كما يزعمه أهل الكتاب فإنَّ ذلكَ بمعزلٍ من أن يكون إيماناً بهما وَعَمِلَ عملاً صالحا حسبما يقتضيه الإيمانُ بهما فلا خوف عليهم حين يخاف الكفار العقاب ولا هُمْ يَحْزَنُونَ حين يحزن المقصرون على تضييع العمر وتفويت الثواب والمراد بيان جوام انتفائِهما لا بيانُ انتفاءِ دوامِهما كما يُوهمه كونُ الخبرِ في الجملة الثانية مضارِعاً لما مر مراراً لأن النفيَ وإن دخل على نفس المضارع يُفيد الدوام والاستمرار بحسب المقام وأما على تقدير كون المراد بالذين آمنوا مطلقَ المتدينين بدين الإسلام المخلِصين منهم والمنافقين فالمرادُ بمن آمن من اتصف منهم بالإيمان الخالص بالمبدأ والمعاد على الإطلاق سواءٌ كان بطريق الثبات والدوام عليه كما هو شأن المخلصين أو بطريق إحداثه وإنشائه كما هو حالُ من عداهم من المنافقين وسائر الطوائف وفائدةُ التعميم للمخلصين المبالغةُ في ترغيب الباقين في الإيمان ببيان أن تأخرهم في الاتصاف به غيرُ مُخلَ بكونهم أسوةً لأولئك الأقدمين الأعلام وأما ما قيل المعنى من كان منهم في دينه قبل أن ينسخ مصدقا بقلبه بالمبدأ والمعاد عاملاً بمقتضى شرعه غمما لا سبيل إليه أصلا كما مرَّ تفصيلُه في سورة البقرة
'inne'nin haberidir ve ismine dönen aid zamiri mahzuftur, yani 'onlardan kim iman ederse' demektir. Yahut 'inne'nin isminden ve ona matuf olanlardan bedel olarak nasb mahallindedir; haberi ise Cenâb-ı Hakk'ın {فَلَا خَوْفٌ} buyruğudur. 'Fâ' harfi ise tıpkı Azîz ve Celîl olan Allah'ın {إِنَّ الذين فَتَنُواْ المؤمنين والمؤمنات ثُمَّ لَمْ يَتُوبُواْ فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ} ayetinde olduğu gibidir. İman edenlerden maksadın münafıklar olması takdirinde mana -ki en zahir olanı da budur- şöyledir: 'Bu fırkalardan her kim -Kitap ehlinin iddia ettiği gibi değil, zira onlarınki başlangıca ve ahirete iman olmaktan uzaktır- başlangıç ve ahirete layık olduğu şekilde halis bir iman ortaya koyar ve bu imanın gerektirdiği gibi salih amel işlerse, kâfirlerin azaptan korktuğu anda onlara hiçbir korku yoktur ve kusur işleyenlerin ömürlerini boşa harcamaktan ve sevabı kaçırmaktan ötürü üzüldükleri anda onlar mahzun da olmazlar.' Buradaki maksat, defalarca geçtiği üzere, ikinci cümledeki haberin muzari olmasının vehmettirdiği gibi olumsuzluğun devamını nefyetmek değil, bu iki şeyin nefyinin devamlılığını beyan etmektir; zira nefy edatı muzarinin bizzat kendisine dahil olduğunda makama göre devamlılık ve süreklilik bildirir. İman edenlerden maksadın ihlaslı olanlarıyla ve münafıklarıyla birlikte mutlak manada İslam dinine bağlanan kimseler olması takdirinde ise, 'iman eden' kimseden maksat, gerek ihlaslı kimselerin şiarı olduğu gibi sebat ve devamlılık yoluyla olsun, gerekse onların dışındaki münafıklar ve diğer fırkaların durumu olduğu gibi yeniden iman etmek suretiyle olsun, başlangıca ve ahirete mutlak anlamda halis iman ile vasıflanan kimsedir. İhlas sahiplerini de kapsayacak şekilde genel kılınmasının faydası, sonradan bu vasfı kazananların o önceki seçkin zatlara uymalarına hiçbir engelin bulunmadığını açıklayarak geride kalanları imana teşvikte mübalağa yapmaktır. 'Manası, neshedilmeden önce kendi dininde bulunup başlangıca ve ahirete kalbiyle tasdik eden ve kendi şeriatının gereğince amel eden kimsedir' şeklindeki söze gelince; Bakara Suresi'nde ayrıntılı olarak geçtiği üzere bunun hiçbir tutar tarafı yoktur.
{لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِى إسرائيل} كلام مبتدأ مسوقٌ لبيان بعضٍ آخرَ من جناياتهم المنادية باستبعاد الإيمان منهم أي بالله لقد أخذنا ميثاقهم بالتوحيد وسائر الشرائع والأحكام المكتوبة عليهم في التوراة {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلاً} ذوي عدد كثير وأولي شأن خطير ليقررهم على مرعاة حقوق الميثاق ويُطْلعوهم على ما يأتون ويذرون في دينهم ويتعهدوهم بالعظة والذكير وقولُه تعالى {كُلَّمَا جَاءهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تهوى أَنفُسُهُمْ} جملة شرطيةٌ مستأنَفةٌ وقعت جوابا عن سؤال نشأ من الإخبار بأخذ الميثاق وإرسال الرسل وجواب الشرط محذوف كأنه قيل فمذا فعلوا بالرسل فقيل كلما جاءهم رسول من أولئك الرسل بما لا تُحبه أنفسهم المنهمكة في الغنى والفساد من الأحكام الحَقّة والشرائعِ عَصَوْه وعادَوْه وقوله تعالى {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} جواب مستأنَفٌ عن استفسار كيفية ما أظهروه من آثار المخالفة المفهومة من الشرطية على طريقة الإجمال كأنه قيل كيف فعلوا بهم فقيل فريقاً منهم كذبوهم من غير أن يتعرضوا لهم بشيء آخرَ من المَضارِّ وفريقاً آخر منهم لم يكتفوا بتكذيبهم بل قتلوهم أيضاً وإنما أُوثر عليه صيغة المضارعِ على حكايةِ الحالِ الماضيةِ لاستحضار صورتها الهائلة للتعجيب منها وللتنبيه على أن ذلك دَيْدنُهم المستمرُّ وللمحافظة على رءوس الآي الكريمة وتقديم فريقاً في الموضعين للاهتمام به وتشويق السامع إلى ما فعلوا به لا للقصر هذا وأما
{لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِى إسرائيل} “Andolsun ki biz İsrailoğullarının kesin sözünü (misakını) almıştık...” Onların imana gelmelerinin ne kadar uzak olduğunu haykıran diğer bazı cinayetlerini beyan etmek için sevk edilmiş müstakil bir kelamdır; yani 'Allah'a yemin olsun ki Tevrat'ta üzerlerine yazılan tevhid ve diğer şeriatlar ve hükümler konusunda onların misakını aldık.' {وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلاً} “...ve onlara peygamberler göndermiştik.” Misakın haklarını gözetmeleri hususunda onları sabit kılsınlar, dinlerinde neyi yapıp neyi terk edeceklerini bildirsinler ve onlara öğüt ve hatırlatmayla muamele etsinler diye pek çok sayıda ve büyük şan sahibi peygamberler [gönderdik]. Cenâb-ı Hakk'ın {كُلَّمَا جَاءهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تهوى أَنفُسُهُمْ} “Nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle onlara ne zaman bir elçi geldiyse...” buyruğu, misakın alınması ve elçilerin gönderilmesinin haber verilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş müstakil bir şart cümlesidir. Şartın cevabı mahzuftur; sanki 'Peki elçilere ne yaptılar?' denilmiş, buna cevaben şöyle buyrulmuştur: O elçilerden herhangi biri, haktan olan hükümler ve şeriatlardan zenginlik ve fesada dalmış nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle ne zaman kendilerine geldiyse, ona isyan ettiler ve düşmanlık beslediler. Cenâb-ı Hakk'ın {فَرِيقاً كَذَّبُواْ وَفَرِيقاً يَقْتُلُونَ} “...bir fırkayı yalanladılar, bir fırkayı da öldürüyorlardı.” buyruğu ise, şart cümlesinden icmali olarak anlaşılan muhalefet eserlerini nasıl sergilediklerine dair sorulan soruya müstakil bir cevaptır. Sanki 'Onlara nasıl davrandılar?' denilmiş, buna cevaben şöyle denilmiştir: Onlardan bir kısmına başka hiçbir zarar vermeksizin sadece yalanladılar; diğer bir kısmını ise sadece yalanlamakla kalmayıp onları aynı zamanda öldürdüler. Korkunç suretini göz önüne getirip şaşkınlık uyandırmak, bunun onların süregelen değişmez bir âdeti olduğuna dikkat çekmek ve ayet sonlarındaki fasılaları korumak için geçmiş hali hikâye etme kabilinden muzari kipi tercih edilmiştir. 'Ferîkan (فَرِيقاً)' kelimesinin her iki yerde öne alınması, ona verilen ehemmiyet ve dinleyicide onlara ne yaptıklarına dair merak uyandırmak içindir; hasr (kısıtlama) için değildir. Durum böyleyken,
جعلُ الشرطية صفةً لرسلاً كما ذهب إليه الجمهور فلا يساعده المقام أصلاً ضرورةَ أن الجملة الخبرية إذا جُعلتْ صفةً أو صلةً يُنسخ ما فيها من الحُكم وتُجعل عنواناً للموصوف تتمةً له في إثباتِ أمرٍ آخَرَ له ولذلك يجب أن يكون الوصفُ معلومَ الانتساب إلى الموصوف عند السامع قبل جعله وصفاً له ومن ههنا قالُوا إن الصفاتِ قبلَ العلمِ بها أخبارٌ والأخبارُ بعد العلم بها أوصافٌ ولا ريب في أن ما سيق له النظمُ إنما هو بيانُ أنهم جعلوا كل من جاءهم من رسل الله تعالى عُرضةً للقتل أو التكذيب حسبما يفيده جعلُها استئنافاً على أبلغِ وجه وآكله لا بيانُ أنه تعالى أرسل إليهم رسلاً موصوفين بكون كل منهم كذلك كما هو مقتضى جعلِها صفةً
cumhurun gittiği gibi şart cümlesini 'rusülen (رُسُلاً)' kelimesinin sıfatı kılmak makama asla uygun düşmez. Zira haber cümlesi sıfat veya sıla yapıldığında, içindeki hüküm nesh edilir ve o mevsûfa başka bir hükmün ispatında onu tamamlayan bir unvan kılınır. Bu sebeple sıfatın, ona sıfat kılınmadan önce dinleyici nezdinde mevsûfa nispetinin bilinir olması gerekir. İşte bu yüzden âlimler: 'Sıfatlar bilinmeden önce haberdir, haberler bilindikten sonra sıfattır' demişlerdir. Şüphe yok ki bu ilahi nazmın sevk ediliş gayesi, bu cümlenin istinaf kılınmasının en beliğ ve en mükemmel şekilde ifade ettiği üzere, Allah Teâlâ'nın kendilerine gelen her elçisini öldürmeye veya yalanlamaya maruz bıraktıklarını beyan etmektir; yoksa cümlenin sıfat kılınmasının gerektirdiği gibi, Allah Teâlâ'nın onlara her biri bu şekilde vasıflanmış elçiler gönderdiğini açıklamak değildir.
{وَحَسِبُواْ أَلَاّ تَكُونَ فِتْنَةٌ} أي حسِب بنو إسرائيلَ أن لا يصيبَهم من الله تعالى بما أتَوْا من الداهية الدهياء والخُطة الشنعاء بلاءٌ وعذاب وقرىء لا تكونُ بالرفع عَلى أنَّ أنْ هيَ المخففةُ من أنّ واسمُها ضميرُ الشأن المحذوف وأصله أنه لا تكون فتنةٌ وتعليقُ فعل الحُسْبان بها وهي للتحقيق لتنزيله منزلة العلم لكمال قوته وأن بما في حيِّزها سادٌّ مَسدَّ مفعوليه {فَعَمُواْ} عطف على حسِبوا والفاء للدِلالة على ترتيبِ ما بعدها على ما قبلها أي أمِنوا بأسَ الله تعالى فتمادَوْا في فُنون الغيِّ والفساد وعمُوا عن الدين بعد ما هداهم الرسلُ إلى معالمه الظاهرة ويبنوا لهم مناهجه الواضحة {وَصَمُّواْ} عن استماع الحق الذي ألقَوْه عليهم ولذلك فعلوا بهم ما فعلوا وهذا إشارة إلى المرة الأولى من مرّتَيْ إفساد بني إسرائيلَ حين خالفوا أحكام التوراة وركِبوا المحارم وقتلوا شعياء وقيل حبسوا أرمياء ﵉ لا إلى عبادتهم العجلَ كما قيل فإنها وإن كانت معصية عظيمة ناشئة عن كماال العمَى والصمَم لكنها في عصر موسى ﵇ ولا تعلُّقَ لها بما حُكي عنهم مما فعلوا بالرسل الذين جاءهم بعده ﵇ بأعصار {ثُمَّ تَابَ الله عَلَيْهِمْ} حين تابوا ورجعوا عمَّا كانوا عليه من الفساد بعد ما كانوا ببابلَ دهراً طويلاً تحت قهر بُخْتَ نَصَّرَ أسارى في غاية الذل والمهانة فوجه الله ﷿ ملكا عظيما من ملوك فارس إلى بيت المقس ليعمُرَه ونجّى بقايا بني إسرائيل من أسر بختَ نصَّرَ بعد مهلكه وردَّهم إلى وطنهم وتراجَعَ من تفرق منهم في الأكتاف فعَمَروه ثلاثين سنة فكثُروا وكانوا كأحسن ما كانوا عليه وقيل لما ورث بهمن ابن اسفنديارَ المُلك من جدِّه كستاسف ألقى الله ﷿ في قلبه شفقة عليهم فردهم إلى الشام وملّك عليهم دانيال ﵇ فاستولَوا على من كان فيها من أتباع بختَ نصّر فقامت فيهم الأنبياءُ فرجعوا إلى أحسن ما كانوا عليه من الحال وذلكَ قولُه تعالى ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الكرة عَلَيْهِمْ وأمَّا ما قيل من أن المراد قبولُ توبتهم عن عبادة العجل فقد عرفت أن ذلك لا تعلُّق له بالمقامِ ولم يُسنِد التوبةَ إليهم كسائر احوالهم من الحسابن والعمَى والصمم تجافياً عن التصريح بنسبة الخير إليهم وإنما أشير إليها في ضمن بيان توبته تعالى عليهم تمهيداً لبيان نقضهم إياها بقوله تعالى {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} وهو إشارة إلى المرة الآخرة من مرّتيْ إفسادهم وهو اجتراؤهم على قتل زكريا ويحيى وقصدُهم قتلَ عيسى ﵈ لا إلى طلبهم الرؤية كما قيل لِما عرفت سره فإن فنون
{وَحَسِبُواْ أَلَاّ تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Bir fitne (bela/ceza) olmayacağını sandılar...” Yani İsrailoğulları, işledikleri bu korkunç felaket ve çirkin cürüm sebebiyle Allah Teâlâ katından kendilerine bir bela ve azabın dokunmayacağını sandılar. Ayet, 'en (أَنْ)' edatının muhaffefe (şeddeli 'enne'den hafifletilmiş) olup isminin mahzuf şan zamiri olması esasına dayanılarak 'lâ tekûnü (لَا تَكُونُ)' şeklinde ref ile de okunmuştur; aslı 'şüphesiz bir fitne olmayacaktır' demektir. 'Husbân (zannetme)' fiilinin -tahkik bildiren bu edata taalluk etmesi- zannın son derece kuvvetli olmasından ötürü ilim menzilesine indirilmesindendir ve 'en' edatı taalluk ettiği cümleyle birlikte iki mef'ûlün yerine geçmiştir. {فَعَمُواْ} “...bunun üzerine körleştiler...” 'Hasibû (حَسِبُوا)' fiiline matuftur; 'fâ' harfi ise sonrakinin öncekine terettüp ettiğini göstermek içindir. Yani Allah Teâlâ'nın azabından emin oldular, bunun neticesinde her türlü azgınlık ve fesada daldılar; elçiler kendilerini dinin apaçık alametlerine hidayet edip nurlu yollarını beyan ettikten sonra dine karşı körleştiler; {وَصَمُّواْ} “...ve sağırlaştılar.” Elçilerin kendilerine tebliğ ettiği hakkı işitmekten [sağırlaştılar]. İşte bu yüzden elçilere yapacaklarını yaptılar. Bu, İsrailoğullarının iki fesadından ilkine işarettir; nitekim Tevrat'ın hükümlerine muhalefet edip haramları işledikleri, İşaya'yı öldürdükleri ve bir rivayete göre İrmiya'yı aleyhimesselâm hapsettikleri vakittir. Söylendiği gibi buzağıya tapmalarına işaret değildir; zira o, körlük ve sağırlığın zirvesinden kaynaklanan büyük bir günah olmakla birlikte Hz. Musa aleyhisselâm dönemindedir ve ondan asırlar sonra gelen elçilere yaptıklarına dair burada hikâye edilenlerle bir alakası yoktur. {ثُمَّ تَابَ الله عَلَيْهِمْ} “Sonra Allah onların tövbelerini kabul etti...” Babil'de uzun bir süre Buhtunnasr'ın tahakkümü altında son derece zelil ve hakir esirler olarak kaldıktan sonra tövbe edip içinde bulundukları fesattan döndüklerinde [Allah tövbelerini kabul etti]. Allah Azze ve Celle, Fars krallarından büyük bir kralı Beytülmakdis'i imar etmesi için oraya yönlendirdi; helak olmasının ardından Buhtunnasr'ın esaretinden İsrailoğullarının geride kalanlarını kurtarıp yurtlarına döndürdü ve dört bir yana dağılmış olanlar bir araya gelip orayı otuz yıl imar ettiler, çoğaldılar ve en güzel hallerine kavuştular. Bir görüşe göre, İsfendiyâr'ın oğlu Behmen, krallığı dedesi Güştâsb'dan devralınca Allah Azze ve Celle onun kalbine İsrailoğullarına karşı bir şefkat koydu; o da onları Şam'a geri gönderdi ve Danyal'ı aleyhisselâm onların başına kral yaptı. Onlar da orada bulunan Buhtunnasr'ın adamlarına üstün geldiler, aralarında peygamberler vazifeye başladı ve en güzel hallerine geri döndüler. İşte Cenâb-ı Hakk'ın {ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الكرة عَلَيْهِمْ} buyruğu buna işaret eder. Bundan maksadın buzağıya tapmaktan tövbelerinin kabulü olduğu yönündeki söze gelince; bunun makamla bir ilgisinin bulunmadığını anlamış oldun. Tövbe fiili -onlara hayrı nispet etmeyi açıkça belirtmekten kaçınmak için- zannetme, körleşme ve sağırlaşma gibi diğer hallerinde olduğu gibi onlara isnat edilmemiştir; Cenâb-ı Hakk'ın {ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ} “...sonra [yine] körleştiler ve sağırlaştılar.” buyruğuyla tövbelerini bozduklarını beyan etmeye bir hazırlık olmak üzere ancak Allah Teâlâ'nın tövbelerini kabul etmesi çerçevesinde buna işaret edilmiştir. Bu da onların iki fesadından ikincisine işarettir ki bu; Zekeriya ve Yahya'yı öldürmeye cüret etmeleri ve İsa'yı aleyhimesselâm öldürmeye kalkışmalarıdır; sırrını öğrendiğin üzere söylendiği gibi Allah'ı görmeyi talep etmelerine işaret değildir. Zira onlardan sâdır olan türlü
الجناياتِ الصادرةِ عنهم لا تكاد تتناهى خلا أن انحصار ما حُكي عنهم ههنا في المرتين وترتّبه على حكاية ما فعلوا بالرسل ﵈ يقضي بأن المراد ما ذكرناه والله عنده علم الكتاب وقرىء عُموا وصُمّوا بالضم على تقدير عماهم الله وصمهم أي رماهم وضربهم بالعمى والصمم كما يقال نَزَكتَهُ إذا ضربتَه بالنَّيْزَك ورَكَبتَهُ إذا ضربتَه بركبتك وقوله تعالى {كَثِيرٌ مّنْهُمْ} بدلٌ من الضمير في الفعلين وقيل خبرُ مبتدأ محذوفٍ أي أولئك كثير منهم {والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} أي بما عملوا وصيغةُ المضارعِ لحكايةِ الحالِ الماضية استحضاراً لصورتها الفظيعة ورعايةً للفواصل والجملة تذييلٌ أشير به إلى بطلان حُسْبانهم المذكور ووقوع العذاب مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُواْ إشارةٌ إجمالية اكتُفيَ بها تعويلاً على ما فُصِّل نوع تفصيل في سورة بني إسرائيلَ والمعنى حسبوا أن لا يصيبهم عذابٌ ففعلوا ما فعلوا من الجنايات العظيمة المستوجبة لأشد العقوبات والله بصيرٌ بتفاصيلها فكيف لا يؤاخذهم بها ومن أين لهم ذلك الحسبانُ الباطل ولقد وقع ذلك في المرة الأولى حيث سلط الله تعالى بُخْتَ نصَّر عامل لهراسِبَ على بابل وقيل جالوتَ الجزري وقيل سنجاريبَ من أهل نينوى والأول هو الأظهر فاستولى على بيت المقدس فقتل من أهله أربعين ألفاً ممن يقرأ التوراة وذهب بالبقية إلى أرضه فبقُوا هناك على أقصى ما يكونُ من الذل والنكد إلى أن أحدثوا توبةً صحيحة فردهم الله ﷿ إلى ما حكي عنهم من حسنِ الحال ثم عادوا إلى المرة الآخرة من الإفساد فبعث الله تعالى عليهم الفرسَ فغزاهم ملكُ بابلَ من ملوك الطوائف اسمُه خيدرود وقيل خيدروس ففعل بهم ما فعل قيل دخل صاحب الجيش مذبحَ قرابينَهم فوجد فيه دماً يغلي فسألهم فقالوا دمُ قربانٍ لم يقبل منا فقال ما صَدَقوني فقتل عليه ألوفاً منهم ثم قال إنْ لم تصدُقوني ما تركت منكم أحداً فقالوا إنه دمُ يحيى ﵇ فقال بمثل هذا بنتقم الله تعالى منكم ثم قال يحيى قد علم ربي وربُّك ما أصاب قومَك من أجلك فاهدأ بإذن الله تعالى قبل أن لا أبقيَ أحداً منهم فهدأ
türlü cinayetlerin sonu gelmez; ancak burada kendilerinden hikâye edilenlerin iki defayla sınırlı olması ve peygamberlere aleyhimesselâm yaptıklarının hikâye edilmesine bağlanması, maksadın zikrettiğimiz hususlar olmasını iktiza eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir. 'Umû ve summû (عُمُوا وَصُمُّوا)' şeklinde 'ötre' ile de okunmuştur ki 'Allah onları kör ve sağır etti' yani 'onları körlük ve sağırlığa çarptırdı' takdirindedir; nitekim kargıyla vurduğunda 'nezektehû (نَزَكْتَهُ)', dizinle vurduğunda 'rekebtehû (رَكَبْتَهُ)' denir. Cenâb-ı Hakk'ın {كَثِيرٌ مّنْهُمْ} “...onlardan birçoğu...” buyruğu, iki fiildeki zamirden bedeldir; mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani 'Onlar, içlerinden pek çok kimsedir.' {والله بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yapmakta olduklarını hakkıyla görendir.” Yani yapmış olduklarını [hakkıyla görendir]. Korkunç suretini göz önüne getirmek ve fasılalara riayet etmek için geçmiş halin hikâyesi olarak muzari kipi getirilmiştir. Cümle, zikredilen zanlarının batıllığına ve azabın hiç beklemedikleri bir yerden vuku bulduğuna işaret eden bir fezlekedir; İsrâ Suresi'nde bir dereceye kadar ayrıntılı olarak açıklanan hususlara dayanılarak burada icmali bir işaretle yetinilmiştir. Manası şudur: Kendilerine hiçbir azabın dokunmayacağını sandılar da en şiddetli cezaları gerektiren o büyük cinayetleri işlediler; oysa Allah onların bütün ayrıntılarını hakkıyla görmektedir, öyleyse onları nasıl hesaba çekmesin ve bu batıl zanna nereden kapıldılar? Nitekim bu durum ilk seferinde gerçekleşti; şöyle ki Allah Teâlâ Luhrâsb'ın Babil valisi olan Buhtunnasr'ı -Cezireli Câlût veya Ninovalı Sencerîb olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha açıktır- onların üzerine musallat kıldı. O da Beytülmakdis'i ele geçirip halkından Tevrat okuyan kırk bin kişiyi öldürdü ve geri kalanları kendi memleketine götürdü. Tövbe-i nasûh ile tövbe edinceye kadar orada zillet ve perişanlığın en son raddesinde kaldılar; nihayet Allah Azze ve Celle onları hikâye edilen o güzel hallerine geri döndürdü. Sonra ikinci kez fesada döndüler; bunun üzerine Allah Teâlâ onların üzerine Farsları gönderdi. Mülûkü't-tavâiften Haydrûd -Haydrûs da denir- adlı Babil kralı onlara savaş açtı ve onlara yapacağını yaptı. Anlatıldığına göre ordu komutanı kurban kestikleri yere girdiğinde orada kaynayan bir kan gördü. Onlara bunu sordu; 'Bizden kabul olunmayan bir kurbanın kanıdır' dediler. Komutan: 'Bana doğru söylemediniz' dedi ve o kanın üzerinde onlardan binlerce kişiyi öldürdü. Sonra: 'Bana doğruyu söylemezseniz sizden hiç kimseyi sağ bırakmam' dedi. Bunun üzerine: 'O Yahya'nın aleyhisselâm kanıdır' dediler. Komutan: 'İşte Allah Teâlâ sizden böyle intikam alır' dedi. Sonra: 'Ey Yahya! Rabbim ve senin Rabbin, senin yüzünden kavminin başına gelenleri bildi; Allah'ın izniyle sakinleş, yoksa onlardan hiç kimseyi sağ bırakmayacağım' dedi; bunun üzerine kan dindi.
{لَّقَدْ كَفَرَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله هُوَ المسيح ابن مريم} شروع في تفصيل قبائح النصارى وإبطالِ أقوالهم الفاسدة بعد تفصيل قبائح اليهود وهؤلاء هم الذين قالوا إن مريم ولدت غلها قيل هم الملكانية والمار يعقوبية منهم وقيل هم اليعقوبية خاصة قالوا ومعنى هذا أن الله تعالى حل في ذات عيسى واتحد بذاته تعالى عن ذلكَ عُلواً كبيراً {وَقَالَ المسيح} حالٌ من فاعل قالوا بتقدير قد مفيدةٌ لمزيد تقبيحِ حالهم ببيان تكذبيهم للمسيح وعدم انزجارِهم عما أصروا عليه بما أوعدهم به أي قالوا ذلك وقد قال المسيح مخاطباً لهم {يا بني إسرائيل اعبدوا الله رَبّى وَرَبَّكُمْ} فإني عبدٌ مربوبٌ مثلُكم فاعبدوا خالقي وخالقَكم {إٍِنَّهُ} أي الشأنَ {مَن يُشْرِكْ بالله} أي شيئاً في عبادته أو فيما يختص به من صفات الألوهية {فَقَدْ حَرَّمَ الله عَلَيهِ الجنة} فلن يدخلها أبداً كما لا يصل المحرم عليه إلى
{لَّقَدْ كَفَرَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله هُوَ المسيح ابن مريم} “Andolsun, 'Şüphesiz Allah, Meryem oğlu Mesih'tir' diyenler kâfir olmuşlardır.” Yahudilerin çirkinlikleri ayrıntılı olarak anlatıldıktan sonra Hıristiyanların çirkinliklerini açıklamaya ve bâtıl sözlerini iptal etmeye girişilmektedir. Bunlar, 'Meryem bir ilah doğurdu' diyen kimselerdir; bunların Melkânîler ve Mâr Ya'kûbîler olduğu söylendiği gibi, sadece Ya'kûbîler olduğu da söylenmiştir. Dediler ki: 'Bunun manası, Allah Teâlâ'nın İsa'nın zatına hulûl ettiği ve onun zatıyla birleştiğidir' -Allah Teâlâ bundan son derece yücedir-. {وَقَالَ المسيح} “Halbuki Mesih şöyle demişti:...” Mesih'i yalanladıklarını ve onun kendilerini tehdit ettiği şeylerden vazgeçmeyip küfürlerinde ısrar ettiklerini açıklayarak durumlarının çirkinliğini daha da vurgulamak üzere 'kad (قَدْ)' takdiriyle 'kālû (قَالُوا)' fiilinin failinden hâldir; yani Mesih onlara hitaben şöyle demişken onlar bu sözü söylediler: {يا بني إسرائيل اعبدوا الله رَبّى وَرَبَّكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin.” Zira ben de sizin gibi yaratılmış bir kulum; öyleyse benim de yaratıcım, sizin de yaratıcınız olan Allah'a kulluk edin. {إٍِنَّهُ} “Şüphesiz...” Yani durum şudur ki; {مَن يُشْرِكْ بالله} “...kim Allah'a ortak koşarsa...” İbadetinde veya O'na has olan ilahlık sıfatlarında herhangi bir şeyi O'na ortak koşarsa, {فَقَدْ حَرَّمَ الله عَلَيهِ الجنة} “...şüphesiz Allah ona cenneti haram kılmıştır...” Artık oraya asla giremeyecektir; nitekim haram kılınan kimse de haram kılınan şeye ulaşamaz.
المحرم فإنها دار الموحدين وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمار لتهويل الأمر وتربية المهابة {وَمَأْوَاهُ النار} فإنها هي المعدّة للمشركين وهذا بيان لابتلائهم بالعقاب غثر بيانِ حرمانِهم الثوابَ {وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ} أي مالهم من أحد ينصُرهم بإنقاذهم من النار إما بطريق المغالبة أو بطريق الشفاعة والجمع لمراعاة المقابلة بالظالمين واللام إما للعهد والجمع باعتبار معنى مَنْ كما أن الإفراد في الضمائر الثلاثة باعتبار لفظهار وإما للجنس وهم داخلون فيه دخولاً أولياً ووضعه على الأول موضع الضمير للتسجيل عليهم بأنهم ظلموا بالإشراك وعدلوا عن طريق الحق والجملةُ تذييلٌ مقرِّر لمَا قبلَهُ وهُو إمَّا من تمامِ كلامِ عيسى ﵇ وأما واردٌ من جهته تعالى لمقالته ﵇ وتقريراً لمضمونها وقد قيل إنه من كلامه ﷿ على معنى أنهم ظلموا وعجلوا عن سبيل الحق فيما تقوّلوا عَلَى عيسَى ﵇ فلذلك لم يساعدْهم عليه ولم ينصُرْ قولهم ورده أنكره وإن كانوا معظمين له بذلك ورافعين من مقداره أو من قول عيسى ﵇ على معنى لا ينصركم أحد فيما تقولون ولا يساعدكم عليه لاستحالته وبُعْده عن المعقول وأنت خبير بأن التعبيرَ عما حُكي عنه ﵇ من مقابلته لقولهم الباطل بصريح الرد والإنكار والوعيد بحرمان الجنة ودخول النار بمجرد عدم مساعدته على ذلك ونفْي نُصْرته له مع خُلوِّه عن الفائدة تصوير للقوي ل = بصورة الضعيف وتهوين للخطب من مقام تهويله بل ربما يوهم ذلك بحسب الظاهر ما لا يليق بشأنه ﵇ من توهم المساعدةِ والنُصرة لا سيما مع ملاحظة قوله وإن كانوا معظمين له الخ إلا أن يحمل الكلامُ على التهكم بهم كذا وكذا الحالُ على تقديرِ كونِه من تمام كلامِه ﵇ فإن زجْرَه ﵇ إياهم عن قولهم الفاسد بما ذكره من عدم الناصرِ والمساعدِ بعد زجره إياهم بما مر من الرد الأكيدِ والوعيدِ الشديد بمعزِلٍ من الإفادة والتأثير ولا سبيل ههنا إلا الاعتذار بالتهكم
Çünkü cennet muvahhidlerin yurdudur. Zamir yerine İsm-i Celil'in (Allah lafzının) açıkça zikredilmesi, meselenin vahametini bildirmek ve heybet uyandırmak içindir. {وَمَأْوَاهُ النار} “...ve onun barınağı ateştir.” Zira orası müşrikler için hazırlanmıştır. Bu, onların sevaptan mahrum bırakılacaklarının beyan edilmesinin ardından azaba uğratılacaklarının açıklamasıdır. {وَمَا للظالمين مِنْ أَنصَارٍ} “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.” Yani ister galebe yoluyla olsun ister şefaat yoluyla olsun, onları cehennemden kurtararak yardım edecek hiçbir kimseleri yoktur. Çoğul getirilmesi, 'zalimler' ifadesiyle karşılıklı uyumu gözetmek içindir. 'Lâm' harfi ya ahd içindir ve çoğul yapılması 'men (مَنْ)' edatının manası itibarıyladır; nitekim üç zamirdeki tekillik de onun lafzı itibarıyladır; ya da cins içindir ki onlar buna öncelikle dahildir. Birinci ihtimale göre zamir yerine açık ismin getirilmesi, onların şirk koşmakla zulmettiklerini ve hak yoldan saptıklarını tescil etmek içindir. Cümle, kendisinden öncekini tekit eden bir fezlekedir; bu ifade ya bizzat Hz. İsa'nın aleyhisselâm sözünün tamamlayıcısıdır yahut Allah Teâlâ tarafından onun aleyhisselâm sözünü teyit ve muhtevasını takrir etmek üzere getirilmiştir. Bunun Cenâb-ı Hakk'ın kelamı olduğu da söylenmiştir; şu manada ki: Onlar Hz. İsa aleyhisselâm hakkında uydurdukları şeylerde zulmetmiş ve hak yoldan sapmışlardır, bu sebeple Hz. İsa bu hususta onlara arka çıkmamış, sözlerini desteklememiş, bilakis onu reddedip inkâr etmiştir; her ne kadar onlar bu sözle onu yücelttiklerini ve makamını yükselttiklerini sansalar da. Yahut Hz. İsa'nın aleyhisselâm sözündendir; şu manada ki: İmkânsızlığı ve akıldan uzaklığı sebebiyle söylediğiniz bu sözde hiç kimse size yardım etmez ve arka çıkmaz. Ancak bilindiği üzere, Hz. İsa'dan aleyhisselâm hikâye edilen o batıl sözlerini açıkça reddetmesi, inkâr etmesi ve cennetten mahrum kalıp cehenneme girecekleri yönündeki şiddetli tehdidi, faydadan yoksun bir şekilde sırf 'onlara arka çıkmamak ve yardımını nefyetmek' şeklinde ifade etmek; güçlüyü zayıf suretinde göstermek ve dehşetli bir makamda meseleyi basite indirgemektir. Hatta bu durum, özellikle 'her ne kadar onlar onu yüceltseler de...' sözü dikkate alındığında, zahiren onun aleyhisselâm şanına layık olmayan bir 'yardım ve destek vehmini' bile akla getirebilir; meğerki söz onlarla alay etmeye (tehekküme) hamledilmiş olsun. Durum bu ifadenin onun aleyhisselâm sözünün tamamından olması takdirinde de böyledir; zira onun aleyhisselâm geçen kesin ret ve şiddetli tehditten sonra onları bu batıl sözlerinden 'yardımcı ve destekçinin bulunmayacağını' belirterek men etmesi, hiçbir tesir ve fayda sağlamaktan uzaktır ve burada da tehekkümden başka bir çıkış yolu yoktur.
{لَّقَدْ كَفَرَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله ثالث ثلاثة} شروع في بيان كفر طائفة أخرة منهم ومعنى قوله ثالث ثلاثة ورابع أربعة ونحوُ ذلك أحدُ هذه الأعدادِ مطلقاً لا الثالثُ والرابعُ خاصة ولذلك منع الجمهورُ أن ينصِبَ ما بعده بأن يقال ثالثٌ ثلاثة ورابع أربعة وغنما ينصبه إذا كان ما بعده دونه بمرتبة كما في قولك عشر تسعةً وتاسعٌ ثمانيةً قيل إنهم يقولون إن الإلهية مشتركة بين الله ﷾ وعيسى ومريم وكلُّ واحد من هؤلاء إله ويؤكده قوله تعالى للمسيح أأنت قلت للناس اتخذونمي وَأُمّىَ إلهين مِن دُونِ الله فقوله تعالى ثالث ثلاثة أي أحد ثلاثةِ آلهة وهو المتبادر من ظاهرِ قولِه تعالى {وَمَا مِنْ إله إِلَاّ إله واحد} أي والحالُ أنه ليس في الوجود ذاتُ واجبٍ مستحق للعبادة من حيث إنه مبدأُ جميعِ الموجودات إلا إله موصوفٌ بالوحدانية متعالٍ عن قَبول الشِرْكة ومن مزيدة للاستغراق وقيل إنهم يقولون الله جوهرٌ واحدٌ ثلاثة أقانيم أقنوم الأب وأقنوم الابن وأقنوم روح القدس وأنهم يريدون بالأول الذات وقيل
{لَّقَدْ كَفَرَ الذين قَالُواْ إِنَّ الله ثالث ثلاثة} “Andolsun, 'Şüphesiz Allah, üçün üçüncüsüdür' diyenler kâfir olmuşlardır.” Onlardan başka bir fırkanın küfrünü beyana girişilmektedir. 'Sâlisü selâsetin (ثالث ثلاثة)', 'râbiu erbaatin (رابع أربعة)' ve benzeri ifadelerin manası, özel olarak üçüncü ve dördüncü değil, mutlak surette bu sayılardan biridir. Bu sebeple cumhur, 'üçü üçleyen', 'dördü dörtleyen' anlamında kendisinden sonrakini nasbetmesini men etmiştir. Bu ifade ancak kendisinden sonraki sayı bir derece aşağıda olduğunda nasb yapar; nitekim 'dokuzu onlayan', 'sekizi dokuzlayan' denmesinde olduğu gibi. Denildi ki: Onlar ilahlığın Allah Azze ve Celle, İsa ve Meryem arasında ortak olduğunu ve bunların her birinin bir ilah olduğunu söylerler. Cenâb-ı Hakk'ın Mesih'e hitaben: 'İnsanlara, Allah'ı bırakıp beni ve annemi iki ilah edinin, diyen sen misin?' buyurması da bunu teyit eder. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın 'üçün üçüncüsü' buyruğu, 'üç ilahtan biri' demektir; {وَمَا مِنْ إله إِلَاّ إله واحد} “Halbuki bir tek ilahtan başka hiçbir ilah yoktur.” buyruğunun zahirinden ilk anlaşılan da budur. Yani bütün mevcudatın başlangıcı olması hasebiyle varlıkta ibadete layık ve vücûbu bizzat kendinden olan hiçbir zat yoktur; ancak birliğiyle mevsuf, ortaklığı kabul etmekten münezzeh ve yüce olan tek bir ilah vardır. 'Min (مِنْ)' edatı istiğrak (kapsayıcılık) için zâidedir. Bir görüşe göre de onlar şöyle derler: 'Allah tek bir cevherdir, üç uknumdur (esastır/hipostazdır): Baba uknumu, Oğul uknumu ve Kutsal Ruh uknumu.' Birincisiyle Zat'ı kastederler;
الوجود وبالثاني العلم وبالثالث الحياة فمعنى قوله تعالى وَمَا مِنْ إله إِلَاّ إله واحد إلا إله واحد بالذات منزه عن شائبةِ التعدد بوجهٍ من الوجوه {وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ} من الكفر الشنيع ولم يوحّدوا وقوله تعالى {لَيَمَسَّنَّ الذين كَفَرُواْ} جوابُ قسمٍ محذوف سادٌّ مسدَّ جوابِ الشرط أي وبالله إن لم ينتهوا لميسنهم وإنَّما وضعَ موضعَ ضميرِهم الموصولُ لتكرير الشهادة عليهم بالكفر فمن في قوله تعالى {منهم} بيانية أو ليمسن الذين بقُوا منهم على ما كانُوا عليهِ من الكفر فمن تبعيضية وإنما جيء بالفعل المنبىء عن الحدوث تنبيهاً على أن الاستمرار عليه بعد ورود ما ينحى عليه بالقلع من نص عيسى ﵇ وغيره وكفر جديد وغلوٌّ زائد على ما كانُوا عليهِ من أصل الكفر {عَذَابٌ أَلِيمٌ} أي نوع شديد الألم من العذاب وهمزة الاستفهام في قوله تعالى
bir rivayete göre varlığı, ikincisiyle ilmi, üçüncüsüyle de hayatı kastederler. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَا مِنْ إله إِلَاّ إله واحد} buyruğunun manası: 'Zatında bir olan ve hiçbir vechile çokluk şaibesi taşımaktan münezzeh bulunan tek bir ilahtan başkası yoktur' demektir. {وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ} “Eğer söylediklerinden vazgeçmezlerse...” İşledikleri bu çirkin küfürden vazgeçmez ve tevhidi kabul etmezlerse. Cenâb-ı Hakk'ın {لَيَمَسَّنَّ الذين كَفَرُواْ} “...inkâr edenlere mutlaka dokunacaktır...” buyruğu, şartın cevabı makamına geçen mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Allah'a yemin olsun ki vazgeçmezlerse onlara mutlaka dokunacaktır.' Zamir yerine ism-i mevsûlün getirilmesi, onların küfrünü tescil eden şahitliği tekrarlamak içindir. Cenâb-ı Hakk'ın {منهم} “...onlardan...” buyruğundaki 'min' edatı ya beyaniyedir yahut 'onlardan eskiden beri üzerinde bulundukları küfürde ısrar eden kimselere mutlaka dokunacaktır' anlamında teb'îziyedir (kısmiyet bildirir). Sonradan meydana gelişi bildiren fiilin kullanılması, Hz. İsa'nın aleyhisselâm nassı ve diğer deliller gibi küfrü kökünden kazıyıp atan beyanlar geldikten sonra küfürde devam etmenin yeni bir küfür ve asıl küfürlerine ilave edilmiş fazladan bir aşırılık olduğuna dikkat çekmek içindir. {عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...can yakıcı bir azap!” Yani azabın son derece elem verici olan türü [dokunacaktır]. Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğundaki istifham hemzesi:
{أفلا يتوبون إلى الله وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} لإنكار الواقع واستبعاده لا لإنكار الوقوع وفيه تعجيب من إصرارهم والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقامُ أي ألا ينتهون عن تلك العقائد الزائغة والأقاويل الباطلة فلا يتوبون إلى الله تعالى ويستغفرونه بالتوحيد والتنزيه عما نسبوه إليه من الاتحاد والحلول فمدارُ الإنكار والتعجيب عدمُ الانتهاء وعدم التوبة معاً أو أيَسْمعون هذه الشهاداتِ المكررة والتشديدات المقررة فلا يتوبون عقيب ذلك فمدارُهما عدم التوبة عَقيبَ تحقُّق ما يوجبها من سماع تلك لقوارع الهائلة وقوله ﷿ {والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} جملةٌ حاليةٌ من فاعلِ يستغفرونه مؤكِّدةٌ للإنكار والتعجيب من إصرارهم على الكفر وعدم مسارعتهم إلى الاستغفار أي والحالُ أنَّه تعالَى مبالغٌ في المغفرة فيغفرُ لهم عند استغفارهمويمنحهم من فضله
{أفلا يتوبون إلى الله وَيَسْتَغْفِرُونَهُ} “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan bağışlanma dilemeyecekler mi?” Vuku bulan fiilin imkânsızlığını değil, vuku bulan halin çirkinliğini bildirip onu kabul edilemez kılmak (inkâr-ı vâki) içindir ve bunda onların küfürdeki ısrarlarına karşı bir taaccüp vardır. 'Fâ' harfi, makamın iktiza ettiği takdiri bir ifadeye matuftur; yani 'Bu sapık inançlardan ve batıl sözlerden vazgeçmezler mi ki tevhide dönüp O'na nispet ettikleri ittihad ve hulûlden Allah Teâlâ'yı tenzih ederek O'na tövbe etsinler ve mağfiret dilesinler?' Dolayısıyla inkâr ve taaccübün mihveri, hem vazgeçmemeleri hem de tövbe etmemeleridir. Yahut 'Bu tekrarlanan şahitlikleri ve pekiştirilen tehditleri duyup da hemen ardından tövbe etmezler mi?' demektir ki bu takdirde her ikisinin mihveri, o dehşetli tehditleri duymak gibi tövbeyi gerektiren sebepler gerçekleştikten hemen sonra tövbe etmeyişleridir. Cenâb-ı Hakk'ın {والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğu, 'yestağfirûnehû (يَسْتَغْفِرُونَهُ)' fiilinin failinden hâl cümlesi olup onların küfürde ısrar etmelerini ve bağışlanma dilemeye koşuşmamalarını inkâr ve taaccübü pekiştirmektedir. Yani 'Halbuki Allah Teâlâ mağfireti son derece bol olandır; istiğfar ettiklerinde onları bağışlar ve lütfundan onlara ihsanda bulunur.'
{مَّا المسيح ابن مَرْيَمَ إِلَاّ رَسُولٌ} استئناف مَسوقٌ لتحقيق الحق الذي لا محيد عنه وبيانِ حقيقة حاله ﵇ وحالِ أمه بالإشارة أولاً إلى أشرفِ ما لهما من نعوت الكمالِ التي بها صارا من زمرة أكمل أفراد الجنس وآخراً إلى الوصف المشترك بينهما وبين جميع أفرادِ البشر بل أفراد الحيوان استنزالهم بطريق التدريج عن رتبة الإصرار على ما تقوّلوا عليهما وإرشاداً لهم إلى التوبة والاستغفار أي هو مقصور على الرسالة لا يكاد يتخطاها وقوله تعالى {قد خلت من قبله الرسل} صفة لرسول منبئة عن اتصافه بما ينافي الألوهية فإن خلو الرسلِ السالفةِ ﵈ منذر بخلوِّه المقتضي لاستحالة ألوهيته أي ما هو إلا رسول كالرسل الخالية من قبله خصه الله تعالى ببعضٍ من الآيات كما خص كلاًّ منهم ببعضٍ آخر منها فإن أحيى الموتى على يده فقد أحيى العصا في يد موسى ﵇ وجعلت حية تسعى وهو أعجب منه وإن خُلق من غير أبٍ فقد خَلَق آدمَ من غير أب ولا أم وهو أغرب منه وكل ذلك من جنابِه ﷿ وإنما موسى وعيسى مظاهرُ لشئونه وأفعاله {وَأُمُّهُ صِدّيقَةٌ} أي وما أمه أيضا كسائر النساء اللاتي يلازِمْن الصدق أو التصديق ويبالغْن في الاتصاف به فما رتبتهما
{مَّا المسيح ابن مَرْيَمَ إِلَاّ رَسُولٌ} “Meryem oğlu Mesih, ancak bir elçidir...” Kaçınılmaz olan hakkı ortaya koymak ve Hz. İsa ile aleyhisselâm annesinin durumunun hakikatini açıklamak için sevk edilmiş bir istinaf cümlesidir; bu da onları haklarında uydurdukları şeylerde ısrar etme derekesinden kademe kademe indirmek ve tövbe ile istiğfara yönlendirmek maksadıyla, önce her ikisinin insan türünün en kâmil fertleri zümresine dahil olmalarını sağlayan en şerefli kemal sıfatlarına, sonra da onların bütün insan fertleriyle, hatta bütün hayvan fertleriyle ortak oldukları vasfa işaret edilerek yapılmıştır. Yani o, elçilik makamıyla sınırlıdır, onu asla aşamaz. Cenâb-ı Hakk'ın {قد خلت من قبله الرسل} “...ondan önce de elçiler gelip geçmiştir...” buyruğu, 'rasûl (رَسُولٌ)' kelimesinin sıfatı olup ilahlığa zıt olan bir vasıfla nitelendiğini bildirmektedir. Zira geçmiş peygamberlerin aleyhimesselâm gelip geçmiş olması, onun da gelip geçeceğine işaret eder ki bu da onun ilah olmasının imkânsızlığını gerektirir. Yani o, tıpkı kendisinden önce gelip geçen elçiler gibi bir elçiden ibarettir; Allah Teâlâ diğer peygamberlerin her birini bazı mucizelerle tahsis ettiği gibi onu da bazı mucizelerle tahsis etmiştir. Eğer onun eliyle ölüler dirildiyse, Musa'nın aleyhisselâm elinde de asa canlanıp koşan bir yılan haline gelmiştir ki bu daha da hayret vericidir. Eğer babasız yaratıldıysa, Âdem'i ne bir babadan ne de bir anneden yaratmıştır ki bu daha da şaşırtıcıdır. Bunların hepsi Allah Azze ve Celle katındandır; Musa ve İsa ise ancak O'nun tecellilerinin ve fiillerinin mazharlarıdır. {وَأُمُّهُ صِدّيقَةٌ} “...Annesi de dosdoğru (sıddîka) bir kadındır...” Yani onun annesi de doğruluğa ve tasdike sımsıkı sarılan ve bu vasıfta en ileri dereceye ulaşan diğer kadınlar gibidir. Şu halde onların mertebesi,
إلا رتبةُ بشرَيْن أحدُهما نبي والآخر صحابي فمن اين لكم أن تصفوهما بما لا يوصف به سائر الأنبياء وخواصم {كَانَا يَأْكُلَانِ الطعام} استئناف مبين لما أشير إليه من كونهما كسائر أفراد البشر في الاحتياج إلى ما يحتاج إليه كُلُّ فردٍ من أفرادِه بل من أفراد الحيوان وقوله تعالى {انظر كَيْفَ نبين لهم الايات} تعجيب من حال الذين يدّعون لهما الربوبية ولا يرعوون عن ذلك بعد ما بيَّن لهم حقيقة حالهما بياناً لا يحوم حوله شائبةُ ريب وكيف معمول لنبينُ والجملة في حين النصب معلقة لا نظر أي انظر كيف نبين لهم الآيات الباهر المناديةَ ببطلان ما تقوّلوا عليهما نداءً يكاد يسمعه صمُّ الجبال {ثُمَّ انظر أنى يُؤْفَكُونَ} أي كيفَ يُصرفون عن استماعها والتأمل فيها والكلام فيه كما فيما قبله وتكريرُ الأمر بالنظر للمبالغة في التعجيب وثم لإظهار ما بين العجبين من التفاوت أي إن بياننا للآيات أمر بديع في بابه بالغٌ لأقاصي الغايات القاصيةِ من التحقيق والإيضاح وإعراضُهم عنها مع انتفاء ما يصححه بالمرة وتعاضُدِ ما يوجب قبولَها أعجبُ وأبدع
biri peygamber, diğeri ise onun seçkin bir takipçisi olan iki beşer mertebesinden ibarettir. O halde diğer peygamberlerin ve seçkin kulların vasıflanmadığı şeylerle onları vasıflamaya nasıl cüret edersiniz? {كَانَا يَأْكُلَانِ الطعام} “İkisi de yemek yerlerdi.” Her bir insanın, hatta her bir hayvan ferdinin muhtaç olduğu şeylere onların da diğer beşer fertleri gibi muhtaç olduklarına dair yukarıda yapılan işareti açıklayan bir istinaf cümlesidir. Cenâb-ı Hakk'ın {انظر كَيْفَ نبين لهم الايات} “Bak, onlara ayetleri nasıl açıklıyoruz!” buyruğu, haklarındaki durumun hakikati hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde kendilerine açıklandıktan sonra hâlâ onlar için ilahlık iddia eden ve bundan vazgeçmeyen kimselerin haline karşı bir taaccüptür. 'Keyfe (كَيْفَ)', 'nübeyyidü (نُبَيِّنُ)' fiilinin mef'ûlüdür; cümle ise 'ünzur (انظُرْ)' fiilinin ameli ta'lik edilerek nasb mahallindedir. Yani bak, haklarında uydurdukları şeylerin bâtıl olduğunu sağır dağların bile neredeyse işiteceği bir seda ile haykıran o apaçık ayetleri onlara nasıl beyan ediyoruz! {ثُمَّ انظر أنى يُؤْفَكُونَ} “Sonra da bak, nasıl da [haktan] çevriliyorlar!” Yani o ayetleri dinlemekten ve üzerinde düşünmekten nasıl döndürülüyorlar! Buradaki söz dizimi de bir öncekindeki gibidir. Bakma (nazar) emrinin tekrarlanması taaccüpte mübalağa içindir; 'sümme (ثُمَّ)' ise iki şaşılacak durum arasındaki farkı göstermek içindir. Yani bizim ayetleri beyan edişimiz, kendi sahasında eşsiz, tahkik ve vuzuhun en uç noktalarına ulaşmış bir durumdur; onların bunu doğrulayacak hiçbir sebep bulunmadığı ve kabul etmeyi gerektiren deliller birbiri ardınca geldiği halde bundan yüz çevirmeleri ise bundan çok daha hayret verici ve akıl almazdır.
قل أمرٌ له ﵊ بالإلزامهم وتبكيتِهم إثْرَ تعجيبه من أحوالهم {أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} أي متجاوزين إياه وتقديمُه عَلى قولِه تعالَى {مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً} لما مر مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر والموصول عبارةٌ عن عيسى ﵇ وإيثاره على كلمة مَنْ لتحقيق ما هو المراد من كونه بمعزلٍ من الألوهية رأساً ببيان انتظامه ﵇ في سلك الأشياء التي لا قُدرةَ لها على شيء أصلاً وهو ﵇ وإن كان يملك ذلك بتمليكه تعالى إياه لكنه لا يملِكه من ذاته ولا يملك مثل ما يُضِرُّ به الله تعالى من البلايا والمصائب وما ينفع به من الصِّحة وتقديم الضرر على النفع لأن التحرز عنه أهمُ من تحرّي النفع ولأن أدنى درجات التأثير دفع الشر ثم جلب الحير وقوله تعالى {والله هُوَ السميع العليم} حال من فاعل أتعبدون مؤكِّد للإنكار والتوبيخ ومقررللإلزام والتبكيت والرابط هو الواو أي تشركون بالله تعالى ما لا يقدرُ على شيءٍ من ضُرِّكم ونفعكم والحال أن الله تعالى هو المختص بالإحاطة التامةِ بجميع المسموعات والمعلومات التي من جملتها ما أنتم عليه من الأقوال الباطلة والعقائد الزائغة والأعمال السيئة وبالقدرة اللباهرة على جميعِ المقدُورات التي من جملتها مَضارُّكم ومنافعُكم في الدنيا والآخرة
“Kul (قُلْ)” lafzı, durumlarına hayret edilmesinin hemen ardından onları ilzam etmek ve susturmak için Peygamber'e aleyhisselâm verilmiş bir emirdir. {أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'ı bırakıp da... kulluk mu ediyorsunuz?” Yani O'nu aşıp da başkasına. Bu ifadenin Cenâb-ı Hakk'ın {مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً} “...size ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere...” buyruğundan öne alınması, defalarca geçtiği üzere öne alınana ehemmiyet vermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. İsm-i mevsûl Hz. İsa'dan aleyhisselâm kinayedir; 'men (مَنْ)' lafzı yerine 'mâ (مَا)' lafzının tercih edilmesi, onun hiçbir şeye gücü yetmeyen varlıklar zümresine dahil olduğunu beyan ederek asla ilah olamayacağı yönündeki asıl maksadı pekiştirmek içindir. O aleyhisselâm her ne kadar Allah Teâlâ'nın ona bahşetmesiyle bazı şeylere malik olsa da, bizzat kendi zatından buna malik değildir; ayrıca Allah Teâlâ'nın verdiği bela ve musibetler gibi zarar vermeye veya O'nun bahşettiği sıhhat gibi menfaat sağlamaya da güç yetiremez. Zararın faydadan önce zikredilmesi, zarardan sakınmanın faydayı elde etmekten daha mühim olması ve tesirin en alt derecesinin önce şerri defetmek, sonra hayrı celbetmek olmasındandır. Cenâb-ı Hakk'ın {والله هُوَ السميع العليم} “Halbuki Allah, hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir.” buyruğu, 'ta'büdûne (تَعْبُدُونَ)' fiilinin failinden hâl olup inkâr ve azarlamayı pekiştirmekte, ilzam ve susturmayı teyit etmektedir; bağlaç ise 'vâv' harfidir. Yani sizler, zarar ve menfaatinizden hiçbir şeye güç yetiremeyen şeyleri Allah'a ortak koşuyorsunuz; oysa Allah Teâlâ, içinde bulunduğunuz bâtıl sözler, sapık inançlar ve kötü amellerin de dahil olduğu bütün işitilenleri ve bilinenleri tam bir ihata ile kuşatan ve dünyada ve ahirette zarar ve faydalarınızın da dahil olduğu bütün kudret yetirilen şeylere eşsiz bir kudretle kadir olan yegâne Zattır.
{قل يا أهل الكتاب} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى فريقي أهل الكتاب بطريق الالتفات على لسان النبيِّ ﷺ بعد إبطال مسلك كل منهما للمبالغة في زجرهم عما سلكوه من المسلك الباطل وإرشادهم إلى الأَمَم المنئاة {لا تغلوا فى دينكم} أي لا تتجاوزا الحد وهو نهي للنصارى عن رفع عيسى عن رتبة الرسالة إلى ما تقوَّلوا في حقه من العظيمة ولليهود عن وضعهم له ﵇ عن رتبته العلية إلى ما تقوَّلوا عليه من الكلمة الشنعاء وقيل هو خاص بالنصارى كما في سورة النساء فذكَرَهم بعنوان أهلية الكتاب لتذكير أن
{قل يا أهل الكتاب} “De ki: Ey Kitap ehli!...” Her iki fırkanın da tuttuğu yol çürütüldükten sonra, onları girdikleri bâtıl yoldan vazgeçirmede mübalağa yapmak ve doğru yola iletmek maksadıyla Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem lisanıyla iltifat yoluyla hitabın üslubunu değiştirmek ve onu Kitap ehline yöneltmektir. {لا تغلوا فى دينكم} “...Dininizde haddi aşmayın (aşırılığa gitmeyin)...” Yani haddi aşmayın. Bu, Hıristiyanları Hz. İsa'yı peygamberlik mertebesinden çıkarıp hakkında söyledikleri o büyük iftiraya yükseltmekten; Yahudileri ise onu aleyhisselâm yüce mertebesinden indirip hakkında söyledikleri o çirkin iftiraya düşürmekten nehyetmektir. Nisâ Suresi'nde olduğu gibi bunun sadece Hıristiyanlara has olduğu da söylenmiştir; nitekim İncil'in de kendilerini
الإنجيل أيضاً ينهاهم عن الغلو وقوله تعالى {غَيْرَ الحق} نُصب على أنه نعتٌ لمصدر محذوفٍ أي لا تغلوا فى دينكم غلواً غيرَ الحق أي غلواً باطلاً أو حالٌ من ضميرِ الفاعل أي لا تغلوا مجاوزين الحق أو من دينكم أي لا تغلوا فى دينكم حال كونه باطلاً وقيل نُصب على الاستثناء المتصل وقيل على المنقطع {وَلَا تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ} هم أسلافهم وأئمتهم الذين قد ضلوا من الفريقين أو من النصارى على القولين قبل مبعث النبيِّ ﷺ فير شريعتهم {وَأَضَلُّواْ كَثِيراً} أي قوماً كثيراً ممن شايعهم في الزيغ والضلال أو إضلالاً كثيراً والمفعولُ محذوف {وَضَلُّواْ} عند بعثةِ النبيِّ ﷺ وتوضيح محجة الحق وتبين مناهجِ الإسلام {عَن سَوَاء السبيل} حين كذبوه وحسدوه وبغَوْا عليه وقيل الأول إشارة إلى ضلالهم عن مقتضى العقل والثاني إلى ضلالِهم عما جاء به الشرع
aşırılıktan nehyettiğini hatırlatmak için onlara Kitap ehli unvanıyla hitap edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın {غَيْرَ الحق} “...haksız yere!...” buyruğu, mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasbedilmiştir; yani 'Dininizde bâtıl bir aşırılıkla, haksız bir surette haddi aşmayın.' Yahut fail zamirinden hâldir; yani 'Hakkı aşarak haddi aşmayın.' Ya da 'dîniküm (دِينِكُمْ)' ifadesinden hâldir; yani 'Dininiz bâtıl olduğu halde haddi aşmayın.' Muttasıl istisna veya munkatı' istisna olarak nasbedildiği de söylenmiştir. {وَلَا تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ} “...ve daha önce sapmış bir topluluğun heva ve heveslerine uymayın...” Bunlar, her iki görüşe göre de Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce kendi şeriatlarında sapmış olan iki fırkadan veya Hıristiyanlardan olan ataları ve önderleridir. {وَأَضَلُّواْ كَثِيراً} “...Onlar birçoğunu da saptırdılar...” Yani sapıklık ve eğrilikte kendilerine uyan pek çok kavmi [saptırdılar]; yahut büyük bir saptırmayla saptırdılar da mef'ûl hazfedildi. {وَضَلُّواْ} “...ve saptılar...” Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderildiğinde, hak yol apaçık ortaya konup İslam'ın nurlu yolları beyan edildiğinde; onu yalanladıkları, ona haset edip azgınlık yaptıkları vakit [saptılar], {عَن سَوَاء السبيل} “...doğru yolun ortasından (düz yoldan).” Birinci sapmanın aklın gerektirdiği yoldan sapmaya, ikincisinin ise şeriatın getirdiği yoldan sapmaya işaret ettiği de söylenmiştir.
{لُعِنَ الذين كَفَرُواْ} أي لعنهم الله ﷿ وبناءُ الفعل للمفعولِ للجَرْي على سَنن الكبرياءِ {مِن بني إسرائيل} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً منَ الموصولِ أو مِنْ فاعل كفروا وقوله تعالى {على لسان داود وَعِيسَى ابن مَرْيَمَ} متعلق بلُعن أي لعنهم الله تعالى في الزبور والإنجيل على لسانهمها وقيل إن أهل أَيْلةَ لما اعتدَوا في السبت دعا عليهم داود ﵇ وقال اللهم العنهم واجعلهم آيم فمسخهم الله قردة وأصحابُ المائدة لمكا كفروا قال عيسى ﵇ اللهم عذِّبْ من كفر بعدما أكل من المائدة عذاباً لم تعذِّبْه أحداً من العالمين والعنهم كما لعنت أصحاب السبت فأصبحوا خنازيرَ وكانوا خمسة آلاف رجل ما فيهم امرأة ولا صبي {ذلك} إشارة إلى اللعن المذكور وإيثارُه على الضمير للتنبيه على كمال ظهورِه وامتيازِه عن نظائره وانتظامِه بسببه في سلك الأمور المشاهدة وما فيه من معنى البعد للإيذان بكمال فظاعته وبعد درجته في الشناعة والهول وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى {بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} والجملة مستأنَفةٌ واقعة موقع الجواب عما نشأَ من الكلامِ كأنَّه قيل بأي سبب وقع ذلك فقيل ذلك اللعنُ الهائل الفظيعُ بسبب عصيانهم واعتدائهم المستمر كما يفيده الجمعُ بينَ صيغتي المَاضِي والمستقبل وينبىء عنه قوله تعالى
{لُعِنَ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler lanetlenmiştir...” Yani Allah Azze ve Celle onlara lanet etmiştir; fiilin meçhul yapılması kibriyâ ve azamet üslubuna uymak içindir. {مِن بني إسرائيل} “...İsrailoğullarından...” İsm-i mevsûlden veya 'keferû (كَفَرُوا)' fiilinin failinden hâl olan mahzuf bir ifadeye müteallıktır. Cenâb-ı Hakk'ın {على لسان داود وَعِيسَى ابن مَرْيَمَ} “...Davud'un ve Meryem oğlu İsa'nın diliyle.” buyruğu 'luine (لُعِنَ)' fiiline müteallıktır; yani Allah Teâlâ onlara Zebur'da ve İncil'de bu iki peygamberin diliyle lanet etmiştir. Denildi ki: Eyle halkı cumartesi yasağını çiğneyince Davud aleyhisselâm onlara beddua edip: 'Allahım! Onlara lanet et ve onları ibret kıl' dedi; bunun üzerine Allah onları maymuna çevirdi. Sofra ashabı inkâr edince İsa aleyhisselâm: 'Allahım! Sofradan yedikten sonra inkâr eden kimseye âlemlerden hiç kimseye etmediğin bir azapla azap et ve cumartesi ashabına lanet ettiğin gibi onlara da lanet et' dedi; böylece domuzlara dönüştüler. Bunlar içlerinde kadın ve çocuk bulunmayan beş bin erkekti. {ذلك} “Bu...” Zikredilen lanete işarettir. Zamir yerine işaret isminin tercih edilmesi, bu lanetin son derece açık olduğuna, benzerlerinden ayrıldığına ve bu sayede müşahede edilen somut şeyler safına girdiğine dikkat çekmek içindir; işaret ismindeki uzaklık manası ise onun son derece dehşetli olduğuna, fenalık ve korkunçlukta erişilmez bir dereceye ulaştığına delalet eder. Bu kelime müptedadır; haberi ise Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğudur: {بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ} “...isyan etmeleri ve haddi aşmaları sebebiyledir.” Bu cümle, sözün akışından doğan 'Bu lanet hangi sebeple vuku buldu?' sorusuna cevap makamında getirilmiş bir istinaf cümlesidir. Yani 'O korkunç ve dehşetli lanet, geçmiş ve gelecek zaman kiplerinin bir arada kullanılmasının ifade ettiği üzere, onların isyanları ve süregelen haddi aşmaları sebebiyledir.' Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bunu haber vermektedir:
{كَانُواْ لَا يتناهون عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ} فإنه استئناف مفيد بعبارته لاستمرار عدم التناهي عن المنكر ولا يمكن استمرارُه إلا باستمرار تعاطي المنكرات وليس المراد بالتناهي أن ينْهَى كلُّ واحد منهم الآخَرَ عما يفعله من المنكر كما هو المعنى المشهورُ لصيغة التفاعل بل مجرد صدور النهي عن أشخاص متعددة من غير اعتبارِ أنْ يكون كلُّ واحدٍ منهم ناهياً ومنهياً معاً كما في تراءَوْا الهلالَ وقيل التناهي بمعنى الانتهاء يقال تناهى عن الأمر وانتهى عنه إذا امتنع عنه وتركه فالجملة حينئذ مفسرةٌ لما قبلها من المعصية والاعتداء ومفيدة لاستمرارهما صريحاً وعلى الأول مفيدة لاستمرار انتفاء النهي عن المنكر بأن لا يوجد فيما بينهم من يتولاه في وقتٍ من الأوقاتِ ومن ضرورته استمرارُ فعل المنكر حسبما سبق وعلى كل تقدير فما يفيده تنكيرُ المنكر من الوحدة
{كَانُواْ لَا يتناهون عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ} “İşledikleri kötülükten birbirlerini vazgeçirmeye çalışmazlardı (vazgeçmezlerdi)...” Bu cümle, lafzıyla kötülükten vazgeçmeme halinin sürekliliğini bildiren bir istinaftır; bu vazgeçmeyişin sürekliliği ise ancak kötülükleri işlemeye devam etmekle mümkündür. 'Tenâhî'den maksat, 'tefâul' kalıbının meşhur manası olan her birinin diğerini yaptığı kötülükten men etmesi değil; 'hilali birbirine gösterdiler' ifadesinde olduğu gibi, her birinin hem nehyeden hem nehyedilen olması şartı aranmaksızın nehiy fiilinin birden fazla kişiden sâdır olmasıdır. 'Tenâhî'nin 'intihâ (vazgeçmek)' manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim bir kimse bir işten kaçınıp onu terk ettiğinde 'o işten vazgeçti' denir. Bu takdirde cümle, kendisinden önceki isyan ve haddi aşmayı açıklayıcı olup her ikisinin sürekliliğini açıkça bildirmektedir. İlk ihtimale göre ise, aralarında hiçbir zaman münkeri nehyedecek bir kimsenin bulunmayışı suretiyle kötülüğü nehyetmenin büsbütün ortadan kalktığını ve devam ettiğini ifade eder ki bunun zorunlu neticesi kötülük fiilinin de sürmesidir. Her iki takdire göre de 'münker' kelimesinin nekre (belirsiz) kılınmasının ifade ettiği birlik,
نوعية لا شخصية فلا يقدح وصفه بالفعل الماضي في تعلق انهي به لِما أن متعلَّق الفعل إنما هو فرد من أفراد ما يتعلقُ به النهي والانتهاء من مطلق المنكر باعتبار تحقّقه في ضمن أيِّ فردٍ كان من أفراده على أن المضي المعتبر في الصفة إنما هو بالنسبة إلى زمان النزول لا إلى زمان النهي حتى يلزمَ كونُ النهي بعد الفعل فلا حاجة إلى تقدير المعاودة أو المِثْل أو جعلِ الفعل عبارةً عن الإرادة على أن المعاودة كالنهي لا تتعلق بالمنكر المفعول فلا بد من المصير إلى أحد ما ذُكر من الوجهين أو إلى تقدير المثل أو إلى جعل الفعل عبارة عن إرادته وفي كل ذلك تعسفٌ لا يخفى {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} تقبيح لسوء أعمالهم وتعجيب منه بالتوكيد القسمي كيف لا وقد أداهم إلى ما شُرح من اللعن الكبير وليس في تسبُّبه بذلك دلالةٌ على خروج كفرهم عن السببية مع الإشارةِ إلى سببيته له فيما سبقَ من قولِه تعالى لُعِنَ الذين كَفَرُواْ فإن إجراءُ الحُكم على الموصول مُشعرٌ بعِلِّية ما في حين الصلة له لما أن ما ذكر في حين السببية مشتملٌ على كفرهم أيضاً
şahsi değil nev'î (türsel) bir birliktir; dolayısıyla geçmiş zaman fiiliyle sıfatlanması, nehyin ona taalluk etmesine zarar vermez. Zira fiilin taalluk ettiği şey, herhangi bir ferdinin kapsamında gerçekleşmesi hasebiyle mutlak münkerden nehyin ve vazgeçmenin taalluk ettiği fertlerden sadece bir ferttir. Kaldı ki sıfatta muteber olan geçmişlik, nehiy zamanına göre değil nüzul zamanına göredir; aksi takdirde nehyin fiilden sonra olması gerekirdi. Dolayısıyla fiilin tekrarlanmasını veya benzerini takdir etmeye yahut fiili iradeye hamletmeye gerek yoktur. Üstelik tıpkı nehiy gibi fiilin tekrarlanması da işlenmiş olan münkere taalluk etmez. Şu halde zikredilen iki vecihten birine gitmek yahut benzerini takdir etmek ya da fiili onun iradesi kılmak kaçınılmazdır; bütün bunlarda ise gizli olmayan bir zorlama vardır. {لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” Kötü amellerini çirkin göstermek ve yemin teyidiyle bundan taaccüp etmektir. Nasıl olmasın ki; zira bu ameller onları anlatılan o büyük lanete sürüklemiştir. Bu durumun o ameller sebebiyle gerçekleştiğinin belirtilmesi, Cenâb-ı Hakk'ın daha önce geçen {لُعِنَ الذين كَفَرُواْ} buyruğunda küfürlerinin lanete sebep olduğuna işaret edilmiş olmasıyla birlikte, küfürlerinin sebep olmaktan çıktığına delalet etmez. Zira hükmün ism-i mevsûle bağlanması, sıladaki vasfın hükmün illeti olduğunu hissettirir; çünkü sebep makamında zikredilen şey onların küfrünü de zaten kapsamaktadır.
{ترى كَثِيراً مّنْهُمْ} أي من أهل الكتاب ككعبِ بن الأشرف وأضرابِه حيث خرجوا إلى مشركي مكةَ ليتّفقوا على محاربة النبيِّ ﷺ والرؤيةُ بصريةٌ وقوله تعالى {يَتَوَلَّوْنَ الذين كَفَرُواْ} حال من كثيراً لكونه موصوفاً أي يوالون المشركين بُغضاً لرسول الله ﷺ والمؤمنين وقيل مِنْ منافقي أهل الكتاب يتولَّوْن اليهود وهو قولُ ابن عبَّاسٍ ﵄ ومجاهدٌ والحسن وقيل يوالون المشركين ويُصافوُنهم {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنفُسُهُمْ} لبئس شيئاً قدّموا ليَرِدوا عليه يوم القيامة {أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} هو المخصوصُ بالذم على حذف المضاد وإقامةِ المضافِ إليهِ مُقامَهُ تنبيهاً على كمال التعلق والارتباط بينهما كأنهما شيء واحد ومبالغةً في الذم أي موجبُ سُخطِه تعالى ومحله الرفع على الابتداء والجملة قبله خبرُه والرابط عند من يشترطه هو العموم أو لا حاجة إليه لأن الجملةَ عينُ المبتدأ أو على أنَّه خبرٌ لمبتدأ محذوف ينبىء عنه الجملة المتقدمة كأنَّه قيلَ ما هُو أو أيُّ شيء هو فقيل هو أنْ سخِط الله عليهم وقيل المخصوصُ بالذم محذوف وما اسم تامٌّ معرفةٌ في محل رفع الفاعلية لفعل الذم وقدمت لهم أنفسهم جملة في محلِ الرفعِ على أنها صفة للمخصوصِ بالذم قائمةٌ مَقامه والتقدير لبئس الشيءُ شيءٌ قدّمتْه لهم أنفسُهم فقوله تعالى أَن سَخِطَ الل عَلَيْهِمْ بدلٌ من شيء المحذوفِ وهذا مذهب سيبويه {وَفِى العذاب} أي عذابَ جهنَم {هُمْ خالدون} أبد الآبدين
{ترى كَثِيراً مّنْهُمْ} “Onlardan birçoğunu görürsün ki...” Yani Ka'b b. el-Eşref ve benzerleri gibi Kitap ehlinden olan kimseleri [görürsün ki]; nitekim onlar Peygamber'le sallallâhu aleyhi ve sellem savaşmak üzere anlaşmak için Mekke müşriklerinin yanına gitmişlerdi. Buradaki görme fiili gözle görmektir. Cenâb-ı Hakk'ın {يَتَوَلَّوْنَ الذين كَفَرُواْ} “...inkâr edenleri dost edinirler.” buyruğu, sıfatlandığı için 'kesîren (كَثِيراً)' kelimesinden hâldir; yani Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere olan kinleri sebebiyle müşrikleri dost edinirler. Kitap ehlinin münafıklarından olup Yahudileri dost edinen kimseler olduğu da söylenmiştir ki bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, Mücâhid ve Hasan'ın görüşüdür; müşrikleri dost edinip onlarla samimi oldukları da söylenmiştir. {لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنفُسُهُمْ} “Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötüdür:...” Kıyamet gününde karşılarına çıkmak üzere nefislerinin önden sunduğu şey ne fenadır! {أَن سَخِطَ الله عَلَيْهِمْ} “...Allah onlara gazap etmiştir...” Bu ifade, aralarındaki tam irtibat ve sanki tek bir şeymiş gibi birbirine bağlı olmalarına dikkat çekmek ve yergide mübalağa yapmak amacıyla muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine geçirilmesiyle zemm (kötüleme) fiilinin mahsusudur (özel konusudur); yani 'Allah'ın gazabını gerektiren şeydir.' Mahalli müpteda olarak ref'tir; kendisinden önceki cümle onun haberidir; bu şartı koşanlara göre râbıt (bağlayıcı) ise umumiliktir yahut cümle bizzat müptedanın kendisi olduğu için buna gerek de yoktur. Veya önceki cümlenin hissettirdiği mahzuf bir mübtedanın haberidir; sanki 'O nedir?' veya 'O hangi şeydir?' denilmiş, buna cevaben 'O, Allah'ın onlara gazap etmesidir' denilmiştir. Bir görüşe göre de mahsûs bi'z-zem mahzuftur; 'mâ' kelimesi zemm fiilinin faili olarak ref mahallinde tam bir marife isimdir; 'kaddemet lehüm enfüsühüm' cümlesi ise mahsûs bi'z-zemmin yerine geçen ref mahallinde bir sıfattır; takdiri: 'Nefislerinin kendileri için önden sunduğu şey ne kötü bir şeydir!' demektir. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın 'en sehitallāhu aleyhim' buyruğu, mahzuf olan 'şey' kelimesinden bedeldir ve bu Sibeveyh'in mezhebidir. {وَفِى العذاب} “...ve azapta...” Yani cehennem azabında. {هُمْ خالدون} “...onlar ebedî kalıcıdırlar.” Sonsuza dek.
{وَلَوْ كَانُواْ} أي الذين يتولون المشركين من أهل الكتاب {يُؤْمِنُونَ بِالْلهِ والنَّبِىّ} أي نبيهم {وَمَا أُنْزِلَ إليه} من الكتاب أولو كان المنافقون يؤمنون بالله ونبينا إيماناً صحيحاً {مَا اتخذوهم} أي المشركين أو اليهود {أَوْلِيَاء} فإن الإيمان بما ذُكر وازعٌ عن تولِّيهم قطعاً {ولكن كَثِيراً مّنْهُمْ فاسقون} خارجونَ عن الدين والإيمان بالله ونبيهم وكتابهم أو متمرِّدون في النفاق مفرطون فيه
{وَلَوْ كَانُواْ} “Eğer onlar... olsalardı...” Yani Kitap ehlinden müşrikleri dost edinen kimseler [olsalardı]. {يُؤْمِنُونَ بِالْلهِ والنَّبِىّ} “...Allah'a, Peygamber'e...” Yani kendi peygamberlerine. {وَمَا أُنْزِلَ إليه} “...ve ona indirilene iman ediyor [olsalardı]...” Yani kitaba; yahut münafıklar Allah'a ve bizim Peygamberimize sahih bir imanla inanıyor olsalardı, {مَا اتخذوهم} “...onları edinmezlerdi...” Yani müşrikleri yahut Yahudileri [edinmezlerdi]. {أَوْلِيَاء} “...dostlar...” Zira zikredilen şeylere iman etmek, onları dost edinmekten kesinlikle alıkoyar. {ولكن كَثِيراً مّنْهُمْ فاسقون} “Lakin onlardan birçoğu fasıklardır (yoldan çıkmış kimselerdir).” Dinden, Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına imandan çıkmış kimselerdir; yahut nifakta haddi aşmış ve azgınlaşmış kimselerdir.
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ الناس عَدَاوَةً للذين آمنوا اليهود والذين أَشْرَكُواْ} جملةٌ مستأنَفة مَسوقة لتقرير ما قبلها من قبائح اليهود وعَراقتهم في الكفر وسائرِ أحوالهم الشنيعة التي من جملتها موالاتُهم للمشركين أُكِّدت بالتوكيد القسَميّ اعتناءً ببيان تحققِ مضمونها والخطابُ إمَّا لرسولِ الله ﷺ أو لكل أحد صالح له إيذاناً بأن حالهم مما لا يخفى على أحد من الناس والوُجدانُ متعدَ إلى اثنين أحدُهما أشدُّ الناس والثاني اليهودُ وما عُطف عليه وقيلَ بالعكس لأنهما في الأصل مبتدأٌ وخبرٌ مصب الفائدةِ هُوَ الخبرُ لا المبتدأ ولا ضيرَ في التقديم والتأخير إذا دل على الترتيب دليل وهههنا دليل واضح عليه وهو أن المقصودَ بيانُ كون الطائفتين أشدَّ الناس عداوة للمؤمنين لا كونِ أشدِّهم عداوةً لهم الطائفتين المذكورتين وأنت خبير بأنه بمعزلٍ من الدلالةِ على ذلك كيف لا والإفادة في الصورة الثانية أتمّ وأكملُ مع خلوها عن تعسُّف التقديم والتأخير غذ المعنى أنك إن قصدتَ أن تعرِفَ من أشدُّ الناس عداوةً للمؤمنين وتتبعْتَ أحوالَ الطوائف طُراً وأحطتَ بما لديهم خُبْراً وبالغْتَ في تعرُّف أحوالهم الظاهرةِ والباطنة وسعَيْتَ في تطلُّب ما عندهم من الأمور البارزة والكامنة لتجدن الأشدَّ تَيْنِك الطائفتين لا غيرُ فتأملْ واللام الداخلة على الموصول متعلقةٌ بعداوةً مقويةٌ لعملها ولا يضرُّ كونُها مؤنثةً بالتاء مبنية عليها كما في قولِه ورهبةً عقابَك وقيل متعلقةٌ بمحذوف هو صفةٌ لعداوة أي كائنةً للذين آمنوا وصفهم الله تعالى بذلك لشدة شكيمتهم وتضاعُف كفرهم وانهماكهم في اتباع الهوى وقربهم إلى التقليد وبعدهم عن التحقيق وتمرُّنهم على التمرّد والاستعصاء على الأنبياء والاجتراء على تكذيبهم ومُناصَبَتِهم وفي تقديم اليهود على المشركين بعد لَزِّهما في قَرنٍ واحد إشعارٌ بتقدمهم عليهم في العداوة كما أن تقديمهم عليهم في قوله تعالى وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس على حياة وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ إيذاناً بتقدُّمهم عليهم في الحرص {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مودة للذين آمنوا} أعيد الموصولُ مع صلته رَوْماً لزيادة التوضيح والبيان {الذين قالوا إنا نصارى} عبر عنهم بذلك إشعار بقرب مودتهم حيث يدّعون أنهم أنصار الله وأوداء أهل الحق وإن لم يظهروا اعتقدا حقية الإسلام وعلى هذه النكتنى مبنى الوجه الثاني في تفسيرِ قولِه تعالى ومن الذين قالوا إنا نصارى أَخَذْنَا ميثاقهم والكلام في مفعولي لتجدن وتعلق اللام كالذي سبق والعجول عن جعْل ما فيه التفاوتُ بين الفريقين شيئاً واحداً قد تفاوتا فيه بالشدة والضعف أو بالقرب والبعد بأن يقال آخِراً ولتجدن أضعفَهم عداوة الخ أو بأن يقال أو لا لتجدن أبعد الناس مودة الخ للإيذان بكمال تبايُن ما بينَ الفريقينِ من التفاوتِ ببيان أن أحدَهما في أقصى مراتبِ أحدِ النقيضين والآخَرَ في أقربِ مراتب النقيض الآخر {ذلك} أي كونهم أقربَ مودةً للمؤمنين {بأن منهم} بسبب أن منهم {قِسّيسِينَ} وهم علماءُ النصارى وعبّادهم ورؤساؤهم والقِسّيسُ صيغةُ مبالغةٍ من تقَسَّسَ الشيءَ إذا تتبَّعه وطلبه بالليل سُموا به لمبالغتهم في تتبع العلم قاله الراغب وقيل القَسُّ بفتح القاف تتبُّعُ الشيء ومنه سمي عالم النصارى قسيساً لتتبعه العلم وقيل قصَّ الأثرَ وقسه بمعنى وقيل
{لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ الناس عَدَاوَةً للذين آمنوا اليهود والذين أَشْرَكُواْ} “İman edenlere düşmanlık bakımından insanların en şiddetlisi olarak kesinlikle Yahudileri ve şirk koşanları bulursun.” Yahudilerin kötülüklerini, küfürdeki köklülüklerini ve müşrikleri dost edinmeleri gibi diğer çirkin hallerini teyit etmek için sevk edilmiş müstakil bir cümledir. İfade ettiği mananın gerçekleştiğini beyan etmeye verilen ehemmiyet sebebiyle yemin teyidiyle pekiştirilmiştir. Hitap ya Resulullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yahut bu hitaba muhatap olabilecek herkese yöneliktir; bu da onların durumunun insanlardan hiç kimseye gizli kalmayacak kadar açık olduğunu bildirmek içindir. 'Vücdân (bulma)' fiili iki mef'ûle geçer; birincisi 'eşedde'n-nâs (أَشَدَّ الناس)', ikincisi ise 'el-Yehûd (اليهود)' ve ona matuf olan kelimedir. Bir görüşe göre ise durum bunun aksinedir; çünkü bunlar asılda müpteda ve haberdir ve cümlenin asıl faydası müptedada değil haberdedir. Eğer sıraya delalet eden bir delil varsa öne alma ve sonraya bırakmada hiçbir sakınca yoktur; burada da açık bir delil vardır ki o da maksadın, müminlere insanların en düşmanı olanların bu iki fırka olduğunu değil, bu iki fırkanın müminlere insanların en şiddetli düşmanı olduğunu beyan etmektir. Ancak bilindiği üzere, bunun böyle olduğuna delalet etmekten uzaktır. Nasıl olmasın ki; zira ikinci suretteki mana, öne alma ve sonraya bırakma külfetinden uzak olmakla birlikte çok daha tam ve mükemmeldir. Çünkü mana şöyledir: Eğer sen müminlere insanların en şiddetli düşmanının kim olduğunu bilmek ister, bütün fırkaların hallerini araştırır, sahip oldukları şeyleri etraflıca öğrenir, onların zahiri ve batıni hallerini tanımada son derece titiz davranır ve onların açık ve gizli durumlarını araştırmaya gayret edersen, en şiddetli düşman olarak bu iki fırkadan başkasını bulamazsın. Artık iyi düşün! İsm-i mevsûle dahil olan 'lâm' harfi 'adâveten (عَدَاوَةً)' kelimesine müteallık olup onun amelini güçlendirmektedir; 'tâ' ile müennes ve onun üzerine mebni olması amel etmesine zarar vermez; nitekim 'rahbeten ikābeke (ve senin azabından korkarak)' sözünde olduğu gibidir. Bir görüşe göre ise mahzuf bir kelimeye müteallık olup 'adavet' kelimesinin sıfatıdır; yani 'iman edenlere yönelik olan düşmanlık' demektir. Allah Teâlâ dikbaşlılıklarının şiddeti, katmerli küfürleri, hevalarına uymadaki taşkınlıkları, taklide yakın olup tahkikten uzak oluşları, peygamberlere karşı isyana alışkın olmaları ve onları yalanlayıp onlara düşmanlık etmeye cüret etmeleri sebebiyle onları bu şekilde vasıflamıştır. Aynı kefeye konulduktan sonra Yahudilerin müşriklerden önce zikredilmesi, düşmanlıkta onlardan daha ileri olduklarını hissettirmektedir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın {وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ الناس على حياة وَمِنَ الذين أَشْرَكُواْ} ayetinde de Yahudilerin müşriklerden önce zikredilmesi, hırs konusunda onlardan daha önde olduklarını bildirmektedir. {وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مودة للذين آمنوا} “İman edenlere sevgi bakımından onların en yakını olarak da kesinlikle... bulursun.” Daha fazla vuzuh ve beyan kastıyla ism-i mevsûl sılasıyla birlikte tekrarlanmıştır. {الذين قالوا إنا نصارى} “...'Biz Hıristiyanlarız' diyenleri [bulursun].” İslam'ın hak olduğuna inandıklarını açıkça söylemeseler bile, Allah'ın yardımcıları ve hak ehlinin dostları olduklarını iddia etmelerinden ötürü sevgilerinin yakınlığını hissettirmek için onlardan bu ifadeyle bahsedilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın {ومن الذين قالوا إنا نصارى أَخَذْنَا ميثاقهم} ayetinin tefsirindeki ikinci vecih de bu nükteye dayanmaktadır. 'Letecidenne' fiilinin iki mef'ûlü ve 'lâm' harfinin taalluku hususundaki tahlil öncekinde geçtiği gibidir. İki grup arasındaki farkın, 'Onları düşmanlık bakımından en zayıf bulursun' veya 'İnsanların sevgice en uzağı bulursun' denilerek şiddet-zayıflık veya yakınlık-uzaklık bakımından tek bir şey kılınmasından yüz çevrilmesi; taraflardan birinin bir zıddın en uç noktasında, diğerinin ise öbür zıddın en yakın mertebesinde bulunduğunu beyan etmek suretiyle aralarındaki ayrılığın ve farkın tamlığını bildirmek içindir. {ذلك} “Bu...” Yani müminlere sevgi bakımından en yakın olmaları. {بأن منهم} “...onların içinde... bulunması sebebiyledir.” Şu sebepledir ki içlerinde: {قِسّيسِينَ} “...keşişlerin (bilgin ve din adamlarının)...” Bunlar Hıristiyanların âlimleri, ibadet edenleri ve reisleridir. 'Kıssîs', bir şeyi geceleyin araştırıp talep ettiğinde kullanılan 'tekassese' kökünden mübalağa sıygasıdır; ilmi araştırmada son derece gayretli oldukları için bu isimle anılmışlardır; bunu Râgıb söylemiştir. Bir görüşe göre, 'kass' bir şeyi takip etmektir; ilmi takip etmesinden ötürü Hıristiyan âlimine bu isim verilmiştir. İzi takip etmek anlamına gelen 'kassa' ve 'kasse' kelimelerinin aynı manada olduğu da söylenmiştir. Yabancı (a'cemî) bir kelime olduğu da söylenmiştir.
إنه أعجمي وقال قُطرُبُ القِسّ والقِسّيسُ العالم بلغة الروم وقيل ضيَّعت النصارى الإنجيلَ وما فيه وبقي منهم رجل يقال له قسيسا لم يبدِّلْ دينه فمن راعى هديه ودينه قيل له قسيس {وَرُهْبَاناً} وهو جمه راهب كراكب ورُكبان وفارس وفُرسان وقيل إنه يطلق على الواحد وعلى الجمع وأُنشِدَ فيه قولُ من قول لو عايَنَتْ رُهبانَ ديْرٍ في قُلَل لأقبل الرهبانُ يعدو ونزَلْ والترهب التعبد في الصومعة قال الراغب الرهبانية الغلوُّ في تحمل التعبد من فرط الخوف والتنكير لإفادة الكثرة ولا بد من اعتبارها في القسيسين أيضاً إذ هي التي تدل على مودة جنس النصارى للمؤمنين فإن اتصاف أفرادٍ كثيرة لجنسٍ بخصلةٍ مظِنةٌ لاتصاف الجنس بها وإلا فمن السهود أيضاً قوم مهتدون ألا يُرى إلى عبدُ اللَّه بنُ سَلَام وأضرا به قال تعالى مّنْ أَهْلِ الكتاب أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيات الله آناء الليل وَهُمْ يَسْجُدُونَ الخ لكنهم لما لم يكونوا في الكثرة كالذين من النصارى لم يتعدَّ حكمُهم إلى جنس اليهود {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} عطف على أن منهم أي وبأنهم لا يستكبرون عن قبول الحق إذا فهموا ويتواضعون ولا يتكبرون كاليهود وهذه الخَصلةُ شاملة لجميع أفراد الجنس فسببيّتُها لأقربيّتهم مودةً للمؤمنين واضحة وفيه دليلٌ على أنَّ التواضع والإقبال على العلم والعمل والإعراض عن الشهوات محمودٌ وإن كان ذلك من كافر
Kutrub ise: 'el-Kass ve el-Kıssîs, Rum dilinde âlim demektir' demiştir. Söylendiğine göre Hıristiyanlar İncil'i ve içindekileri zayi ettiler; içlerinden Kıssîsâ denilen bir adam kaldı ve dinini değiştirmedi. Kim onun yoluna ve dinine uyduysa ona 'kıssîs' denildi. {وَرُهْبَاناً} “...ve rahiplerin [bulunması]...” 'Râkib-rükbân' ve 'fâris-fürsân' gibi 'râhib' kelimesinin çoğuludur. Tekil ve çoğul için ortak kullanıldığı da söylenmiştir; nitekim şairin şu beyti buna delil getirilmiştir: 'Eğer bir manastırın tepesindeki rahibi/rahipleri görseydi, / o rahip/rahipler koşarak aşağı inerdi.' 'Terahhub', manastırda ibadete çekilmektir. Râgıb: 'Ruhbanlık, aşırı korkudan ötürü ibadete sarılmada aşırı gitmektir' demiştir. Nekre (belirsiz) kılınmaları çokluk ifade etmek içindir. Hıristiyan cinsinin müminlere olan sevgisine delalet eden şey bu olduğu için aynı çokluğu keşişlerde de dikkate almak gerekir. Zira bir cinsin pek çok ferdinin bir özellikle nitelenmesi, o cinsin de onunla nitelenmesi için güçlü bir zan oluşturur. Aksi takdirde Yahudilerin içinden de hidayete ermiş bir topluluk vardır; nitekim Abdullah b. Selâm ve arkadaşları görmezden gelinemez. Allah Teâlâ: 'Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar...' buyurmuştur. Fakat onlar sayıca Hıristiyanlardan olanlar kadar çok olmadıkları için hükümleri Yahudi cinsine sirayet etmemiştir. {وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ} “...ve onların büyüklük taslamamaları [sebebiyledir].” 'Enne minhum' ifadesine matuftur; yani hakkı anladıklarında onu kabul etmekten kibirlenmeyip tevazu göstermeleri ve Yahudiler gibi büyüklük taslamamaları sebebiyledir. Bu haslet o cinsin bütün fertlerini kapsar; dolayısıyla müminlere sevgi bakımından en yakın olmalarına sebep oluşu gayet açıktır. Bunda, kâfirden bile olsa tevazunun, ilim ve amele yönelmenin ve şehvetlerden yüz çevirmenin övgüye değer olduğuna bir delil vardır.
{وَإِذَا سَمِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَى الرسول} عطف على لا يستكبرون أي ذلك بسبب أنهم لا يستكبرون وأن أعينَهم تفيض من الدمع عند سماع الرقآن وهو بيانٌ لرقة قلوبهم وشدة خشيتهم ومسارعتِهم إلى قبول الحق وعدم إبائهم إياه {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} أي تمتلىء بالدمع فاستُعير له الفيضُ الذي هو الانصبابُ عن امتلاءٍ مبالغةً أو جُعلت أعينُهم من فرط البكاء كأنها تفيض بأنفسها {مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} من الأُولى لابتداء الغايةِ والثانية تبعيضية لأن ما عرفوه بعضُ الحق وحيث أبكاهم ذلك فما ظنك بهم لو عرفوا كله وقرءوا القرآن وأحاطوا بالسنة وقرىء تُرى أعينُهم على صيغة المبني للمفعول {يقولون} استئن مبني على سؤال نشأ من حكاية حالهم عند سماع القرآن كأنه قيل ماذا يقولون فقيل يقولون {ربنا آمنا} بهذا أو بمن أنزل هذا عليه أو بهما وقيلَ حالٌ من الضميرِ في عرفوا أو منَ الضميرِ المجرورِ في أعينهم لما أن المضاف جزؤه كما في قوله تعالى وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ إِخْوَانًا {فاكتبنا مَعَ الشاهدين} أي الذين شهدوا بأنه حق أو بنبوته أو مع أمته الذين هم شهداءُ على الأممِ يومَ القيامةِ وإنما قالوا ذلك لأنهم وجدوا ذكرهم في الإنجيل كذلك
{وَإِذَا سَمِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَى الرسول} “Resul'e indirileni duydukları zaman...” 'Lâ yestekbirûn' ifadesine matuftur; yani bu durum, onların büyüklük taslamamaları ve Kur'an'ı işittiklerinde gözlerinin yaşla dolup taşması sebebiyledir. Bu da onların kalplerinin inceliğini, korkularının şiddetini, hakkı kabule koşuşmalarını ve ondan imtina etmeyişlerini açıklamaktadır. {تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} “...gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün...” Yani gözleri yaşla dolar; mübalağa maksadıyla dolup taşmak anlamına gelen 'feyz' kelimesi gözyaşı için istiare edilmiştir; yahut ağlamanın aşırılığından ötürü sanki gözlerinin bizzat kendisi akıyormuş gibi kabul edilmiştir. {مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الحق} “...haktan tanıdıkları (öğrendikleri) şeyler sebebiyle.” İlk 'min' harfi ibtidâ-i gâye içindir; ikincisi ise teb'îziyedir (kısmiyet bildirir). Çünkü onların tanıdıkları şey hakkın bir kısmıdır; bu kadarcığı bile onları ağlatmışken, tamamını bilseler, Kur'an'ı okusalar ve Sünnet'i ihata etselerdi halleri nasıl olurdu var kıyas eyle! Fiil, meçhul sıyga ile 'türâ a'yünühüm' şeklinde de okunmuştur. {يقولون} “Derler ki:...” Kur'an'ı dinledikleri andaki hallerinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istinaf cümlesidir; sanki 'Ne derler?' denilmiş, buna cevaben 'Şöyle derler' denilmiştir: {ربنا آمنا} “Rabbimiz! İman ettik...” Buna yahut bu kendisine indirilen zata veya her ikisine [iman ettik]. 'Arafû'daki fail zamirinden veya Cenâb-ı Hakk'ın {وَنَزَعْنَا مَا فِى صُدُورِهِم مّنْ غِلّ إِخْوَانًا} ayetinde olduğu gibi muzâf onun bir cüzü olduğu için 'a'yünihim'deki mecrur zamirden hâl olduğu da söylenmiştir. {فاكتبنا مَعَ الشاهدين} “...artık bizi şahitlerle beraber yaz!” Yani onun hak olduğuna yahut peygamberliğine şahitlik edenlerle veya kıyamet gününde ümmetler üzerine şahit olan onun ümmetiyle beraber bizi yaz! Onlar bunu söylediler; çünkü İncil'de bu ümmetin vasfını bu şekilde zikredilmiş bulmuşlardı.
{وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بالله وَمَا جَاءنَا مِنَ الحق} كلام مستأنَفٌ قالوه تحقيقاً لإيمانهم وتقريراً له بإنكار سبب انتفائه ونفيِه بالكلية على أنَّ قولَه تعالى لَا نُؤْمِنُ حال من الضمير في لنا والعاملُ ما فيه من الاستقرارِ أيْ أيُّ شيءٍ حصل لنا
{وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بالله وَمَا جَاءنَا مِنَ الحق} “Bize ne oluyor da Allah'a ve haktan bize gelene inanmayalım?...” İman etmeyişin sebebini inkâr etmek ve onu büsbütün nefyetmek suretiyle imanlarını pekiştirmek ve teyit etmek için söyledikleri müstakil bir kelamdır. Şöyle ki; Cenâb-ı Hakk'ın 'lâ nü'minü' buyruğu 'lenâ'daki zamirden hâldir, âmili ise onda bulunan istikrardır (yerleşik anlamdır); yani 'Bize ne oldu ki,
غيرَ مؤمنينَ على توجيه الإنكارِ والنَّفي إلى السببِ والمسبَّب جميعاً كَما في قوله تعالى ومالي لَا أَعْبُدُ الذى فَطَرَنِى ونظائرِه لا إلى السببِ فقط مع تحقق المسبب كما في قوله تعالى فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وأمثاله فإنَّ همزةَ الاستفهامِ كَما تكونُ تارةً لإنكارِ الواقعِ كَما في أتضرِبُ أباكَ وأخرة لإنكار الوقوعِ كما في أأضربُ أبي كذلكَ ما الاستفهاميةُ قد تكونُ لإنكارِ سببِ الواقعِ ونفْيِه فقطْ كما في الآية الثانية وقولُه تعالى مَّا لَكُمْ لَا تجون لِلَّهِ وَقَاراً فيكونُ مضمونُ الجملةِ الحاليةِ محُققاً فإنَّ كلاً من عدمِ الإيمانِ وعدمِ الرَّجاءِ أمرٌ محققٌ قد أنكر ونفي سببه وقد يكون الإنكارُ سببَ الوقوعِ ونفيَه فيسريانِ إلى المسببِ أيضاً كَما في الآية الأولى فيكونُ مضمونُ الجملةِ الحاليةِ مفروضاً قطعاً فإنَّ عدمَ العبادةِ أمرٌ مفروضٌ حتماً وقوله تعالى {وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ القوم الصالحين} حال أخرى من الضمير المذكور بتقدير مبتدأ والعامل فيها هو العامل في الأولى مقيداً بها أيْ أيُّ شيءٍ حصلَ لنا غير مؤمنين ونحن نطمع في صحبة الصالحين أو من الضميرِ في لا نؤمن على معنى أنهم أنكروا على أنفسهم عدم إيمانهم مع أنهم يطمعون في صحبة المؤمنين وقيل معطوف على نؤمن على معنى وما لنا نجمع بين ترك الإيمان وبين الطمع المذكور
...inanmayanlar olarak [ne oldu ki?]'. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي} “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim?” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi inkâr ve nefiy yönünün hem sebebe hem de müsebbibe birlikte yöneltilmesi esasına dayanır; yoksa Cenâb-ı Hakk'ın {فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Onlara ne oluyor da iman etmiyorlar?” buyruğu ve benzerlerinde olduğu gibi müsebbibin gerçekleşmesiyle birlikte sadece sebebe yöneltilmesi şeklinde değildir. Zira istifham hemzesi bazen {أَتَضْرِبُ أَبَاكَ} (Babana vuruyor musun?) sözünde olduğu gibi vaki olanı inkâr için, bazen de {أَأَضْرِبُ أَبِي} (Babama vurur muyum hiç?) sözünde olduğu gibi vuku bulmayı inkâr için olduğu gibi; aynı şekilde istifham 'mâ'sı da bazen ikinci ayette ve Cenâb-ı Hakk'ın {مَّا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَاراً} “Size ne oluyor ki Allah'a büyüklüğü yakıştıramıyorsunuz?” buyruğunda olduğu gibi sadece vaki olanın sebebini inkâr ve nefyetmek için olur. Bu takdirde hâl cümlesinin içeriği gerçekleşmiş bir durumdur; zira hem imansızlık hem de saygı beslememek, sebebi inkâr ve nefyedilmiş olan gerçekleşmiş bir durumdur. Bazen de inkâr, vuku bulmanın sebebi ve onun nefyedilmesi şeklinde olur ve böylece birinci ayette olduğu gibi müsebbibe de sirayet eder. Bu takdirde hâl cümlesinin içeriği kesinlikle farazi bir durumdur; nitekim kulluk etmemek kesinlikle farazi bir husustur. Cenâb-ı Hakk'ın {وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ القوم الصالحين} “...ve Rabbimizin bizi salihler topluluğu ile beraber girdirmesini umup dururken?” buyruğu ise, bir mübteda takdiriyle mezkûr zamirden ikinci bir hâldir. Ondaki âmil, birincideki âmilin kendisi olup onunla kayıtlanmıştır. Yani: 'Salihlerin birlikteliğini umduğumuz halde iman etmeyenler olarak bize ne oldu?' yahut 'lâ nü'minü'deki zamirden hâldir; yani müminlerin birlikteliğini umdukları halde iman etmeyişlerini kendi nefislerine yakıştıramayıp kınamışlardır. [Bu cümlenin] 'nü'minü' üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: 'İmanı terk etmek ile anılan umudu bir arada toplamamız bize nasıl yakışır?' şeklinde olur.
{فَأَثَابَهُمُ الله بِمَا قَالُواْ} أي عن اعتقاد من قولك هذا قول فلان أن مُعتقدُه وقرىء فآتاهم الله {جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا وذلك جَزَاء المحسنين} أي الذينَ أحسنوا النظر والعمل أو الذين اعتادوا الإحسان في الأمور والآيات الأربع رُوي أنَّها نزلتْ في النجاشي وأصحابه بعث إليه رسول الله ﷺ بكتابه فقرأه ثم دعا جعفرَ بنِ أبي طالبٍ والمهاجرين معه وأحضر القسيسين والرهبان فأمر جعفر أن يقرأ عليهم القرآن فقرأ سورة مريم فبكوا وآمنوا بالقرآن وقيل نزلت في ثلاثين أو سبعين رجلاً من قومه وفدوا على رسُولِ الله ﷺ فقرأ عليهم سورة مريم فبكَوا وآمنوا
{فَأَثَابَهُمُ الله بِمَا قَالُواْ} “Böyle demeleri sebebiyle Allah onları ödüllendirdi...” Yani inançtan kaynaklanan [sözleri sebebiyle ödüllendirdi]; nitekim 'Bu filanın sözüdür' ifadesi 'onun inancıdır' manasında kullanılır. Kıraatte 'fe-âtâhümullâh' (Allah onlara verdi) şeklinde de okunmuştur. {جنات تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الانهار خالدين فِيهَا وذلك جَزَاء المحسنين} “...altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerle ödüllendirdi. İşte bu, güzel davrananların mükâfatıdır.” Yani basiret ve amelini güzelleştirenlerin yahut işlerde ihsanı alışkanlık haline getirenlerin [mükâfatıdır]. Bu dört ayetin Necaşî ve arkadaşları hakkında indiği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mektubunu ona gönderdiğinde Necaşî onu okumuş, ardından Ca‘fer b. Ebî Tâlib ile beraberindeki muhacirleri çağırmış, papazları ve rahipleri de hazır bulundurmuştu. Sonra Ca‘fer'e onlara Kur'an okumasını emretmiş, o da Meryem Suresi'ni okuyunca ağlamışlar ve Kur'an'a iman etmişlerdi. Bir rivayete göre ise Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelen kendi kavminden otuz veya yetmiş kişilik bir heyet hakkında inmiştir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Meryem Suresi'ni okumuş, onlar da ağlayıp iman etmişlerdir.
{والذين كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم} عطَفَ التكذيب بآيات الله على الكفر مع أنه ضربٌ منه لِما أن القصد إلى بيان حال المكذبين وذكَرهم بمقابلة المصدِّقين بها جمعاً بين الترغيب والترهيب
{والذين كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بآياتنا أولئك أصحاب الجحيم} “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler.” Küfrün bir türü olmasına rağmen Allah'ın ayetlerini yalanlamayı küfür üzerine atfetmesi, yalanlayanların halini açıkça beyan etme maksadına binaendir. Ayrıca onları tasdik edenlerin karşısında zikretmesi, tergib ve terhibi (özendirme ve sakındırmayı) bir araya getirmek içindir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تُحَرّمُواْ طيبات مَا أَحَلَّ الله لَكُمْ} أي ما طاب ولذ منه كأنه لمّا تضمّن ما سلف من مدح النصارى على الترهيب ترغيب المؤمنين في كسر النفس ورفض الشهوات عقّب ذلك بالنهي عن الإفراط في الباب أي لا تمنعوها أنفسكم كمنع التحريم أو لا تقولوا حرمناها على أنفسنا مبالغةً منكم في العزم على تركها تزهداً منكم وتقشفاً ورويَ أنَّ رسولَ الله ﷺ وصف القيامة لأصحابه يوماً فبالغ وأشبع الكلام في الإنذار فرقّوا واجتمعوا في بيت
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَا تُحَرّمُواْ طيبات مَا أَحَلَّ الله لَكُمْ} “Ey iman edenler! Allah'ın size helal kıldığı temiz ve güzel şeyleri haram kılmayın...” Yani onun temiz, lezzetli ve hoş olanlarını [haram kılmayın]. Sanki daha önce geçen Hristiyanların dünyadan el etek çekme hususundaki övgüleri, müminleri nefis kırmaya ve şehvetleri terk etmeye teşvik etmeyi içerince, bunun peşinden bu hususta aşırılığa kaçma yasağı getirilmiştir. Yani onları, [şer'an] haram kılınmış gibi nefislerinize yasaklamayın yahut züht ve takva uğruna onları terk etme konusundaki kararlılığınızda aşırılığa kaçarak 'Bunları kendimize haram kıldık' demeyin. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabına kıyameti anlattı; uyarıda çok ileri gidip tafsilatlı izahlarda bulundu. Bunun üzerine kalpleri inceldi ve bir evde toplandılar...
عثمانَ بنِ مظعونٍ واتفقوا على أن لا يزالوا صائمين وأن لا يناموا على الفُرش ولا يأكلوا اللحم والودَك ولا يقرَبوا النساء والطيِّب ويرفضوا الدنيا ويلْبَسوا المُسوح ويَسيحُوا في الأرض ويجبوا مناكيرهم فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال لهم إني لم أومر بذلك إن لأنفسكم عليكم حقاً فصوموا وأفطروا وقوموا وناموا فإني أقو وأنام وأصوم وأُفطر وآكلُ اللحم والدسم وآتي النساء فمن رغِب عن سنتي فليس مني فنزلت {وَلَا تعتدوا} أي ولا تتعدوا حدود ما أحل لكم إلى ما حرم عليكم أو ولا تسرفوا في تناول الطيبات أو جَعَلَ تحريمَ الطيبات اعتداءً وظلماً فنهى عن مطلق الاعتداء ليدخُل تحته النهيُ عن تحريمها دخولاً أولياً لوروده عَقيبه أو أريدَ ولا تعتدوا بذلك {إِنَّ الله لَا يُحِبُّ المعتدين} تعليل لما قبله
...Osman b. Maz'ûn'un [evinde toplandılar] ve sürekli oruç tutmaya, yataklarda uyumamaya, et ve yağ yememeye, kadınlara ve güzel kokulara yaklaşmamaya, dünyayı terk etmeye, kaba yün elbiseler giymeye, yeryüzünde seyahat etmeye ve cinsel organlarını kestirmeye karar verdiler. Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşınca onlara şöyle buyurdu: 'Ben bununla emrolunmadım. Şüphesiz nefislerinizin sizin üzerinizde hakkı vardır; binaenaleyh oruç da tutun, iftar da edin; gece ibadete de kalkın, uyuyun da. Zira ben hem kalkar hem uyurum; oruç da tutarım, iftar da ederim; et ve yağlı yemek yerim, kadınlarla da beraber olurum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.' Bunun üzerine indi: {وَلَا تعتدوا} “...ve haddi aşmayın.” Yani size helal kılınanların sınırlarını aşıp haram kılınanlara geçmeyin; yahut temiz ve güzel rızıkları tüketmede israfa kaçmayın; yahut temiz rızıkları haram kılmayı bir tecavüz ve zulüm saydı da mutlak olarak haddi aşmayı yasakladı ki, peşi sıra gelmesi hasebiyle onları haram kılma yasağı bu kapsama öncelikle dahil olsun; yahut 'bu davranışınızla haddi aşmayın' manası kastedilmiştir. {إِنَّ الله لَا يُحِبُّ المعتدين} “Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez.” [ifadesi] önceki hükmün gerekçesidir.
{وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله حلالا طَيّباً} أي ما حل لكم وطاب مما رزقكم الله فحلالاً مفعول كلوا ووما رزقكم إما حال منه تقدمتْ عليه لكونِه نكرةً أو متعلق بكلوا ومِنْ ابتدائية أو هو المفعول وحلالاً حالٌ منَ الموصولِ أو مِنْ عائدِه المحذوف أو صفةٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي أكلاً حلالاً وعلى الوجوه كلها لو لم يقع الرزظق على الحرام لم يكن لذكر الحلال فائدة زائدة {واتقوا الله الذى أَنتُم به مؤمنون} توطكيد للوصية بما أَمَر به فإن الإيمانَ بهِ تعالى يوجب المبالغة في التقوى والانتهاء عما نهى عنه
{وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله حلالا طَيّباً} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin...” Yani Allah'ın size rızık kıldıklarından lezzetli ve helal olanları yiyin. 'Halâlen' kelimesi 'külû' fiilinin mefulüdür; 've mimmâ razakaküm' ise ya nekire olduğu için onun önüne geçmiş bir hâldir ya da 'külû' fiiline müteallıktır ve 'min' ibtidâiyedir. Yahut meful bu ifadedir ve 'halâlen', mevsulden yahut onun mahzuf âid zamirinden hâldir ya da mahzuf bir mastarın sıfatıdır; yani 'helal bir yiyişle yiyin' demektir. Bütün bu vecihlere göre, şayet rızık haramı da kapsamasaydı, helal kaydının zikredilmesinin fazladan bir faydası olmazdı. {واتقوا الله الذى أَنتُم به مؤمنون} “...ve kendisine iman etmiş olduğunuz Allah'tan sakının.” Emrettiği şeyleri yerine getirme tavsiyesini pekiştirmedir; zira Cenâb-ı Hakk'a iman etmek, takvada titizlik göstermeyi ve yasakladıklarından kaçınmayı gerektirir.
{لَاّ يُؤَاخِذُكُمُ الله باللغو فِى أيمانكم} اللغو في اليمين الساقطُ الذي لا يتعلق به حُكم وهو عندنا أن يحلِف على شيء يظن أنه كذلك وليس كما يظن وهو قول مجاهد قيل كانوا حلفوا على تحريم الطيبات على ظنِّ أنه قُربة فلما نزل النهي قالوا كيف بأيماننا فنزلت وند الشافعي رحمه اللله تعالوا ما يبدوا من المرء من غير قصد كقوله لا والله وبلى والله وهو قول عائشةَ رضيَ الله تعالى عنها وفي أيمانكم صلةُ يؤاخذكم أو اللغو لأنه مصدر أو حال منه {ولكن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الايمان} أي بتعقيدكم اليمان وتوثيقها عليه بالقصد والنية والمعنى ولكن يؤاخذكم بما عقّدتموه إذا حنِثتم أو بنَكْثِ ما عقّدتم فحُذِف للعلم به وقرىء بالتخفيف وقرىء عاقدتم بمعنى عقدتم {فَكَفَّارَتُهُ} أي فكفارةُ نكْثِه وهي الفعلة التي من شأنِها أنْ تكفّرَ الخطيئة وتسترها واستدل بظاهره على جواز التكفير قبل الحِنْث وعندنا لا يجوز ذلك لقوله ﷺ من حلف على يمين ورأى غيرَها خيراً فليأتِ الذي هو خيرٌ ثم لْيُكفِّرْ عن يمينه {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مساكين مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} أي من أقصَدِه في النوع أو المقدار وهو نصفُ صاعٍ منْ بُر لكلِّ مسكين ومحلُّه النصبُ لأنه صفةُ مفعول
{لَاّ يُؤَاخِذُكُمُ الله باللغو فِى أيمانكم} “Allah sizi yeminlerinizdeki lağvden (kasıtsız yeminlerden) sorumlu tutmaz...” Yemindeki lağv, hüküm bağlanmayan hükümsüz yemindir. Bizim (Hanefîlerin) mezhebimize göre bu, kişinin öyle olduğunu zannederek bir şeye yemin etmesi fakat durumun zannettiği gibi olmamasıdır; bu aynı zamanda Mücâhid'in görüşüdür. Denildi ki: Onlar temiz şeyleri kendilerine haram kılmaya, bunun bir ibadet ve yakınlık olduğu zannıyla yemin etmişlerdi. Yasak inince 'Yeminlerimiz ne olacak?' dediler ve bu ayet indi. İmam Şâfiî'ye -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- göre ise bu, kişinin kasıtsız olarak ağzından dökülen 'Hayır vallahi', 'Evet vallahi' gibi sözleridir ki bu da Hz. Âişe'nin -Allah Teâlâ ondan razı olsun- görüşüdür. 'Fî eymâniküm' ibaresi 'yüâhizüküm' fiilinin yahut mastar olduğu için 'el-lağv' kelimesinin sılasıdır veya ondan hâldir. {ولكن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الايمان} “...fakat bilerek ve kastile bağladığınız yeminlerden dolayı sizi sorumlu tutar.” Yani kasıt ve niyet ile yeminleri düğümleyip pekiştirmeniz sebebiyle [sorumlu tutar]. Manası: 'Fakat yeminlerinizi bozduğunuzda düğümlediğiniz şeylerden dolayı' yahut 'düğümlediğiniz şeyi bozmanız sebebiyle sizi sorumlu tutar' demektir; bilindiği için [bu kayıt] hazfedilmiştir. Şeddesiz olarak (akadtüm) ve 'akadtüm' manasında 'âkadtüm' şeklinde de okunmuştur. {فَكَفَّارَتُهُ} “Bunun keffareti...” Yani yemin bozmanın keffareti; bu da günahı örtüp yok etme özelliğine sahip olan davranıştır. Ayetin zahirinden yemin bozulmadan önce keffaret vermenin caiz olduğuna delil getirilmiştir. Bizim mezhebimize göre ise bu caiz değildir; zira Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kim bir şeye yemin eder de başkasını ondan daha hayırlı görürse, hayırlı olanı yapsın, sonra yemini için keffaret versin' buyurmuştur. {إِطْعَامُ عَشَرَةِ مساكين مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ} “...ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden on yoksulu doyurmaktır...” Yani gerek tür gerek miktar bakımından en dengeli olanından; o da her bir yoksul için buğdaydan yarım sa'dır. Mahalli mansubdur; çünkü mahzuf mefulün sıfatıdır...
محذوف تقديرُه أن تُطعموا عشرة مساكينَ طعاماً كائناً من أوسط ما تطعمون أو الرفعُ عَلى أنَّه بدل منإطعام وأهلون جمعُ أهلٍ كأَرَضون جمع أرض جمع أرض وقرىء أهاليكم بسكون الياء على لغة من يسكنها في الحالات الثلاث كالألف وهذا أيضاً جمع أهلٍ كالأراضي في جمع أرض والليالي في جمع ليل وقيل جمع أهلاة {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} عطف على إطعامُ أو على محلَّ من أوسط على تقدير كونِه بدلاً من إطعام وهو ثوب يغطي العورة وقيل ثوب جامع قميص أو رداء أو إزار وقُرىء بضمِّ الكافِ وهي لغة كقدرة في قُدوة وإسوة في أُسوة وقرىء أو كأُسوتهم على أن الكافُ في محل الرفعِ تقديره أو إطعامهم كأسوتهم بمعنى أو كمثل ما تطعمون أهليكم غسرافا وتقتيراً تواسون بينهم وبينهم إن لم تُطعموهم الأوسط {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} أي أو إعتاقُ إنسان كيفما كان وشرط الشافعي رضي الله تعالى عنه فيه الإيمان قياساً على كفارة القتل ومعنى أو غيجاب إحدى الخصال مطلقاً وخيارُ التعيين للمكلف {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} أيْ شيئاً من الأمور المذكورة {فَصِيَامُ} أي فكفارتُه صيام {ثلاثة أَيَّامٍ} والتتابع شرط عندنا لقراءة ثلاثة أيام متتابعات والشافعي ﵁ لا يرى الشواذ حجة {ذلك} أي الذي ذُكرَ {كَفَّارَةُ أيمانكم إِذَا حَلَفْتُمْ} أي وحنِثْتم {واحفظوا أيمانكم} بأن تضِنوا بها ولا تبذُلوها كما يُشعر بهِ قولُه تعالى إِذَا حَلَفْتُمْ وقيل بأن تَبَرّوا فيها ما استطعتم ولم يفُتْ بها خير أو بأن تكفروها إذا حنِثتم وقيل احفظوها كيف حلفتم بها ولا تنسوها تهاوناً بها {كذلك} غشارة لي مصدر الفعل الآتي لا إلى تبيينٍ آخَرَ مفهومٍ مما سبق والكاف مقحمةٌ لتأكيد ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحله في الأصلِ النصبُ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ وأصل التقدير يبين الله تبييناً كائناً مثلَ ذلك التبيين فقُدّم على الفعلِ لإفادةِ القصِر واعتُبرت الكافُ مقحمةً للنكتة المذكورة فصل نفسَ المصدر لا نعتاً له وقد مر تفصيله في قوله تعالى وكذلك جعلناكم أُمَّةً وَسَطًا أي ذلك البيان البديع {يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} أعلام شريعته وأحكامه لا بياناً أدنى منه وتقديم لكم على المفعول لما مر مراراً {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} نعمته فيما يعلمكم ويسهل عليكم المخرج
...takdiri 'on yoksula, ailenize yedirdiğinizin orta hallisinden olan bir yemek yedirmenizdir' şeklindedir; yahut 'it'âm' kelimesinden bedel olmak üzere merfudur. 'Ehlûne', 'ard'ın çoğulu 'eradûne' gibi 'ehl'in çoğuludur. Elif gibi üç irap durumunda da sükûn ile okuyanların lügatine göre 'ehâlîküm' şeklinde yâ'nın sükûnuyla da okunmuştur; bu da 'ard'ın çoğulu 'erâdî' ve 'leyl'in çoğulu 'leyâlî' gibi 'ehl'in çoğuludur; 'ehlât'ın çoğulu olduğu da söylenmiştir. {أَوْ كِسْوَتُهُمْ} “...yahut onları giydirmektir...” 'İt'âmu' üzerine yahut 'it'âm'dan bedel olması takdirinde 'min evsatı'nın mahalli üzerine matuftur. Bu da avret mahallini örten bir giysidir; 'gömlek, rida veya izar gibi bedeni toparlayan bir elbisedir' de denilmiştir. Kâf'ın dammesiyle (küsvetühüm) de okunmuştur ki bu, 'kudve/kıdve' ve 'üsve/isve' kelimelerinde olduğu gibi bir lügattir. Kâf'ın ref mahallinde olması takdiriyle 'ev ke-üsvetihim' şeklinde de okunmuştur; takdiri: 'onları doyurmanız ailenizin örneği gibi olmasıdır' yani 'onlara orta hallisini yedirmediğiniz takdirde israf ve cimrilik bakımından ailenize yedirdiğinizin aynısını yedirerek ikisi arasında eşitlik sağlamanızdır'. {أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ} “...yahut bir köle azat etmektir.” Yani nasıl olursa olsun bir insanı hürriyetine kavuşturmaktır. İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ondan razı olsun-, katil keffaretine kıyasla bunda mümin olma şartını koşmuştur. 'Ev' (yahut) edatının anlamı, bu seçeneklerden birini mutlak olarak vacip kılmaktır; belirleme tercihi ise mükellefe aittir. {فَمَن لَّمْ يَجِدْ} “Kim de bulamazsa...” Yani anılan hususlardan hiçbirini bulamazsa, {فَصِيَامُ} “...oruç tutmalıdır.” Yani onun keffareti oruç tutmaktır; {ثلاثة أَيَّامٍ} “...üç gün...” 'Üç gün peş peşe' (semâme eyyâmin mütetâbi'ât) şeklindeki kıraat sebebiyle bizde (Hanefîlerde) peş peşe tutulması şarttır. Şâfiî radıyallâhu anh ise şaz kıraatleri hüccet saymaz. {ذلك} “İşte bu...” Yani zikredilen husus, {كَفَّارَةُ أيمانكم إِذَا حَلَفْتُمْ} “...yemin ettiğinizde yeminlerinizin keffaretidir.” Yani yemin edip bozduğunuzda. {واحفظوا أيمانكم} “Yeminlerinizi koruyun.” Onlara kıymet verip rastgele yemin etmeyerek koruyun; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın {إِذَا حَلَفْتُمْ} buyruğu da bunu hissettirmektedir. 'Gücünüz yettiğince ve bir hayır kaçmadığı sürece yeminlerinize vefa gösterin' yahut 'bozduğunuzda keffaretlerini yerine getirin' de denilmiştir. 'Nasıl yemin ettiğinizi aklınızda tutun ve gevşeklik göstererek onları unutmayın' da denilmiştir. {كذلك} “İşte böylece...” Gelecek fiilin mastarına işarettir; önceden anlaşılan başka bir açıklamaya değil. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği azameti teyit etmek için ziyade (pekiştirme) kılınmıştır; asıl mahalli mahzuf bir mastara sıfat olmak üzere nasbtır. Takdirin aslı şöyledir: 'Allah, işte o açıklama gibi olan bir açıklamayla açıklar'. Ancak hasr (vurgu) ifade etmesi için fiilin önüne geçirilmiş ve mezkûr incelik sebebiyle kâf ziyade kabul edilerek mastara sıfat değil bizzat mastarın kendisi olmuştur. Bunun tafsilatı Cenâb-ı Hakk'ın {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا} buyruğunda geçmişti; yani 'İşte o eşsiz beyanla...'. {يُبَيّنُ الله لَكُمْ آياته} “...Allah size ayetlerini açıklıyor...” Şeriatının ve hükümlerinin alametlerini; ondan daha aşağı bir açıklamayla değil. 'Leküm'ün mefulün önüne geçirilmesi defalarca geçen nüktelerdendir. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükredersiniz.” Size öğrettiği ve size çıkış yolunu kolaylaştırdığı nimetine [şükredersiniz].
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الخمر والميسر والانصاب} أي الأصنامُ المنصوبةُ للعبادة {والازلام} سلف تفسيرها في أوائل السورةِ الكريمة {رِجْسٌ} قذر تعاف عنه العقول وإفراده لأنه خبرُ الخمر وخبرُ المعطوفات محذوفٌ ثقةً بالمذكور أو المضاف محذة وف أي شأن الخمر والميسر إلخ {رجس مِنْ عَمَلِ الشيطان} في محلِ الرفعِ على أنه صفةُ رجس أي كائن من عمله لأنه مسبَّبٌ من تسويله وتزيينه {فاجتنبوه} الرجس أو ما ذكر {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي راجين فلاحكم وقيل لكي تفلحوا بالاجتناب عنه وقد مرَّ تحقيقُه في تفسير قولِه تعالى لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ولقد أُكِّد تحريم الخمر والميسر في هذه الآية الكريمة بفنون التأكيد حيث صُدِّرت الجملة بإنما وقُرِنا بالأصنام والأزلام وسُمِّيا رجساً من عمل الشيطان تنبيهاً على أن تعاطيهما شرٌّ بحْتٌ وأَمَر بالاجتناب عن عينهما وجعل ذلك
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الخمر والميسر والانصاب} “Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar...” Yani ibadet için dikilen putlar, {والازلام} “...ve fal okları...” Bunların tefsiri yüce surenin başlarında geçmişti. {رِجْسٌ} “...ancak birer pisliktir...” Akılların iğrendiği bir murdarlık. Tekil gelmesi, 'el-hamr'ın haberi olmasındandır; matufların haberi ise zikredilene güvenilerek hazfedilmiştir. Yahut muzâf hazfedilmiştir; yani 'içkinin, kumarın vb. durumu pisliktir'. {رجس مِنْ عَمَلِ الشيطان} “...şeytan işi birer pisliktir.” 'Ricsün' kelimesinin sıfatı olmak üzere ref mahallindedir; yani onun işinden meydana gelmiştir, çünkü şeytanın süslemesi ve ayartmasının sonucudur. {فاجتنبوه} “Artık ondan kaçının...” Pislikten yahut zikredilen şeylerden [kaçının], {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “...umulur ki kurtuluşa erersiniz.” Yani kurtuluşunuzu umarak. 'Ondan sakınmak suretiyle felaha eresiniz diye' de denilmiştir; bunun tahkiki Cenâb-ı Hakk'ın {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} buyruğunun tefsirinde geçmişti. Bu yüce ayette içki ve kumarın haramlığı türlü tekit sanatlarıyla pekiştirilmiştir: Cümle 'innemâ' ile başlatılmış, putlar ve fal oklarıyla yan yana zikredilmiş, bunları yapmanın sırf şer olduğuna dikkat çekmek için 'şeytan işi bir pislik' olarak adlandırılmış, bizzat kendilerinden kaçınmak emredilmiş ve bu kaçınma...
سببا يرجى منه الفلاح فيكون ارتكابهما خَيبة ومَحْقة ثم قرر ذلك بيان ما فيهما من المفاسد الدنيوية والدينية المقتضية للتحريم فقيل
...kurtuluşun umulduğu bir sebep kılınmıştır. Dolayısıyla onları irtikâp etmek bir hüsran ve mahvoluştur. Sonra bu durum, içlerinde barındırdıkları ve haram kılınmalarını gerektiren dünyevi ve dini fesatların beyanıyla pekiştirilerek şöyle buyrulmuştur:
{إِنَّمَا يُرِيدُ الشيطان أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ العداوة والبغضاء فِى الخمر والميسر} وهو إشارة إلى مفاسدهما الدنيوية {وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ الله وَعَنِ الصلاة} إشارة إلى مفاسدهما الدينية وتخصيصُهما بإعادة الذكر وشرح ما فيهما من الوبال للتنبيه على أن المقصود بيانُ حالهما وذكرُ الأصنام والأزلام للدلالة على أنهما مثلُهما في الحرمة والشرارة لقوله ﷺ شارب الخمر كعابد الوثن وتخصيصُ الصلاة بالإفراد مع دخولها في الذكر للتعظيم والإشعار بأن الصادَّ عنها كالصادِّ عن الإيمان لما أنها عِمادُه ثم أعيد الحث على الانتهاء بصيغة الاستفهام مرتَّباً على ما تقدم من أصناف الصوارف فقيل {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} أيذاناً بأن الأمر في الزجر والتحذير وكشفِ ما فيهما من المفاسد والشرور قد بلغ الغاية وأن الأعذارَ قد انقطعت بالكلية
{إِنَّمَا يُرِيدُ الشيطان أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ العداوة والبغضاء فِى الخمر والميسر} “Şeytan, içki ve kumar yoluyla aranıza sadece düşmanlık ve kin sokmak...” Bu, onların dünyevi fesatlarına işarettir. {وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ الله وَعَنِ الصلاة} “...ve sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister.” Bu da onların dini fesatlarına işarettir. İkisinin tekrar zikredilip içlerindeki vebalin açıklanmasıyla tahsis edilmesi, asıl maksadın bu ikisinin halini beyan etmek olduğunu bildirmek içindir. Putların ve fal oklarının zikredilmesi ise, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem 'İçki içen puta tapan gibidir' hadisi gereğince, bu ikisinin de haramlık ve kötülükte onlar gibi olduğunu göstermek içindir. Namazın, Allah'ı zikretme kapsamına girmesine rağmen ayrıca tahsis edilerek zikredilmesi, onun şanını yüceltmek ve ondan alıkoyanın imandan alıkoyan gibi olduğunu hissettirmek içindir; zira namaz imanın direğidir. Ardından, daha önce geçen vazgeçirici unsurlara dayalı olarak istifham sıygasıyla vazgeçme çağrısı yinelenerek şöyle buyrulmuştur: {فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ} “Artık vazgeçtiniz değil mi?” Bu, sakındırma ve tehdit hususunda, ayrıca bu ikisindeki fesat ve şerleri açığa çıkarma noktasında son sınıra ulaşıldığını ve mazeretlerin büsbütün tükendiğini bildirmektedir.
{وَأَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} عطف على اجتنبوه أي أطيعوهما في جميع ما أمرا به ونهيا عنه {واحذروا} أي مخالفتَهما في ذلك فيدخل فيه مخالفةُ أمرِهما ونهْيِهما في الخمر والميسر دخولاً أولياً {فَإِن توليتم} أي أعرضتم عن الامتثال بما أُمرتم به من الاجتناب عن الخمر والميسر وعن طاعة الله تعالى وطاعة رسوله ﷺ والاحترازِ عن مخالفتهما {فاعلموا أَنَّمَا على رَسُولِنَا البلاغ المبين} وقد فعل ذلك بكما لا مزيد عليه وخرج عن عُهدة الرسالة أيَّ خروج وقامت عليكم الحجة وانتهت الأعذار وانقطعت العلل وما بقي بعذ ذلك إلا العقاب وفيه من عظم التهديد وشدة الوعيد ما لا يخفى وأما ما قيل من أن المعنى فاعلموا أنكم لم تضُروا بتولِّيكم الرسولَ لأنه ما كُلّف إلا البلاغَ المبينَ بالآيات وقد فعل وإنما ضررتم أنفسكم حين أعرضتم عما كُلِّفتموه فلا يساعده المقام إذ لا يُتوهم منهم ادعاءُ أنهم بتوليهم يضرونه ﷺ حتى يردَ عليهم بأنهم لا يضرونه وإنما يضرون أنفسهم
{وَأَطِيعُواْ الله وَأَطِيعُواْ الرسول} “Allah'a itaat edin, Resul'e de itaat edin...” 'Fectenibûh' ifadesine matuftur; yani emrettikleri ve yasakladıkları her şeyde ikisine itaat edin. {واحذروا} “...ve sakının!” Yani bu hususta onlara muhalefet etmekten sakının; binaenaleyh içki ve kumar konusundaki emir ve yasaklarına muhalefet etmek bu kapsama öncelikle girer. {فَإِن توليتم} “Eğer yüz çevirirseniz...” Yani içki ve kumardan kaçınma konusunda size emredilen şeyleri yerine getirmekten, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem itaat etmekten ve onlara muhalefetten kaçınmaktan yüz çevirirseniz, {فاعلموا أَنَّمَا على رَسُولِنَا البلاغ المبين} “...bilin ki Elçimize düşen sadece apaçık bir tebliğdir.” O da bunu fazlasıyla yapmış, elçilik sorumluluğunu hakkıyla yerine getirmiştir. Artık delil aleyhinize ikame edilmiş, mazeretler bitmiş, gerekçeler tükenmiştir ve bundan sonra cezadan başka bir şey kalmamıştır. Bunda ne denli büyük bir tehdit ve şiddetli bir azap uyarısı olduğu gizli değildir. 'Bilin ki siz yüz çevirmekle Elçi'ye zarar veremezsiniz; çünkü o sadece ayetlerle apaçık tebliğ ile mükelleftir ve bunu yapmıştır. Siz ancak mükellef kılındığınız şeyden yüz çevirmekle kendi nefsinize zarar verirsiniz' şeklindeki yoruma gelince; makam buna elverişli değildir. Zira onların yüz çevirmekle Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zarar verdikleri vehmine kapılmaları ve buna karşılık onlara zarar veremeyecekleri, aksine sadece kendilerine zarar verecekleri şeklinde bir cevabın yöneltilmesi düşünülemez.
{ليس على الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} أي إثم وحرج {فِيمَا طَعِمُواْ} أي تناولوا أكلاً أو شرباً فإن استعماله في الشرب أيضاً مستفيضٌ منه قوله تعالى ومن لم يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنّى قيل لما أنزل الله تعالى تحريم الخمر بعد غزوة الأحزاب قال رجال من أصحابِ النبيِّ ﵊ أصيب فلان يوم بدر وفلان يوم أحد وهو يشربونها ونحن نشهد أنهم في الجنة وفي رواية أخرى لما نزل تحريم الخمر والميسر قالت الصحابة رضي الله تعالى عنهم يا رسول الله فكيف بإخواننا الذين ماتوا وهو يشربون الخمر ويأكلون الميسر وفي
{ليس على الذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere hiçbir günah ve vebal yoktur;” {فِيمَا طَعِمُواْ} “...tattıkları (yiyip içtikleri) şeylerden dolayı...” Yani yeme veya içme yoluyla tükettikleri şeylerden dolayı. Zira bu kelimenin içmek hakkında kullanımı da pek yaygındır; Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنّى} “Kim de ondan tatmazsa şüphesiz bendendir” buyruğu bundandır. Rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ Ahzâb Gazvesi'nden sonra içkinin haram kılınışını indirince, Peygamber'in aleyhisselâm ashabından bazı kimseler: 'Filan Bedir günü, falan da Uhud günü içki içtikleri halde şehit edildiler; biz ise onların cennette olduğuna şahidiz' dediler. Başka bir rivayette: İçki ve kumarın haram kılınışı indiğinde sahabi -Allah Teâlâ onlardan razı olsun-: 'Ey Allah'ın Resulü! İçki içip kumar oynadıkları halde ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?' dediler. Başka bir...
المائدة
el-Mâide
رواية أخرى قال أبُو بكرٍ رضيَ الله تعالى عنه يا رسولَ الله كيف بإخواننا الذين ماتوا وقد شربوا الخمر وفعلوا القمار فنزلت وليست كلمة ما في طعموا عبارةً عن المباحات خاصة وإلا لزم تقييد غباحتها باتقاء ما عداها من المحرمات لقوله تعالى {إِذَا مَا اتقوا} واللازمُ منْتفٍ بالضرورة بل هي عبارة على عمومها موصولوة كانت أو موصوفة وإنما تخصصت بذلك القيد الطارىء عليها والمعنى ليس عليهم جُناحٌ فيما تناولوه من المأكول والمشروب كائناً ما كان إذا اتقَوْا أنْ يكونَ في ذلكَ شيء من المحرمات وإلا لم يكن نفْيُ الجُناح في كل ما طعموه بل في بعضه ولا محذورَ فيه إذِ اللازمُ منه تقييد غباحة الكل بأن لا يكون فيه محرم لا تقيد إباحة بعضه باتقاء بعضٍ آخرَ منه كما هو اللازمُ من الأول {وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات} أي واستمروا على الإيمان والأعمال الصالحة وقوله تعالى {ثُمَّ اتَّقَواْ} عطف على اتقوا داخلٌ معه في حيِّز الشرط أي اتقوا ما حُرّم عليهم بعد ذلك مع كونه مباحاً فيما سبق {وآمنوا} أي بتحريمه وتقديم الاتقاء عليه إما للاعتناء به أو لأنه الذي يدل على التحريم الحادث الذي هو المؤمن به واستمروا على الإيمان {ثُمَّ اتَّقَواْ} أي ما حرم عليهم بعد ذلك مما كان مباحاً من قبل على أن المشروط بالاتقاء في كل مرة غباحة كل ما طعِموه في ذلك الوقت لا إباحةُ كل ما طعموه قبله لانتساخ إباحةِ بعضِه حينئذ {وَأَحْسِنُواْ} أي عملوا الأعمالَ الحسنةَ الجميلة المنظمة لجميع ما ذكر من الأعمال القلبية والقالبية وليس تخصيص هذه المرات بالذكر لتخصيص الحكم بها بل لبيان التعدد والتكرر بالغاً ما بلغ والمعنى أنهم إذا اتقوا المحرمات واستمروا على ما هم عليه من الإيمان والأعمالِ الصالحةِ وكانوا في طاعة الله ومراعاةِ أوامرِه ونواهيه بحيث كلما حرِّم عليهم شيء من المباحات اتقَوْه ثم وثم فلا جناح عليهم فيما طعموه في كل مرة من المطاعم والمشارب إذ ليس فيها شيء محرم عند طُعْمِه وأنت خبير بأن ما عدا اتنقاء المحرمات من الصفات الجميلة المذكورة لا دخْلَ لها في انتفاء الجُناح وإنما ذكرت في حين إذا شهادةً باتصاف الذين سُئل عن حالهم بها ومدحاً لهم بذلك وحمداً لأحوالهم وقد أُشير إلى ذلك حيث جُعلت تلك الصفاتُ تبعاً للاتقاء في كل مرةٍ تمييزاً بينها وبين ما له دخل في الحكم فإن مَساقَ النظمُ الكريم بطريق العبارة وإن كان لبيان حال المصنفين بما ذُكِرَ من النعوتِ فيما سيأتي بقضية كلمة إذا ما لكنه قد أُخرج مُخْرَجَ الجواب عن حال الماضين لأثبات الحكم في حقهم في ضمن التشريع الكلي على الوجه البرهانيّ بطريق دلالة النص بناءً على كمال اشتهارهم بالاتصاف بها فكأنه قيل ليس عليهم جمناح فيما طعموه إذا كانوا في طاعنه تعالى مع ما لَهُم منَ الصفات الحميدة بحيث كلما أمِروا بشيء تلقَّوْه بالامتثال وإنما كانوا يتعاطَوْن الخمر والميسر في حياتهم لعدم تحريمها إذا ذاك ولو حُرما في عصرهم لاتقوهما بالمرة هذا وقد قيل التكريرُ باعتبار الأوقات الثلاثة أو باعتبار الحالات الثلاث استعمالِ الإنسان التقوى بينه وبين نفسه وبينه وبين الناس وبين الله ﷿ ولذلك جيءَ بالإحسان في الكرة الثالثة بدلَ الإيمان إشارة إلى ما قله ﵊ في تفسيره أو باعتبار المراتب الثلاث المبدأ والوسط والمنتهى أو باعتبار ما يُتَّقى فإنه ينبغي أن يترك المحرمات توقياً من العقاب والشبُهاتِ توقياً من الوقوع في الحرام وبعضَ المباحات حفظاً للنفس عن الخِسة وتهذيباً لها عن دنَس الطبيعة وقيل التكريرُ لمجرد التأكيد كما في قوله تعالى كَلَاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ونظائرِه وقيل المرادُ بالأول اتقاءُ الكفر وبالثاني
...rivayette ise Ebû Bekir -Allah Teâlâ ondan razı olsun-: 'Ey Allah'ın Resulü! İçki içip kumar oynadıkları halde ölen kardeşlerimizin durumu nedir?' dedi ve bunun üzerine ayet indi. 'Ta'imû'daki 'mâ' kelimesi sadece mubah olanlardan ibaret değildir; aksi takdirde Cenâb-ı Hakk'ın {إِذَا مَا اتقوا} “...sakındıkları takdirde...” buyruğu gereğince mubahlığının, haram kılınan diğer şeylerden sakınmakla kayıtlanması gerekirdi ki bu gereklilik zorunlu olarak batıldır. Aksine bu lafız, ister mevsul ister mevsuf olsun, umumiliği üzeredir; ancak sonradan gelen bu kayıtla tahsis edilmiştir. Manası: İster yiyecek ister içecek olsun, tükettikleri şeylerin içinde haram kılınmış bir unsur bulunmasından sakındıkları takdirde, tükettikleri şeylerde kendilerine hiçbir günah yoktur. Aksi halde günahın nefyedilmesi yiyip içtikleri her şeyde değil bazısında olurdu. Bunda sakıncalı bir durum yoktur; zira bundan gereken şey, tamamının mubahlığının içinde haram bulunmamasıyla kayıtlanmasıdır, yoksa birinci ihtimalde gerektiği gibi bazısının mubahlığının diğer bir kısmından sakınmakla kayıtlanması değildir. {وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَات} “...ve iman edip salih ameller işledikleri...” Yani imana ve salih amellere devam ettikleri takdirde. Cenâb-ı Hakk'ın {ثُمَّ اتَّقَواْ} “...sonra sakındıkları...” buyruğu ise 'ittekav' üzerine matuf olup onunla birlikte şart kapsamına dahildir; yani daha önce mubah iken bundan sonra kendilerine haram kılınan şeylerden sakındıkları, {وآمنوا} “...ve iman ettikleri...” yani onun haram kılındığına inandıkları takdirde. Sakınmanın imanın önüne geçirilmesi ya ona verilen ehemmiyetten yahut inanılan yeni haram kılınışa delalet eden şeyin o olmasındandır; ve imana devam ettikleri, {ثُمَّ اتَّقَواْ} “...sonra yine sakındıkları...” yani daha önce mubah olup da sonradan kendilerine haram kılınan şeylerden sakındıkları takdirde. Şu kadar var ki, her seferinde sakınmaya bağlanan şart, o esnada tükettikleri her şeyin mubah olmasıdır; yoksa daha önce tükettikleri her şeyin mubahlığı değildir, zira o vakit bazısının mubahlığı neshedilmiştir. {وَأَحْسِنُواْ} “...ve iyilik ettikleri (ihsanda bulundukları)...” Yani gerek kalbî gerek bedenî amellerden mezkûr olanların tamamını intizam altına alan güzel ve hayırlı ameller işledikleri takdirde. Bu mertebelerin zikredilerek tahsis edilmesi hükmü onlarla sınırlandırmak için değil, nereye varırsa varsın çokluğu ve tekerrürü beyan etmek içindir. Manası: Onlar haramlardan sakındıkları, bulundukları iman ve salih ameller üzere devam ettikleri, mubah şeylerden ne zaman kendilerine bir şey haram kılınsa peş peşe ondan sakınacak derecede Allah'a itaatte, emir ve yasaklarını gözetmede oldukları takdirde, her defasında yiyip içtikleri şeylerde kendilerine hiçbir günah yoktur; zira yiyip içtikleri sırada bunların içinde haram kılınmış bir şey yoktur. Şunu da bilirsin ki, haramlardan sakınmanın dışındaki mezkûr güzel sıfatların günahın kalkmasında bir tesiri yoktur; onlar o esnada ancak durumları sorulan kimselerin bu vasıflarla muttasıf olduğuna şahitlik etmek, onları bununla övmek ve hallerini takdir etmek için zikredilmiştir. Nitekim bu vasıfların, hükümde tesiri olan ile olmayanı ayırt etmek için her defasında takvaya tabi kılınması da buna işaret etmektedir. Zira yüce nazmın ibare yoluyla gelişi, 'izâ mâ' edatının gereği olarak ileride anılan niteliklerle vasıflananların halini beyan etmek için olsa da; geçmişlerin hali hakkındaki soruya bir cevap üslubunda getirilmiştir ki, o sıfatlarla muttasıf olmalarının tam bir şöhret bulmuş olmasına binaen, nassın delaleti yoluyla ve burhani bir tarzda külli teşriin zımnında hüküm onlar hakkında sabit olsun. Sanki şöyle denilmiştir: 'Kendilerine bir şey emredildikçe onu derhal itaatle karşılayacak şekilde o güzel sıfatlarıyla birlikte Allah Teâlâ'ya itaatte bulundukları takdirde, yiyip içtiklerinde kendilerine bir günah yoktur. Onlar hayattayken içki ve kumarı ancak o vakit haram kılınmadığı için kullanmışlardı; şayet kendi dönemlerinde haram kılınsaydı onlardan tamamen sakınırlardı.' Bununla birlikte tekrarın üç vakit itibariyle olduğu yahut üç durum itibariyle olduğu da söylenmiştir: İnsanın takvayı kendi nefsiyle kendisi arasında, kendisiyle insanlar arasında ve kendisiyle Aziz ve Celil olan Allah arasında kullanmasıdır. Bu sebeple Peygamber'in aleyhisselâm ihsanın tefsirinde buyurduğu hususa işaret etmek üzere üçüncü defada iman yerine ihsan getirilmiştir. Yahut başlangıç, orta ve son olmak üzere üç mertebe itibariyledir; yahut sakınılan şeyler itibariyledir: Zira cezadan korunmak için haramları, harama düşmekten korunmak için şüpheleri ve nefsi bayağılıktan koruyup tabiatın kirlerinden arındırmak için bazı mubahları terk etmek gerekir. Tekrarın Cenâb-ı Hakk'ın {كَلَاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَاّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ} buyruğu ve benzerlerinde olduğu gibi sırf tekit için olduğu da söylenmiştir. Birincisiyle küfürden sakınmanın, ikincisiyle...
اتقاءُ الكبائر وبالثالث اتقاءُ الصغائر ولا ريب في أنه لا تعلُّقَ لهذه الاعتبارات بالمَقام فأَحسِنِ التأمل {والله يُحِبُّ المحسنين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله أبلغَ تقرير
...büyük günahlardan sakınmanın, üçüncüsüyle ise küçük günahlardan sakınmanın kastedildiği de söylenmiştir. Şüphe yok ki bu mülahazaların makamla bir ilgisi yoktur; iyice tefekkür eyle! {والله يُحِبُّ المحسنين} “Allah, iyilik yapanları sever.” Kendisinden öncekinin içeriğini en beliğ biçimde pekiştiren bir fezlekedir.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَيَبْلُوَنَّكُمُ الله} جوابُ قسمٍ محذوفٍ أيْ والله ليُعامِلَّنكم معاملة من يختبركم لبتعرف أحوالَكم {بِشَىْء مّنَ الصيد} أي من صيدِ البَرّ مأكولا أو غير مأكول ما عجا المستثنياتِ من الفواسق فاللام للعَهْد نزلت عام الحُدَيْبية ابتلاهم الله تعالى بالصيد وهم مُحرِمون كانت الوحوش تغشاهم في رحالهم بحيث كانوا متمكنين من صيدِها أخذاً بأيديهم وطعناً برماحهم وذلك قوله تعالى {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ ورماحكم} فهمُّوا بأخذها فنزلت ورُوي أنه عَنَّ لهم حمارُ وحشٍ فحمل عليه أبو اليَسَر بنُ عمرو فطعنه برمحه وقتله فقيل له قتلته وأنت مُحرم فأتى رسول الله ﷺ وسأله عن ذلك فأنزل الله تعالى الآية فالتأكيد القَسَميُّ في ليبلونكم إنما هو لتحقيق أن ما وقع من عدم توحُّش الصيد عنهم ليس إلا لابتلائهم لا لتحقيق وقوعِ المبتلى به كما لو كان النزول قبل الابتلاء وتنكير شيء للتحقير المُؤْذِن بأنَّ ذلك ليس من الفِتن الهائلة التي تزِلُّ فيها أقدامُ الراسخين كالابتلاء بقتل الأنفس وإتلافِ الأموال وإنما هو من قبيل ما باتلي به أهلُ أَيْلَةَ من صيد البحر وفائدتُه التنبيهُ على أن من لم يتثبت في مثل هذا كيف يتثبت عند شدائد المحن فمن في قوله تعالى من الصيد بيانية قطعاً أي بشيء حقير هو الصيد وجعلُها تبعيضيةً يقتضي اعتبارَ قِلَّته وحقارته بالنسبة إلى كل الصيد لا بالنسبة إلى عظائم البلايا فيَعْرَى الكلامُ عن التنبيه المذكور {لِيَعْلَمَ الله مَن يَخَافُهُ بالغيب} أي ليتميز الخائفُ من عقابه الأخروي وهو غائبٌ مترقبٌ لقوة إيمانه فلا يتعرض للصيد ممن لا يخافه كذلك لضعف إيمانه فيُقدم عليه وإنما عبر عنْ ذلك بعلم الله تعالى اللازم له إيذاناً بمدار الجزاءِ ثواباً وعقاباً فإنه أدْخَلُ في حملهم على الخوف وقيل المعنى ليتعلق علمه تعالى يمن يخافه بالفعل فإن علمه تعالى بأنه سيخافه وإن كان متعلقاً به قبل خوفه لكنّ تعلُّقَه بأنه خائف بالفعل وهو الذي يدور عليه أمرُ الجزاء إنما يكون عند تحقق الخوف بالفعل وقيلَ هناكَ مضافٌ محذوفٌ والتقدير ليعلم أولياءَ الله وقرىء ليُعلِمَ من الإعلام على حذف المفعول الأول أي ليُعْلِمَ الله عباده الخ والعلمُ على القراءتين متعدَ إلى واحد وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمارِ لتربية المهابةِ وإدخالِ الروعة {فَمَنِ اعتدى بَعْدَ ذلك} أي بعد بيانِ أن ما وقع ابتلاءٌ منْ جهتِه تعالَى لِما ذُكر من الحِكمة لا بعد تحريمِه أو النهي عنه كما قاله بعضهم إذ النهي والتحريم ليس أمراً حادثاً يترتب عليه الشرطية بالفاء ولا بعد الابتلاء كما اختاره آخرون لأن نفس الابتلاء لا يصلح مداراً لتشديد العذاب بل ربما يتوهم كونُه عذراً مسوِّغاً لتخفيفه وإنما الموجب للتشديد بيانُ كونه ابتلاءً لأن الاعتداء بعد ذلك مكابرةٌ صريحة وعدمُ مبالاةٍ بتدبير الله تعالى وخروجٌ عن طاعته وانخلاع عن خوفه وخشيته بالكلية أي فمن تعرض للصيد بعد ما بينا أن ما وقع من كثرة الصيد وعدم توحُّشه منهم ابتلاءٌ مؤدَ إلى تمييز المطيع من العاصي {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ}
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لَيَبْلُوَنَّكُمُ الله} “Ey iman edenler! Allah sizi mutlaka sınayacaktır...” Mahzuf bir yeminin cevabıdır; yani 'Vallahi hallerinizi açığa çıkarmak için sizi imtihan eden birinin muamelesiyle muamele edecektir.' {بِشَىْء مّنَ الصيد} “...avdan bir şeyle...” Yani fâsık (zararlı) olarak istisna edilen hayvanlar hariç, eti yenen veya yenmeyen kara avından bir şeyle [sınayacaktır]. Başındaki lâm ahid içindir. Hudeybiye yılında inmiştir; Allah Teâlâ ihramlı iken onları av ile imtihan etti. Yabani hayvanlar konak yerlerine kadar sokuluyor, öyle ki elleriyle tutarak ve mızraklarıyla vurarak onları avlamaya güç yetiriyorlardı. İşte bu, Cenâb-ı Hakk'ın {تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ ورماحكم} “...ellerinizin ve mızraklarınızın erişebileceği...” buyruğudur. Onları tutmaya yeltendiler ve bu ayet indi. Rivayet edildiğine göre onların karşısına bir yaban eşeği çıkmıştı; Ebû'l-Yeser b. Amr üzerine hücum edip mızrağıyla vurdu ve onu öldürdü. Kendisine 'İhramlı olduğun halde onu öldürdün ha!' denilince Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip durumu sordu ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. 'Le-yeblüvenneküm'deki kasem teyidi, av hayvanlarının onlardan ürküp kaçmamasının sadece bir imtihandan ibaret olduğunu gerçekleştirmek içindir; yoksa imtihandan önce inmiş olsaydı imtihan edilecek şeyin vukuunu gerçekleştirmek için olurdu. 'Şey' kelimesinin nekire kılınması ise tahkir (küçümseme) içindir; bu da söz konusu durumun, canların öldürülmesi ve malların telef edilmesi gibi sağlam ayakların kaydığı o dehşetli fitnelerden olmadığını, bilakis Eyle halkının deniz avıyla imtihan edilmesi kabilinden olduğunu bildirir. Bunun faydası, böylesi küçük bir meselede sebat göstermeyenin, ağır mihnetler karşısında nasıl sebat göstereceğine dikkat çekmektir. Cenâb-ı Hakk'ın 'mine's-sayd' buyruğundaki 'min' kesinlikle beyaniyedir; yani 'av denilen önemsiz bir şeyle' demektir. Onu teb'îziye (kısmiyet) kılmak, büyük belalara nispetle değil bütün avlara nispetle onun azlığını ve küçüklüğünü dikkate almayı gerektirir ki bu takdirde kelam mezkûr uyarıdan yoksun kalır. {لِيَعْلَمَ الله مَن يَخَافُهُ بالغيب} “...tâ ki Allah, görmediği halde (gıyabında) Kendisinden korkanı bilsin (ortaya çıkarsın).” Yani imanın kuvvetinden ötürü henüz gerçekleşmemiş ve beklenen ahiret azabından gıyaben korkup ava el sürmeyen kimse ile imanın zayıflığından ötürü böyle korkmayıp ava cüret eden kimse birbirinden ayrılsın diye. Sevap ve ceza şeklindeki karşılığın mihverini bildirmek için bu durum, onun gereği olan 'Allah'ın bilmesi' şeklinde ifade edilmiştir; zira bu ifade onları korkmaya sevk etmede daha etkilidir. 'Allah'ın ilmi fiilen korkan kimseye taalluk etsin diye' manasında olduğu da söylenmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın onun ileride korkacağını bilmesi, korkmasından önce buna taalluk etse de; ceza ve mükafat işinin etrafında döndüğü 'fiilen korkuyor olduğu' bilgisine taalluku ancak korkunun fiilen gerçekleşmesi anında olur. Orada mahzuf bir muzâf olduğu ve takdirin 'Allah'ın dostlarını bilmesi için' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Birinci mefulün hazfiyle 'i'lâm' (bildirmek) kökünden meçhul sıyga ile 'li-yü'leme' (Allah kullarına bildirsin diye) şeklinde de okunmuştur. Her iki kıraate göre de 'ilm' fiili tek mefule müteaddidir. Lafza-i Celâl'in zamir makamında açıkça zikredilmesi, heybet telkin etmek ve gönüllere haşyet vermek içindir. {فَمَنِ اعتدى بَعْدَ ذلك} “Kim bundan sonra haddi aşarsa...” Yani mezkûr hikmete binaen başa gelen durumun Allah tarafından bir imtihan olduğu açıklandıktan sonra; yoksa bazılarının dediği gibi avın haram kılınmasından veya yasaklanmasından sonra değil. Zira yasak ve tahrîm, fâ harfiyle şartın üzerine bina edileceği yeni bir durum değildir. Başkalarının tercih ettiği gibi bizzat imtihandan sonra da değildir; çünkü imtihanın bizzat kendisi azabın şiddetlendirilmesine medar olmaya elverişli değildir, aksine onun hafifletilmesini mazur kılacak bir özür olduğu zannına bile yol açabilir. Azabın şiddetlendirilmesini gerektiren tek şey, durumun bir imtihan olduğunun açıklanmasıdır. Çünkü bundan sonraki tecavüz açık bir inatlaşma, Allah Teâlâ'nın tedbirine aldırış etmeme, O'nun itaatinden çıkma ve O'nun korku ve haşyetinden büsbütün sıyrılmadır. Yani avın bollaşması ve ürkmemesi durumunun itaatkâr olanı asiden ayırt etmeye yönelik bir imtihan olduğunu açıkladıktan sonra kim ava yeltenirse, {فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “...onun için pek acı bir azap vardır.”
لما ذكر من أنه مكابرة محضة ولأن من لا يملك زمام نفسه ولا يراعي حكم الله تعالى في أمثال هذه البلايا الهيِّنة لا يكاد يُراعيه في عظائم المداحض والمراد بالعذاب الأليم عذاب الدارين قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يُوسَعُ ظهرُه وبطنه جَلداً وينزع ثيابه
...bunun sırf bir inatlaşma olduğu zikredildiğinden ve kendi nefsine hakim olamayıp böylesi hafif belalarda Allah Teâlâ'nın hükmünü gözetmeyen kimsenin büyük kayma noktalarında O'nun hükmünü hiç gözetmeyeceğinden ötürüdür. Acı azaptan kasat dünya ve ahiret azabıdır. İbn Abbâs -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- şöyle demiştir: 'Sırtı ve karnı kamçılanır ve elbiseleri soyulur.'
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} شروعٌ في بيان ما يتدارك به الاعتداءُ من الأحكام إثر بيانِ ما يلحقه من العذاب والتصريح بالنهي في قوله تعالى {لَا تَقْتُلُواْ الصيد وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} مع كونه معلوماً لا سيما من قوله تعالى غَيْرَ مُحِلّى الصيد وَأَنتُمْ حُرُمٌ لتأكيد الحرمة وترتيب ما يعقبُه عليه واللام في الصيد للعهد حسبما سلف وحُرُم جمع حَرام وهو المُحرم وإن كان في الحِل وفي حكمه من في الحَرَم وإن كان حَلالاً كرُدُح جمع رداح والجملة حالٌ من فاعل لا تقتلوا أي لا تقتلوه وأنتم محرمون {وَمَن قَتَلَهُ} أي الصيد المعهود وذِكرُ القتل في الموضعين دون الذبح اللذان بكونه في حكمه الميتة {منكم} متعلق بمحذوفوقع حالاً من فاعل قتله أي كائناً منكم {مُّتَعَمّداً} حال منه أيضا ذاكراً لإحرامه عالماً بحُرمة قتل ما يقتله والتقييدُ بالتعمّد مع أن محظوراتِ الإحرام يستوي فيها العمْدُ والخطأ لِما أنَّ الآيةَ نزلتْ في المتعمِّد كما مرَّ من قصة أبي اليَسَر ولأن الأصل فعلُ المتعمّد والخطأ لاحقٌ به للتغليظ وعن الزُهري نزل الكتاب بالعمد وورد السنة بالخطأ وعن سعيد بن جبير ﵁ لا أرى في الخطأ شيئاً أخذاً باشتراط التعمّد في الآية وهو قول داودَ عن مجاهد والحسن أن المراد بالتعمد هو تعمدُ القتل مع نسيان الإحرام أما إذا قتله عمدا وهو ذاكر لإحرامه فلا حكم عليه وأمره إلى الله ﷿ لأنه أعظمُ من أن يكون له كفارة {فَجَزَاء مّثْلُ مَا قَتَلَ} برفعهما أي فعليه جزاءٌ مماثلٌ لما قتله وقرىء برفع الأول ونصب الثاني على إعمال المصدر وقرىء بجرِّ الثاني على إضافته إلى مفعوله وقرىء فجزاؤه مثلُ ما قتل على الابتدجاء واخبرية وقرىء بنصبهما على تقدير فليجْزِ جزاءً أو فعليه أن يجزى جزاءً مثلَ ما قتل والمرادُ به عند أبي حنيفة وأي يوسف ﵄ المثل باعتبار القيمة يوم الصيد حيث صِيدَ أو في أقرب الأماكن إليه فإن بلغَت قيمتُه قيمةَ هدْيٍ يُخير الجاني بين أن يشتري بها ما قيمته قيمةَ الصيد فيُهدِيَه إلى الحرم وبين أن يشتريَ بها طعاماً فيُعطيَ كل مسكينٍ نصفُ صاعٍ منْ بر أو صاعامن غيره وبين أن يصوم عن طعام كل مسكين يوما فإن فضل مالا يبلغُ طعامَ مسكين تصدّق به أو صام عنه يوماً كاملاً إذ لم يُعهد في الشرع صومُ ما دونه فيكون قوله تعالى {مِنَ النعم} بياناً للهدْي المشترى بالقيمة على أحد وجوه اتخيير فإنَّ من فعل ذلك يصدق علبيه أنه جزىء بمثل ما قتل من النعم وعند مالك والشافعي رحمهما الله تعالى ومن يرى رأيهما هو المِثْلُ باعتبار الخِلْقة والهيئة لأن الله تعالى أوجب مثلَ المقتول مقيداً بالنعم فمن اعتبر
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!” Bu, haddi aşmaya terettüp eden azabın beyan edilmesinin ardından, bu tecavüzün telafi edileceği hükümlerin beyanına giriştir. Cenâb-ı Hakk'ın {لَا تَقْتُلُواْ الصيد وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} “...ihramlı iken avı öldürmeyin!” buyruğundaki sarih yasak, bilhassa {غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ} buyruğundan zaten bilinmekle birlikte, haramlığı pekiştirmek ve ardından gelecek hükümleri buna bağlamak içindir. 'Es-sayd' kelimesindeki lâm daha önce geçtiği üzere ahid içindir. 'Hurum' kelimesi 'harâm'ın çoğuludur; o da ister hil bölgesinde olsun ihramlı kimsedir; ihramsız da olsa Harem bölgesinde bulunan kimse de 'radâh'ın çoğulu 'ruduh' gibi bu hükme dahildir. Cümle, 'lâ taktulû'nun failinden hâldir; yani 'ihramlı olduğunuz halde onu öldürmeyin'. {وَمَن قَتَلَهُ} “İçinizden kim onu... öldürürse...” Yani mezkûr avı; her iki yerde de boğazlama yerine öldürmenin zikredilmesi, onun meyte (leş) hükmünde olduğunu bildirmek içindir. {منكم} “...içinizden...” ibaresi, 'katelehu'nun failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'sizden bir kimse olarak'. {مُّتَعَمّداً} “...kasten [öldürürse]...” Bu da failden ikinci bir hâldir; yani ihramını hatırlayarak ve öldürdüğü şeyi öldürmenin haram olduğunu bilerek. İhram yasaklarında kasten yapılan ile hataen yapılan eşit olduğu halde 'kasıt' kaydının getirilmesi, Ebû'l-Yeser kıssasında geçtiği üzere ayetin kasten yapan hakkında inmiş olmasındandır ve asıl olan kasten yapanın fiili olup hatanın hükmü ağırlaştırmak maksadıyla ona ilhak edilmesindendir. ez-Zührî'den: 'Kitap kasten yapılan hakkında indi, sünnet ise hataen yapılanı getirdi' rivayeti gelmiştir. Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh ise: 'Ayetteki kasıt şartını esas alarak hataen yapılan şeyde bir ceza görmüyorum' dediği nakledilmiştir ki bu Dâvûd'un da görüşüdür. Mücâhid ve el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre ise kasıttan murat, ihramı unutarak öldürmeyi kastetmektir; ancak ihramını hatırladığı halde onu kasten öldürürse ona hiçbir kefaret hükmü uygulanmaz, onun işi Allah'a celle celâlühü kalmıştır; zira bu günah kefaretle telafi edilemeyecek kadar büyüktür. {فَجَزَاء مّثْلُ مَا قَتَلَ} “...üzerine, öldürdüğünün benzeri bir ceza vardır...” Her ikisinin ref'iyle okunmuştur; yani 'üzerine öldürdüğü şeye denk bir ceza gerekir'. Birincinin ref'i ve ikincinin nasbıyla mastarın amel ettirilmesi şeklinde de okunmuştur. İkincinin cerriyle mastarın mefulüne izafeti şeklinde de okunmuştur. Mübteda ve haber olmak üzere 'fe-cezâühû mislü mâ katele' şeklinde de okunmuştur. 'O halde öldürdüğü şeyin dengi bir ceza ödesin' veya 'üzerine öldürdüğü şeyin dengi bir ceza ödemek gerekir' takdiriyle her ikisinin nasbıyla da okunmuştur. Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a rahimehumallâh göre bundan murat, avlandığı yerde yahut oraya en yakın yerde avlandığı günkü kıymeti itibariyle benzeridir. Şayet kıymeti bir hedy kurbanı kıymetine ulaşırsa suçlu şu seçenekler arasında muhayyer bırakılır: İsterse o kıymetle avın kıymetine denk bir kurbanlık satın alıp Harem'e hediye eder; isterse o kıymetle yiyecek satın alıp her bir yoksula buğdaydan yarım sa' yahut diğerlerinden bir sa' verir; isterse her bir yoksulun yiyeceğine karşılık bir gün oruç tutar. Şayet bir yoksulun yiyeceğine ulaşmayan bir fazlalık kalırsa onu sadaka olarak verir yahut onun yerine tam bir gün oruç tutar; zira şeriatta bundan daha az oruç bilinmemektedir. Bu takdirde Cenâb-ı Hakk'ın {مِنَ النعم} “...sağmal hayvanlardan...” buyruğu, muhayyerlik vecihlerinden birinde kıymetle satın alınan hedyi açıklayıcı olur; zira bunu yapan kimse için öldürdüğünün benzerini sağmal hayvanlardan ödediği doğru olur. İmam Mâlik, İmam Şâfiî -Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin- ve onların görüşünü benimseyenlere göre ise bu benzerlik hilkat (yaratılış) ve şekil itibariyledir. Çünkü Allah Teâlâ öldürülenin benzerini sağmal hayvanlarla kayıtlayarak vacip kılmıştır; binaenaleyh kim...
المِثْل بالقيمة فقد خالف النص وعن الصحابةِ ﵃ أنهم أوجبوا في النَّعامة بدنةً وفي الظبْيِ شاةً وفي حمار الوَحش بقرَةً وفي الأرنب عَناقاً وعن النبيِّ ﷺ أنه قال الضبُع صيدٌ وفيه شاةٌ إذا قتله محرم ولنا أن النصَّ أوجبَ المثْل والمِثْلُ المطلق في الكتاب والسنة وإجماعِ الأمة والمعقولِ يُراد به إما المثلُ صورةً ومعنى وإما المثلُ صورةً بلا معنى فلا اعتبارَ له في الشرع أصلاً وإذا لم يمكن إرادةُ الأول إجماعاً تعيّنت إرادةُ الثاني لكونه معهودا في الشرح كما في حقوق العباد ألا يرى أن المماثلة بين أفراد نوعٍ واحد مع كونها في غاية القوة والظهور لم يعتبْرها الشرع ولم يجعل الحيوانَ عند الإتلاف مضموناً بفردٍ آخَرَ من نوعه مماثلٍ له في عامة الأوصاف بل مضموناً بقيمتِه مع أن المنصوص عليه في أمثاله إنما هو المثل قال تعالى فاعتدوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعتدى عَلَيْكُمْ فحيث لم تُعتبرْ تلك المماثلةُ القويةُ مع تيسُّر معرفتها وسهولة مراعاتها فلئلا تُعتبرُ ما بين أفراد أنواع مختلفةٍ من المماثلة الضعيفة الخفيةِ مع صعوبة مأخذِها وتعسُّرِ المحافظة عليها أولى وأحرى ولأن القيمة قد أريدت فيما لا نظيرَ له إجماعاً فلم يبق غيرُه مراداً إذْ لا عمومَ للمشترَك في مواقع الإثبات والمراد بالمرويِّ إيجابُ النظير باعتبار القيمة لا باعتنبار العيب ثم الموجبُ الأصليُّ للجناية والجزاءِ المماثلِ للمقتول إنما هو قيمتُه لكن لا باعتبار أن يعنمد الجاني إليها فيصرِفَها إلى المصارف ابتداءً بل باعتبار أن يجعلَها معياراً فيقدِّرَ بها إحدى الخصال الثلاث فيُقِيمَها مُقامها فقوله تعالى مّثْلُ مَا قَتَلَ وصفٌ لازم للجزاء غيرُ مفارِقٍ عنه بحال وأما قوله تعالى مِنَ النعم فوصفٌ له معتبرٌ في ثاني الحال بناءً على وصفه الأول والذي هو المعيارُ له ولِما بعده من الطعام والصيام فحقُّهما أن يُعطفا على الوصف المفارِق لا على الوصف اللازم فضلاً عن العطف على الموصوف كما سيأتي بإذن الله تعالى ومما يرشدك إلى أن المراد بالمثل هو القيمة قوله ﷿ {يَحْكُمُ بِهِ} أي بمثل ما قتل {ذَوَا عَدْلٍ مّنْكُمْ} أي حكَمان عادلان من المسلمين لكنْ لا لأن التقويمَ هو الذي يحتاج إلى النظر والاجتهاد من العُدول دون الأشياء المشاهدةَ التي يستوي في معرفتها كلُّ أحد من الناس فإن ذلك ناشىء من الغفلةِ عما أرادوا بما به المماثلة بل لأن ما جعلوه مدار المماثلة بين الصيد وبين النَّعم من ضربِ مشاكَلةٍ ومضاهاة في بعض الأوصاف والهيئات مع تحقق التبايُن بينهما في بقية الأحوال مما لا يَهتدي إليه من أساطينِ أئمة االاجتهاد وصناديدِ أهل الهداية والإرشاد إلا المؤيدون بالقوة القدسية ألا يُرى أن الإمام الشافعي ﵁ أوجب في قتل الحمامة شاةً بناء على ما أثبتَ بينهما من المماثلة من حيث إن كلا منهما يعُبّ ويهدِر مع أن النسبة بينهما من سائر الحيثيات كما بين الضّبّ والنون فكيف يُفوَّضُ معرفةُ أمثالِ هذه الدقائق العويصة إلى رأي عجلين من آحاد الناس على أن الحكم بهذا المعنى إنما يتعلق بالأنواع لا بالأشخاص فبعد ما عُيِّن بمقابلة كل نوع من أنواع الصيد نوعٌ من أنواع النعم يتم الحُكم ولا يبقى عند وقوع خصوصيات الحوادث حاجةٌ إلى حكمٍ أصلاً وقرىء يحكم به ذو عدل على إرادة جنس العادل دون الوَحْدة وقيل بل على إرادة الإمام والجملة صفة لجزاءٌ أو حالٌ منهُ لتخصُّصه بالصفة وقوله تعالى {هَدْياً} حالٌ مقدرة من الضمير في به أو من جزاء لما ذكر من تخصصه بالصفة أو بدلٌ من مثل فيمن نصبه أو مِنْ محله فيمن جرَّه أو نصبٌ على المصدر أي يهديه هدياً والجملة صفة أخرى لجزاء {بالغ الكعبة} صفةٌ لهدياً لأن الإضافة غير حقيقية {أَوْ كَفَّارَةٌ} عطف على محل من النعم على أنه خبر
...benzerliği kıymetle kabul ederse nassa muhalefet etmiş olur. Sahabeden radıyallâhu anhüm deve kuşu için bir deve, ceylan için bir koyun, yaban eşeği için bir sığır, tavşan için de bir dişi keçi yavrusu vacip kıldıkları rivayet edilmiştir. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ise: 'Sırtlan avdır, ihramlı onu öldürdüğünde onda bir koyun vardır' buyurduğu rivayet edilmiştir. Bizim delilimiz şudur: Nass benzeri (misl) vacip kılmıştır. Kitap, Sünnet, icmâ-ı ümmet ve akıl nazarında mutlak 'misl' (benzer) ile ya şekil ve mana bakımından benzer ya da mana bakımından benzer olup şekil bakımından benzer olmayan kastedilir. [Sadece] şekil bakımından olup mana bakımından olmayan benzerliğin ise şeriatta hiçbir itibarı yoktur. Birincisinin kastedilmesinin icmaen imkansız olduğu sabit olunca, şeriatta kul haklarında olduğu gibi bilinen ve tanınan ikinci mananın kastedilmesi taayyün eder. Görmez misin ki aynı türün fertleri arasındaki benzerlik son derece güçlü ve belirgin olmasına rağmen şeriat bunu muteber saymamış, telef anında hayvanı kendi türünden bütün vasıflarda ona benzeyen başka bir fertle tazmin ettirmemiş, bilakis kıymetiyle tazmin ettirmiştir; halbuki bu gibi durumlarda nass ile emredilen şey misildir. Nitekim Allah Teâlâ: {فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ} “Size nasıl saldırdılarsa siz de onlara misliyle saldırın” buyurmuştur. Bilinmesi ve gözetilmesi son derece kolay olan bu güçlü benzerlik muteber sayılmadığına göre, tespiti zor ve korunması çetin olan farklı türlerin fertleri arasındaki zayıf ve gizli benzerliğin muteber sayılmaması evleviyetle ve çok daha öncelikle geçerlidir. Ayrıca icmaen benzeri (dengi) bulunmayan şeylerde kıymetin kastedildiği sabittir; binaenaleyh başka bir şeyin kastedilmesi mümkün değildir, zira olumlu cümlelerde müşterek lafzın umumiyeti olmaz. Rivayet edilenlerden murat ise, bizzat benzerin vacip kılınması değil, kıymet itibariyle denginin vacip kılınmasıdır. Sonra cinayeti ve öldürülene benzer cezayı asıl gerektiren şey ancak onun kıymetidir; lakin suçlunun doğrudan kıymete yönelip onu doğrudan harcama yerlerine sarf etmesi anlamında değil, onu bir miyar (ölçü) yapıp üç seçenekten birini onunla takdir ederek onun yerine ikame etmesi anlamındadır. Binaenaleyh Cenâb-ı Hakk'ın {مّثْلُ مَا قَتَلَ} buyruğu, cezadan hiçbir surette ayrılmayan lâzım (ayrılmaz) bir vasfıdır. Cenâb-ı Hakk'ın {مِنَ النعم} buyruğu ise, onun birinci vasfına dayalı olarak ikinci durumda muteber olan bir vasfıdır; bu birinci vasıf hem hedy için hem de ondan sonraki yiyecek ve oruç için bir miyardır. Binaenaleyh bu ikisinin lâzım olan vasfa değil, mevsuftan ayrılabilen vasfa atfedilmesi gerekir; nitekim mevsufe atfedilmesi ise hiç düşünülemez; bu husus Allah Teâlâ'nın izniyle gelecektir. Benzerden muradın kıymet olduğuna sana yol gösterecek hususlardan biri de Cenâb-ı Hakk'ın {يَحْكُمُ بِهِ} “...hükmedecek...” yani öldürdüğünün benzerine hükmedecek, {ذَوَا عَدْلٍ مّنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişi...” yani Müslümanlardan iki adil hakem buyruğudur. Ancak bu, kıymet takdirinin insanların her birinin bilmede eşit olduğu müşahade edilen eşyalar gibi olmayıp adil kimselerin inceleme ve ictihadına muhtaç olmasından ötürü değildir; zira böylesi bir zan, benzerliğin ne ile sağlandığı konusundaki muratlarından gafil olmaktan kaynaklanır. Bilakis bu, av hayvanı ile sağmal hayvan arasında diğer bütün durumlarda aralarındaki tebayyün (farklılık) gerçekleşmişken bazı vasıf ve şekillerde kurdukları şekilsel benzerlik ve kıyasın, ictihad imamlarının önde gelenleri ile hidayet ve irşad ehlinin büyüklerinden kudsî bir güçle desteklenenler müstesna kimsenin kavrayamayacağı bir mesele olmasındandır. Görmez misin ki İmam Şâfiî radıyallâhu anh güvercini öldürmede, her ikisinin de suyu yudumlaması ve ses çıkarması yönünden aralarında kurduğu benzerliğe dayanarak bir koyun vacip kılmıştır; halbuki diğer bütün yönlerden aralarındaki nispet keler ile balık arasındaki nispet gibidir. O halde bu gibi çetin inceliklerin bilinmesi avamdan herhangi iki kişinin görüşüne nasıl havale edilebilir? Kaldı ki bu manadaki bir hüküm şahıslara değil ancak türlere taalluk eder; binaenaleyh her av hayvanı türünün karşılığına sağmal hayvan türlerinden biri tayin edildikten sonra hüküm tamamlanmış olur ve artık hadiselerin tek tek vukuunda hiçbir hakeme ihtiyaç kalmaz. 'Yehkümü bihî zû adlin' şeklinde birlik değil adil cinsini kastetmek üzere tekil olarak da okunmuştur; bununla imamın (devlet başkanının) kastedildiği de söylenmiştir. Cümle, 'cezâün' kelimesinin sıfatıdır yahut sıfatla tahsis edildiği için ondan hâldir. Cenâb-ı Hakk'ın {هَدْياً} “...bir kurbanlık olarak...” buyruğu, 'bihî'deki zamirden yahut sıfatla tahsis edilmesinden ötürü 'cezâ'dan mukadder bir hâldir; veya nasb ile okuyanlara göre 'misl'den, cer ile okuyanlara göre ise onun mahallinden bedeldir; yahut mastar olarak mansubdur, yani 'hedy olarak hediye eder'. Cümle, 'cezâ' için diğer bir sıfattır. {بالغ الكعبة} “...Kâbe'ye ulaşacak...” ifadesi 'hedyen' kelimesinin sıfatıdır; çünkü izafet gayr-i hakikidir. {أَوْ كَفَّارَةٌ} “...yahut bir kefaret...” ibaresi, mahzuf bir mübtedanın haberi olması hasebiyle 'min en-ne'am'ın mahalli üzerine matuftur...
مبتدأ محذوف والجملةُ صفة ثانية لجزاء كما أشير إليه وقوله تعالى {طَعَامُ مساكين} عطفُ بيانٍ لكفارةٌ عند من لا يخصصه بالمعارف أو بدلٌ منه أو خبر مبتدأ محذوف أي هي طعام مساكين وقوله تعالى {أَو عَدْلُ ذلك صِيَاماً} عطف على طعام الخ كأنه قيل فعليه جزاءٌ مماثلٌ للمقتول هو من النَّعم أو طعامُ مساكينَ أو صيامُ ايام بعددهم فحينئذ تكون المماثلة وصفاً لازماً للجزاء يقدَّر به الهدْي والطعام والصيام أما الأولان فبلا واسطة وأما الثالث فبواسطة الثاني فيختار الجاني كلاًّ منها بدلاً من الآخرَيْن هذا وقد قيلَ إنَّ قوله تعالى أَوْ كَفَّارَةٌ عطف على جزاء فلا يبقى حينئذ في النظم الكريم ما يقدَّر به الطعام والصيام والإلتجاء إلى إلى القيامس على الهدْي تعسفٌ لا يخفى هذا على قراءة جزاء بالرفع وعلى سائر القراءات فقوله تعالى أَوْ كَفَّارَةٌ خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ والجملةُ معطوفة على جملة هو من النعم وقرىء أو كفارةُ طعامِ مساكين بالإضافة لتبيين نوع الكفارة وقرىء طعامُ مِسْكين على أن التبيين يحصل بالواحد الدال على الجنس وقرىء أو عِدْل بكسر العين والفرق بينهما أن عَدلَ الشيء ما عادله من غير جنسه كالصوم والإطعام وعِدْلَه ما عُدِل به في المقدار كأن المفتوح تسمية بالمصدر والمكسور بمعنى المفعول وذلك إشارة إلى الطعام وصياما تمييز للعَدْل والخيار في ذلك للجاني عند أبي حنيفة وأبي يوسف رحمهما الله وللحَكَمين عند محمد ﵀ {لّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} متعلق بالاستقرارِ في الجارِّ والمجرور أي فعليه جزاءٌ ليذوق الخ وقيل بفعل يدل عليه الكلامُ كأنَّه قيل شرع ذلك عليه ليذوق وبال أمره أي سوءَ عاقبةِ هَتْكه لحُرمة الإحرامِ والوبال في الأصل المكروهُ والضررُ الذي ينال في العاقبة من عمل سوء لثِقَله ومنه قوله تعالى فأخذناه أَخْذاً وَبِيلاً ومنه الطعام الوبيلُ وهو الذي لا تستمرِئُه المَعِدة {عَفَا الله عَمَّا سَلَف} من قتل الصيد مُحرِماً قبل أن يسألوا رسول الله ﷺ وقيل عما سلف منه في الجاهلية لأنهم كانوا متعبَّدين بشرائع من قبلهم وكان الصيد فيها محرّماً {وَمَنْ عَادَ} إلى قتل الصيد بعد النهي عنه وهو محرم {فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ تقديرُه فهو ينتقم الله منه ولذلك دخلت الفاء كقوله تعالى فَمَن يُؤْمِن بِرَبّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْساً وَلَا رَهَقاً أي فذلك لا يخاف الخ وقوله تعالى وَمَن كَفَرَ فَأُمَتّعُهُ أي فأنا أمتعه والمراد بالانتقام التعذيبُ في الآخرة وأما الكفارة فعن عطاءٍ وإبراهيمَ وسعيدِ بن جبير والحسن أنها واجبة على العائد وعن ابن عباس ﵄ وشُريح أنه لا كفارة عليه تعلقاً بالظاهر {والله عَزِيزٌ} غالب لا يُغالَب {ذُو انتقام} شديد فينتقم ممن أصر على المعصية والاعتداء
...ve cümle işaret edildiği üzere 'cezâün' için ikinci bir sıfattır. Cenâb-ı Hakk'ın {طَعَامُ مساكين} “...yoksulları doyurmak...” buyruğu, atf-ı beyanı marifelerle sınırlandırmayanlara göre 'keffâretün' için atf-ı beyandır yahut ondan bedeldir ya da mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'o, yoksulları doyurmaktır'. Cenâb-ı Hakk'ın {أَو عَدْلُ ذلك صِيَاماً} “...yahut buna denk oruç tutmaktır...” buyruğu ise 'ta'âm' üzerine matuftur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Öldürdüğünün dengi olan bir ceza gerekir ki o sağmal hayvandır yahut yoksulları doyurmaktır ya da onların sayısınca gün oruç tutmaktır.' Bu takdirde benzerlik, cezanın lâzım bir vasfı olur; kurbanlık, yiyecek ve oruç onunla takdir edilir. İlk ikisi vasıtasız olarak, üçüncüsü ise ikincisi vasıtasıyla takdir edilir; böylece suçlu diğer ikisinin yerine bunlardan her birini seçebilir. Bununla birlikte Cenâb-ı Hakk'ın {أَوْ كَفَّارَةٌ} buyruğunun 'cezâün' üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; lakin bu takdirde yüce nazımda yiyecek ve orucun kendisiyle takdir edileceği bir ölçü kalmaz ve kurbanlığa kıyasa sığınmak ise gizli olmayan bir tekellüftür. Bu açıklama 'cezâün' lafzının ref ile okunuşuna göredir. Diğer kıraatlerde ise Cenâb-ı Hakk'ın {أَوْ كَفَّارَةٌ} buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir ve cümle 'hüve mine'n-ne'am' cümlesine matuftur. Keffaretin türünü beyan etmek için izafetle 'ev keffâretü ta'âmi mesâkîne' şeklinde ve cins bildiren tekille beyanın hasıl olacağı esasına dayanılarak 'ta'âmü miskînin' şeklinde de okunmuştur. Ayın harfinin kesresiyle 'ev 'ıdlü zâlike' şeklinde de okunmuştur. İkisi arasındaki fark şudur: Bir şeyin 'adl'i, oruç ve doyurmak gibi kendi cinsinden olmayan dengidir; 'ıdl'i ise miktar bakımından ona denk olanıdır. Fethalı olan sanki mastarla isimlendirme, kesreli olan ise meful anlamındadır. 'Zâlike' kelimesi yiyeceğe işarettir; 'sıyâmen' ise 'el-'adl' kelimesinin temyizidir. Bu seçenekler arasındaki muhayyerlik Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a -Allah onlara rahmet eylesin- göre suçluya, İmam Muhammed'e rahmetullâhi aleyh göre ise hakemlere aittir. {لّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ} “...yaptığı işin vebalini tatması için.” Câr ve mecrurdaki istikrara müteallıktır; yani 'vebalini tatsın diye üzerine ceza gerekir'. Kelamın delalet ettiği bir fiile müteallık olduğu da söylenmiştir; sanki 'ihramın hürmetini çiğnemesinin kötü akıbetini tatsın diye bu ona meşru kılındı' denilmiştir. Vebal aslen, ağırlığından ötürü kötü bir amelin sonucunda uğranılan nahoş durum ve zarardır; Cenâb-ı Hakk'ın {فَأَخَذْنَاهُ أَخْذاً وَبِيلاً} “Biz de onu çok ağır bir yakalayışla yakaladık” buyruğu bundandır; midenin sindiremediği ağır yemeğe de 'taâmün vebîl' denir. {عَفَا الله عَمَّا سَلَف} “Allah geçmişte olanı affetmiştir...” Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sormadan önce ihramlı iken av öldürme hususunda geçenleri [affetmiştir]. Cahiliye döneminde bu hususta geçenleri affettiği de söylenmiştir; çünkü onlar kendilerinden öncekilerin şeriatlarıyla mükelleftiler ve av onlarda da haramdı. {وَمَنْ عَادَ} “Fakat kim tekrar dönerse...” İhramlı iken yasaklandıktan sonra av öldürmeye [dönerse], {فَيَنْتَقِمُ الله مِنْهُ} “...Allah ondan intikam alır.” Mahzuf bir mübtedanın haberidir, takdiri: 'artık Allah ondan intikam alır' demektir; bu sebeple Cenâb-ı Hakk'ın {فَمَن يُؤْمِن بِرَبّهِ فَلَا يَخَافُ بَخْساً وَلَا رَهَقاً} “Kim Rabbine iman ederse artık ne bir eksilmeden ne de haksızlığa uğramaktan korkar” yani 'artık o kimse korkmaz' buyruğunda ve Cenâb-ı Hakk'ın {وَمَن كَفَرَ فَأُمَتّعُهُ} “Kim de inkâr ederse onu biraz faydalandırırım” yani 'artık Ben onu faydalandırırım' buyruğunda olduğu gibi başına fâ harfi girmiştir. İntikamdan murat ahiretteki azaptır. Kefarete gelince; Atâ, İbrâhim, Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan'dan tekrar dönene de kefaretin vacip olduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Şüreyh'ten ise lafzın zahirine tutunarak ona kefaret gerekmediği nakledilmiştir. {والله عَزِيزٌ} “Allah Azîz'dir...” Mağlup edilemeyen mutlak galiptir, {ذُو انتقام} “...intikam sahibidir.” Pek çetin bir intikam sahibidir; binaenaleyh günaha ve haddi aşmaya ısrarla devam edenden intikamını alır.
{أُحِلَّ لَكُمُ} الخطاب للمُحْرمين {صَيْدُ البحر} أي ما يصاد في المياه كلها بحراً كان أو نهراً أو غديراً وهو ما لا يعيش إلا في الماء مأكولاً أو غير مأكول {وَطَعَامُهُ} أي وما يُطْعَم من صيده وهو تخصيص بعد تعميم والمعنى أحل لكم التعرّضُ لجميع ما يصاد في المياه والانتفاعُ به وأكلُ ما يؤكل منه وهو السمك عندنا وعند ابن أبي ليلى جميعُ ما يصاد فيه على أن تفسير الآية عنده أحل لكم صيدُ حيوانِ البحر وأن تطعموه وقرىء
{أُحِلَّ لَكُمُ} “Size helal kılındı...” Hitap ihramlılaradır. {صَيْدُ البحر} “...deniz avı...” Yani deniz olsun, nehir olsun, gölet olsun bütün sularda avlanan şeyler; o da eti yensin veya yenmesin ancak suda yaşayan hayvanlardır. {وَطَعَامُهُ} “...ve onun yiyeceği...” Yani onun avından yenilen şeyler. Bu, genel ifadeden sonra özel bir ifadedir. Manası: Sularda avlanan her şeye müdahale etmek, ondan faydalanmak ve eti yenenlerini yemek size helal kılındı. Bu da bizde (Hanefîlerde) sadece balıktır; İbn Ebî Leylâ'ya göre ise orada avlanan her şeydir; şu kadar var ki ona göre ayetin tefsiri 'deniz hayvanını avlamak ve onu yemeniz size helal kılındı' şeklindedir. Kıraatte...
وطُعْمه وقيل صيدُ البحر ما صيد فيه وطعامُه ما قذمه أو نَضَب عنه {متاعا لَّكُمْ} نُصِب على أنَّه مفعولٌ له مختص بالطعام كما أن نافلة في قوله تعالى وَوَهَبْنَا لَهُ إسحق وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً حالٌ مختصة بيعقوبَ ﵇ أي أحل لكم طعامه تمتيعاً للمقيمين منكم يأكلونه طرياً {وَلِلسَّيَّارَةِ} منكم يتزودونه قَديداً وقيل نسب على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ لفعل مقدر أي متّعكم به متاعاً وقيل مؤكد لمعنى أُحل لكم فإنه في قوة متّعكم به تمتيعاً كقوله تعالى كتاب الله عَلَيْكُمْ {وَحُرّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ البر} وقرىء على بناء الفعلِ للفاعل ونسب صيدَ البر وهو ما يُفْرِخُ فيه وإن كان يعيش في الماء في بعض الأوقات كطير الماء {مَا دُمْتُمْ حُرُماً} أي محرمين وقرىء بكسر الدال من دامَ يدامُ وظاهرُه يوجب حرمة ما صاده الحَلالُ على المُحرم وإن لم يكن له مَدْخلٌ فيه وهو قول عمر وابنُ عبَّاسٍ ﵃ وعن أبي هريرة وعطاءٍ ومجاهدٍ وسعيدِ بنِ جُبير ﵃ أنَّهُ يحلُّ له أكلُ ماصاده الحلالُ وإن صاده لأجله إذا لم يُشِرْ إليه ولم يُدلَّ عليه وكذا ما ذبحه قبل إحرامِه وهو مذهبُ أبي حنيفةَ لأن الخِطاب للمحرمين فكأنه قيل وحرم عليكم ما صِدتُّم في البر فيَخرُج منه مَصيدُ غيرهم وعند مالك والشافعي وأحمد لا يباح ما صِيدَ له {واتقوا الله} فيما نهاكُم عنْهُ أو في جميع المعاصي التي من جُمْلتِها ذلكَ {الذى إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} لا إلى غيره حتى يُتَوهَّمَ الخلاصُ من أخذه تعالى بالالتجاء إليه
...ve 'tu'muhû' şeklinde de okunmuştur. 'Deniz avı, içinde avlanan şeydir; yiyeceği ise karaya vurduğu yahut suyun çekilmesiyle açıkta kalan şeydir' de denilmiştir. {متاعا لَّكُمْ} “...sizin için bir faydalanma olarak...” Cenâb-ı Hakk'ın {وَوَهَبْنَا لَهُ إسحق وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} ayetindeki 'nâfileten' lafzının sadece Ya'kûb'a aleyhisselâm mahsus bir hâl olması gibi, sadece yiyeceğe mahsus bir mef'ûlün leh olmak üzere mansub kılınmıştır. Yani 'aranızdaki mukimlerin taze olarak yemeleri suretiyle ondan faydalanmaları için...', {وَلِلسَّيَّارَةِ} “...ve yolcular için...” '...yolcularınızın da onu kurutulmuş et (kadid) olarak azık edinmeleri için onun yiyeceği size helal kılındı' demektir. Mukadder bir fiili pekiştiren bir mastar olmak üzere nasbedildiği de söylenmiştir; yani 'sizi onunla tastamam faydalandırdı'. Yahut 'Size helal kılındı' manasını pekiştiricidir; zira bu, Cenâb-ı Hakk'ın {كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} buyruğunda olduğu gibi 'sizi onunla tastamam faydalandırdı' kuvvetindedir. {وَحُرّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ البر} “...fakat kara avı size haram kılındı.” Etken fiil sıygasıyla 've harreme aleyküm sayde'l-berri' şeklinde de okunmuştur. Kara avı, su kuşu gibi bazı vakitlerde suda yaşasa bile karada üreyip yumurtlayan hayvanlardır. {مَا دُمْتُمْ حُرُماً} “...ihramlı olduğunuz sürece.” Yani ihramda bulunduğunuz müddetçe. 'Dâme yedâmü' lügatinden hareketle dâl harfinin kesresiyle (dımtüm) de okunmuştur. Ayetin zahiri, ihramsız bir kimsenin yaptığı avın, ihramlının bunda hiçbir dahli olmasa bile ihramlıya haram olmasını gerektirir; bu Hz. Ömer ve İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ görüşüdür. Ebû Hureyre, Atâ, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anhüm ise, ihramlı kimse avı işaret etmediği ve ona yol göstermediği takdirde, ihramsız kimsenin sırf onun için avlamış olsa bile avladığını yemesinin helal olduğu, aynı şekilde ihrama girmeden önce kestiği hayvanı yemesinin de helal olduğu rivayet edilmiştir. Bu, Ebû Hanîfe'nin de mezhebidir; zira hitap ihramlılaradır, sanki 'karada sizin avladığınız şeyler size haram kılındı' denilmiş gibi olur ve başkalarının avladığı şey bunun kapsamından çıkar. Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'e göre ise ihramlı için avlanan şey helal olmaz. {واتقوا الله} “Ve Allah'tan sakının...” Size yasakladığı şeylerde yahut bu yasağın da dahil olduğu bütün günahlarda [Allah'tan sakının], {الذى إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “...huzurunda toplanacağınız [Allah'tan].” Başkasına değil; tâ ki O'na sığınarak Allah Teâlâ'nın azabından kurtulunabileceği zannına kapılınmasın.
{جَعَلَ الله الكعبة} قال مجاهد سميت كعبها لكونها مُكَعبّةً مُربَّعة وقيل لانفرادها من البناء وقيل لارتفاعها من الأرض ونتوئها وقوله تعالى {البيت الحرام} عطفُ بيانٍ على جهة المدح دون التوضيح كما تجىء الصفة وقيل مفعولٌ ثانٍ لجعل وقوله تعالى {قِيَاماً لّلنَّاسِ} نُصبَ على الحال ويرده عطف ما بعده على المفعول الأول كما سيجيء بل هذا هو المفعول الثاني وقيل الجعلُ بمعنى الإنشاءِ والخلق وهو حال كما مر ومعنى كونه قياماً لهم أنه مدارٌ لقيام أمر دينهم ودنياهم إذ هو سببٌ لانتعاشهم في أمور معاشِهم ومَعادِهم يلوذ به الخائفُ ويأمَن فيه الضعيف ويربح فيه التجار ويتوجه إليه الحجاج والعُمّار وقرىء قِيَماً على أنه مصدر على وزن شِبَع أُعلَّ عينه بما أُعلَّ في فعله {والشهر الحرام} أي الذي يؤدى فيه الحجُ وهو ذو الحجة وقيل جنس الشهر الحرام وهو وما بعده عطف على الكعبة فالمفعول الثاني محذوف ثقةً بما مر أي وجعل الشهر الحرام {والهدى والقلائد} أيضاً قياماً لهم والمرادُ بالقلائد ذواتُ القلائد وهي البُدْنُ خُصّت بالذكر لأن الثواب فيها أكثر وبهاءَ الحجَّ بها أظهر {ذلك} إشارة إلى الجعل المذكور خاصة أو مع ما ذكر من الأمر بحفظ حرمة الإحرام وغيره ومحلُّه النصبُ بفعل مقدر يدل عليه السياق وهو العامل في اللام بعده أي شرَعَ ذلك {لِتَعْلَمُواْ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا في السماوات وَمَا فِي الارض} فإن تشريع هذه الشرائعِ المستَتْبِعةِ لدفع المضارِّ الدينية والدنيوية قبل وقوعها وجلبِ المنافع الأولوية والأخروية من أوضحِ الدلائلِ على حكمة الشارع وعدمِ خروجِ شيء عن علمه المحيط وقوله تعالى {وَأَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ}
{جَعَلَ الله الكعبة} “Allah Kâbe'yi kıldı...” Mücâhid şöyle demiştir: 'Küp şeklinde dört köşe olduğu için Kâbe diye isimlendirilmiştir.' Çevresindeki binalardan ayrı ve tek başına olduğu için yahut yerden yüksek ve çıkıntılı olduğu için böyle dendiği de söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın {البيت الحرام} “...o Beyt-i Harâm'ı...” buyruğu, sıfatın gelişi gibi bir tavzih (açıklama) değil, övgü kabilinden bir atf-ı beyandır. 'Ce'ale' fiilinin ikinci mefulü olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın {قِيَاماً لّلنَّاسِ} “...insanlar için bir nizam (ayakta kalma vesilesi)...” buyruğu ise hâl olarak mansubdur; ancak ileride geleceği üzere sonrasının birinci mefule atfedilmesi bunu reddeder; bilakis ikinci meful bizzat budur. Ce'ale fiilinin inşa ve yaratma manasında olduğu, dolayısıyla daha önce geçtiği üzere bunun hâl olduğu da söylenmiştir. Onun insanlar için bir 'kıyâm' olmasının manası: Din ve dünya işlerinin ayakta durmasının mihveri olmasıdır; zira bu, onların geçim ve ahiret işlerinde toparlanıp canlanmalarına bir sebeptir: Korkan kimse ona sığınır, zayıf olan onda emniyete kavuşur, tüccarlar onda kâr elde eder, hacılar ve umreciler ona yönelir. 'Şiba' vezninde bir mastar olup fiilinde illetli olan ayn harfinin burada da illetli kılınmasıyla 'kıyemen' şeklinde de okunmuştur. {والشهر الحرام} “...hürmetli ayı da...” Yani haccın ifa edildiği Zilhicce ayını; hürmetli ay cinsi olduğu da söylenmiştir. Bu ve bundan sonrakiler 'el-Ka'be' üzerine matuftur; dolayısıyla ikinci meful zikredilene güvenilerek hazfedilmiştir; yani Allah hürmetli ayı da kıldı... {والهدى والقلائد} “...ve kurbanlığı ve gerdanlıklı hayvanları da [insanlar için bir nizam kıldı].” Gerdanlıklardan kasat gerdanlık takılmış kurbanlık develerdir; sevabı daha çok olduğu ve haccın görkemi onlarla daha belirgin hale geldiği için özellikle zikredilmişlerdir. {ذلك} “İşte bu...” Sadece mezkûr kılmaya yahut ihramın hürmetini koruma emri ve diğerleriyle birlikte buna işarettir. Mahalli, siyakın delalet ettiği takdirî bir fiil ile nasbtır ki bu fiil sonrasındaki lâm harfinin âmilidir; yani 'Bunu meşru kıldı ki...': {لِتَعْلَمُواْ أَنَّ الله يَعْلَمُ مَا في السماوات وَمَا فِي الارض} “...Allah'ın göklerde olanları ve yerde olanları bildiğini bilesiniz diye.” Zira dünyevi ve uhrevi zararları vuku bulmadan önce savmayı, dünya ve ahiret menfaatlerini celbetmeyi netice veren bu şeriatların vazedilmesi, Şâri'in hikmetine ve hiçbir şeyin O'nun kuşatıcı ilminden hariç kalamayacağına dair en açık delillerdendir. Cenâb-ı Hakk'ın {وَأَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} “...ve şüphesiz Allah'ın her şeyi hakkıyla bilici olduğunu [bilesiniz diye].” buyruğu ise...
تعمبيم إثْرَ تخصيصٍ للتأكيد ويجوز أن يراد بما قي السموات والأرض الأعيانُ الموجودة فيهما وبكل شيء الأمورُ المتعلقة بتلك الموجودات من العوارض والأحوال التي هي من قَبيل المعاني
...pekiştirme amacıyla özel ifadeden sonra gelen genel bir ifadedir. Göklerde ve yerdekilerden maksadın oralarda bulunan somut varlıklar (a'yân), 'her şey'den maksadın ise bu varlıklara taalluk eden mana kabilinden araz ve haller olması da caizdir.
{اعلموا أَنَّ الله شَدِيدُ العقاب} وعيد لمن انتهك محارِمَه أو أصر على ذلك وقوله تعالى {وَأَنَّ الله غفور رحيم} وعد لمن حافظ على مراعاة حرماته تعالى أو أقلع عن الانتهاك بعد تعاطيه ووجهُ تقديمِ الوعيد ظاهر
{اعلموا أَنَّ الله شَدِيدُ العقاب} “Bilin ki Allah, cezalandırması pek çetin olandır...” O'nun haram kıldıklarını çiğneyen yahut bunda ısrar eden kimseler için bir tehdittir. Cenâb-ı Hakk'ın {وَأَنَّ الله غفور رحيم} “...ve şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” buyruğu ise Allah Teâlâ'nın hürmet sınırlarını gözetmeye devam eden yahut çiğnedikten sonra bundan vazgeçen kimseler için bir müjdedir. Tehdidin öne geçirilme gerekçesi ise açıktır.
{مَّا عَلَى الرسول إِلَاّ البلاغ} تشديد في إيجاب القيام بما أَمَرَ به أي الرسول قد أتى بما وجب عليه من التَّبليغِ بما لا مزيدَ عليهِ وقامت عليه الحجة ولزمتكم الطاعة فلا عذر لكم من بعد في التفريط {والله يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} فيؤاخذكم بذلك نقيرا أو قطميرا
{مَّا عَلَى الرسول إِلَاّ البلاغ} “Elçiye düşen ancak tebliğdir.” Emredilen şeyleri yerine getirme vacibiyetini pekiştirmedir; yani Elçi, üzerine vacip olan tebliği fazlasıyla yerine getirmiştir, aleyhinize hüccet ikame edilmiş ve itaat üzerinize farz kılınmıştır; binaenaleyh bundan sonra gevşeklik göstermenizde hiçbir mazeretiniz yoktur. {والله يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} “Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.” Ve sizi zerre kadar veya hardal tanesi kadar olsun bunlardan dolayı hesaba çeker.
{قُل لَاّ يَسْتَوِى الخبيث والطيب} حكم عام في نفي المساواة عند الله تعالى بين الرديء من الأشخاص والأعمال والأموال وبين جيِّدها قَصَد به الترغيب في جيِّد كل منها والتحذيرَ عن رديئها وإن كان سببَ النزول شريحُ بن ضبة البكريُّ الذي مرت قصته في تفسيرِ قولِه تعالى يأيها الذين آمنوا لَا تُحِلُّواْ شَعَائِرَ الله الخ وقيل نزل في رجل سأل رسول الله ﷺ إن الخمر كانت تجارتي وإني اعتقدت من بيعها مالاً فهل ينفعني من ذلك المال إن عمِلت فيه بطاعة الله تعالى فقال النبيِّ ﷺ إن أنفقته في حج أو جهاد أو صدقة لم يعدِلْ جَناحَ بعوضة إن الله لا يقبل إلا الطيب وقال عطاءٌ والحسن ﵄ الخبيث والطيب الحرامُ والحلال وتقديم الخبيث في الذكر للإشعار من أولِ الأمرِ بأنَّ القصورَ الذي ينبىءُ عنه عدم الاسواء فيه لا في مقابِلِه فإن مفهومَ عدمِ الاستواءِ بين الشيئينِ المتفاوتينِ زيادةً ونقصاناً وإن جازَ اعتبارُهُ بحسبِ زيادةُ الزائدِ لكنْ المتبادر اعتباره بحسب قصور القاصر كما في قوله تعالى هَلْ يَسْتَوِى الأعمى والبصير إلى غير ذلك وأما قولُهُ تعالى هَلْ يَسْتَوِى الذين يَعْلَمُونَ والذين لَا يَعْلَمُونَ فلعلَّ تقديمَ الفاضلِ فيه لما أن صلَتَهُ ملكةٌ لصلةِ المفضولِ {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الخبيث} أي وإن أسرك كثرته والخطاب لكل واحد من الذين أُمر النبيِّ ﷺ بخطابهم والواو لعطف الشرطية على مثلها المقدَّر وقيل للحال وقد مر أي لو لم تُعجِبْك كثرة الخبيث ولو أعجبتك وكلتاهما في موقع الحالِ من فاعل لا يستوي أي لا يستويان كائنين على كل حالٍ مفروض كما في قولك أحسِنْ إلى فلان وإن أساء إليك أي أحسِنْ إليه إن لم يسىء إليك وإن أساء إليك أي كائناً على كلِّ حال مفروض وقد حُذفت الأولى حذفا مطَّرداً لدلالة الثَّانيةِ عليها دِلالةً واضحةً فإن الشيء إذا تحقق مع المعارِض فلأن يتحقق بدونه أولى وعلى هذا السرِّ يدور ما في لو وإن الوصليتين من المبالغة والتأكيد وجواب لو محذوف في الجملتين لدلالة ما قبلهما عليه وسيأتي تمام
{قُل لَاّ يَسْتَوِى الخبيث والطيب} “De ki: 'Pis ile temiz bir olmaz...'” Şahıslar, ameller ve mallardan kötü olanlar ile iyi olanların Allah katında eşit olmadığını bildiren genel bir hükümdür. Bununla her birinin iyisine teşvik etmek ve kötüsünden sakındırmak kastedilmiştir; her ne kadar nüzul sebebi, Cenâb-ı Hakk'ın {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ} buyruğunun tefsirinde kıssası geçen Şüreyh b. Dabbetü'l-Bekrî olsa da. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İçki benim ticaretimdi, onun satışından bir mal elde ettim; şayet o malı Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcarsam bana bir faydası olur mu?' diye soran bir adam hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: 'Onu hacda, cihadda yahut sadakada harcasan bir sivrisinek kanadı kadar değeri olmaz; şüphesiz Allah ancak temiz olanı kabul eder' buyurmuştur. Atâ ve el-Hasan rahimehumallâh ise: 'Habîs ve tayyib, haram ve helaldir' demişlerdir. Habîsin zikre önce alınması, eşitliğin bulunmayışının hissettirdiği noksanlığın karşıtında değil bizzat kendisinde olduğunu işin başında bildirmek içindir. Zira fazlalık ve noksanlık yönünden birbirinden farklı iki şey arasındaki denkliğin bulunmayışı kavramı, her ne kadar fazla olanın fazlalığı bakımından da dikkate alınabilse de, akla ilk gelen noksan olanın noksanlığı bakımından dikkate alınmasıdır; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın {هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَىٰ وَالْبَصِيرُ} “Kör ile gören bir olur mu?” buyruğunda ve diğerlerinde olduğu gibidir. Cenâb-ı Hakk'ın {هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğunda üstün olanın öne geçirilmesi ise, muhtemelen onun sılasının mefdulün (aşağı olanın) sılasına göre meleke (asıl nitelik) olmasından ötürüdür. {وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الخبيث} “...habîsin (kötünün/pisliğin) çokluğu hoşuna gitse bile.” Yani onun çokluğu seni sevindirse bile. Hitap, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine hitap etmekle emrolunduğu kimselerden her birinedir. Vâv harfi, şart cümlesini takdiri benzerine atfetmek içindir; hâl için olduğu da söylenmiştir ki bu geçmişti; yani 'Habîsin çokluğu hoşuna gitmese de hoşuna gitse de...' demektir. Her ikisi de 'lâ yestevî'nin failinden hâl konumundadır; yani 'Her farazi durumda ikisi birbirine eşit olmazlar'. Nitekim senin 'Sana kötülük etse de filana iyilik et' sözünde olduğu gibi; yani 'Sana kötülük etmese de etse de ona iyilik et' demektir, yani 'Her farazi durumda...'. İkincisi birinciye açıkça delalet ettiği için bu kapıda birincisi kural gereği hazfedilmiştir; zira bir şey engelleyici bir durum varken gerçekleşirse, o engelleyici durum yokken gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir. Vâv-ı vasliye ile gelen 'lev' ve 'in' edatlarında bulunan mübalağa ve tekit bu sır etrafında döner. 'Lev'in cevabı ise her iki cümlede de kendilerinden öncekilerin delaleti sebebiyle mahzuftur. Bunun tam tahkiki...
تحقيقه في مواقعَ عديدةٍ بإذنِ الله ﷿ {فاتقوا الله يا أُوْلِى الالباب} أي في تحرِّي الخبيث وإن كثر وآثِروا عليه الطيِّب وإن قلّ فإن مدارَ الاعتبار هو الجُودة والرداءةُ لا الكثرةُ والقِلة فالمحمودُ القليلُ خيرٌ من المذموم الكثير بل كلما كثر الخبيثُ كان أخبثَ {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} راجين أن تنالوا الفلاح
...Allah'ın celle celâlühü izniyle pek çok yerde gelecektir. {فاتقوا الله يا أُوْلِى الالباب} “O halde Allah'tan sakının, ey akıl sahipleri!” Yani çok olsa bile habîse yönelme hususunda [sakının] ve az olsa bile tayyibi ona tercih edin; zira itibarın mihveri çokluk ve azlık değil, kalite ve düşüklüktür. Övülen az, yerilen çoktan hayırlıdır; hatta habîs ne kadar çok olursa o kadar daha pis olur. {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “...umulur ki kurtuluşa erersiniz.” Kurtuluşa ermeyi umarak.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لا تسألوا عن أشياء} هو اسمُ جمعٍ على رأي الخليل وسيبويه وجمهور البصريين كطرفاء وقصباء أصله شيآه بهمزتين بينهما ألف فقُلبت الكلمة بتقديم لامها على فائها فصار وزنها لفعاء ومُنعت الصرفَ لألف التأنيث الممدودة وقيل هو جمع شيْء على أنه مخفف من شيء كهَيْنٍ مخففٌ من هيِّن والأصل أشيئاه كأهوناء بزنة أفعِلاء فاجتمعت همزتان لام الكلمة والتي للتأنيث إذ الألف كالهمزة فخففت الكلمة بأن قلبت الهمزة الأولى ياءً لانكسار ما قبلها فصارت أشيياء فاجتمعت ياءان أولاهما عين الكلمة فحذفت تخفيفا فصارت أشياء وزنها أفلاء ومُنعت الصرفَ لألف التأنيث وقيل إنما حذفت من أشيِياءَ الياءُ المنقلبةُ من الهمزة التي هي لام الكلمة وفتحت الياء المقصورة لتسلم ألف الجمع فوزنها أفعاء وقوله تعالى {إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} صفةٌ لأشياء داعيةٌ إلى الانتهاء عن السؤال نها وحيث كانت المَساءةُ في هذه الشرطية معلقةً بإبدائها لا بالسؤال عنها عُقّبت بشرطية أخرى ناطقةٍ باستلزام السؤال عنها لإبدائها الموجِبِ للمحظور قطعاً فقيل {وإِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ ينزلُ القُرْآن تُبْدَ لَكُم} أي تلك الأشياء الموجِبة للمَساءة بالوحي كما ينبىء عنه تقييدُ السؤال بحينِ التنزيل والمراد بها ما يشُق عليهم ويغمُهم من التكاليف الصعبة التي لا يطيقون بها والأسرارِ الخفية التي يفتضحون بها بظهورها ونحوُ ذلكَ مما لا خيرَ فيه فكما أن السؤال عن الأمور الواقعة مستَتْبِعٌ لإبدائها كذلك السؤالُ عن تلك التكاليف مستتبعٌ لإيجابها عليهم بطريق التشديد لإساءتهم الأدب واجترائِهم على المسألة والمراجعة وتجاوزِهم عما يليق بشأنهم من الاستسلام لأمرِ الله ﷿ من غير بحث فيه ولا تعرّضٍ لكيفيته وكمِّيته أي لا تُكثروا مُساءلةَ رسول الله ﷺ عما لا يَعْنيكم من نحو تكاليف شاقة وعليكم إن أفتاكم بها وكلفكم إياها حسبما أُوحيَ إليه ولم تطيقوا بها نحو بعضِ أمورٍ مستورة تكرهون بروزها وذلك ما رُوي عن عليَ ﵁ أنَّه قال خطبنا رسول الله ﷺ فحمِد الله تعالى وأثنى عليه ثمَّ قالَ إنَّ الله تعالى كتَب عليكم الحجَّ فقام رجل من بني أسدٍ يقال لهُ عكاشة ابن محسن وقيل هو سُراقة بنُ مالك فقال أفي كل عامٍ يا رسول الله فأعرضَ عنه حتى أعاد مسألتَه ثلاثَ مرات فقال رسول الله ﷺ ويحك وما يُؤْمِنُك أن اقول نعم لوجبت ولو وجبتْ ما استطعتم ولو تركتم لكفرتم فاترُكوني ما تركتكم فإنما هلَك من كان قبلَكم بكثرة سؤالِهم واختلافِهم على أنبيائهم فإذا أمرتُكم بأمر فخذوا منه ما استطعتم وإذا نهيتُكم عن شيء فاجتنبوه ومِثلُ ما رُوي عن أنسٍ وأبي هريرة ﵄ أنه سأل الناسُ رسول الله ﷺ عن أشياءَ حتى أحفَوْه في المسألة فقام ﷺ مغضبا خطيبا
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ لا تسألوا عن أشياء} “Ey iman edenler! Bir takım şeyleri sormayın ki...” 'Eşyâ' kelimesi el-Halîl, Sîbeveyh ve Basralıların cumhuruna göre 'tarfâ' ve 'kasabâ' gibi bir ism-i cemdir (topluluk ismidir); aslı aralarında bir elif bulunan iki hemze ile 'şey'âü'dür. Kelimenin lâmı fâsının önüne geçirilerek kalbedilmiş, böylece vezni 'lef'âü' olmuş ve memdûd müenneslik elifi sebebiyle gayr-i munsarif kılınmıştır. 'Heyyin'in hafifi olan 'heyn' gibi 'şeyyün'den hafifletilmiş olarak 'şey'in çoğulu olduğu da söylenmiştir; aslı 'ef'ilâü' vezninde 'ehvenâü' gibi 'eşyi'âü'dür. Kelimenin lâmı olan hemze ile müenneslik bildiren hemze -zira elif hemze gibidir- yan yana gelince, önceki harfin kesreli olması sebebiyle birinci hemze yâ'ya çevrilerek kelime hafifletilmiş ve 'eşyiyâü' olmuştur. Bu durumda ilki kelimenin ayn'ı olan iki yâ yan yana gelmiş, hafifletmek amacıyla hazfedilmiş ve vezni 'eflâü' olan 'eşyâü' haline gelerek müenneslik elifi sebebiyle gayr-i munsarif olmuştur. 'Eşyiyâü'den kelimenin lâmı olan hemzeden dönüşmüş yâ'nın hazfedildiği, cem elifinin sağlam kalması için de maksûr yâ'nın fethalandığı, dolayısıyla vezninin 'ef'âü' olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın {إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ} “...açıklanırsa hoşunuza gitmez...” buyruğu, 'eşyâ' kelimesinin sıfatı olup onları soru sormaktan vazgeçmeye davet edicidir. Bu şart cümlesinde hoşnutsuzluk, soru sormaya değil onların açıklanmasına bağlandığı için, soru sormanın kesinlikle yasaklanan şeyi gerektiren açıklanmayı zorunlu kıldığını açıkça bildiren başka bir şart cümlesiyle takip edilmiş ve şöyle buyrulmuştur: {وإِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ ينزلُ القُرْآن تُبْدَ لَكُم} “...eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır.” Yani soru sormanın nüzul vaktiyle kayıtlanmasının hissettirdiği üzere, vahiyle hoşnutsuzluğu gerektiren o şeyler size açıklanır. Bundan murat ise güç yetiremeyecekleri ağır mükellefiyetler, ortaya çıktığında rezil olacakları gizli sırlar ve hayır getirmeyen benzeri şeyler gibi kendilerine zor gelecek ve onları üzecek hususlardır. Nitekim vuku bulmuş işleri sormak onların açığa çıkarılmasını netice verdiği gibi, bu mükellefiyetleri sormak da edepsizlikleri, soru sormaya ve itiraza cüret etmeleri, Allah'ın celle celâlühü emrini araştırmaksızın, keyfiyet ve kemiyetine girmeksizin teslim olma konusundaki şanlarına yakışan tavrı aşmaları sebebiyle bir ceza ve ağırlaştırma yoluyla bunların kendilerine vacip kılınmasını netice verir. Yani: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, vahyedildiği üzere size fetva verip mükellef kıldığında güç yetiremeyeceğiniz ağır yükümlülükler gibi yahut ortaya çıkmasından hoşlanmayacağınız bazı gizli işler gibi sizi ilgilendirmeyen konularda çokça soru sormayın. İşte bu husus, Hz. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edilen şu hadisedir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap etti; Allah Teâlâ'ya hamdüsenada bulundu, sonra: 'Allah Teâlâ size haccı farz kıldı' buyurdu. Esedoğulları'ndan Ukkâşe b. Mıhsan -Sürâka b. Mâlik olduğu da söylenir- adında bir adam ayağa kalkıp: 'Her yıl mı ey Allah'ın Resulü?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sorusunu üç kez tekrarlayıncaya kadar ondan yüz çevirdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Yazıklar olsun sana! Evet dememden seni ne emin kıldı? Şayet evet deseydim farz olurdu; farz olsaydı güç yetiremezdiniz; terk etseydiniz de kâfir olurdunuz. Ben sizi bıraktığım sürece siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak peygamberlerine çok soru sormaları ve ihtilaf etmeleri yüzünden helak oldular. Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının' buyurdu.' Yine Enes ve Ebû Hureyre'den radıyallâhu anhümâ rivayet edilen şu hadise gibidir: İnsanlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem soru sormada o kadar ileri gittiler ki onu usandırdılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öfkeli bir halde hatip olarak ayağa kalktı...
فحمِد الله تعالى وأثنى عليه وقال سلوني فوالله ما تسألوني عن شيءٍ ما دُمْت في مقامي هذا إلا بيّنتُه لكم فأشفق اصحاب النبيِّ ﷺ أن يكون بين يَدَيْ أمرٍ قد حضَر قال أنسٌ ﵁ فجعلتُ ألتفتُ يميناً وشِمالاً فلا أجدُ رجلاً إلا وهو لافٌّ رأسَه في ثوبه يبكي فقام رجل من قريشٍ من بني سَهْمٍ يقال له عبدُ اللَّه بنُ حُذافة وكان إذا لاحى الرجال يدعى إلى غير أبيه وقال يا نبيَّ الله مَنْ أبي فقال ﷺ أبوك حذافةُ بنُ قيسٍ الزهري وقام آخرُ وقال أين أبي قال ﷺ في النار ثم قام عمر ﵁ فقال رضِينا بالله تعالى رباً وبالإسلام ديناً وبمحمدٍ رسولاً نبياً نعوذ بالله تعالى من الفتن إنا حديثو عهدٍ بجاهلية وشِرْكٍ فاعفُ عنا يا رسول الله فسكن غضبه ﷺ {عَفَا الله عَنْهَا} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان أن نهيهم عنها لم يكن لمجرد صيانتِهم عن المَساءة بل لأنها في نفسها معصيةٌ مستتبِعةٌ للمؤاخذة وقد عفا عنها وفيه مِنْ حثّهم على الجِدّ في الانتهاء عنها ما لا يخفى وضميرُ عنها للمسألة المدلول عليها بلا تسألوا أي عفا الله تعالى عن مسائلِكم السالفةِ حيث لم يفرِضْ عليكم الحج في كل عام جزاءً بمسألتكم وتجاوَزَ عن عقوبتكم الأخروية بسائر مسائلكم فلا تعودوا إلى مثلها وأما جعلُه صفةً أخرى لأشياء على أن الضمير لها بمعنى لا تسألوا عن أشياء عفا الله عنها ولم يكلّفْكم إياها فمما لا سبيلَ إليه اصلا لاقتدائه أن يكون الحجُّ قد فُرض أولاً في كل عام ثم نسخ بطرق العفو وأن يكون ذلك معلوماً للمخاطَبين ضرورةَ أن حقَّ الوصف أن يكونَ معلومَ الثُبوت للموصوف عند المخاطب قبل جعلِه وصفاً له وكلاهما ضروريُّ الانتفاء قطعاً على أنه يستدعي اختصاصَ النهْي بمسألة الحجِّ ونحوِها إن سلِمَ وقوعُها مع أن النظم الكريمَ صريحٌ في أنه مَسوق للنهي عن السؤال عن الأشياء التي التي يسوؤُهم إبداؤُها سواءٌ كانت من قبيل الأحكام والتكاليفِ الموجبة لِمَساءتهم بإنشائها وإيحابها بسبب السؤال عقوبة وتجديدا كمسألة الحج لولا عفوُه تعالى عنها أو من قبيل الأمور الواقعةِ قبل السؤال الموجبةِ للمساءة بالإخبار بها كمسألة مَنْ قال أين أبي إن قلتَ تلك الأشياءُ غير مُوجبةٍ للمَساءة البتةَ بل هي محتمِلةٌ لإيجاب المَسرَّة أيضاً لأن إيجابَها للأولى إن كانت من حيث وجودُها فهي من حيث عدمُها موجبةٌ للأخرى قطعاً وليست إحدى الحيثيتَيْن محقّقةً عند السائل وإنما غَرَضُه من السؤال ظهورُها كيف كانت بل ظهورُها بحيثية إيجابها للمسرة فلم يعبر عنها بحيثية إيجابها للمَساءة قلتُ لتحقيق المنهيِّ عنه كما ستعرِفه مع ما فيه من تأكيد النهْي وتشديدِه لأن تلك الحيثيةَ هي الموجبةُ للانتهاء والانزجار لا حيثيةُ إيجابِها للمسرة ولا حيثيةُ تردّدِها بين الإيجابين إن قيل الشرطية الثانية ناطقةٌ بأن السؤالَ عن تلك الأشياء الموجبة للمساءة مستلزمٌ لإبدائها البتةَ كما مر فلا تخلَّفَ الإبداءُ عن السؤال في مسئلة الحج حيث لم يُفرَضْ في كل عام قلنا لوقوع السؤال قبل ورودِ النهي وما ذُكر في الشرطية إنما هو السؤال الواقعُ بعد وروده إذ هو الموجبُ للتغليظ والتشديد ولا تخلُّفَ فيه إن قيل ما ذكرتَه إنما يتمشى فيم إذا كان السؤالُ عن الأمور المترددةِ بين الوقوع وعدمِه كما ذُكرَ من التكاليف الشاقةِ وأما إذا كان عن الأمور الواقعةِ قبله فلا يكادُ يتسنّى لأن ما يتعلق به الإبداءُ هو الذي وقع في نفس الأمرِ ولا مرد له سواء كان السؤالُ قبل النهي أو بعده وقد يكون الواقع ما يوجب المسرة كما في مسئلة عبد الله بن حذافة فيكون هو الذي يتعلق به الإبداء لا غيره فيتعين للتخلف حتماً قلنا لا احتمالَ للتخلف فضلاً عن التعيُّن فإن المنهيَّ عنه في الحقيقة إنما هو السؤالُ عن الأشياء الموجبة
...Allah Teâlâ'ya hamdüsenada bulundu ve: 'Bana sorun! Vallahi ben şu makamımda bulunduğum sürece bana soracağınız her şeyi size mutlaka açıklayacağım' buyurdu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, vuku bulacak vahim bir işin eşiğinde olmaktan endişeye kapıldılar. Enes radıyallâhu anh dedi ki: 'Sağıma soluma bakınmaya başladım; başını elbisesine sarıp ağlamayan tek bir adam bile göremiyordum.' Bu sırada Kureyş'in Sehmoğulları kolundan, insanlarla tartıştığında babasından başkasına nispet edilen Abdullah b. Huzâfe adında bir adam ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Benim babam kimdir?' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Baban Huzâfe b. Kays ez-Zührî'dir' buyurdu. Bir başkası kalkıp: 'Benim babam nerede?' dedi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Cehennemdedir' buyurdu. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh ayağa kalkıp: 'Rab olarak Allah Teâlâ'dan, din olarak İslam'dan, peygamber ve nebi olarak Muhammed'den razı olduk. Fitnelerden Allah Teâlâ'ya sığınırız. Bizler cahiliye ve şirkten henüz yeni kurtulmuş kimseleriz; bizi bağışla ey Allah'ın Resulü!' dedi ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem öfkesi dindi. {عَفَا الله عَنْهَا} “Allah onları affetmiştir.” Onları men etmenin sırf hoşnutsuzluktan korumak için olmadığını, bilakis sorunun bizzat kendisinin cezayı gerektiren bir günah olduğunu ve Allah'ın bunu affettiğini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır. Bunda, onları soru sormaktan vazgeçmeye azami gayret göstermeye sevk eden husus gizli değildir. 'Anhâ'daki zamir, 'lâ tes'elû' ifadesinin delalet ettiği soru sorma fiiline aittir; yani: 'Sorunuzun bir cezası olarak her yıl haccı size farz kılmayarak geçmiş sorularınızı Allah Teâlâ affetmiş ve diğer sorularınız sebebiyle ahiretteki cezanızdan vazgeçmiştir; artık bir daha benzerine dönmeyin.' Bu ifadenin, zamirin 'eşyâ'ya ait olması esasıyla 'Allah'ın affettiği ve sizi mükellef tutmadığı şeyleri sormayın' manasında 'eşyâ' için diğer bir sıfat kılınmasına gelince; buna hiçbir şekilde imkân yoktur. Zira bu, haccın önce her yıl farz kılınmasını, sonra af yoluyla neshedilmesini ve bunun muhataplarca bilinmesini iktiza eder; çünkü sıfatın hakkı, sıfat kılınmadan önce muhatap nezdinde mevsufa sübutunun bilinir olmasıdır. Bu iki durumun yokluğu ise kesinlikle zorunludur. Kaldı ki bu kabul, şayet vuku bulduğu kabul edilirse yasağın sadece hac ve benzeri sorulara tahsis edilmesini gerektirir; halbuki yüce nazım, ister hac meselesinde olduğu gibi -şayet Allah Teâlâ affetmeseydi- bir ceza ve ağırlaştırma olarak soru sebebiyle ihdas edilip vacip kılınmasıyla kendilerini üzecek hüküm ve mükellefiyetler kabilinden olsun, ister 'Babam nerede?' diyen kimsenin meselesinde olduğu gibi haber verilmesiyle üzüntü doğuracak sorudan önceki vaki durumlar kabilinden olsun, açıklanması kendilerini üzecek şeyleri sormaktan nehyetmek üzere sevk edildiğinde gayet açıktır. Şayet desen ki: 'O şeyler kesinlikle üzüntüyü gerektiren şeyler değildir; bilakis sevinci gerektirme ihtimali de vardır. Zira onların üzüntüyü gerektirmesi varlıkları yönünden ise, yoklukları yönünden kesinlikle sevinci gerektirir. Soran kimse nezdinde bu iki cihetten biri kesin değildir; onun sormaktan gayesi her nasılsa ortaya çıkması, hatta sevinç verici cihetiyle ortaya çıkmasıdır; o halde neden sevinç verici cihetiyle değil de üzüntü verici cihetiyle ifade edilmiştir?' Derim ki: Yasaklanan şeyi tahkik etmek için -ki bunu ileride bileceksin- ve bununla birlikte yasağı tekit ve teşdit etmek içindir; zira vazgeçmeyi ve sakınmayı gerektiren cihet sevinç verici cihet yahut iki gereklilik arasındaki tereddüt ciheti değil, bizzat üzüntü verici cihettir. Şayet denilirse ki: 'İkinci şart cümlesi, geçtiği üzere üzüntüyü gerektiren o şeylerin sorulmasının mutlaka açıklanmayı gerektirdiğini bildirmektedir; o halde her yıl farz kılınmadığına göre hac meselesinde açıklama neden sorudan geri kalmıştır?' Deriz ki: Sorunun yasak gelmeden önce vaki olmasından ötürüdür; şart cümlesinde zikredilen ise ancak yasağın gelişinden sonra vaki olan sorudur, zira ağırlaştırmayı ve şiddeti gerektiren odur ve bunda hiçbir geri kalma (tahalluf) yoktur. Şayet denilirse ki: 'Senin bu zikrettiğin husus, mezkûr ağır mükellefiyetlerde olduğu gibi vuku bulup bulmaması tereddütlü olan hususlarda sorulduğu takdirde geçerlidir; sorudan önceki vaki durumlara dair olduğunda ise neredeyse yürümez. Zira açıklamanın taalluk ettiği şey, soru yasaktan önce olsun sonra olsun bizzat işin hakikatinde vaki olan ve geri dönüşü olmayan şeydir. Abdullah b. Huzâfe meselesinde olduğu gibi vaki olan durum bazen sevinç verici bir şey olabilir; bu takdirde açıklamanın taalluk ettiği şey başkası değil sadece o olur, böylece geri kalma kesinlikle taayyün eder.' Deriz ki: Taayyün etmek bir yana, geri kalma ihtimali bile yoktur. Zira gerçekte yasaklanan şey...
للمَساءة الواقعةِ في نفس الأمر قبل السؤال كسؤال من قال أين أبي لا عما يعمها وغيرهما مما ليس بواقع لكنه محتمِلٌ للوقوع عند المكلفين حتى يلزمَ التخلّفُ في صورةِ عدم الوقوع وجملة الكلام أن مدلول النظمُ الكريم بطريق العبارة إنما هو النهيُ عن السؤال عن الأشياء التي يوجبُ إبداؤها المساءة البتنة إما بأن تكون تلك الأشياءُ بعَرَضية الوقوعِ فتُبدَى عند السؤال بطريق الإنشاء عقوبةً وتشديداً كما في صورة كونِها من قبيل التكاليف الشافة وإما بأن تكون تلك الأشياءُ بعَرَضية الوقوعِ فتُبدَى عند السؤال بطريق الإنشاء عقوبةً وتشديداكما في صورة كونِها من قبيل التكاليف الشافة وإما بأن تكون واقعةً في نفس الأمر قبل السؤال فتُبدى عنده بطريق الإخبار بها فالتخلفُ ممتنِعٌ في الصورتين معاً ومنشأ توهّمِه عدمُ الفرق بين المنهي عنه وبين غيرِه بناءً على عدم امتياز ما هو موجودٌ أو بعَرَضية الوجود من تلك الأشياء في نفس الأمر وما ليس كذلك عند المكلفين وملاحظتهم للكل باحتمال الوجود والعدم وفائدةُ هذا الإبهام الانتهاءُ عن السؤال عن تلك الأشياء على الإطلاق حِذارَ إبداء المكروه {والله غَفُورٌ حَلِيمٌ} اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّر لعفوه تعالى أي مبالغٌ في مغفرة الذنوب والإغضاءِ عن المعاصي ولذلك عفا عنكم ولم يؤاخِذْكم بعقوبة ما فَرَط منكم
...'Babam nerede?' diyen kimsenin sorusu gibi, sorudan önce işin hakikatinde vaki olup üzüntü veren şeyleri sormaktır; yoksa vuku bulmamış olan ancak mükellefler nezdinde vuku ihtimali bulunan durumlar gibi bu ikisini ve başkalarını kapsayan şeyleri sormak değildir ki vuku bulmama durumunda geri kalma (tahalluf) gereksin. Sözün özü şudur: Yüce nazmın ibare yoluyla delaleti, açıklanması kesinlikle üzüntü verecek şeyleri sormaktan nehyetmektir. Bu da ya o şeylerin vuku bulma ihtimaline açık olup ağır mükellefiyetler kabilinden olması durumunda olduğu gibi bir ceza ve ağırlaştırma amacıyla inşa yoluyla soru anında açıklanmasıyla olur; yahut o şeylerin sorudan önce işin hakikatinde vaki olup soru anında haber verme yoluyla açıklanmasıyla olur. Binaenaleyh her iki surette de geri kalma imkansızdır. Bu geri kalma vehminin kaynağı ise, işin hakikatinde mevcut olan yahut mevcudiyet ihtimali bulunan bu şeylerin mükellefler nezdinde mevcut olmayanlardan ayırt edilmemesine ve hepsini varlık ve yokluk ihtimaliyle değerlendirmelerine dayanarak, yasaklanan ile başkası arasındaki farkın gözetilmemesidir. Bu kapalılığın faydası ise, hoşlanılmayan bir durumun açıklanması endişesiyle o gibi şeyleri sormaktan mutlak surette vazgeçmektir. {والله غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir (hemen cezalandırmayıp mühlet verendir).” Allah Teâlâ'nın affını pekiştiren fezleke kabilinden bir itiraz cümlesidir; yani günahları bağışlamada ve isyanları görmezden gelmede pek mübalağalıdır; bu sebeple sizi affetmiş ve sizden sadır olan kusurun cezasıyla sizi hesaba çekmemiştir.
{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ} أي سألوا هذه المسألةَ لكنْ لا عينَها بل مثلَها في كونها محظورةً ومستتْبِعة للوبال وعدمُ التصريح بالمثل للمبالغة في التَّحذيرِ {مِن قَبْلِكُمْ} متعلق بسألها {ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا} أي بسببها أو بمرجوعها {كافرين} فإن بني إسرائيلَ كانوا يستفتون أنبياءَهم في أشياءَ فإذا أُمروا بها تركوها فهلكوا
{قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ} “Sizden önce bir topluluk bu soruyu sormuştu...” Yani bu soruyu sormuşlardı; lakin bizzat aynısını değil, yasaklanmış olması ve vebal getirmesi bakımından benzerini [sormuşlardı]. Sakındırmada mübalağa kastıyla benzer ifadesi açıkça zikredilmemiştir. {مِن قَبْلِكُمْ} “...sizden önce...” 'Se'elehâ' fiiline müteallıktır. {ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا} “...sonra onun sebebiyle / onun neticesinde...” {كَافِرِينَ} “...inkârcı oldular.” Zira İsrâiloğulları peygamberlerine birtakım şeyler hakkında fetva soruyorlar, kendilerine emredildiğinde ise onları terk ediyor ve böylece helak oluyorlardı.
{مَا جَعَلَ الله مِن بَحِيرَةٍ وَلَا سَآئِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} ردٌّ وإبطال لما ابتدعه أهلُ الجاهلية حيث كانوا إذا نُتِجَت الناقةُ خمسةَ أبطنٍ آخرُها ذكرٌ بَحروا أُذنها أي شقُّوها وحرَّموا ركوبها ودَرَّها ولا تُطرد عن ماءٍ ولا عن مرعى وكان يقول الرجل إذا قدِمْت من سفري أو برِئْتُ من مرضي فناقتي سائبةٌ وجعلَها كالبَحيرة في تحريم الانتفاعِ بها وقيل كان الرجل إذا أعتق عبداً قال هو سائبة فلا عقْلَ بينهما ولا ميراث وإذا ولَدت الشاةُ أنثى فهي لهم وإن ولدت ذكراً فهو لآلهتهم وإن ولدت ذكراً وأنثى قالوا وصَلَتْ أخاها فلم يذبحوا الذكر لآلهتهم وإذا نُتجت من صُلب الفحل عشَرةَ أبطُنٍ قالوا قد حمَى ظهرَه فلا يُركب ولا يُحمل عليه ولا يُمنع من ماء ولا مرعى ومعنى ما جعل ما شرع وما وضع ولذلك عُدِّيَ إلى مفعول واحد هو بَحيرة وما عطف عليها ومن مزيد لتأكيد النفي فإن الجعلَ التكوينيَّ كما يجيء تارة متعدياً إلى مفعولين وأخرى إلى واحدٍ كذلك الجعلُ التشريعيُّ يجيء مرة متعدياً إلى مفعولينِ كما في قوله تعالى جَعَلَ الله الكعبة البيت الحرام قِيَاماً لّلنَّاسِ وأخرى إلى واحد كَما في الآيةِ الكريمةِ {ولكن الذين كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} حيث يفعلون ما يفعلون ويقولون الله أمرنا بهذا وإمامُهم عمْروُ بنُ لُحَيَ فإنه أولُ مَنْ فعلَ هذهِ الأفاعيلَ الباطلة هذا شأن رؤسائهم وكُبرَائهم {وَأَكْثَرُهُمُ} وهم أراذلُهم الذين يتبعونهم من
{مَا جَعَلَ الله مِن بَحِيرَةٍ وَلَا سَآئِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ} “Allah ne bir bahîre, ne bir sâibe, ne bir vasîle, ne de bir hâm kılmıştır...” Cahiliye ehlinin uydurduğu bidatleri bir ret ve iptaldir. Şöyle ki: Deve beş batın doğurup sonuncusu erkek olduğunda kulağını yararlar -yani yarık açarlar-, binilmesini ve sütünün sağılmasını haram kılarlardı; o deve sudan ve otlaktan kovulmazdı. Kişi yolculuktan döndüğünde veya hastalığından şifa bulduğunda 'Devem sâibe olsun' der ve ondan faydalanmanın haramlığı hususunda onu bahîre gibi kılardı. Kişi kölesini azat ettiğinde 'O sâibedir' dediği, dolayısıyla aralarında ne diyet yardımlaşması ne de miras kalmadığı da söylenmiştir. Koyun dişi doğurduğunda kendilerinin olur, erkek doğurduğunda putlarının olur, hem erkek hem dişi doğurduğunda ise 'Kardeşine ulaştı' derler ve erkeği putlarına kurban etmezlerdi. Erkek devenin sulbünden on batın yavru alındığında ise 'Sırtını korudu' derlerdi; artık ona binilmez, yük vurulmaz, sudan ve otlaktan menedilmezdi. 'Mâ ce'ale'nin manası: Meşru kılmadı ve vazetmedi demektir. Bu sebeple 'bahîre' ve üzerine matuf olan tek bir mefule müteaddi kılınmıştır; 'min' ise nefyi pekiştirmek için ziyadedir. Zira kevni kılma (yaratma) bazen iki mefule bazen tek mefule müteaddi olduğu gibi; teşrii kılma da Cenâb-ı Hakk'ın {جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَاماً لِّلنَّاسِ} buyruğunda olduğu gibi bazen iki mefule, bu yüce ayette olduğu gibi bazen de tek mefule müteaddi olur. {ولكن الذين كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَى الله الكذب} “...fakat inkâr edenler, yalan yere Allah'a iftira etmektedirler...” Zira onlar bu yaptıklarını yaparlar ve 'Allah bize bunu emretti' derler. Onların önderi ise Amr b. Lühayy'dır; nitekim bu batıl fiilleri ilk yapan odur. Bu onların reislerinin ve ileri gelenlerinin durumudur. {وَأَكْثَرُهُمُ} “...ve onların çoğu ise...” Yüce nazmın siyakının da şahitlik ettiği üzere, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem çağdaşlarından olup onlara uyan ayak takımıdır;...
معاصري رسول الله ﷺ كما يشهد به سياقُ النظم الكريم {لَا يَعْقِلُونَ} أنه افتراء باطلٌ حتى يخالفوهم ويهتدوا إلى الحق بأنفسهم فيبقَوْن في أسر التقليد وهذا بيان لقصور عقولِهم وعجزِهم عن الاهتداء بأنفسهم وقوله عز وجل
...{لَا يَعْقِلُونَ} “...akıl erdirmezler.” [Onlar] bunun batıl bir iftira olduğunu, dolayısıyla onlara muhalefet edip bizzat hakka ulaşmaları gerektiğini akıl edemezler de taklit esaretinde kalırlar. Bu da onların akıllarının kıtlığını ve bizzat hidayete ermekten aciz olduklarını beyandır. Cenâb-ı Zülcelâl'in buyruğu:
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} أي للذين عبَّر عنهم بأكثرُهم على سبيل الهداية والإرشاد {تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله} من الكتاب المبين للحلال والحرام {وَإِلَى الرسول} الذي أُنزل هو عليه لتقفوا على حقيقة الحال وتُميِّزوا الحرامَ من الحلال {قَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عليه آباءنا} بيان لعنادهم واستعصائهم على الهدى إلى الحق وانقيادِهم للداعي إلى الضلال {أولو كَانَ آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شيئا ولا يهتدون} قيل الواو للحال دخلت عليها الهمزة للإنكار والتعجيب أي أحَسْبُهم ذلك ولو كان آباؤهم جَهَلةً ضالين وقيل للعطف على شرطية أخرى مقدّرة قبلها وهو الأظهر والتقدير أحَسْبهم ذلك أو أيقولون هذا القولَ لو لم يكن آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا من الدين ولا يهتدون للصواب ولو كانوا لا يعلمون الخ وكلتاهما في موقعِ الحالِ أي أحسْبُهم ما وجدوا عليه آباءهم كائنين على كل حالٍ مفروض وقد حذفت الأولى في الباب حذفا مطَّرداً لدلالة الثَّانيةِ عليها دلالةً واضحةً كيف لا وإنَّ الشيءَ إذا تحقق عند المانِع فلأَنْ يتحققَ عند عدمِه أولى كما في قولك أحسِنْ إلى فلان وإن أساء إليك أي أحسِنْ إليه إن لم يسىء إليك وإن أساء أي أحسن إليه كائناً على كلِّ حال مفروض وقد حذفت الأولى لدلالةِ الثانية عليها دَلالة ظاهرةً إذِ الإحسانُ حيث أُمِر به عند المانع فلأَنْ يُؤْمَرَ به عند عدمه أولى وعلى هذا السرِّ يدورُ ما في إنْ ولو الوصليتين من المبالغة والتأكيد وجوابُ لو محذوفٌ لدلالة ما سبقَ عليه أي لَّوْ كَانَ آبَاؤُهم لَا يعلمون شيئا ولا يهتدون حسبُهم ذلك أو يقولون ذلك وما في لو من معنى الامتناع والاستبعاد إنما هو بالنظر إلى زعمهم لا إلى نفس الأمر وفائدتُه المبالغةُ في الإنكار والتعجيب ببيان أن ما قالوه موجبٌ للإنكار والتعجيب إذا كان كونُ آبائهم جَهلةً ضالين في حيز الاحتمال البعيد فكيف إذا كان ذلك واقعاً لا ريبَ فيه وقيل مآلُ الوجهين واحدٌ لأن الجملة المقدرة حالٌ فكذا ما عُطف عليها وأنت خبيرٌ بأن الحالَ على الوجه الأخير مجموعُ الجملتين لا الأخيرةُ فقط وأن الواو للعطف لا للحال وقد مر التحقيق في قوله تعالى أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ فتدبر
{وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ} “Onlara... denildiği zaman:” Yani hidayet ve irşad yoluyla 'çoğu' diye ifade edilen kimselere denildiğinde: {تَعَالَوْاْ إلى مَا أَنزَلَ الله} “'Allah'ın indirdiğine... gelin!'” Helali ve haramı açıklayan Kitab'a, {وَإِلَى الرسول} “...ve Elçi'ye [gelin!]” Durumun hakikatine vâkıf olmanız, haramı helalden ayırt etmeniz için kendisine indirilen Elçi'ye [gelin denildiğinde], {قَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عليه آباءنا} “'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' derler.” Hakka hidayet olunma konusundaki inat ve direnişlerini, sapıklığa çağırana ise boyun eğişlerini beyandır. {أولو كَانَ آبَاؤُهم لَا يَعْقِلُونَ شيئا ولا يهتدون} “Ya babaları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?” Vâv harfinin hâl için olduğu, inkâr ve taaccüp için hemzenin başına geldiği söylenmiştir; yani: 'Babaları hiçbir şey bilmeyen sapıklar olsa bile bu onlara yeter mi?' Öncesinde takdir edilen diğer bir şart cümlesine atıf için olduğu da söylenmiştir ki daha zahir olanı budur. Takdiri şöyledir: 'Babaları dinden bir şey bilmeyen ve doğruya ulaşamayan kimseler olmasa da, bilmeyen kimseler olsalar da bu onlara yeter mi yahut bu sözü söylerler mi?' Her iki cümle de hâl konumundadır; yani: 'Her farazi durumda babalarını üzerinde buldukları şey onlara yeter mi?' İkincisi birinciye açıkça delalet ettiği için bu kapıda birincisi kural gereği hazfedilmiştir; nasıl olmasın ki, engelleyici bir durum varken bir şey gerçekleşirse, o engelleyici durum yokken gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir. Nitekim senin 'Sana kötülük etse de filana iyilik et' sözünde olduğu gibi; yani 'Sana kötülük etmese de etse de ona iyilik et' demektir, yani 'Her farazi durumda ona iyilik et'. İkincisi birinciye açık bir delaletle delalet ettiği için birincisi hazfedilmiştir; zira iyilik engelleyici bir durum varken emredildiğine göre, o engelleyici durum yokken emredilmesi evleviyetle geçerlidir. Vâv-ı vasliye ile gelen 'in' ve 'lev' edatlarında bulunan mübalağa ve tekit bu sır etrafında döner. 'Lev'in cevabı ise daha önce geçenin delaleti sebebiyle mahzuftur; yani 'Babaları hiçbir şey bilmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler olsa da bu onlara yeter mi yahut bunu söylerler mi?'. 'Lev'deki imtina ve istib'âd (uzak görme) manası ise işin hakikatine göre değil onların zannına göredir; bunun faydası, babalarının cahil ve sapık olmaları uzak bir ihtimal dahilinde olsa bile söyledikleri sözün inkâr ve taaccübü gerektirdiğini beyan ederek inkâr ve taaccüpte mübalağa yapmaktır; nitekim bu durum şüphe götürmez bir gerçek olduğunda ise nasıl olur var kıyas eyle! Mukadder olan cümlenin hâl olması, binaenaleyh ona matuf olanın da hâl olması sebebiyle iki vechinin neticesinin bir olduğu da söylenmiştir. Sen bilirsin ki son veche göre hâl sadece son cümle değil iki cümlenin toplamıdır ve vâv hâl için değil atıf içindir. Bunun tahkiki Cenâb-ı Hakk'ın {أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ} buyruğunda geçmişti; iyi düşün!
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} أي الزموا أمرَ أنفسِكم وإصلاحِها وقُرِىءَ بالرفعِ على الابتداءِ أي واجبة عليكم أنفسُكم وقوله ﷿ {لَا يَضُرُّكُمْ مَّن ضَلَّ إِذَا اهتديتم} إما مجزومٌ على أنه جوابٌ للأمر أو نهْيٌ مؤكِّد له وإنما ضُمَّتِ الراء إتباعاً لضمِّه الضاد المنقولة إليها من الراء المدغمة إذِ الأصلُ لا يضْرُرْكم ويؤيده القراءةُ بفتح الراء وقراءةُ مَنْ قرأ لا يضِرْكم بكسر الضاد وضمها من ضار يضيره ويضوره وإما مرفوع على أنه كلام
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ} “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın...” Yani kendi nefislerinizin durumuna ve onların ıslahına sarılın. İbtidâ üzere ref ile 'vâcibetün aleyküm enfüsüküm' (nefisleriniz sizin üzerinize vaciptir) şeklinde de okunmuştur. Cenâb-ı Zülcelâl'in {لَا يَضُرُّكُمْ مَّن ضَلَّ إِذَا اهتديتم} “...siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez.” buyruğu ise, ya emrin cevabı olarak meczumdur ya da onu pekiştiren bir nehiydir. Râ harfinin zammelenmesi, idgam edilen râ harfinden nakledilen dâd harfinin dammesine tebâiyet içindir; zira aslı 'lâ yadruküm'dür. Râ harfinin fethasıyla olan kıraat ile 'dâra yedîru/yedûru' fiilinden dâd harfinin kesresi ve dammesiyle 'lâ yedırküm / lâ yedurküm' şeklinde okuyanın kıraati de bunu teyit etmektedir; yahut merfudur ve müstakil bir kelamdır...
مستأنفٌ في موقع التعليل لما قبله ويعضُده قراءةُ مَن قرأَ لا يضيرُكم أي لا يضركم ضلالُ مَنْ ضل إذا كنتم مهتدين ولا يُتوهَّمَنَّ أن فيه رخصةً في ترك الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر مع استطاعتهما كيف لا ومن جملة الاهتداء أن يُنكَر على المنكَر حسْبما تفي به الطاقة قال ﷺ من رأي منكم منكراً فاستطاع أن يغيره فليغيْره بيده فإن لم يستطع فبلسانه فإن لم يستطِعْ فبقلبه وقد روي أن الصديقَ رضي الله تعالى عنه قال يوماً على المنبر يأيها الناس إنكم تقرأون هذه الآيةَ وتضعونها غيرَ موضعها ولا تدرون ما هي وإني سمعتُ رسول الله ﷺ إن الناس إذا رأو منكراً فلم يغيِّروه عمهم الله بعقاب فأمُروا بالمعروف وانهَوْا عن المنكر ولا تغتروا بقولِ الله ﷿ يأيها الذين آمنوا الخ فيقول أحدكم عليَّ نفسي والله لتأمُرنّ بالمعروف وتنهَوُنّ عن المنكر أو ليستعلمن الله عليكم شرارَكم فيسومونكم سوء العذاب ثم ليدعُوَنَّ خيارُكم فلا يستجابُ لهم وعنه ﷺ ما من قوم عُمل فيهم منكرٌ أو سُن فيهم قبيحٌ فلم يغيِّروه ولم ينكروه إلا وحقٌّ على الله تعالَى أنْ يعُمَّهم بالعقوبة جميعاً ثم لا يستجابُ لهم والآية نزلت لما كان المؤمنون يتحسَّرون على الكفرة وكانوا يتمنون إيمانهم وهم من الضلال بحيث لا يكادون يرعَوون عنه بالأمر والنهي وقيل كان الرجل إذا أسلم لاموُه وقالوا له سفّهتَ آباءك وضلّلتهم أي نسبتهم إلى السَّفاهة والضلال فنزلت تسليةً له بأن ضلال آبائه لا يضرُّه ولا يَشينُه {إِلَى الله} لا إلى أحدٍ سواه {مَرْجِعُكُمْ} رجوعُكم يوم القيامة {جَمِيعاً} بحيث لا يتخلفَ عنه أحدٌ من المهتدين وغيرِهم فَيُنَبّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ {في الدنيا} من أعمال الهداية والضلال فهو وعد ووعيد للفريقين وتنبيه على أن أحداً لا يؤاخَذُ بعمل غيره
...[cümlesi] öncesinin gerekçesi (ta'lîl) konumunda müste'nef [yeni bir başlangıç cümlesi]dir. 'Lâ yadîruküm' şeklinde okuyanın kıraati de bunu destekler. Yani siz hidayet üzere olduğunuzda, sapan kimsenin sapıklığı size zarar vermez. Sakın güç yetirildiği hâlde emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münkerin (iyiliği emredip kötülükten sakındırmanın) terk edilmesine bunda bir ruhsat olduğu zannedilmesin! Nasıl olsun ki? Zira gücün yettiği kadarıyla münkeri reddedip engellemek de hidayetin bir parçasıdır. Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sizden kim bir münker görürse ve onu değiştirmeye gücü yeterse eliyle değiştirsin; gücü yetmezse diliyle [değiştirsin]; gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin].” Nitekim Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'ın bir gün minberde şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ey insanlar! Siz bu ayeti okuyor ve onu yeri olmayan bir yere koyuyorsunuz; onun ne olduğunu da bilmiyorsunuz. Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'İnsanlar bir münker görür de onu değiştirmezlerse, Allah onların hepsini bir azapla kuşatır.' Şu hâlde iyiliği emredin, kötülükten sakındırın; Allah Teâlâ'nın 'Ey iman edenler! [Siz kendinize bakın...]' buyruğuna aldanıp da biriniz 'Bana kendim gerekir' demesin. Allah'a yemin olsun ki, ya iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsınız ya da Allah kesinlikle en kötülerinizi üzerinize musallat eder de size azabın en kötüsünü tattırırlar; sonra da hayırlılarınız dua eder ama dualarına icabet olunmaz.” Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: “Aralarında bir münker işlenen veya çirkin bir şey adet edinilen bir topluluk, onu değiştirmez ve reddetmezlerse, Allah Teâlâ'nın onları toptan bir cezaya çarptırması hak olur; sonra da dualarına icabet olunmaz.” Bu ayet, müminler kâfirlerin durumuna üzülüp onların iman etmelerini temenni ettiklerinde ve onlar da emretme ve nehyetmeyle vazgeçmeyecek derecede bir sapıklık içinde olduklarında nazil olmuştur. Bir adam Müslüman olduğunda onu kınayıp 'Babalarını akılsızlıkla suçladın ve onları saptırdın' yani onları sefahate ve sapıklığa nispet ettin dedikleri, bunun üzerine atalarının sapıklığının ona zarar vermeyeceğini ve onu lekelemeyeceğini bildirerek onu teselli etmek üzere nazil olduğu da söylenmiştir. {إِلَى الله} “Allah'adır...” Başka hiç kimseye değil, {مَرْجِعُكُمْ} “...dönüşünüz...” Kıyamet günündeki dönüşünüz, {جَمِيعاً} “...hepinizin.” Öyle ki hidayette olanlardan ve başkalarından hiç kimse bundan geri kalmayacaktır. {فَيُنَبّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “O zaman yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.” Dünyada hidayet ve sapıklık amellerinden [ne yaptıysanız haber verecektir]. Bu, her iki fırka için bir vaad ve tehdittir; ayrıca hiç kimsenin başkasının ameliyle hesaba çekilmeyeceğine dair bir uyarıdır.
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} استئناف مَسوقٌ لبيان الأحكامِ المتعلقة بأمور دنياهم إثرَ بيانِ الأحوال المتعلقةِ بأمور دينهم وتصديره بحر في النداءِ والتنبيه لإظهار كمالِ العناية بمضمونه وقوله ﷿ {شهادة بَيْنِكُمْ} بالرفع والإضافة إلى الظرف توسعاً إما باعتبار جَرَيانِها بينهم أو باعتبار تعلّقِها بما يجري بينهم من الخصومات مبتدأ وقوله تعالى {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الموت} أي شارفه وظهرت علائمُه ظرفٌ لها وتقديم المفعول لإفادة كمال تمكن الفاعل عند النفس وقت ورودِه عليها فإنه أدخلُ في تهوين أمر الموت وقولُه تعالى {حِينَ الوصية} بدلٌ منه لا ظرف للموت كما تُوُهِّم ولا لحضوره كما قيل فإن في الإبدال تنبيهاً على أن الوصية من المَهَمّات المقررة التي لا ينبغي أن يتهاون بها المسلم ويذهَلَ عنها وقوله تعالى {اثنان} خبرٌ للمبتدأ بتقدير المضاف أي شهادةُ بينكم حينئذ شهادةُ اثنين أو فاعلُ شهادةُ بينكم على أن خبرها محذوف أي فيما نزل عليكم أن يشهد بينكم اثنان وقرىء شهادةٌ بالرفع والتنوين والإعرابُ كما سبق وقرىء شهادة بالنصب
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!...” Din işleriyle ilgili hâllerin beyanının ardından, dünya işleriyle ilgili hükümleri beyan etmek üzere sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır. Başının nida ve tenbih harfleriyle getirilmesi, içerdiği hükme verilen tam önemi göstermek içindir. Cenâb-ı Zülcelâl'in {شهادة بَيْنِكُمْ} “...aranızda şahitlik...” buyruğu, ya aralarında cereyan etmesi ya da aralarında vuku bulan çekişmelerle irtibatlı olması bakımından genişlik (tevessu') yoluyla zarfa muzâf kılınarak ref ile mübtedadır. Cenâb-ı Teâlâ'nın {إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الموت} “...birinize ölüm geldiği...” yani ona yaklaşıp alametleri belirdiği [zaman] buyruğu ise onun zarfıdır. Mef'ûlün öne geçirilmesi, fâilin nefse ulaştığı andaki tam hâkimiyetini ifade etmek içindir; zira bu, ölüm meselesini basite indirgemeyi önlemede daha etkilidir. Cenâb-ı Teâlâ'nın {حِينَ الوصية} “...vasiyet vaktinde...” buyruğu, zannedildiği gibi ölümün zarfı veya iddia edildiği gibi onun gelişinin zarfı değil, ondan [izâ hazara mef'ûlünden/zarfından] bedeldir. Çünkü bedel yapılmasında, vasiyetin bir Müslümanın basite almaması ve gaflet etmemesi gereken yerleşik mühim hususlardan olduğuna dair bir tenbih vardır. Cenâb-ı Teâlâ'nın {اثنان} “...iki [kişidir]...” buyruğu ise, muzâf takdiriyle mübtedanın haberidir; yani 'o vakit aranızdaki şahitlik, iki kişinin şahitliğidir'. Yahut haberi mahzuf olmak üzere 'şehâdetü beyniküm' ifadesinin fâilidir; yani 'size indirilen hükümler arasında aranızda iki kişinin şahitlik etmesi vardır'. 'Şehâdetün' şeklinde ref ve tenvin ile de okunmuştur; irabı daha önce geçtiği gibidir. 'Şehâdete' şeklinde nasb ile de okunmuştur...
والتنوين على أن عاملها مضمر هو العامل في اثنان أيضاً أي ليُقِمْ شهادةً بينكم اثنان {ذَوَا عَدْلٍ مّنْكُمْ} أي من أقاربكم لأنهم أعلم بأحوال الميت وأنصح له وأقرب إلى تحرِّي ما هو أصلح له وقيل من المسلمين وهما صفتان لاثنان {أَوْ آخَرَان} عطف على اثنان تابع له فيما ذُكر من الخبرية والفاعلية أي أو شهادةُ آخَرَيْن أو أن يشهد بينكم آخران أو ليقم شهادةً بينكم آخران وقوله تعالى {مِنْ غَيْرِكُمْ} صفةٌ لآخَران أي كائنان من غيركم أي من الأجانب وقيل من أهل الذمة وقد كان ذلك في بدء الإسلام لعزة وجود المسلمين لا سيما في السفر ثم نسخ وعن مكحول أنه نسخها قوله تعالى وَأَشْهِدُواْ ذَوِى عَدْلٍ مّنْكُمْ {إِنْ أَنتُمْ} مرفوعٌ بمُضْمرٍ يفسرُه ما بعده تقديره إن ضربتم فلما حُذف الفعل انفصل الضمير وهذا رأيُ جمهور البَصْريين وذهب الأخفش والكوفيون إلى أنه مبتدأٌ بناءً على جواز وقوعِ المبتدأ بعد إنْ الشرطية كجواز وقوعِه بعد إذا فقوله تعالى {ضَرَبْتُمْ فِى الارض} أي سافرتم فيها لا محلَّ له من الإعراب عند الأولين لكونه مفسِّراً ومرفوع على الخبرية عند الباقين وقوله تعالى فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الموت عطفٌ على الشرطية وجوابُه محذوفٌ لدلالة ما قبله عليه أي إن سافرتم فقاربَكم الأجلُ حينئذ وما معكم من الأقارب أو من أهل الإسلام مَنْ يتولى أمرَ الشهادة كما هو الغالب المعتاد في الأسفار فليشهد آخرانِ أو فاستشهدوا آخَرَيْن أو فالشاهدانِ آخرانِ كذا قيل والأنسب أن يقدر عين ماسبق أي فآخرانِ على معنى شهادةُ بينِكم شهادةُ آخَرَيْن أو فأَنْ يشهَدَ آخران على الوجوه المذكورة ثمَةَ وقوله تعالى {تَحْبِسُونَهُمَا} استئنافٌ وقعَ جوابا عما نشأ من اشتراط العدالة كأنه قيل فكيف نصنع إنِ ارْتبْنا بالشاهدين فقيل تحبِسونهما أي تقفونهما وتصبرونهما للتحليف {من بعد الصلاة} وقيل هو صفة لآخران والشرط بجوابه المحذوف اعتراضٌ فائدته الدلالة على أن اللائق إشهادُ الأقارب أو أهلِ الإسلام وأما إشهادُ الآخَرِين فعند الضرورة المُلجئةِ إليه وأنت خبير بأنه يقتضي اختصاصَ الحبس بالآخرين مع شموله للأولين أيضاً قطعاً على أن اعتبارَ اتصافهما بذلك يأباه مقامُ الأمر بإشهادهماإذ مآلُه فآخرانِ شأنُهما الحبسُ والتحْليف وإن أمكن إتمام التقريب باعتبار قَيدِ الارتياب بهما كما يفيده الاعتراضُ الآتي والمرادُ بالصلاة صلاةُ العصر وعدمُ تعيينها لتعيُّنِها عندهم بالتحْليف بعدها لأنه وقت اجتماع الناس ووقت تصادُمِ ملائكةُ الليل وملائكةُ النهار ولأن جميع أهل الأديان يعظّمونه ويجتنبون فيه الحلِفَ الكاذب وقد رُويَ أن النبيَّ ﷺ وقتئذ حلّف من حلف كما سيأتي وقيل بعد أي صلاة كانت لأنها داعيةٌ إلى النطق بالصدق وناهيةٌ عن الكذِب والزور إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الفحشاء والمنكر {فيقسمان بالله} عطف على تحبسونهما وقوله تعالى {إِنِ ارتبتم} شرطية محذوفةُ الجواب لدلالة ما سبق من الحبس والإقسام عليه سيقت من جهته تعالى معترِضةً بين القسمَ وجوابِه للتنبيه على اختصاص الحبس والتحليف بحال الارتياب أي إن ارتاب بهما الوارِثُ منكم بخيانةٍ وأخذِ شيءٍ من التركة فاحبِسوهما وحلِّفوهما بالله وقولُه تعالى {لَا نَشْتَرِى بِهِ ثَمَناً} جوابٌ للقسم وليس هذا من قبيل ما اجتمع فيه قَسَمٌ وشرط فاكتُفِيَ بذكر جوابِ سابقِهما عن جواب الآخر كما هو الواقع غالباً فإن ذلك إنما يكون عند سدِّ جواب السابق مَسدَّ جوابِ اللاحق لاتحاد مضمونهما كما
...ve tenvin ile, amilinin gizli olup aynı zamanda 'isnân' kelimesinin de amili olması üzere [okunmuştur]; yani 'aranızdaki şahitliği iki kişi yerine getirsin'. {ذَوَا عَدْلٍ مّنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişi...” Yani akrabalarınızdan; çünkü onlar ölünün hâllerini daha iyi bilirler, onun için daha hayırhah davranırlar ve onun için en uygun olanı araştırmaya daha yakındırlar. Müslümanlardan [iki kişi] olduğu da söylenmiştir; bu iki kelime 'isnân' için sıfattır. {أَوْ آخَرَان} “...yahut başka iki kişi...” İfade edilen haberlik ve fâillikte ona tabi olarak 'isnân' üzerine matuftur; yani 'yahut başka iki kişinin şahitliğidir' veya 'aranızda başka iki kişi şahitlik etsin' ya da 'aranızda şahitliği başka iki kişi ikame etsin'. Cenâb-ı Teâlâ'nın {مِنْ غَيْرِكُمْ} “...sizden olmayan...” buyruğu 'âharân' kelimesinin sıfatıdır; yani 'sizden başkalarından, yabancılardan olan'. Ehl-i zimmetten oldukları da söylenmiştir. Bu durum, özellikle yolculukta Müslümanların bulunmasının azlığı sebebiyle İslam'ın ilk dönemlerinde böyleydi, sonra neshedildi. Mekhûl'den, bunu Cenâb-ı Teâlâ'nın {وَأَشْهِدُواْ ذَوِى عَدْلٍ مّنْكُمْ} “...içinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun...” buyruğunun neshettiği rivayet edilmiştir. {إِنْ أَنتُمْ} “Eğer siz...” Kendisinden sonrakinin tefsir ettiği gizli bir [fiil] ile merfudur; takdiri 'in darabtüm' (eğer yolculuğa çıkmışsanız) şeklindedir. Fiil hazfedilince zamir munfasıl hâle gelmiştir; Basralıların cumhurunun görüşü budur. Ahfeş ve Kûfeliler ise, 'izâ'dan sonra mübtedanın vuku bulmasının caiz olduğu gibi şart edatı olan 'in'den sonra da mübtedanın gelmesinin caiz olmasına dayanarak onun mübteda olduğu görüşüne gitmişlerdir. Cenâb-ı Teâlâ'nın {ضَرَبْتُمْ فِى الارض} “...yeryüzünde sefere çıkmışsanız...” yani orada yolculuk etmişseniz buyruğu, ilk görüştekilere göre müfessir olduğu için iraptan mahalli yoktur; diğerlerine göre ise haber olarak merfudur. Cenâb-ı Teâlâ'nın {فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الموت} “...ve başınıza ölüm musibeti gelmişse...” buyruğu şart cümlesine matuftur; cevabı ise öncesinin delaleti sebebiyle mahzuftur; yani 'eğer yolculuğa çıkarsanız ve o vakit eceliniz yaklaşırsa, yolculuklarda çoğunlukla ve adet olduğu üzere yanınızda akrabalardan veya İslam ehlinden şahitlik işini üstlenecek kimse bulunmazsa başka iki kişi şahitlik etsin' veya 'başka iki kişiyi şahit tutun' ya da 'o vakit şahitler başka iki kişidir'. Böyle denilmiştir. En uygun olanı ise daha önce geçenin aynısının takdir edilmesidir; yani 'o takdirde zikredilen vecihler üzere aranızdaki şahitlik başka iki kişinin şahitliğidir veya başka iki kişinin şahitlik etmesidir'. Cenâb-ı Teâlâ'nın {تَحْبِسُونَهُمَا} “...onları alıkoyarsınız...” buyruğu, adalet şartından doğan soruya cevap olarak vaki olan müste'nef bir kelamdır; sanki 'İki şahitten şüphelenirsek ne yaparız?' denilmiş, buna karşılık 'Onları alıkoyarsınız' yani yemin ettirmek için onları durdurup beklitirsiniz denilmiştir. {من بعد الصلاة} “...namazdan sonra...” Bunun 'âharân' için sıfat olduğu, mahzuf cevabıyla birlikte şart cümlesinin ise bir itiraz (ara cümle) olduğu söylenmiştir; bunun faydası, uygun olanın akrabaları veya İslam ehlini şahit tutmak olduğuna, başkalarını şahit tutmanın ise ancak buna mecbur bırakan bir zaruret anında olacağına delalet etmektir. Sen bilirsin ki bu takdir, kesinlikle ilkleri de kapsamasına rağmen alıkoymanın yalnızca diğerlerine (başkalarına) tahsis edilmesini gerektirir. Üstelik onların bu özellikle nitelenmesi, onları şahit tutma emrinin makamına da uymaz; zira bunun neticesi 'alıkonulup yemin ettirilmesi gereken başka iki kişi' demek olur. Gerçi ileride gelecek itirazın ifade ettiği gibi onlardan şüphelenme kaydı dikkate alınarak bir yakınlaştırma yapılabilir. Namazdan murat ikindi namazıdır; açıkça tayin edilmemesi, sonrasında yemin ettirme konusunda onların nezdinde malum olmasındandır. Zira o vakit, insanların toplandığı, gece melekleri ile gündüz meleklerinin karşılaştığı vakittir ve bütün din mensupları o vakti yüceltir ve o vakitte yalan yere yemin etmekten sakınırlar. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ileride geleceği üzere o vakitte yemin eden kimseye yemin ettirdiği rivayet edilmiştir. Hangi namaz olursa olsun herhangi bir namazdan sonra olduğu da söylenmiştir; zira namaz doğruyu söylemeye teşvik eder, yalandan ve sahtekârlıktan alıkoyar: {إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الفحشاء والمنكر} “Muhakkak ki namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.” {فيقسمان بالله} “...Allah'a yemin ederler...” 'Tahbisûnehümâ' üzerine matuftur. Cenâb-ı Teâlâ'nın {إِنِ ارتبتم} “...eğer şüpheye düşerseniz...” buyruğu, daha önce geçen alıkoyma ve yemin ettirmenin delaleti sebebiyle cevabı mahzuf olan bir şart cümlesidir; alıkoyma ve yemin ettirmenin ancak şüphe durumuna mahsus olduğuna dikkat çekmek için Allah Teâlâ tarafından kasem (yemin) ile cevabı arasına itiraz cümlesi olarak getirilmiştir; yani 'eğer sizden olan mirasçı, hıyanet ettiklerine ve terekeden bir şey aldıklarına dair onlardan şüphelenirse onları alıkoyun ve onlara Allah adına yemin ettirin'. Cenâb-ı Teâlâ'nın {لَا نَشْتَرِى بِهِ ثَمَناً} “...bunun karşılığında hiçbir bedeli satın almayız...” buyruğu ise yeminin cevabıdır. Bu, kasem ile şartın bir arada bulunup çoğunlukla olduğu gibi birinin cevabıyla yetinilen türden değildir; zira bu durum ancak önceki cevabın, anlam birliği sebebiyle sonrakinin yerine geçmesi hâlinde olur...
في قولك والله إن أتيتَني لأكرمنك ولا ريب في استحالة ذلك ههنا لأن القسم وجوابه كلاهما وقد عرفت أن الشرط من جهته تعالى والاجتراء هو استبدال السلعة بالثمن أي أخذها بدلا منه لا بذلُه لتحصيلها كما قيل وإن كان مستلزِماً له فإن المعتبرَ في عقد الشراء ومفهومِه هو الجلبُ دون السلب المعتبر في عقد البيع ثم استُعير لأخذ شيءٍ بإزالة ما عنده عيناً كان أو معنى على وجه الرغبة في المأخوذ والإعراض عن الزائل كما هو المعتبرُ في المستعار منه حسبما مرَّ تفصيلُه في قولِهِ تعالى أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والضمير في به لله والمعنى لا نأخذ لأنفسنا بدلا من الله أي من رحمته عرضا من الدنيا بأن نهتِكَها ونُزيلَها بالحلف الكاذب أي لا نحلف بالله كاذبين لأجل المال وقيل الضمير للقسم فلا بُدَّ من تقدير مضافٍ البتةَ أي لا نستبدل بصحة القسم بالله أي لا نأخذ لأنفسنا بدلاً منها عرضا من الدنيا بأن نُزيلَ عنه وصفَ الصدق ونصفَه بالكذب أي لا نحلف كاذبين كما ذكر وإلا فلا سِدادَ للمعنى سواءٌ أريد به القسمُ الصادقُ أو الكاذب أما إن أريدَ به الكاذبُ فلأنه يفوِّتُ حينئذ ما هو المعتبرُ في الاستعارة من كون الزائل شيئاً مرغوباً فيه عند الحالف كحُرمة اسمِ الله تعالى ووصفِ الصحة والصدق في القسم ولا ريب في أن القسم الكاذبَ ليس كذلك وأما إن أريد به الصادقُ فلأنه وإن أمكن أن يُتوسَّلَ باستعمالِه إلى عرض الدنيا كالقم الكاذب لكن لا محظور فيه وأما التوسلُ إليه بترك استعماله فلا إمكان له ههنا حتى يصح التبرؤ منه وإنما يُتوسَّلُ إليه باستعمال القسم الكاذب وليس استعمالُه من لوازم ترْكِ استعم الالصادق ضرورةَ جوازِ تركِهما معاً حتى يتصور دجعل ما أخذ بتركِ استعمالِ الصادق كما في صوره تقديرِ المضاف فإن إزالةَ وصْفِ الصدق عن القسم مع بقاء الموصوفِ مستلزِمةٌ لثبوت وصفِ الكذِب له البتة فتأمل وقوله تعالى {وَلَوْ كَانَ} أي المقسَمُ له المدلولُ عليه بفحوى الكلام {ذَا قربى} أي قريباً منا تأكيد لتبرئهم ما لالحف كاذباً ومبالغةٌ في التنزه عنه كأنهما قالا لا نأخذ لأنفسنا بدلا من حُرمة اسمه تعالى مالاً ولو انضمَّ إليه رعايةُ جانبِ الأقرباء فكيف إذا لم يكنْ كذلك وصيانةُ أنفسِهما وإن كانت أهمَّ من رعاية الأقرباء لكنها ليست ضميمةً للمال بل هي راجعة إليه وجواب لو محذوفٌ ثقة بدلالة ما سبق عليه أي لا نشترى به ثمنا والجملة معطوفة على أخرى مثلِها كما فُصِّل في تفسيرِ قولِه تعالى وَلَوْ أعجبك الخ وقوله ﷿ {وَلَا نَكْتُمُ شهادة الله} أي الشهادة التي أمرَنا الله تعالى بلإقامتها معطوفٌ على لا نشتري به داخلٌ معه في حكم القسم وعن الشعبي أنه وَقَفَ على شهادة ثم ابتدأ آلله بالمد على حذف حرف االقسم وتعويض حرف الاستفهام منه وبغير مد كقولهم الله لأفعلن {إنا إذا لمن الاثمين} أي إن كتمناها وقرىء لملائمين بحذف الهمزةِ وإلقاءِ حركتِها على اللام وإدخال النون فيها
...nitekim senin 'Vallahi eğer bana gelirsen sana ikram ederim' demende olduğu gibi. Burada ise bunun imkânsızlığında şüphe yoktur; çünkü yemin ve cevabının her ikisi [şahitlerin sözüdür]; şartın ise Allah Teâlâ tarafından olduğunu öğrenmiştin. 'İştirâ' (satın alma), metayı semene (bedele) karşılık değiştirmek, yani bedelin yerine onu almaktır; iddia edildiği gibi onu elde etmek için bedeli vermek değildir -gerçi bunu gerektirse de-. Zira satın alma (şirâ) akdinde ve kavramında muteber olan şey 'celb' (almak)tır; satış (bey') akdinde muteber olan 'selb' (vermek/elden çıkarmak) değildir. Sonra bu kelime, Cenâb-ı Teâlâ'nın {أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى} “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır...” buyruğunda ayrıntısı geçtiği üzere, müsteârün minh'te (istiare kaynağında) muteber olduğu gibi, alınana rağbet edip elden çıkandan yüz çevirmek suretiyle, elinde bulunan aynî veya manevî bir şeyi gidererek başka bir şeyi almak manasında istiare edilmiştir. 'Bihi'deki zamir Allah'a racidir. Manası: 'Yalan yere yemin ederek Allah'ın rahmetini heder edip yok etmek suretiyle O'nun yerine kendimiz için dünyadan geçici bir menfaati bedel olarak almayız; yani mal uğruna Allah adına yalan yere yemin etmeyiz.' Zamirin yemine ait olduğu da söylenmiştir; bu takdirde kesinlikle bir muzâf takdiri gerekir; yani 'Allah adına edilen yeminin doğruluğunu değiştirip onun yerine kendimiz için dünyalıktan geçici bir menfaati bedel olarak almayız; yeminden doğruluk vasfını giderip onu yalanla nitelemeyiz; yani zikredildiği gibi yalan yere yemin etmeyiz'. Aksi takdirde, ister doğru yemin ister yalan yemin kastedilmiş olsun, mananın bir tutarlılığı kalmaz. Yalan yemin kastedilirse, bu durumda istiarede muteber olan husus -yani zail olan şeyin, Allah Teâlâ'nın isminin hürmeti ve yemindeki doğruluk ve sıdk vasfı gibi yemin edenin nezdinde rağbet edilen bir şey olması- ortadan kalkar; şüphe yok ki yalan yemin böyle değildir. Şayet doğru yemin kastedilirse, gerçi yalan yemin gibi onun kullanılmasıyla da dünya menfaatine ulaşmak mümkün olsa bile bunda sakıncalı bir durum yoktur. Doğru yeminin terk edilmesiyle dünya menfaatine ulaşmaya gelince, buradan berî olmanın sahih olabilmesi için burada böyle bir imkân yoktur; zira ona ancak yalan yeminin kullanılmasıyla ulaşılır. Doğru yeminin terk edilmesinin yalan yemini kullanmayı gerektirmesi de zorunlu değildir; zira her ikisinin birden terk edilmesi de caizdir ki muzâf takdiri yapılan surette olduğu gibi doğruyu terk etmekle elde edilen şeyin [bedel] kılınması tasavvur edilebilsin. Çünkü mevsuf baki kalmakla birlikte yeminden doğruluk vasfının giderilmesi, ona yalan vasfının sübut bulmasını kesinlikle iktiza eder; iyi düşün! Cenâb-ı Teâlâ'nın {وَلَوْ كَانَ} “...olsa bile...” yani sözün gelişinden anlaşılan lehine yemin edilen kimse {ذَا قربى} “...bir akraba...” yani bize yakın biri olsa bile buyruğu, yalan yere yemin etmekten berî olduklarını teyit etmek ve bundan sakınmada mübalağa göstermek içindir; sanki onlar şöyle demişlerdir: 'Akrabalık tarafını gözetmek buna eklense bile Allah Teâlâ'nın isminin hürmetine karşılık kendimize bir mal bedeli almayız; böyle bir durum olmadığında ise nasıl alırız!' Kendi nefislerini korumak akrabayı gözetmekten daha mühim olsa da bu mala eklenen bir şey değildir, bilakis ona racidir. 'Lev'in cevabı, öncesinin delaletine güvenilerek mahzuftur; yani 'bunun karşılığında hiçbir bedeli satın almayız'. Cümle, Cenâb-ı Teâlâ'nın {وَلَوْ أعجبك} “...hoşuna gitse bile...” buyruğunun tefsirinde tafsil edildiği gibi kendi misli olan başka bir cümleye matuftur. Cenâb-ı Zülcelâl'in {وَلَا نَكْتُمُ شهادة الله} “...Allah'ın şahitliğini de gizlemeyiz...” yani Allah Teâlâ'nın ikame etmemizi emrettiği şahitliği gizlemeyiz buyruğu, 'lâ neşterî bihi' üzerine matuftur ve onunla birlikte yeminin hükmüne dâhildir. Şa'bî'den rivayet edildiğine göre o, 'şehâdete' kelimesinde vakfetmiş, sonra kasem harfinin hazfi ve yerine istifham hemzesinin getirilmesiyle med ile 'Âllâhi' diyerek başlamıştır; insanların 'Vallahi kesinlikle yapacağım' demeleri gibi medsiz olarak da [okunmuştur]. {إنا إذا لمن الاثمين} “...o takdirde biz muhakkak günahkârlardan oluruz.” Yani şayet onu gizlersek. Hemzenin hazfi, harekesinin lâma aktarılması ve nûnun ona idgam edilmesiyle 'le-mülâimmîn' şeklinde de okunmuştur.
{فَإِنْ عُثِرَ} أي اطُّلع بعد التحليف {على أَنَّهُمَا استحقا إِثْماً} حسبما اعترفا به بقولهما إنا إذاً لمن الآثمين أي فعلا ما يوجبُ إثماً من تحريف وطكتم بأن ظهر
{فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer farkına varılırsa...” yani yemin ettirildikten sonra muttali olunursa, {على أَنَّهُمَا استحقا إِثْماً} “...o ikisinin bir günaha hak kazandıklarına...” 'O takdirde biz muhakkak günahkârlardan oluruz' sözleriyle itiraf ettikleri üzere, yani tahrif ve gizleme yoluyla günahı gerektiren bir iş yaptıklarına; şöyle ki...
بأيديهما شيءٌ من التركة وادَّعيا استحقاقَهما له بوجهٍ من الوجوه كما وقع في سبب النزول حسبما سيأتي {فَآخَرَانِ} أي رجلان آخران وهو مبتدأ خبرُه {يقومان مقامهما} ولا محظور في الفصل بالخبر بين المبتدأ وبين وَصفِه الذي هو الجارُّ والمجرور بعده أي يقومان مَقام اللذين عُثر على خيانتهما وليس المراد بمقامهما مقامَ أداءِ الشهادة التي تولَّياها ولم يؤدِّياها كما هي بل هو مقام الحبس والتحليف على الوجه المذكور لإظهار الحق وإبراز كذِبهما فيما ادعيا من استحقاقهما لما في أيديهما {مِنَ الذين استحق} على البناء للفاعل على قراءة عليَ وابنِ عباس وأُبيَ ﵃ أي من أهل الميت الذين استحق {عَلَيْهِمُ الاوليان} من بينهم أي الأقربانِ إلى الميت الوارثانِ له الأحقانِ بالشهادة أي باليمين كما ستعرفه ومفعولُ استحق محذوفٌ أي استحقا عليهم أن يجرِّدوهما للقيام بها لأنها حقُّهما ويُظهروا بهما كذِبَ الكاذبَيْن وهما في الحقيقة الآخرانِ القائمان مَقام الأوَّلَيْن على وُضع المُظْهر مقامَ المُضْمَر وقُرِىءَ على البناءِ للمفعولِ وهو الأظهر أي من الذين استُحق عليهم الإثمُ أي جُنيَ عليهم وهم أهلُ الميت وعشيرتُه فالأَوْليان مرفوعٌ على أنه خبرٌ لمبتدأ محذوف كأنه قيل ومن هما فقيل الأوليان أو هو بدلٌ من الضمير في يقومان أو من آخران وقد جوِّز ارتفاعَه باستَحق على حذفِ المضافِ أي استحقّ عليهم انتدابُ الأوَّلَيْن منهم للشهادة وقرىء الأولِّين على أنهم صفة للذين الخ مجرور أو منصوبٌ على المدحِ ومعنى الأولية التقدمُ على الأجانب في الشهادة لكونهم أحق بها وقرىء الأوليين على التثنية وانتصابُه على المدح وقرىء الأولان {فَيُقْسِمَانِ بالله} عطف على يقومان {لشهادتنا} المرادُ بالشهادة اليمينُ كما في قوله تعالى فشهادة أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شهادات بالله أي لَيَمينُنا على أنهما كاذبان فيما ادَّعيا من الاستحقاق مع كونِها حقةً صادقةً في نفسها {أَحَقُّ} بالقبول {مِن شهادتهما} أي من يمينهما مع كونها كاذبةً في نفسها لما أنه قد ظهر للناس استحقاقُهما للإثم ويمينُنا منزهةٌ عن الرَّيْب والرِّيبة فصيغةُ التفضيلِ مع أنَّه لا حقيةَ في يمينهما رأساً إنما هي لإمكان قَبولِها في الجُملة باعتبار احتمالِ صدقِهما في ادعاء تملُّكِهما لما ظهر في أيديهما {وَمَا اعتدينا} عطفٌ على جوابِ القسمِ أيْ ما تجاوزنا فيها الحقَّ أو ما اعتدينا عليهما بإبطال حقهما {إنا إذا لَّمِنَ الظالمين} استئنافٌ مقرَّرٌ لما قبله أي إنا إنِ اعتدَيْنا في يميننا لمن الظالمين أنفسهم بتعريضها لسخط الله تعالى وعذابه بسبب هتك حرمة اسم الله تعالى أو لمن الواضعين الحقَّ في غير موضعه ومعنى النظم الكريم أن المُحتَضَرَ ينبغي أن يُشهدَ على وصيته عدلين من ذوِي نسبِه أو دينه فإن لم يجدْهما بأن كان في سفر فآخران من غيرهم ثم إن وقع ارتيابٌ بهما أقسما على أنهما ما كتما من الشهادة ولا من التركة شيئاً بالتغليظ في الوقت فإنِ اطُّلعَ بعد ذلك على كذبهما بأن ظهر بأيديهما شيءٌ من التركة وادعيا تملُّكه من جهة الميت حلفَ الورثةُ وعُمل بأيْمانهم ولعل تخصيص الاثنين لخصوص الواقعة فإنه رُوي أن تميمَ بنَ أوسٍ الداري وعديَّ بنَ يزيد خرجا إلى الشام للتجارة وكانا حينئذ نصْرانيين ومعهما بديلُ بنُ أبي مريم مولى عمْرو بنِ العاص وكان مسلماً مهاجراً فلما قدِموا الشامَ مرضَ بديلٌ فكتب كتاباً فيه جميعُ ما معه وطرحه في متاعِه ولم يخبرْهما بذلك وأوصى إليهما بأن يدفعا متاعَه إلى أهله ومات ففتشاه فوجدا فيه إناءً من فضة وزْنُه ثلثمائةِ مثقالٍ منقوشاً بالذهب فغيَّباه ودفعا المتاعَ إلى أهله فأصابوا فيه الكتاب فطلبوا منهما الإناءَ فقالا ما ندري إنما أوصى إلينا بشيءٍ وأمرَنا أن ندفعه إليكم
...ellerinde terekeden bir şey ortaya çıkar ve nüzul sebebinde ileride geleceği üzere herhangi bir şekilde ona hak kazandıklarını iddia ederlerse, {فَآخَرَانِ} “...o zaman başka iki kişi...” yani başka iki adam [geçer]. Bu bir mübtedadır; haberi ise {يقومان مقامهما} “...onların yerine geçer.” buyruğudur. Mübteda ile ondan sonra gelen câr-mecrûr durumundaki sıfatı arasına haberin girmesinde bir sakınca yoktur; yani hıyanetleri ortaya çıkan iki kişinin yerine geçerler. Buradaki makamlarından maksat, üstlendikleri hâlde hakkıyla eda etmedikleri şahitliği eda etme makamı değil; hakkı ortaya çıkarmak ve ellerindekine hak kazandıkları iddiasındaki yalanlarını gözler önüne sermek için zikredilen şekilde alıkonulma ve yemin ettirilme makamıdır. {مِنَ الذين استحق} “...hak sahibi olanlardan...” Ali, İbn Abbas ve Übeyy radıyallâhu anhüm'ün kıraatinde ma'lum (etken) sîgasıyla okunmuştur; yani ölünün yakınlarından hak kazananlardan... {عَلَيْهِمُ الاوليان} “...kendilerine haksızlık edilen en yakın iki kişi...” Onların arasından, yani ölüye en yakın, ona mirasçı olan, ileride bileceğin gibi şahitliğe -yani yemine- en lâyık olan iki kişi [onların yerine geçer]. 'İstehakka' fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani ikisinin hakkı olduğu için bu yemini yerine getirmeye kendilerini tahsis etmeyi ve o iki yalancının yalanını bu ikisi vasıtasıyla ortaya çıkarmayı hak ettiler. Bunlar hakikatte, zamir yerine zahir ismin konulması kuralı üzere ilk iki kişinin makamına geçen diğer iki kişidir. Meçhul (edilgen) sîgasıyla 'üstühıkka' şeklinde de okunmuştur ki en zahir olanı budur; yani aleyhlerine günah terettüp eden, yani kendilerine haksızlık ve zulüm edilen ölünün ehli ve akrabalarından [iki kişi geçer]. 'El-Evleyâni' ise, sanki 'O ikisi kimdir?' denilmiş de 'En yakın iki kişidir' denilmiş gibi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfudur; yahut 'yekûmâni'deki zamirden veya 'âharâni' kelimesinden bedeldir. Muzâfın hazfiyle 'istehakka' fiiliyle merfu olması da caiz görülmüştür; yani 'onlardan en yakın iki kişinin şahitlik için öne çıkması onların üzerine bir hak oldu'. 'El-Evleyn' şeklinde 'ellezîne' için mecrur sıfat veya medih üzere mansup olarak da okunmuştur; buradaki öncelik (evleviyet), şahitliğe daha lâyık olmaları hasebiyle yabancılara takaddüm etmeleridir. Tesniye olarak 'el-evleyeyn' şeklinde medih üzere mansup olarak ve 'el-evvelâni' şeklinde de okunmuştur. {فَيُقْسِمَانِ بالله} “...Allah'a yemin ederler:” 'Yekûmâni' üzerine matuftur. {لشهادتنا} “'Bizim şahitliğimiz...'” Şahitlikten murat, Cenâb-ı Teâlâ'nın {فشهادة أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شهادات بالله} “...onlardan birinin şahitliği, Allah adına dört defa yemin etmesidir...” buyruğunda olduğu gibi yemindir; yani 'o ikisinin hak kazandıkları yönündeki iddialarında yalancı olduklarına dair bizim yeminimiz -kendi içinde hak ve doğru olmakla birlikte-', {أَحَقُّ} “...daha layıktır...” kabule daha layıktır, {مِن شهادتهما} “...o ikisinin şahitliğinden...” yani kendi içinde yalan olmakla birlikte o ikisinin yemininden [daha layıktır]. Zira o ikisinin günaha hak kazandıkları insanlara aşikâr olmuştur; bizim yeminimiz ise şüphe ve töhmetten uzaktır. O ikisinin yemininde asla bir hakikat bulunmadığı hâlde ism-i tafdil kalıbının kullanılması, ellerinde ortaya çıkan mala malik oldukları iddiasında doğru olma ihtimallerine binaen onların yeminlerinin de toptan kabul edilebilirliği imkânı bulunmasındandır. {وَمَا اعتدينا} “...biz haddi aşmadık...” Yeminin cevabına matuftur; yani 'yeminimizde hakkı aşmadık' veya 'onların hakkını iptal ederek onlara haksızlık etmedik'. {إنا إذا لَّمِنَ الظالمين} “...öyle olsaydı muhakkak zalimlerden olurduk.'” Öncesini teyit eden müste'nef bir kelamdır; yani 'eğer yeminimizde haddi aşmış olsaydık, Allah Teâlâ'nın isminin hürmetini çiğnemek sebebiyle nefislerini Allah Teâlâ'nın gazabına ve azabına maruz bırakarak kendilerine zulmedenlerden veya hakkı layık olmayan yere koyanlardan olurduk'. Ayet-i kerimenin manası şudur: Ölüm döşeğinde olan kimsenin, vasiyetine kendi soyundan veya dininden iki adil kişiyi şahit tutması gerekir. Şayet onları bulamazsa -mesela yolculukta olursa- onlardan başkalarından iki kişi şahit tutar. Sonra şayet o ikisinden şüphe edilirse, vakti ağırlaştırılarak (ikindi namazı sonrasında) şahitlikten ve terekeden hiçbir şeyi gizlemediklerine dair yemin ederler. Şayet bundan sonra ellerinde terekeden bir şey zuhur edip de bunu ölüden temellük ettiklerini iddia ederek yalan söylediklerine muttali olunursa, mirasçılar yemin eder ve onların yeminleriyle amel olunur. İki kişinin tahsis edilmesi, muhtemelen olayın hususiyetindendir. Nitekim şöyle rivayet edilmiştir: Temîm ed-Dârî ile Adiy b. Yezîd ticaret için Şam'a çıkmışlardı ve o sırada her ikisi de Hristiyandı. Yanlarında da Amr b. el-Âs'ın azatlısı olan ve Müslüman bir muhacir bulunan Büdeyl b. Ebî Meryem vardı. Şam'a vardıklarında Büdeyl hastalandı; yanında bulunan her şeyin yazılı olduğu bir kâğıt yazıp onu eşyasının içine koydu ve bunu o ikisine haber vermedi. Eşyasını ailesine teslim etmelerini o ikisine vasiyet edip vefat etti. Onlar eşyayı araştırdılar ve içinde üç yüz miskal ağırlığında altın işlemeli gümüş bir kap buldular; onu gizlediler ve geri kalan eşyayı ailesine teslim ettiler. Ailesi eşyanın içinde mektubu bulup o ikisinden kabı istediler. Onlar: 'Biz bilmiyoruz, o bize bir şeyler vasiyet etti ve size teslim etmemizi emretti, biz de yaptık; kap hakkında bir bilgimiz yoktur' dediler...
ففعلنا وما لنا بالإناء من علم فرفعوهما إلى رسول الله ﷺ فنزل يأيها الذين أآمنوا الآية فاستحلَفَهما بعد صلاة العصر عند المِنْبر بالله الذي لا إلَه إِلَاّ هو أنهما لم يخْتانا شيئاً مما دَفَع ولا كتما فحلَفا على ذلك فخلى ﷺ سبيلهما ثم إن الإناءَ وُجد بمكةَ فقال مَنْ بيده اشتريتُه من تميم وعدي وقيل لما طالت المدةُ أظهراه فبلغ ذلك بني سهمٍ فطلبوه منهما فقالا كنا اشتريناه من بديل فقالوا ألم نقلْ لكما هل باع صاحبُنا من متاعه شيئاً فقلتما لا قالا ما كان لنا بينة فكر هنا أن نقربه فرفعوهما إلى رسول الله ﷺ فنزل قوله ﷿ فَإِنْ عُثِرَ الآية فقام عمروُ بنُ العاص والمطَّلِبُ بنُ أبي وداعةَ السَّهْميان فحلفا بالله بعد العصر أنهما كَذَبا وخانا فدفع الإناءَ إليهما وفي رواية إلى أولياء الميت واعلم أنهما إن كانا وارثين لبديل فلا نسخ إلا في وصف اليمين فإن الوارثَ لا يُحَلَّفُ على البَتات وإلا فهو منسوخ
...Bunun üzerine onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler. 'Ey iman edenler! [aranızda şahitlik...]' ayeti nazil oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazından sonra minberin yanında, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah adına, onun teslim ettiği hiçbir şeye hıyanet etmediklerine ve hiçbir şeyi gizlemediklerine dair o ikisine yemin ettirdi. Onlar da bu hususta yemin ettiler; bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem onları serbest bıraktı. Daha sonra o kap Mekke'de bulundu. Kabı elinde bulunduran kimse: 'Onu Temîm ve Adiy'den satın aldım' dedi. Bir rivayete göre ise, aradan uzun zaman geçince onu açığa çıkardılar; bu durum Benî Sehm'e ulaştı ve kabı onlardan istediler. Onlar: 'Biz onu Büdeyl'den satın almıştık' dediler. Onlar: 'Biz size arkadaşımız eşyasından bir şey sattı mı diye sormadık mı, siz de hayır demediniz mi?' dediler. Onlar da: 'Bizim delilimiz yoktu, bu yüzden bunu ikrar etmeyi hoş görmedik' dediler. Onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürdüler. Bunun üzerine Cenâb-ı Zülcelâl'in {فَإِنْ عُثِرَ} “Eğer farkına varılırsa...” ayeti nazil oldu. Sehm kabilesinden Amr b. el-Âs ile Muttalib b. Ebî Vedâa kalktılar ve ikindi namazından sonra o ikisinin yalan söylediklerine ve hıyanet ettiklerine dair Allah'a yemin ettiler. Bunun üzerine [Resûlullah] kabı o ikisine verdi; bir rivayette ise ölünün velilerine teslim etti. Bil ki şayet o ikisi Büdeyl'in mirasçısı idiyseler, yeminin niteliği dışında bir nesih yoktur; zira mirasçıya kesin bilgi üzere (kat'î surette) yemin ettirilmez; aksi takdirde bu hüküm mensuhtur.
{ذلك} كلامٌ مستأنفٌ سيقَ لبيانِ أن ما ذُكر مستتبِعٌ للمنافع واردٌ على مقتضى الحِكمة والمصلحة أي الحُكم الذي تقدم تفصيلُه {أدنى أن يأتوا بالشهادة على وَجْهِهَا} أي أقربُ إلى أن يؤدِّيَ الشهودُ الشهادةَ على وجهها الذي تحمَّلوها عليه من غير تحريفٍ ولا خيانة خوفاً من العذاب الأخروي وهذه كما ترى حكمةُ شَرْعيةِ التحليفِ بالتغليظ المذكور وقوله تعالى {أَوْ يخافوا أَن تُرَدَّ أيمان بَعْدَ أيمانهم} بيانٌ لحِكمة شرعيةِ ردِّ اليمين على الورثة معطوفٌ على مقدَّرٍ ينبأ عنه المقامُ كأنه قيل ذلك أدنى أن يأتوا بالشهادة على وجهها ويخافوا عذابَ الآخرة بسبب اليمين الكاذبة أو يخافوا الافتضاحِ على رؤوس الأشهاد بإبطال أيمانهم والعملِ بأَيْمان الورثة فينزجروا عن الخيانة المؤدية إليه فأيُّ الخوفين وقع حصل المقصِدُ الذي هو الإتيانُ بالشهادة على وجهها وقيل هو عطفٌ على يأتوا على معنى أن ذلك أقربُ إلى أن يأتوا بالشهادة على وجهها أو إلى أن يخافوا الافتضاحَ برد اليمين على الورثة فلا يحلِفوا على موجَب شهادتِهم إنْ لم يأتوا بها على وجهها فيظهرُ كذبُهم بنكولهم وأما ما قيل من أن المعنى أن ذلك أقربُ إلى أحد الأمرين اللذين أيُّهما وقع كان فيه الصلاح أداءُ الشهادة على الصدق والامتناعُ عن أدائها على الكذب فيأباه المقام إذ لا تعلّق له بالحادثة أصلاً ضرورةَ أن الشاهدَ مضطرٌّ فيها إلى الجواب فالامتناعُ عن الشهادة الكاذبة مستلزمٌ للإتيان بالصادقة قطعاً فليس هناك أمران أيُّهما وقع كان فيه الصلاحُ حتى يَتوسَّطَ بينهما كلمةُ أو وإنما يتأتى ذلك في شهودٍ لم يُتَّهموا بخيانة على أن إضافةَ الامتناع عن الشهادة الكاذبة إلى خوف رد اليمين على الورثة ونِسبةَ الإتيانِ بالصادقة إلى غيره مع أن ما يقتضي أحدُهما يقتضي الآخَرُ لا محالة تحكُّمٌ بحْتٌ فتأمل {واتقوا الله} في مخالفة أحكامه التي من جملتها هذا الحكمُ {واسمعوا} ما تؤمرون به كائناً ما كانَ سمعَ طاعةٍ وقَبول {والله لَا يَهْدِى القوم الفاسقين} الخارجين عن الطاعة أي فإن لم تتقوا ولم تسمعوا كنتم فاسقين والله لَا يَهْدِى القوم الفاسقين أي إلى طريق الجنةِ أو إلى ما فيه نفعهم
{ذلك} “Bu...” Zikredilen hükmün menfaatler sağladığını, hikmet ve maslahatın gereğine uygun olarak geldiğini beyan etmek üzere sevk edilmiş müste'nef bir kelamdır; yani tafsilatı geçen bu hüküm, {أدنى أن يأتوا بالشهادة على وَجْهِهَا} “...şahitliği gerektiği gibi yapmalarına...” yani ahiret azabından korkarak şahitlerin şahitliği tahrif ve hıyanet olmaksızın yüklendikleri şekliyle tastamam eda etmelerine daha yakındır. Gördüğün gibi bu, zikredilen şekilde ağırlaştırılarak yemin ettirmenin meşru kılınmasının hikmetidir. Cenâb-ı Teâlâ'nın {أَوْ يخافوا أَن تُرَدَّ أيمان بَعْدَ أيمانهم} “...yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına [en yakın yoldur].” buyruğu, yeminin mirasçılara reddedilmesinin meşru kılınış hikmetinin beyanı olup makamın hissettirdiği takdirî bir ifadeye matuftur; sanki şöyle denilmiştir: Bu, şahitliği hakkıyla yerine getirmelerine ve yalan yemin sebebiyle ahiret azabından korkmalarına yahut yeminlerinin iptal edilip mirasçıların yeminleriyle amel olunması suretiyle herkesin gözü önünde rezil rüsva olmaktan korkarak buna yol açacak hıyanetten vazgeçmelerine en yakın yoldur. Dolayısıyla bu iki korkudan hangisi gerçekleşirse gerçekleşsin, şahitliğin gerektiği gibi yerine getirilmesi şeklindeki maksat hâsıl olur. Bunun 'ye'tû' fiili üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana şöyledir: 'Bu, şahitliği hakkıyla yerine getirmelerine yahut yeminin mirasçılara döndürülmesiyle rezil olmaktan korkup şahitliği hakkıyla getirmedikleri takdirde şahitliklerinin gereğine yemin etmeyerek yemin etmekten kaçınmalarıyla (nükûl) yalanlarının ortaya çıkmasına daha yakındır.' Mananın 'Bu, hangisi gerçekleşirse gerçekleşsin onda salah bulunan iki durumdan birine -yani şahitliği doğrulukla eda etmeye yahut yalan üzere eda etmekten kaçınmaya- daha yakındır' şeklinde olduğu yönündeki söze gelince, makam bunu reddeder; zira bunun söz konusu olayla hiçbir alakası yoktur. Çünkü şahit bu durumda cevap vermeye mecburdur; dolayısıyla yalan şahitlikten kaçınmak kesin olarak doğru şahitlikte bulunmayı gerektirir. Burada aralarına 'ev' (yahut) kelimesinin girmesini gerektirecek, hangisi olursa olsun salah taşıyan iki ayrı durum yoktur. Bu ancak hıyanetle itham edilmemiş şahitlerde söz konusu olur. Kaldı ki yalan şahitlikten kaçınmayı yeminin mirasçılara döndürülmesi korkusuna bağlayıp doğru şahitlikte bulunmayı ise başkasına nispet etmek -her ikisini gerektiren saik mutlaka aynı olduğu hâlde- sırf bir keyfîliktir; iyi düşün! {واتقوا الله} “Allah'tan korkun...” Bu hükmün de dâhil olduğu O'nun hükümlerine muhalefet etmekten [sakının], {واسمعوا} “...ve dinleyin...” Ne olursa olsun size emredilen şeyleri itaat ve kabul kulağıyla dinleyin. {والله لَا يَهْدِى القوم الفاسقين} “Allah, yoldan çıkmış topluluğu hidayete erdirmez.” İtaatten çıkanları [hidayete erdirmez]; yani eğer sakınmaz ve dinlemezseniz fasıklardan olursunuz, Allah ise fasıklar topluluğunu cennet yoluna yahut kendilerine fayda verecek şeylere iletmez.
{يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل} نصب على أنَّهُ بدلُ اشتمالٍ من مفعول اتقوا لما بينهما من الملابسة فإن مدار البدلية ليس ملابسةَ الظرفية والمظروفية ونحوِها فقط بل هو تعلّقٌ ما مُصحِّحٌ لانتقال الذهن من المُبدلَ منه إلى البَدَل بوجه إجماليَ كما فيما نحن فيه فإن كونَه تعالى خالقَ الأشياء كافةً مالكَ يومِ الدين خاصةً كافٍ في الباب مع أن الأمرَ بتقوى الله تعالى يتبادر منه إلى الذهن أن المتقى أيُّ شأنٍ من شئونه وأيُّ فعلٍ من أفعاله وقيلَ هناكَ مضافٌ محذوفٌ به يتحقق الاشتمال أي اتقوا عقاب الله فحينئذ يجوزُ انتصابُه منه بطريق الظرفية وقيل منصوبٌ بمضمرٍ معطوفٍ على اتقوا وما عُطف عليه أي واحذروا أو اذكروا يوم الخ فإن تذكير ذلك اليوم الهائل مما يُضْطرُّهم إلى تقوى الله ﷿ وتلقِّي أمره بسمع الإجابة والطاعة وقيل هو ظرفٌ لقولِهِ تَعَالى لَاّ يَهِدِّى أي لا يهديهم يومئذ إلى طريق الجنة كما يهدي إليه المؤمنين وقيل منصوب بقوله تعالى واسمعوا بحذف مضاف أي اسمعوا خبرَ ذلك اليوم وقيل منصوب بفعل مؤخّرٍ قد حُذف للدلالة على ضيق العبارة عن شرحه وبيانه لكمال فظاعةِ ما يقع فيهِ من الطَّامةِ التَّامةِ والدواهي العامة كأنه قيل يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل فيقول الخ يكونُ من الأحوالِ والأهوال مالا يفي ببيانه نطاقُ المقال وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موضع الإضمار لتربية المهابةِ وتشديد التهويل وتخصيصُ الرسل بالذكر ليس لاختصاص الجمع بهم دون الأمم كيف لا وذلك يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ الناس وذلك يَوْمٌ مَّشْهُودٌ وقد قال الله تعالى يَوْمَ ندعو كُلَّ أُنَاسٍ بإمامهم بل لإبانة شرفهم وأصالتهم والإيذان بعدمِ الحاجة إلى التَّصريحِ بجمعِ غيرِهم بناءً على ظهور كونهم أتباعاً لهم ولإظهار سقوطِ منزلتهم وعدم لياقتهم بالانتظام في سلك جمع السرل كيف لا وهم ﵈ يُجمعون على وجه الإجلال وأولئك يسحبون على وجوههم بالأغلال {فَيَقُولُ} لهم مشيراً إلى خروجهم عن عُهدة الرسالة كما ينبغي حسبما يُعربُ عنه تخصيصُ السؤال بجواب الأمم إعراباً واضحا إلا لصدر الخطاب بأن يقال هل بلغتنم رسالاتي وماذا في قولِه ﷿ {مَاذَا أَجَبْتُمُ} عبارةٌ عن مصدر الفعل فهو نصْبٌ على المصدرية أيْ أيَّ إجابةٍ أُجبتم من جهة أُممِكم إجابةَ قَبول أو إجابةَ قَبول أو إجابةَ رد وقيل عبارة عن الجواب فهو في محل النصب بعد حذف الجارِّ عنه أيْ بأيِّ جوابٍ أجبتم وعلى التقديرين ففي توجيه السؤال عما صدرَ عنهم وهم شهودٌ إلى الرُّسلِ ﵈ كسؤال الموءودة بمَحْضرٍ من الوائد والعدولِ عن إسناد الجواب إليهم بأن يقال ماذا أجابوا من الأنباء عن كمال تحقيرِ شأنهم وشدة الغيظ والسُّخط عليهم ما لا يخفي {قالوا} استئنماف مبني على سؤال نشأ من سوق الكلام كأنه قيل فماذا يقول الرسل ﵈ هنالك فقيل يقولون {لَا عِلْمَ لَنَا} وصيغةُ الماضِي للدلالةِ على التقرر والتحقق كما في قوله تعالى وَنَادَى أصحاب الجنة أصحاب الاعراف ونظائرِهما وإنما يقولون ذلك تفويضاً للأمر إلى علمه تعالى وإحاطتِه بما اعتراهم من جهتهم من مقاساة الأهوال ومعاناة الهموم والأوجال وعَرْضاً لعجزهم عن بيانه لكثرته وفظاعتِه {إِنَّكَ أَنتَ علامُ الغيوب} تعليل لذلك أي فتعلَمُ ما أجابوا وأظهروا لنا وما لم نعلمْه مما أضمَروه في قلوبهم وفيه إظهارٌ للشَّكاةِ وردّ للأمر إلى علمه تعالى بما لَقُوا من قبلهم من
{يَوْمَ يَجْمَعُ الله الرسل} “Allah'ın elçileri toplayacağı gün...” İkisi arasındaki irtibat ve münasebet sebebiyle 'ittekû' fiilinin mef'ûlünden bedel-i iştimal olarak mansuptur. Zira bedel olmanın esası sadece zarf-mazruf ve benzeri bir münasebet değil, zihnin mübdelün minh'ten bedele icmâlî bir şekilde intikalini sağlayan herhangi bir alakadır; nitekim konumuzda da böyledir. Çünkü O Teâlâ'nın bütün varlıkların yaratıcısı ve özellikle din gününün maliki olması bu bapta yeterlidir. Kaldı ki Allah Teâlâ'dan sakınma emrinden zihne ilk gelen şey, sakınılacak olanın O'nun şanlarından herhangi bir şan ve fiillerinden herhangi bir fiil olduğudur. Burada iştimalin kendisiyle tahakkuk edeceği mahzuf bir muzâfın bulunduğu, yani 'Allah'ın azabından sakının' demek olduğu, bu durumda zarfiyet yoluyla ondan mansup olmasının caiz olacağı da söylenmiştir. 'İttekû' ve ona matuf olan fiillere matuf gizli bir fiille mansup olduğu, yani 'o günü hatırlayın/sakının' takdirinde olduğu da söylenmiştir; zira o dehşetli günün hatırlatılması, onları Allah Teâlâ'dan sakınmaya ve O'nun emrini icabet ve itaat kulağıyla karşılamaya mecbur bırakan unsurlardandır. Cenâb-ı Teâlâ'nın {لَا يَهْدِى} buyruğunun zarfı olduğu, yani 'o gün müminleri ilettiği gibi onları cennet yoluna iletmez' manasında olduğu da söylenmiştir. Cenâb-ı Teâlâ'nın {واسمعوا} buyruğu ile muzâfın hazfiyle mansup olduğu, yani 'o günün haberini dinleyin' demek olduğu da söylenmiştir. O günde vuku bulacak olan büyük felaket ve umumi dehşetin son derece korkunçluğu sebebiyle, onun şerh ve beyanına sözlerin dar gelmesine delalet etmek üzere hazfedilmiş muahhar bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Allah elçileri toplayıp şöyle diyeceği gün, beyan sahasının anlatmaya yetmeyeceği nice hâller ve dehşetler vuku bulacaktır.' Zamir makamında lafza-i celâlin zahir olarak getirilmesi, heybeti artırmak ve dehşeti şiddetlendirmek içindir. Resullerin zikrinin tahsis edilmesi, toplanmanın ümmetler olmaksızın sadece onlara mahsus olmasından ötürü değildir; nasıl olsun ki? {ذَلِكَ يَوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَّشْهُودٌ} “İşte o, insanların kendisinde toplanacağı bir gündür ve o, görülecek bir gündür.” Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ} “O gün her insan topluluğunu önderleriyle çağırırız...” Bilakis onların şeref ve asaletlerini beyan etmek, onların peşinden gidenler olduklarının aşikâr olmasına binaen başkalarının toplanmasını açıkça belirtmeye ihtiyaç olmadığını bildirmek ve onların konumlarının düşüklüğünü ve peygamberler topluluğunun safına girmeye layık olmadıklarını göstermek içindir. Nasıl olmasın ki? Onlar aleyhimüsselâm ikram ve tazimle toplanırlar, diğerleri ise yüzüstü zincirlerle sürüklenirler. {فَيَقُولُ} “...ve [şöyle] buyuracaktır:” —hitabın başına 'Risaletlerimi tebliğ ettiniz mi?' denilerek başlanmayıp sorunun ümmetlerin cevabına tahsis edilmesinin açıkça gösterdiği üzere— onların peygamberlik mesuliyetinden hakkıyla çıktıklarına işaret ederek onlara [şöyle] buyuracaktır: {مَاذَا أَجَبْتُمُ} “'Size ne cevap verildi?'” Cenâb-ı Zülcelâl'in buyruğundaki 'mâzâ' fiilin masdarından ibarettir; dolayısıyla masdariyet üzere mansuptur; yani 'ümmetleriniz tarafından size ne şekilde icabet edildi; kabulle mi yoksa retle mi karşılık verildi?'. Cevaptan ibaret olduğu, bu durumda harf-i cerrin hazfinden sonra nasb mahallinde bulunduğu, yani 'size hangi cevapla karşılık verildi?' demek olduğu da söylenmiştir. Her iki takdire göre de, onlar hazır ve şahit oldukları hâlde kendilerinden sâdır olan şeyin resullere aleyhimüsselâm sorulması —diri diri gömülen kız çocuğuna gömenlerin huzurunda sorulması gibi— ve 'Onlar ne cevap verdiler?' denilmeyip cevabın onlara isnat edilmesinden sarf-ı nazar edilmesi, onların konumlarını son derece tahkir etmeyi, onlara karşı şiddetli öfke ve gazabı ifade etmektedir ki bu durum gizli değildir. {قالوا} “Derler ki:” Sözün akışından doğan bir soruya binaen müste'neftir; sanki 'O vakit peygamberler aleyhimüsselâm ne derler?' denilmiş, buna karşılık 'Şöyle derler' denilmiştir: {لَا عِلْمَ لَنَا} “'Bizim hiçbir bilgimiz yoktur...'” Cenâb-ı Teâlâ'nın {وَنَادَى أصحاب الجنة أصحاب الاعراف} “Cennet ehli A'râf ehline seslendi...” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi, geçmiş zaman sîgası olayın kesinleşmiş ve tahakkuk etmiş olduğunu göstermek içindir. Onlar bunu, işi Allah Teâlâ'nın ilmine ve ümmetleri tarafından maruz kaldıkları dehşetleri, çektikleri keder ve korkuları O'nun kuşatıcı bilgisine havale etmek ve bunun çokluğu ve dehşeti sebebiyle beyan etmekten acizliklerini arz etmek üzere söylerler. {إِنَّكَ أَنتَ علامُ الغيوب} “'...şüphesiz gaybları hakkıyla bilen ancak Sensin.'” Bunun gerekçesidir; yani 'Onların bize ne cevap verdiklerini ve neyi açığa vurduklarını da, kalplerinde gizlediklerinden ötürü bizim bilmediğimiz şeyleri de Sen bilirsin'. Bunda maruz kaldıkları sıkıntılardan dolayı bir şikâyetin ortaya konulması, çektikleri zorluklar ve göğüs gerdikleri kederler sebebiyle meselenin Allah Teâlâ'nın ilmine havalesi ve onlardan intikam alınması hususunda Rablerine bir iltica vardır. Mananın 'Bizden sonra ne ihdas ettiklerini (neler uydurduklarını) biz bilmeyiz, asıl hüküm sonuca göredir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, peygamberlerin onları simalarından tanıyacakları, bu durumda hâllerinin onlara nasıl gizli kalacağı belirtilerek reddedilmiştir. Sen bilirsin ki onların o andaki maksadı, bazılarının kendi zamanlarında hak üzere olup sonra kâfir olmalarıdır. İbn Abbas, Mücâhid ve Süddî radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre, onlar ilk anda dehşete kapılır ve cevaptan gaflet ederler; sonra akılları başlarına gelince ümmetleri aleyhine şahitlik ederek cevap verirler. Ancak zikredilen ta'lîl (gerekçe) buna uygun düşmez. Bununla onların rezilliğini tespitte mübalağanın kastedildiği de söylenmiştir. 'Allâme'l-ğuyûb' şeklinde nida yahut medih üzere ihtisas yoluyla nasb ile de okunmuştur; bu durumda söz Cenâb-ı Teâlâ'nın 'Ente' buyruğunda tamamlanmış olur; yani 'Şüphesiz Sen, kemal sıfatlarınla muttasıf olan ve bununla bilinen zatın ta kendisisin'.
الخطوب وكابدوا من الكروب والتجاءٌ إلى ربهم في الانتقام منهم وقيل المعنى لا علم لنا بما أحدثوا بعدنا وإنما الحكم للخاتمة ورُدَّ ذلك بأنهم يعرفونهم بسيماهم فكيف يخفى عليهم أمرُهم وأنت خبير بأن مُرادهم حينئذ أن بعضهم كانوا في زمانهم على الحق ثم صاروا كَفَرة وعن ابن عباس ومجاهد والسدي ﵃ أنهم يفزَعون من أول الأمر ويذهَلون عن الجواب ثم يجيبون بعد ما ثابت إليهم عقولُهم بالشهادة على أممهم ولا يلائمه التعليل المذكور وقيل المرادُ به المبالغةُ في تحقيق فضيحتهم وقرىء علامَ الغيوب بالنصب على النداء أو الاختصاص بالمدح على أنَّ الكلامَ قد تمَّ عند قولِه تعالى أَنتَ أي إنك أنت المنعوتُ بنعوتِ كمالِك المعروفُ بذلك
...büyük hadiseler ve göğüs gerdikleri kederler sebebiyle meselenin Allah Teâlâ'nın ilmine havalesi ve onlardan intikam alınması hususunda Rablerine bir iltica vardır. Mananın 'Bizden sonra ne ihdas ettiklerini (neler uydurduklarını) biz bilmeyiz, asıl hüküm sonuca göredir' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, peygamberlerin onları simalarından tanıyacakları, bu durumda hâllerinin onlara nasıl gizli kalacağı belirtilerek reddedilmiştir. Sen bilirsin ki onların o andaki maksadı, bazılarının kendi zamanlarında hak üzere olup sonra kâfir olmalarıdır. İbn Abbas, Mücâhid ve Süddî radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre, onlar ilk anda dehşete kapılır ve cevaptan gaflet ederler; sonra akılları başlarına gelince ümmetleri aleyhine şahitlik ederek cevap verirler. Ancak zikredilen ta'lîl (gerekçe) buna uygun düşmez. Bununla onların rezilliğini tespitte mübalağanın kastedildiği de söylenmiştir. 'Allâme'l-ğuyûb' şeklinde nida yahut medih üzere ihtisas yoluyla nasb ile de okunmuştur; bu durumda söz Cenâb-ı Teâlâ'nın 'Ente' buyruğunda tamamlanmış olur; yani 'Şüphesiz Sen, kemal sıfatlarınla muttasıf olan ve bununla bilinen zatın ta kendisisin'.
{إذ قال الله يا عِيسَى ابن مَرْيَمَ} شروعٌ في بيان ما جرى بينه تعالى وبين واحد من الرسل المجموعين من المفاوضة على التفصيلِ إثرَ بيان ما جرى بينه تعالى وبين الكل على وجه الإجمال ليكون ذلك كالأُنموذج لتفاصيلِ أحوال الباقين وتخصيصُ شأن عيسى ﵇ بالبيان تفصيلاً من بين شئون سائر الرسل ﵈ مع دلالتها على كمال هو ل ذلك اليوم ونهاية سوء حال المكذبين بالرسل لما أنه شأنه ﵇ متعلِّقٌ بكلا الفريقين من أهل الكتاب الذين نُعِيتْ عليهم في السورة الكريمة جناياتُهم فتفصيلُه أعظمُ عليهم وأجلبُ لحسرتهم وندامتِهم وأفتُّ في أعضادهم وأدخَلُ في صرفهم عن غيهم وعنادهم وإذ بدلٌ من يومَ يجمع الله الخ وصيغة الماضي لما ذُكر من الدلالة على تحقق الوقوع وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في مقام الإضمار لما مر من المبالغة في التهويل وكلمة على في قوله تعالى {اذكر نِعْمَتِى عَلَيْكَ وعلى والدتك} متعلقة بنفس النعمة إن جُعلت مصدراً أي اذكر إنعامي عليكما أو بمحذوفٍ هو حالٌ منها إنْ جُعلت اسماً أي اذكر نعمتي كائنة عليكما وليس المرادُ بأمره ﵇ يومئذ بذكر النعمة المنتظمة في سلك التعديد تكليفَه ﵇ شكرَها والقيامَ بمواجبها ولاتَ حينَ تكليف مع خروجه ﵇ عن عهدة الشكر في أوانه أيَّ خروج بل إظهارَ أمره ﵇ بتعداد تلك النعم حسبما بينه الله تعالى اعتداداً بها وتلذذا بذكرها على رءوس الأشهاد لتكون حكايةُ ذلك على ما أنبأ عنه النظم الكريم توبيخاً ومزجرةً للكفرة المختلفين في شأنه ﵇ إفراطاً وتفريطاً وإبطالاً لقولهما جميعاً {إِذْ أَيَّدتُّكَ} ظرف لنعمتي أي اذكر إنعامي عليكما وقت تأييدي لك أو حال منها أي اذكرها كائنة وقت تأييدي لك وقرىء آيدتُك والمعنى واحد أي قويتك {بِرُوحِ القدس} بجبريلَ ﵇ لتثبيت الحجة
{إذ قال الله يا عِيسَى ابن مَرْيَمَ} “Allah şöyle buyurduğu zaman: 'Ey Meryem oğlu İsa!...” Bütün peygamberlerle Allah Teâlâ arasında geçenlerin icmâlî olarak beyan edilmesinin ardından, geride kalanların durumlarının tafsilatına bir numune olsun diye toplanan resullerden biri ile Cenâb-ı Hak arasında geçen konuşmanın tafsilatlı beyanına başlanmaktadır. İsa aleyhisselâm'ın durumunun, o günün tam dehşetine ve peygamberleri yalanlayanların hâlinin son derece kötülüğüne delalet etmesiyle birlikte diğer bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm hâlleri arasından tafsilatlı olarak beyana tahsis edilmesi; onun aleyhisselâm durumunun bu yüce surede cinayetleri yüzlerine vurulan Ehl-i Kitap'tan her iki fırkayla da ilgili olmasındandır. Dolayısıyla bunun tafsil edilmesi onlar üzerine daha ağır, hasret ve nedametlerini celbetmede daha etkili, güçlerini kırmada daha kuvvetli ve onları azgınlık ve inatlarından vazgeçirmede daha tesirlidir. 'İz', 'Yevme yecmeullâh' ifadesinden bedeldir; mazi sîgası vukuunun kesinliğini göstermek içindir. Zamir makamında lafza-i celâlin getirilmesi ise korkutma ve dehşeti pekiştirmek içindir. Cenâb-ı Teâlâ'nın {اذكر نِعْمَتِى عَلَيْكَ وعلى والدتك} “...senin üzerindeki ve annenin üzerindeki nimetimi hatırla...'” buyruğundaki 'alâ' kelimesi, masdar kabul edilirse doğrudan nimet lafzına mütealliktir; yani 'ikinizin üzerindeki ihsanımı hatırla'; şayet isim kabul edilirse ondan hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani 'ikinizin üzerinde bulunan nimetimi hatırla'. O gün onun aleyhisselâm sayılan nimetleri hatırlamasıyla emrolunmasından maksat, -teklif vakti geçmiş olduğu ve kendisi de zamanında şükür vazifesini bihakkın yerine getirmiş bulunduğu hâlde- nimetin şükrünü eda etmekle mükellef tutulması değildir. Bilakis bu, Allah Teâlâ'nın beyan ettiği üzere, o nimetleri sayarak onlara değer verdiğini ve herkesin huzurunda onları anmaktan lezzet duyduğunu açığa vurması içindir; ta ki yüce nizamın haber verdiği üzere bu kıssanın anlatılması, onun aleyhisselâm hakkında ifrat ve tefrite düşerek ihtilaf eden kâfirleri azarlamak, susturmak ve her iki grubun da sözlerini iptal etmek olsun. {إِذْ أَيَّدتُّكَ} “...hani seni desteklemiştim...” 'Ni'metî' kelimesinin zarfıdır; yani 'seni desteklediğim vakit ikinize olan ihsanımı hatırla'; yahut ondan hâldir; yani 'seni desteklediğim vakitte olan nimetimi hatırla'. 'Âyedtüke' şeklinde de okunmuştur; mana birdir; yani 'seni kuvvetlendirmiştim'. {بِرُوحِ القدس} “...Rûhu'l-Kudüs ile...” Hücceti pekiştirmek için Cebrail aleyhisselâm ile...