Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الغيب} بيانٌ لاختصاص المقدوراتِ الغيبية به تعالى من حيثُ العلم غثر بيانِ اختصاصِ كلِّها به تعالى من حيثُ القدرةُ والمفاتحُ إما جمعُ مفتَح بفتح الميم وهو المخزَن فهو مستعارٌ لمكان الغيب كأنها مخازِنُ خُزِنت فيها الأمورُ الغيبيةُ يُغلق عليها ويُفْتَح وإما جمعُ مفتِح بكسرها وهو المفتاح ويُؤيده قراءةُ مَنْ قرأَ مفاتيحُ الغيب فهو مستعارٌ لما يُتوصَّلُ به إلى تلك الأمورِ بناءً على الاستعارة الأولى أي عنده تعالى خاصةُ خزائنِ غُيوبِه أو ما يُتوصّل به إليها وقولُه ﷿ {لَا يَعْلَمُهَا إِلَاّ هُوَ} تأكيدٌ لمضمونِ ما قبله وإيذانٌ بأن المرادَ هو الاختصاصُ من حيث العلمُ لا من حيث القدرةُ والمعنى أن ما تستعجلونه من العذاب ليس مقدوراً لي حتى أُلزِمَكم بتعجيله ولا معلوماً لديّ لأُخبرَكم وقتَ نزولِه بل هو مما يَختصُّ به تعالى قدرة وعلما فينزله حسبما تقتضيه مشيئتُه المبنيةُ على الحِكَم والمصالح وقولُه تعالى {وَيَعْلَمُ مَا فِى البر والبحر} بيان لتعلّق علمِه تعالى بالمشاهَدات إثرَ بيان تعلُّقِه بالمغيَّباتِ تكملةً له وتنبيهاً على أن الكلَّ بالنسبة إلى علمِه المحيطِ سواءٌ في الجَلاءِ أي يعلمُ مَا فِيهمَا مِنَ الموجودات مُفصّلةً على اختلاف أجناسِها وأنواعِها وتكثُّرِ أفرادِها وقولُه تعالى {وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَاّ يَعْلَمُهَا} بيانٌ لتعلُّقه بأحوالها المتغيَّرةِ بعد بيانِ تعلقِه بذواتها فإن تخصيصَ حالِ السقوطِ بالذكر ليس إلا بطريق الاكتفاءِ بذكرها عن ذكر سائر الأحوال كما أن ذكرَ حالِ الورقةِ وما عُطفَ عليها خاصةً دون أحوالِ سائرِ ما فيهما من فنونِ الموجودات الفائتة للحصر باعتبارِ أنها أُنموذَجٌ لأحوال سائرِها وقولُه تعالى {وَلَا حَبَّةٍ} عطفٌ على ورقةٍ وقولُه تعالى {فِى ظلمات الارض} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لحبة مفيدة لكما نفوذِ علمِه تعالى أي ولا حبةٍ كائنةٍ في بطونِ الأرض إلا يعلمها وكذا قوله تعالة {وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ} معطوفان عليها داخلان في حُكمها وقولُه تعالى {إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ} بدلٌ من الاستثناءِ الأول بدلَ الكلِّ على أن الكتابَ المُبِينَ عبارةٌ عن علمه تعالى أو بدلَ الاشتمالِ على أنه عبارةٌ عن اللوحِ المحفوظ وقرىء الأخيران بالرَّفعِ عطفاً عَلى محلِّ من ورقة وقيل رفعُهما بالابتداء والخبرُ إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ وهو الأنسبُ بالمقام لشمول الرطبِ واليابس حينئذ لِما ليس من شأنه السقوطُ وقد نُقل قراءةُ الرفعِ في ولا حبةٌ أيضاً

{وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الغيب} “Gaybın anahtarları O'nun katındadır”; gaybe ait kudret alanındaki şeylerin tamamının kudret bakımından Allah Teâlâ'ya has olduğunun beyan edilmesinin ardından, ilim bakımından da O'na has kılındığının beyanıdır. “Mefâtih” kelimesi ya mîmin fethasıyla “meftahen”in çoğuludur ki bu da depo/hazine demektir. Bu durumda gaybın mekânı için müstear kılınmıştır; sanki onlar gaybî işlerin içine saklandığı, üzerlerine kilit vurulup açılan hazineler gibidir. Ya da mîmin kesresiyle “miftah”ın çoğuludur ki bu da anahtar demektir; “mefâtîhu'l-ğayb” şeklinde okuyanların kıraati de bunu destekler. Bu durumda ilk istiareye dayalı olarak o işlere kendisiyle ulaşılan vesileler için müstear kılınmıştır. Yani gaybının hazineleri veya onlara ulaştıracak vesileler yalnızca O'nun [celle ve celâluhu] katındadır. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {لَا يَعْلَمُهَا إِلَاّ هُوَ} “onları O'ndan başkası bilmez” buyruğu, öncesinin içeriğini tekit etmek ve maksadın kudret cihetiyle değil ilim cihetiyle tahsis olduğunu bildirmek içindir. Manası şudur: Sizin acele istediğiniz azap ne onu hemen getirmeye sizi mecbur kılayım diye benim gücüm dahilindedir ne de iniş vaktini size haber vereyim diye benim tarafımdan bilinmektedir; bilakis o, kudret ve ilim bakımından sadece Allah Teâlâ'ya hastır ve O bunu, hikmet ve maslahatlara dayanan meşietinin gerektirdiği şekilde indirir. Allah Teâlâ'nın: {وَيَعْلَمُ مَا فِى البر والبحر} “Karada ve denizde olanı da bilir” buyruğu, gayb olan şeylerle olan taallukunun beyanından sonra onu tamamlamak ve kuşatıcı ilmine nispetle açıklık bakımından her şeyin eşit olduğuna dikkat çekmek üzere, ilminin müşahede edilen şeylere taallukunun beyanıdır; yani bu ikisinde bulunan varlıkları, cinslerinin ve türlerinin farklılığına ve fertlerinin çokluğuna rağmen ayrıntılarıyla bilir. Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَاّ يَعْلَمُهَا} “Bir yaprak düşmez ki O onu bilmesin” buyruğu, zatlarına taallukunun beyanından sonra onların değişen hallerine taallukunun beyanıdır; zira düşme halinin özellikle zikredilmesi, diğer bütün halleri zikretmekten kifayet etme yoluyladır. Tıpkı yaprak halinin ve ona atfedilenlerin, bu ikisinde bulunan ve sayıya gelmeyen diğer varlık türlerinin hallerine bir numune olması hasebiyle özellikle zikredilmesi gibi. Allah Teâlâ'nın: {وَلَا حَبَّةٍ} “ne bir dane” buyruğu “veraka” üzerine matuftur. Allah Teâlâ'nın: {فِى ظلمات الارض} “yerin karanlıklarında” buyruğu, Allah Teâlâ'nın ilminin tam nüfuzunu ifade eden ve “habbe” için sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani yerin derinliklerinde bulunan hiçbir dane yoktur ki O onu bilmesin. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: {وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ} “ne yaş ne de kuru hiçbir şey yoktur ki” buyruğu da ona matuf olup hükmüne dahildir. Allah Teâlâ'nın: {إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ} “apaçık bir kitapta bulunmasın” buyruğu, apaçık kitabın Allah Teâlâ'nın ilminden ibaret olması durumunda birinci istisnadan bedel-i kül, Levh-i Mahfûz'dan ibaret olması durumunda ise bedel-i iştimaldir. Son iki kelime “min verakatin”in mahalline atfen merfû olarak da okunmuştur. Bu ikisinin mübteda olarak merfû olduğu, haberlerinin ise {إِلَاّ فِى كتاب مُّبِينٍ} olduğu da söylenmiştir; bu takdirde yaş ve kuru ifadeleri düşme tabiatında olmayan şeyleri de kapsayacağından makama en uygun olanı budur. Merfû okuyuş “velâ habbetün” şeklinde de nakledilmiştir.

{وهو الذي يتوفاكم بالليل} أي يُنيمُكم فيه على استعارة التوفِّي من الإماتة للإنامة لما بين الموتِ والنومِ من المشاركة في زوال الإحساس والتمييز وأصله قبضُ الشيء بتمامه {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بالنهار} أي ما كسبتم

{وهو الذي يتوفاكم بالليل} “Geceleyin sizi öldüren (uyutan) O'dur”; yani his ve temyiz gücünün yok olmasında ölüm ile uyku arasındaki ortaklıktan ötürü ‘teveffî’ lafzı öldürmekten uyutmaya istiare kılınarak [bu mana verilmiştir]; kelimenin aslı bir şeyi bütünüyle kabzetmektir. {وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بالنهار} “Gündüzün ne kazandığınızı da bilir”, yani

فيه المراد بالليل والنهار الجنسُ المتحقِّق في كل فردٍ من أفرادهما بالتوفي والبعث الوجدين فيها يتحققُ قضاءُ الأجلِ المسمَّى المترتبِ عليها لا في بعضِها والمرادُ بعلمه تعالى ذلك علمُه قبل الجَرْحِ كما يلوحُ به تقديمُ ذكره على البعث أي يعلم ما تجرَحون بالنهار وصيغة الماضي الجلالة على التحقّق وتخصيصُ التوفي بالليل والجَرْحِ بالنهار مع تحقّق كلَ منهما فيما خُصَّ بالآخر للجَرْي على سَنن العادة {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} أي يوقظكم في النهار عطفٌ على يتوفاكم وتوسيطُ قوله تعالى وَيَعْلَمَ الخ بينهما لبيان ما في بعثهم من عظيمِ الإحسانِ إليهم بالتنبيه على أن ما يكتسبونه من السيئات مع كونها موجبةً لإبقائهم على التوفّي بل لإهلاكهم بالمرة يُفيض عليهم الحياة ويُمهلُهم كما ينبىء عنه كلمةُ التراخي كأنه قيل هو الذي يتوفاكم في جنس الليالي ثم يبعثكم في جنس النهر مع علمه بما ستجرَحون فيها {ليقضى أَجَلٌ مّسَمًّى} معين لكل فرد بحيث لايكاد يتخطى أحدٌ ما عُيِّن له طرفةَ عينٍ {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} أي رجوعُكم بالموت لا إلى غيره أصلاً {ثُمَّ يُنَبّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} بالمجازاة بأعمالكم التي كنتم تعملونها في تلكَ الليالِي والأيامِ وقيل الخطابُ مخصوصٌ بالكفرة والمعنى أنكم مُلقَوْن كالجيف بالليل كاسبون للآثام بالنهار وأنه تعالى مطّلعٌ على أعمالكم يبعثكم الله من القبور في شأن ما قطعتم به أعمارَكم من النوم بالليل وكسْبِ الآثامِ بالنهار ليقضى الأجلُ الذي سماه وضَرَبه لبعث الموتى وجزائِهم على أعمالهم وفيه ما لا يَخفْى من التكلف والإخلالِ لإفضائه إلى كون البعث معلَّلاً بقضاء الأجلِ المضروب له

gündüzleyin işlediğiniz amelleri bilir. Gece ve gündüzden maksat, bir kısmında değil, her iki vakitte meydana gelen uyuma ve uyanma ile onlara terettüp eden tayin edilmiş ecelin tamamlanmasının gerçekleştiği fertlerin tamamında var olan cinstir. Allah Teâlâ'nın bunu bilmesinden maksat, uyanmadan önce zikredilmesinin hissettirdiği gibi, günah işlenmeden önceki ilmidir; yani gündüz ne kazanacağınızı bilir. Geçmiş zaman (mâzî) kalıbı kesinliği bildirmek içindir. Her ikisi de diğerine tahsis edilen vakitte gerçekleştiği halde uyutmanın geceye, kazanmanın da gündüze tahsis edilmesi âdetin akışına uygunluk içindir. {ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ} “Sonra sizi onda uyandırır”, yani gündüzün sizi uyandırır; bu ifade “yeteveffâküm”e matuftur. Allah Teâlâ'nın “ve ya'lemu...” buyruğunun bu ikisi arasına yerleştirilmesi, kazandıkları kötülüklerin uykuda bırakılmalarını hatta tamamen helak edilmelerini gerektirmesine rağmen, üzerlerine hayat bahşedip onlara mühlet verdiğine dikkat çekmek suretiyle onları uyandırmasındaki büyük ihsanı beyan etmek içindir; nitekim terâhî (gecikme) bildiren kelime de buna işaret etmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: “Geceler cinsinde sizi uyutan, sonra o gecelerde ne kazanacağınızı bildiği halde gündüzler cinsinde sizi uyandıran O'dur.” {ليقضى أَجَلٌ مّسَمًّى} “Belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye”, her bir ferde tayin edilmiş bir ecel ki hiç kimse kendisi için takdir edileni göz açıp kapayıncaya kadar bile aşamaz. {ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz ancak O'nadır”, yani ölümle dönüşünüz başkasına değil yalnızca O'nadır. {ثُمَّ يُنَبّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ} “Sonra O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir”, o gecelerde ve gündüzlerde işlemekte olduğunuz amellerinizin karşılığını vererek [haber verecektir]. Hitabın kâfirlere mahsus olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana şöyledir: “Sizler geceleyin leşler gibi yatan, gündüzleyin ise günah kazanan kimselersiniz; Allah Teâlâ amellerinize muttalidir. Ömrünüzü gece uykuyla ve gündüz günah kazanmakla tüketmeniz hususunda, ölülerin diriltilmesi ve amellerinin karşılığını görmeleri için Allah'ın belirleyip takdir ettiği ecel tamamlansın diye Allah sizi kabirlerden diriltecektir.” Ancak bu yorumda diriltmenin, kendisi için takdir edilen ecelin tamamlanmasıyla illetlendirilmesine yol açması sebebiyle gizli kalmayacak bir zorlama ve zedeleme vardır.

{وَهُوَ القاهر فَوْقَ عِبَادِهِ} أي هو المتصرِّفُ في أمورهم لاغيره يفعل بهم ما ييشاء إيجاداً وإعداماً وإحياءً وإماتة وتعذيباً وإثابةً إلى غير ذلك {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُم} خاصة أيها المكلفون {حَفَظَةً} من الملائكة وهم الكرام الكاتبون وعليكم متعلقٌ بيُرسل لما فيه من معنى الاستيلاء وتقديمُه على المفعولِ الصريحِ لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر وقيل متعلقٌ بمحذوفٍ هو حال من حفظة إذ لو تأخر لكان صفة أي كائنين عليكم وقيل متعلق بحفظةً والمحفوظُ محذوفٌ على كل حال أي يرسل عليكم ملائكةً يحفظون أعمالَكم كائنةً ما كانت وفي ذلك حكمةٌ جميلةٌ ونعمةٌ جليلة لما أن المكلفَ إذا عَلم أن أعماله تحفظ وتعرض على رءوس الأشهادِ كان ذلك أزجرَ له عن تعاطي المعاصي والقبائحِ وأن العبد إذا وثِقَ بلُطف سيّدِه واعتمد على عفوه وسَترِه لم يحتشمه احتشامه من خدمه الواقفين على أحواله وحتى في قولِه تعالى {حتى إِذَا جَاء أَحَدَكُمُ الموت} هي التي يُبتدأ بها الكلام وهي مع ذلك تَجعلُ ما بعدها من الجملة الشرطية غايةً لما قبلها كأنه قيل ويُرسلُ عليكم حفظة يحفَظون أعمالَكم مدةَ حياتكم حتى إذا انتهت مدة أحدم كائناً مَنْ كان وجاءه أسبابُ الموت ومباديه {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} الآخرون المفوَّضُ إليهم ذلك وهم ملكُ الموتِ وأعوانُه وانتهى هناك حِفظُ الحفظة وقرىء توفاه ماضياً أو مضارعاً بطرح إحدى التامين {وَهُمْ} أي الرسل {لَا يُفَرّطُونَ} أي بالتواني والتأخير وقرىء مخففاً من الإفراط أي

{وَهُوَ القاهر فَوْقَ عِبَادِهِ} “O, kullarının üstünde yegâne tasarruf ve kudret sahibidir”, yani kullarının işlerinde tasarruf eden başkası değil yalnızca O'dur; var etme, yok etme, diriltme, öldürme, azap etme, mükâfatlandırma ve benzeri hususlarda üzerlerinde dilediğini yapar. {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُم} “ve üzerinize gönderir”, özellikle ey mükellefler, sizin üzerinize; {حَفَظَةً} “koruyucular [gönderir]”, meleklerden [koruyucular] ki onlar Kirâmen Kâtibîn'dir. “Aleyküm” lafzı, içerdiği istila (hükümranlık) manasından ötürü “yursilu” fiiline müteallıktır; sarih mef'ûlün önüne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana duyulan şevk içindir. Sonraya kalsaydı sıfat olacağından ötürü “hafaza” kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallık olduğu da söylenmiştir; yani: “Üzerinizde bulunan bekçiler olarak.” “Hafaza” kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir; her halükarda korunan şey hazfedilmiştir; yani üzerinize her ne olursa olsun amellerinizi koruyan melekler gönderir. Bunda pek güzel bir hikmet ve ulu bir nimet vardır; zira mükellef kimse amellerinin korunup mahşer halkının huzurunda sergileneceğini bildiğinde bu durum onu günah ve çirkinlikleri işlemekten daha çok caydırır. Bir de kul efendisinin lütfuna güvenip onun affına ve kusurları örtmesine bel bağladığında, kendi hallerine vakıf olan hizmetçilerinden çekindiği gibi efendisinden çekinmeyebilir. Allah Teâlâ'nın: {حتى إِذَا جَاء أَحَدَكُمُ الموت} “Nihayet birinize ölüm geldiği zaman” buyruğundaki “hattâ”, kelama kendisiyle başlanan edattır ve bununla birlikte kendisinden sonraki şart cümlesini öncesinin gayesi (sonucu) kılar. Sanki şöyle denilmiştir: “Hayatınız müddetince amellerinizi koruyan bekçileri üzerinize gönderir; nihayet kim olursa olsun birinizin süresi dolup ölümün sebepleri ve başlangıçları ona geldiğinde”, {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alır”, bu işle görevlendirilmiş diğer elçilerimiz ki onlar ölüm meleği ve yardımcılarıdır; işte koruyucuların görevi orada son bulur. Bu fiil mâzî olarak yahut iki tâ'dan birinin atılmasıyla muzari olarak “teveffâhu” şeklinde de okunmuştur. {وَهُمْ} “ve onlar”, yani o elçiler; {لَا يُفَرّطُونَ} “hiçbir kusur etmezler”, yani gevşeklik ve gecikme göstermezler. İfrat (haddi aşma) kökünden hafifletilerek de okunmuştur; yani

لا يجاوزون ما حدا بهم بزيادة أو نقصان والجملة حال من رسلنا وقيل مستأنَفةٌ سيقت لبيان اعتنائِهم بما أُمروا به وقوله تعالى

artırma veya eksiltmeyle kendilerine çizilen sınırı aşmazlar. Cümle “rusulunâ” lafzından hâldir; emrolundukları şeye gösterdikleri itinayı beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümle (istînâf) olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

{ثُمَّ رُدُّواْ} عطفٌ على توفته والضمير للكلِّ المدلول عليه بأحدكم وهو السرُّ في مجيئه بطريق الالتفات تغليباً والإفرادُ أولاً والجمعُ ى خرا لوقوع التوفِّي على الانفراد والردِّ على الاجتماع أي ثم ردوا بعد البعث بالحشر {إِلَى الله} ٦ أي إلى حُكمه وجزائه في موقف الحساب {مولاهم} أي مالكُهم الذي يلي أمورَهم على الإطلاق لا ناصرُهم كما في قوله تعالى وَأَنَّ الكافرين لَا مولى لَهُمْ {الحق} الذي لا يقضي إلا بالعدل وقرى بالنصب على المدح {أَلَا لَهُ الحكم} يومئذ صورةً ومعنى لا لأحد غيرِه بوجهٍ من الوجوه {وَهُوَ أَسْرَعُ الحاسبين} يحاسب جميعَ الخلائق في أسرعِ زمانٍ وأقصره لا يشغَله حسابٌ عن حسابٌ ولا شأنٌ عن شأنٍ وَفِي الحديثِ إِنَّ الله تعالى يحاسب الكلَّ في مقدار حلْبِ شاة

{ثُمَّ رُدُّواْ} “Sonra döndürülürler”, “teveffethu” fiiline matuftur. Zamir, “ehadeküm” lafzının delalet ettiği bütün insanlara aittir; tağlîb yoluyla iltifat üslubuyla gelmesinin sırrı da budur. Can almanın fert fert, döndürülmenin ise topluca gerçekleşmesinden ötürü ilkinde tekil, ikincisinde çoğul kullanılmıştır; yani sonra dirilişin ardından haşir ile döndürülürler; {إِلَى الله} “Allah'a”, yani hesap meydanında O'nun hükmüne ve cezasına; {مولاهم} “Mevlâlarına”, yani Allah Teâlâ'nın: “Kâfirlerin ise hiçbir mevlâsı yoktur” ayetinde geçtiği gibi yardımcıları değil, işlerini mutlak olarak üstlenen gerçek sahiplerine; {الحق} “gerçek [Mevlâlarına]”, ancak adaletle hükmeden [Hak Teâlâ'ya döndürülürler]. Bu kelime medih üzere mansub olarak da okunmuştur. {أَلَا لَهُ الحكم} “Haberiniz olsun ki hüküm ancak O'nundur”, o gün hiçbir şekilde O'ndan başkasına ait olmaksızın suret ve mana bakımından hüküm sadece O'nundur; {وَهُوَ أَسْرَعُ الحاسبين} “ve O, hesap görenlerin en süratlisidir”, hiçbir hesap diğer bir hesaba, hiçbir iş de diğer bir işe engel olmaksızın bütün yaratılmışları en hızlı ve en kısa zamanda hesaba çeker. Hadis-i şerifte: “Şüphesiz Allah Teâlâ bütün mahlukatı bir koyunun sağılma müddeti kadar bir zamanda hesaba çeker” buyrulmuştur.

{قُلْ مَن يُنَجّيكُمْ مّن ظلمات البر والبحر} أي قل تقريراً لهم بانحطاط شركائِهم عن رتبةِ الإلهية مَنْ ينجِّيكم من شدائدهما الهائلةِ التي تُبطل الحواسَّ وتدهش العقولَ ولذلك استُعير لها الظلماتُ المبطلةُ لحاسةِ البصَر يقال لليوم الشديد يومٌ مظلم ويومٌ ذو كواكبَ أو من الخسف في البر والغرقِ في البحر وقرىء ينْجيكم من الإنجاء والمعنى واحد وقوله تعالى {تَدْعُونَهُ} نصبٌ على الحالية من مفعول ينجِّيكم والضميرُ لمن أي مَن ينجّيكم منها حال كونكم داعين له أو من فاعلِه أي من ينجيكم منها حال كونه مدعواً من جهتكم وقوله تعالى {تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} إما حالٌ من فاعل تدعونه أو مصدرٌ مؤكِّد له أي تدعونه متضرعين جِهاراً ومُسِرِّين أو تدعونه دعاءَ إعلانٍ وإخفاء وقرىء خفية بكسر الخاس وقوله تعالى {لئن أنجيتنا} حال من الفاعل أيضاً على تقدير القولِ أي تدعونه قائلين لئن أنجيتنا {مِنْ هذه} الشدة والورطة االتي عبر عنها بالظلمات {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} أي الراسخين في الشكر المداومين عليه لأجل هذه النعمةِ أو جميع النعماءِ التي من جُمْلتِها هذهِ وقرىء لئن أنجانا مراعاة لقوله تعالى تَدْعُونَهُ

{قُلْ مَن يُنَجّيكُمْ مّن ظلمات البر والبحر} “De ki: Kuranın ve denizin karanlıklarından sizi kim kurtarır?”, yani ortak koştukları varlıkların uluhiyet mertebesinden düşüklüğünü onlara ikrar ettirmek maksadıyla de ki: Duyuları iptal eden ve akılları dehşete düşüren o iki yerin korkunç şiddetlerinden sizi kim kurtarır? İşte bu sebeple görme duyusunu iptal eden karanlıklar bu şiddetler için müstear kılınmıştır. Nitekim şiddetli gün için ‘karanlık gün’ ve ‘yıldızlı gün’ denilir. Yahut karadaki batmaktan ve denizdeki boğulmaktan sizi kim kurtarır? Bu fiil incâ kökünden “yüncîküm” şeklinde de okunmuştur ve mana birdir. Allah Teâlâ'nın: {تَدْعُونَهُ} “O'na yalvarırken” buyruğu, “yüneccîküm” fiilinin mef'ûlünden hâl olarak mansubdur ve zamir “men” lafzına aittir; yani siz O'na dua eder haldeyken sizi bunlardan kim kurtarır? Yahut failinden hâldir; yani O, sizin tarafınızdan Kendisine yalvarılan olduğu halde sizi bunlardan kim kurtarır? Allah Teâlâ'nın: {تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً} “yalvara yakara ve gizlice” buyruğu, ya “ted'ûnehû” fiilinin failinden hâldir ya da onu tekit eden bir masdardır; yani O'na açıkça yalvararak ve gizlice dua edersiniz yahut aleni ve gizli bir yakarışla dua edersiniz. Kelime hânın kesresiyle “hıfyeten” şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {لئن أنجيتنا} “Eğer bizi kurtarırsan” buyruğu, sözün takdiriyle yine failden hâldir; yani şöyle diyerek O'na yalvarırsınız: “Eğer bizi kurtarırsan”, {مِنْ هذه} “bundan”, karanlıklar diye ifade edilen bu şiddetten ve badireden; {لَنَكُونَنَّ مِنَ الشاكرين} “kesinlikle şükredenlerden olacağız”, yani bu nimetten yahut bu nimetin de dahil olduğu bütün nimetlerden ötürü şükürde sebat eden ve ona devam edenlerden olacağız. Allah Teâlâ'nın “ted'ûnehû” buyruğuna riayetle “Lein encânâ” (eğer bizi kurtarırsa) şeklinde de okunmuştur.

{قُلِ الله يُنَجّيكُمْ مّنْهَا وَمِن كُلّ كَرْبٍ} أُمر ﷺ بتقرير الجواب مع كونه من وظائفهم للإيذان بأنه متعيِّنٌ عندهم ولبناءِ قولِه تعالى {ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ} عليه أي الله تعالى وحده ينجيكم مما تدعونه إلى كشفه من الشدائد المذكورةِ وغيرِها من الغموم والكُرَبِ ثم أنتم بعد ما تشاهدون هذه النعمَ الجليلةَ تشركون بعبادته تعالى غيرَه وقرىء يُنْجيكم بالتخفيف

{قُلِ الله يُنَجّيكُمْ مّنْهَا وَمِن كُلّ كَرْبٍ} “De ki: Ondan ve her türlü sıkıntıdan sizi Allah kurtarır”; cevabı vermek onların vazifesi olduğu halde, bu durumun onların nezdinde de apaçık ve kesin olduğunu bildirmek ve Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ} “sonra siz yine ortak koşarsınız” buyruğunu bunun üzerine bina etmek maksadıyla cevabı bizzat ikrar etmesi Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] emredildi. Yani kaldırılması için Kendisine yalvardığınız zikredilen şiddetlerden ve diğer bütün keder ve sıkıntılardan sizi yalnızca Allah Teâlâ kurtarır; sonra siz bu yüce nimetleri müşahede ettikten sonra yine O'na [celle ve celâluhu] ibadette başkalarını ortak koşarsınız. Fiil şeddesiz olarak “yüncîküm” şeklinde de okunmuştur.

وقوله تعالى {قُلْ هُوَ القادر على أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُم عَذَاباً} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان أنه تعالى هو القادرُ على إلقائهم في المهالك إثرَ بيانِ أنه هو المُنْجي لهم منها وفيه وعيدٌ ضمنيٌّ بالعذاب لإشراكهم المذكورِ على طريقة قوله ﷿ أَفَأَمِنتُمْ أَن يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ البر إلى قوله تعالى أَمْ أَمِنتُمْ أَن يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أخرى الآية وعليكم متعلقٌ بيبعثَ وتقديمُه على مفعوله الصريح للاعتناء به والمسارعةِ إلى بيان كون المبعوثِ مما يضرُّهم ولتهويل أمْرِ المؤخرِ وقوله تعالى {مّن فَوْقِكُمْ} متعلقٌ به أيضاً أو بمحذوف وقع صفةٌ لعذاباً أي عذاباً كائناً من جهة الفوق كما فَعَل بمن فَعَل من قومِ لوطٍ وأصحابِ الفيلِ وأضرابِهم {أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} أو من جهة السُفلِ كما فعل بفِرْعونَ وقارونَ وقيل مِنْ فوقكم أكابركم ورؤسائكم ومن تحت أرجلِكم سفلتُكم وعبيدُكم وكلمة أَوْ لمنعِ الخُلوّ دونَ الجمع فلا منْعَ لما كان من الجهتين معاً كما فُعل بقوم نوحٍ {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً} أي يخلطَكم فِرَقاً متحزّبين على أهواءَ شتّى كلُّ فرقةٍ مشايعةٌ لإمامٍ فينشَبُ بينكم القتالُ فتختلطوا في الملاحم كقول الحَماسي ... وكتيبةٍ لبَّستُها بكتيبة حتى إذا التَبَسَتْ نفضْتُ لها يدي {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} عطفٌ على يبعثَ وقرىء بنون العظمةِ على طريقة الالتفات لتهويل الأمرِ والمبالغةِ في التحذير والبعضُ الأولُ الكفارُ والآخَرُ المؤمنون ففيه وعدٌ ووعيد عن رسول الله ﷺ أنه قال عند قوله تعالى عَذَاباً مّن فَوْقِكُمْ أعوذ بوجهك وعند قوله تعالى أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أعوذ بوجهك وعند قوله تعالى أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ هذا أهونُ أو هذا ايسر وعنه ﷺ أنه قال سألتربي أن لا يبعثَ على أمتي عذاباً من فوقهم أو من تحت أرجلِهم فأعطاني ذلك وسألته أن لا يجعلَ بأسهم بينهم فمنعني ذلك {انظر كَيْفَ نُصَرّفُ الايات} من حال إلى حال {لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ} كي يفقَهوا ويقِفوا على جلية الأمر فيرجعوا عمَّا هُم عليهِ من المكابرة والعِناد

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هُوَ القادر على أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُم عَذَاباً} “De ki: O, sizin üzerinize bir azap göndermeye kādirdir” buyruğu; kendilerini o tehlikelerden kurtaranın O olduğunu beyan etmenin hemen ardından, onları helak edici felaketlerin içine atmaya da ancak O'nun gücünün yettiğini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Bu ifadede, Allah Teâlâ'nın: {أَفَأَمِنتُمْ أَن يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ البر} “[O'nun] sizi karanın bir tarafında yerin dibine geçirmeyeceğinden emin mi oldunuz?” ayetinden {أَمْ أَمِنتُمْ أَن يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أخرى} “Yoksa sizi bir kez daha oraya döndürmeyeceğinden emin mi oldunuz?” ayetine kadar olan üslubu üzere, zikredilen şirk koşmaları sebebiyle azapla zımnî bir tehdit bulunmaktadır. “Aleyküm” [ifadesi] “yeb'ase” fiiline mütealliktir; açık mef'ûlünden önce getirilmesi ise ona gösterilen ihtimam, gönderilen şeyin kendilerine zarar verecek bir husus olduğunu beyan etmekte acele etme ve sonraya bırakılan şeyin vehametini vurgulama gayesiyledir. Allah Teâlâ'nın: {مّن فَوْقِكُمْ} “üstünüzden” buyruğu da aynı şekilde fiile mütealliktir yahut “azâben” kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani Lût kavmine, Fil ashabına ve emsallerine yaptığı gibi üst cihetinden gelen bir azap demektir. {أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} “yahut ayaklarınızın altından”, Firavun'a ve Kārûn'a yaptığı gibi alt cihetten [gelen bir azap] demektir. “Üstünüzden” ifadesinin büyükleriniz ve reisleriniz, “ayaklarınızın altından” ifadesinin ise ayak takımınız ve köleleriniz anlamına geldiği de söylenmiştir. “Ev” (yahut) kelimesi iki şıkkın da bulunmamasını (men'-i hulüvv) engellemek içindir, cem'i (birlikte bulunmayı) engellemek için değildir; dolayısıyla Nûh kavmine yapıldığı gibi iki cihetten birden gelmesine bir engel yoktur. {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً} “yahut sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürmeye”; yani her bir fırkanın bir öndere tabi olduğu, farklı hevalar etrafında kümelenmiş gruplar halinde sizi birbirinize karıştırmasına, böylece aranızda savaşın patlak verip kanlı çarpışmalarda birbirinize girmenize [kādirdir]. Nitekim Hamâse şairinin şu beytinde olduğu gibi: ... Bir birliği diğer bir birliğe kattım Birbirine karışınca da elimi ondan çektim. {وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} “ve kiminizin şiddetini kiminize tattırmaya [kādirdir]” buyruğu “yeb'ase” fiiline matuftur. Durumun dehşetini bildirmek ve sakındırmada mübalağa yapmak amacıyla iltifat yoluyla azamet nûnu ile [nüzîka şeklinde] de okunmuştur. Birinci “bazı”, kâfirlerdir; diğeri ise müminlerdir; dolayısıyla bunda hem bir vaad hem de bir tehdit vardır. Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ'nın: {عَذَاباً مّن فَوْقِكُمْ} buyruğunda: “Senin vechine sığınırım!”; {أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ} buyruğunda: “Senin vechine sığınırım!”; {أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ} buyruğunda ise: “Bu daha ehvendir yahut bu daha kolaydır” buyurmuştur. Yine ondan [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Rabbimden ümmetimin üzerine üstlerinden yahut ayaklarının altından bir azap göndermemesini diledim, bunu bana verdi. Kendi aralarındaki şiddeti birbirine tattırmamasını da diledim, fakat bunu bana vermedi.” {انظر كَيْفَ نُصَرّفُ الايات} “Bak, ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz!”, halden hale çeviriyoruz; {لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ} “umulur ki anlarlar”, ta ki iyice kavrayıp işin hakikatine vâkıf olsunlar da içinde bulundukları kibir ve inattan vazgeçsinler.

{وَكَذَّبَ بِهِ} أي بالعذاب الموعود أو القرآنِ المجيد الناطقِ بمجيئه {قَوْمِكَ} أي المعاندون منهم ولعل إيرادَهم بهذا العنوانِ للإيذان بكمالِ سوءِ حالِهم فإن تكذيبَهم بذلك مع كونهم من قومه ﷺ مما يقضي بغاية عَتُوِّهم ومكابرتهم وتقديم الجار والمجرور على الفاعلِ لما مرَّ مراراً من إظهار الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخرة وقوله تعالى {وَهُوَ الحق} حالٌ منَ الضميرِ المجرورِ أي كذبوا به والحال أنه الواقعُ لا محالة أو إ هـ الكتابُ الصادقُ في كل ما نطقَ به وقيل هو استئنافٌ وأيا ما كان ففيه دلالة على عظيم جنايتِهم ونهاية قُبْحِها {قُلْ} لهم منبِّهاً على ما يئول إليه أمرُهم وعلى أنك قد أديتَ ما عليك من وظائف الرسالة {لَّسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} بحفيظٍ وُكِّلَ إلى أمركم لا منعكم من التكذيب وأُجبِرَكم على التصديق إنما أنا منذرٌ وقد خرجتُ عن العُهدة حيث أخبرتُكم بما سترَونه

{وَكَذَّبَ بِهِ} “Onu yalanladı”, yani vaad edilen azabı yahut onun geleceğini bildiren Kur'ân-ı Mecîd'i; {قَوْمِكَ} “senin kavmin”, yani onlardan inat edenler [yalanladı]. Onların bu unvanla getirilmesi, durumlarının son derece kötü olduğunu bildirmek içindir; zira onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] kendi kavminden olmalarıyla birlikte onu yalanlamaları, onların azgınlık ve kibirlerinin son raddede olduğunu gösteren bir husustur. Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana gösterilen ihtimamı ve sonraya bırakılana yönelik bir merak uyandırmayı ifade eder. Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ الحق} “halbuki o haktır” buyruğu, mecrûr zamirden hâldir; yani o, kesinlikle vuku bulacak bir gerçek yahut bildirdiği her şeyde doğru olan bir kitap olduğu halde onu yalanladılar. Bunun müstakil bir cümle (istînâf) olduğu da söylenmiştir. Her iki durumda da onların cinayetlerinin büyüklüğüne ve çirkinliğinin son derecede olduğuna delalet vardır. Onlara, akıbetlerinin varacağı yeri ve risalet vazifelerinden üzerine düşeni yerine getirdiğini hatırlatarak {قُلْ} “De ki:” {لَّسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ} “Ben sizin üzerinize bir vekil değilim”, işinize tayin edilmiş bir koruyucu değilim ki sizi yalanlamaktan alıkoyayım ve tasdike zorlayayım; ben ancak bir uyarıcıyım ve göreceğiniz şeyleri size haber vermekle sorumluluktan çıkmış bulunmaktayım.

{لّكُلّ نَبَإٍ} أي لكل شيءٍ يُنبَأُ به من الأنباء التي من جملتها عذابُكم أو لكلِّ خبرٍ من الأخبار التي من جملتها خبرُ مجيئِه {مُّسْتَقِرٌّ} أي وقتُ استقرارٍ ووقوعٍ البتة ووقت استقرارٍ بوقوعِ مدلولِه {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} أي حالَ نَبئِكم في الدنيا أو في الآخرة أو فيهما معاً وسوف للتأكيد كما في قوله تعالى وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينِ

{لّكُلّ نَبَإٍ} “Her haber için”, yani kendisiyle haber verilen ve azabınızın da dahil olduğu her haber yahut onun geleceği haberi de dahil olmak üzere haberlerin her biri için; {مُّسْتَقِرٌّ} “kararlaştırılmış bir zaman vardır”, yani kesinlikle vuku bulacağı ve manasının gerçekleşmesiyle yerli yerine oturacağı bir vakit vardır. {وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Ve ileride bileceksiniz”, yani dünyada yahut ahirette veya her ikisinde birden haberinizin durumunu [öğreneceksiniz]. Allah Teâlâ'nın: {وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينِ} “Onun haberini bir süre sonra muhakkak bileceksiniz” buyruğunda olduğu gibi “sevfe” edatı tekit içindir.

{وَإِذَا رَأَيْتَ الذين يَخُوضُونَ في آياتنا} أي بالتكذيب والاستهزاءِ بها والطعنِ فيها كما هو دأْبُ قريشٍ ودَيدَنُهم {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} بترك مُجالستهم والقيامِ عنهم وقولُه تعالى {حتى يَخُوضُواْ فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِ} غايةٌ للإعراض أي استمِرَّ على الإعراضِ إلى أن يخوضوا في حديثٍ غيرِ ى ياتنا والتذكيرُ باعتبار كونها حديثاً فإن وصفَ الحديثِ بمغايرتها مشيرٌ إلى اعتبارها بعُنوان الحديثية وقيل باعتبار كونِها قرآناً {وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشيطان} بأن يشغَلَك فتنسى النهْيَ فتُجالِسَهم ابتداءً أو بقاءً وقرىء يُنَسِّينَّك من التَنْسِية {فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذكرى} أي بعد تذكُّرِ النهي {مَعَ القوم الظالمين} أي معهم فوضَعَ المُظهرَ موضعَ المُضمر نعياً عليهم أنهم بذلك الخوضِ ظالمون واضعون للتكذيب والاستهزاءِ موضِعَ التصديق والتعظيم راسخون في ذلك

{وَإِذَا رَأَيْتَ الذين يَخُوضُونَ في آياتنا} “Ayetlerimiz hakkında [alaylı ve bâtıl sözlere] dalanları gördüğün zaman”; yani Kureyş'in âdeti ve tutumu olduğu üzere onları yalanlayarak, onlarla alay ederek ve onlara dil uzatarak [dalanları gördüğünde], {فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ} “onlardan yüz çevir”; meclislerini terk edip yanlarından kalkarak [onları kendi haline bırak]. Allah Teâlâ'nın: {حتى يَخُوضُواْ فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “onlar başka bir söze dalıncaya kadar” buyruğu, yüz çevirmenin gayesidir (son sınırıdır); yani ayetlerimizden başka bir söze dalıncaya kadar yüz çevirmeye devam et. [Ayetteki “gayrihî” zamirinin] müzekker kılınması, onların birer “hadis” (söz) olması itibarıyladır; zira sözün onlardan başkası olarak nitelenmesi, ayetlerin de hadis (söz) unvanıyla değerlendirildiğine işaret etmektedir. Ayetlerin Kur'ân olması itibarıyla müzekker kılındığı da söylenmiştir. {وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشيطان} “Eğer şeytan sana unutturursa”; yani seni meşgul edip de yasağı unutturur ve bu sebeple baştan veya devamında onlarla oturursan -kelime tensiye kökünden “yünessiyenneke” şeklinde de okunmuştur-, {فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذكرى} “artık hatırladıktan sonra oturma”, yani yasağı hatırladıktan sonra; {مَعَ القوم الظالمين} “o zalimler topluluğu ile”, yani onlarla oturma. Zamir yerine açık ismin getirilmesi, onların bu bâtıl sözlere dalmakla zalim olduklarını, tasdik ve tazimin yerine yalanlama ve alayı koyduklarını ve bunda da kökleşmiş bulunduklarını yüzlerine vurup kınamak içindir.

{وَمَا عَلَى الذين يَتَّقُونَ} روي عن ابن عباس ﵄ أنَّ المسلمين حين نُهوا عن مجالستهم عند خوضِهم في الآيات قالوا لئن كنا نقول كلما استهزءوا بالقرآن لم نستطِعْ أن نجلِسَ في المسجد الحرام ونطوفَ بالبيت فنزلت أي ما على الذين يتقون قبائحَ أعمالِ الخائضين وأحوالَهم {مِنْ حِسَابِهِم} أي مما يُحاسَبون عليه من الجرائر {من شىء} أي شيء ما على أنه في محلِ الرفعِ على أنه مبتدأ وما تميمية أو اسم لها وهي حجازية ومن مزيدة للاستغراق ومن حسابهم حال منه وعلى الذين يتقون في محلِ الرفعِ على أنه خبر للمبتدأ أو لما الحجازية على رأي مَن لا يُجيز إعمالَها في الخبر المقدَّم مطلقاً أو في محلِّ النصبِ على رأي من يجوِّز إعمالَها في الخبر المقدّم عند كونه ظرفاً أو حرفَ جر {ولكن ذكرى} استدراك من النفي السابق أي ولكن عليهم أن يذكِّروهم ويمنعوهم عمَّا هُم عليهِ من القبائح بما أمكن من العِظة والتذكير ويُظهروا لهم الكراهَةَ والنكيرَ ومحل ذكرى إما النصبُ على أنَّه مصدرٌ مؤكِّد للفعل المحذوف أي عليهم أن يذكّروهم تذكيراً أو الرفعُ عَلى أنَّه مبتدأٌ محذوفُ الخبرِ أيْ ولكن عليهم ذكرى {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أي يجتنبون الخوضَ حياءً أو كراهةً لمسَاءتهم وقد جُوِّز كونُ الضمير للموصول أي يذكّروهم رجاءَ أن يثبُتوا على تقواهم أو يزدادوها

{وَمَا عَلَى الذين يَتَّقُونَ} “Sakınanların üzerinde yoktur”; İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet edildiğine göre müslümanlar, ayetlere dalındığında o meclislerde oturmaktan nehyedilince: “Eğer onlar Kur'an'la her alay ettiklerinde [oradan ayrılmakla] mükellef olursak Mescid-i Harâm'da oturamaz ve Kâbe'yi tavaf edemeyiz” dediler; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Yani bâtıla dalanların çirkin amellerinden ve hallerinden sakınanların üzerine, {مِنْ حِسَابِهِم} “onların hesabından”, yani hesaba çekilecekleri cürümlerden dolayı; {من شىء} “hiçbir sorumluluk [yoktur]”. “Şey'in” kelimesi ref mahallinde mübtedadır ve “mâ” Temîm lehçesine göredir yahut “mâ” Hicaz lehçesi üzere olup onun ismidir. “Min” istiğrak (kapsayıcılık) bildiren zâit bir harftir. “Min hisâbihim” ondan hâldir. “Alellezîne yettekūn” ise öne geçmiş haberde mübtedanın ameline mutlak olarak izin vermeyenlerin görüşüne göre mübtedanın yahut Hicaziyye olan “mâ”nın ref mahallindeki haberidir; öne geçmiş haber zarf veya harf-i cer olduğunda “mâ”nın amel etmesini caiz görenlerin görüşüne göre ise nasb mahallindedir. {ولكن ذكرى} “fakat bir hatırlatmadır”; önceki nefiyden bir istidraktır; yani lakin üzerlerine düşen, vaaz ve nasihatten mümkün olan yollarla onlara hatırlatmada bulunmak, içinde bulundukları çirkinliklerden onları alıkoymak ve onlara hoşnutsuzluk ve inkârlarını açıkça göstermektir. “Zikrâ” kelimesinin mahalli ya mahzuf bir fiili tekit eden masdar olarak nasbdır -yani onları tam bir hatırlatmayla hatırlatmalıdırlar-; yahut haberi mahzuf bir mübteda olarak refdir -yani lakin üzerlerine düşen bir hatırlatmadır-. {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırlar”; yani utandıklarından yahut kendilerine kötülük dokunmasından çekindiklerinden ötürü bâtıla dalmaktan sakınırlar. Zamirin sıla cümlesindeki ism-i mevsûle [müttakilere] ait olması da caiz görülmüştür; yani takvaları üzere sebat etmeleri yahut onu artırmaları ümidiyle onlara hatırlatırlar.

{وَذَرِ الَّذِينَ اتخذوا دِينَهُمْ} الذين كُلِّفوه وأُمروا بإقامة مواجبِه {لَعِباً وَلَهْواً} حيث سخِروا به واستهزءوا أو بنَوْا أمرَ دينهم على ما لا يكاد يتعاطاه العاقلُ بطريق الجِدّ وإنما يصدُر عنه لو صدَر بطريق اللعِبِ واللهوِ كعبادة الأصنام وتحريمِ البحائرِ والسوائبِ ونحوِ ذلك والمعنى أعرضْ عنهم ولا تُبالِ بأفعالهم وأقوالهم وقيل هو تهديدٌ لهم كقوله تعالى ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ الآية {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا} واطمأنوا بها حتى زعموا أنْ لا حياةَ بعدها أبداً {وَذَكّرْ بِهِ} أي بالقرآنِ من يصلُح للتذكير {أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ} أي لئلا تُبْسَلَ كقوله تعالى أَن تَضِلُّواْ الآية أو مخافةَ أن تُبسَل أو كراهةَ أن تبسل نفوسٌ كثيرة كما في قوله تعالى عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ وتُرتَهنَ لسوء عملِها وأصلُ الإبسالِ والبَسْل المنعُ ومنه أسد باسلٌ لأن فريستَه لا تُفلت منه أو لأنه ممتنَعٌ والباسل الشجاع لامتناعه من قِرْنه وهذا بَسْلٌ عليك أي حرام ممنواع وقد جوز أن يكون الضمير المجرور في به راجعها إلى الإبسال مع عدم جرَيانِ ذكرِه كما في ضمير الشأن وتكون الجملةُ بدلاً منه مفسِّراً له في الإبهام أولاً والتفسيرِ ثانياً من التفخيم وزيادةِ التَّقريرِ كما في قولِه ... على جودِه لَضَنَّ بالماء حانم بجر حانم على أنه بدل من ضمير جوده فالمعنى وذكر بارتهان النفوس وحبسها بما كسبت وقوله تعالى {لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ الله وَلِىٌّ وَلَا شَفِيعٌ} استئنافٌ مَسوقٌ للإخبار بذلك وقيل في محل النصب على أنه حالٌ من ضمير كسبت وقيل في محلِ الرفعِ عَلى أنَّه وصفٌ لنفسٌ والأظهرُ أنَّه حالٌ من ف = نفسٌ فإنه في قوة نفسٌ كافرةٌ أو نفوسٌ كثيرة كما في قوله تعالى عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ ومن دون الله متعلقٌ بمحذوف هو حال من وليٌّ كما بُيّن في تفسيرِ قولِه تعالى وَأَنذِرْ بِهِ الآية وقيل هو خبرٌ لليس فيكون لها حينئذٍ متعلقاً بمحذوفٍ على البيان {وَإِن تَعْدِلْ} أي إن تَفْدِ تلك النفسُ {كُلَّ عَدْلٍ} أي كلَّ فِداءٍ على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ {لَاّ يُؤْخَذْ مِنْهَا} على إسنادِ الفعلِ إلى الجار والمجرور لا إلى ضمير العدل كما في قوله تعالى وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ فإنه المَفْدِيُّ به لا المصدرُ كما نحن فيه {أولئك} إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيزِ الصلةِ وما فيهِ من معنى البعد للإيذان ببعدِ درجتِهم في سُوءِ الحال ومحلُه الرفعُ على الابتداء والخبر في قوله تعالى {الذين أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ} والجملةُ مستأنفةٌ سيقت إثرَ تحذيرِهم من الإبسال المذكور لبيان أنهم المبتَلَوْن بذلك أي أولئك المتخِذون دينَهم لعباً ولهواً المغترون بالحياة الدنيا هم الذين أُبسِلوا بما كسبوا وقولُه تعالى {لَهُمْ شَرَابٌ مّنْ حَمِيمٍ} استئناف آخَرُ مُبينٌ لكيفية الإبسال المذكور وعاقبتِه مبنيٌّ على سوء نشأَ من الكلامِ كأنَّه قيل ماذا لهم حين أُبسلوا بما كسبوا فقيل لهم شرابٌ من ماءٍ مغليَ يتجَرْجَرُ في بطونهم وتتقطَّعُ به أمعاؤهم {وَعَذَابٌ أَلِيمٌ} بنار تشتعل بأبدانهم {بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ} أي بسبب كفرهم المستمر في الدنيا وقد جُوِّز أن يكون لهم شراب الخ حالاً من ضمير أبسلوا وترتيب

{وَذَرِ الَّذِينَ اتخذوا دِينَهُمْ} “Dinlerini edinenleri bırak”, yani kendilerine teklif edilen ve gereklerini yerine getirmeleri emredilen dinlerini; {لَعِباً وَلَهْواً} “oyun ve eğlence [edinenleri]”, onunla alay edip eğlendikleri yahut din işlerini akıllı bir kimsenin asla ciddiyetle yapamayacağı, putlara tapmak, bahîre ve sâibeleri haram kılmak gibi ancak oyun ve eğlence kabilinden sâdır olabilecek şeyler üzerine bina ettikleri için. Mana şudur: Onlardan yüz çevir, onların fiillerine ve sözlerine aldırış etme. Bunun, Allah Teâlâ'nın: {ذَرْهُمْ يَأْكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ} “Bırak onları yesinler, yararlansınlar...” ayetinde olduğu gibi onlar için bir tehdit olduğu da söylenmiştir. {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا} “Ve dünya hayatı onları aldattı”, ona öylesine kandılar ki ondan sonra asla bir hayat olmayacağını iddia ettiler. {وَذَكّرْ بِهِ} “Ve onunla (Kur'an'la) hatırlat”, hatırlatılmaya elverişli olan kimselere; {أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ} “bir nefsin kazandığı şeyler sebebiyle helake sürüklenmemesi için”; yani Allah Teâlâ'nın: {أَن تَضِلُّواْ} “Sapmayasınız diye...” ayetinde olduğu gibi helak olmasın diye yahut helak olma korkusuyla veya Allah Teâlâ'nın: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ} “Her nefis ne hazırladığını bilecektir” ayetinde olduğu gibi pek çok nefsin helake sürüklenmesi ve kötü ameli sebebiyle rehin tutulması hoş görülmediği için [hatırlat]. İbsâl ve besl kelimesinin aslı menetmektir (alıkoymaktır). Avı kendisinden kaçamadığı yahut kendisi engellenemez olduğu için “esedün bâsilun” (yırtıcı aslan) denmesi ve rakibine karşı kendini savunduğu için cesur kimseye “bâsil” denmesi bundandır. “Hâzâ beslün aleyke” ifadesi de “bu sana haramdır, yasaktır” demektir. “Bihî” lafzındaki mecrûr zamirin, şe'n zamirinde olduğu gibi daha önce zikri geçmemiş olmasına rağmen “el-ibsâl” kelimesine raci olması ve cümlenin de önce kapalılık sonra açıklama yoluyla tazim ve tekidi artırmak üzere ondan bedel ve onu tefsir edici olması caiz görülmüştür; nitekim şairin: ... Cömertliğine rağmen Hânim suyu esirgedi sözünde “Hânim” kelimesinin “cûdihî”deki zamirden bedel olarak cer ile okunması gibidir. Buna göre mana şudur: Nefislerin kazandıkları sebebiyle rehin tutulup hapsedilmesini hatırlat. Allah Teâlâ'nın: {لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ الله وَلِىٌّ وَلَا شَفِيعٌ} “Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır” buyruğu, bu durumu haber vermek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. “Kesebet” fiilinin zamirinden hâl olarak nasb mahallinde olduğu yahut “nefsün” kelimesinin sıfatı olarak ref mahallinde olduğu da söylenmiştir. En zahir olanı ise “nefsün” kelimesinden hâl olmasıdır; zira o, “kâfir bir nefis” yahut Allah Teâlâ'nın: {عَلِمَتْ نَفْسٌ مَّا أَحْضَرَتْ} ayetinde olduğu gibi “pek çok nefis” kuvvetindedir. “Min dûnillâh” ise Allah Teâlâ'nın: {وَأَنذِرْ بِهِ} ayetinin tefsirinde açıklandığı üzere “veliyyün” kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. “Leyse”nin haberi olduğu da söylenmiştir; bu durumda “lehâ” beyan üzere mahzufa müteallik olur. {وَإِن تَعْدِلْ} “Ve eğer o [nefis] feda etse”, {كُلَّ عَدْلٍ} “her türlü fidyeyi” -tekit masdarı olmak üzere-; {لَاّ يُؤْخَذْ مِنْهَا} “ondan kabul olunmaz”. Fiil, Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} “Ondan hiçbir fidye alınmaz” ayetinde olduğu gibi adl zamirine değil, câr ve mecrûra isnat edilmiştir; zira oradaki “adl”, bizzat feda edilen şeydir, buradaki gibi masdar değildir. {أولئك} “İşte onlar”; sıla cümlesindeki vasıflarla nitelenmeleri itibarıyla ism-i mevsûle işarettir. Bundaki uzaklık manası ise onların kötü durumdaki derecelerinin uzaklığını bildirmek içindir. Mahalli iptida üzere refdir. Haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: {الذين أُبْسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْ} “kazandıkları sebebiyle helake sürüklenenlerdir”. Bu cümle, zikredilen ibsâlden sakındırılmalarının hemen ardından, bu felakete müptela olanların bizzat kendileri olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Yani dinlerini oyun ve eğlence edinen, dünya hayatının aldattığı o kimseler, kazandıkları sebebiyle helake teslim edilenlerin ta kendileridir. Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ شَرَابٌ مّنْ حَمِيمٍ} “Onlar için kaynar sudan bir içecek vardır” buyruğu ise zikredilen ibsâlin keyfiyetini ve akıbetini açıklayan, sözün akışından doğan bir soruya dayalı diğer bir istînâftır; sanki “Kazandıkları sebebiyle helake teslim edildiklerinde onlara ne vardır?” denilmiş, buna karşılık “Onlar için karınlarında fokurdayan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar sudan bir içecek vardır” denilmiştir. {وَعَذَابٌ أَلِيمٌ} “ve elem verici bir azap [vardır]”, bedenlerini saran bir ateşle; {بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ} “inkâr edegeldikleri şeyler sebebiyle”, yani dünyada devam ettirdikleri küfürleri yüzünden. “Lehüm şarâbün...” cümlesinin “übsilû”daki zamirden hâl olması da caiz görülmüştür. Tertip...

ما ذُكر من العذابَيْن على كفرهم مع أنهم معذبون بسائر معاصيهم أيضاً حسبما ينطِق به قوله تعالى بِمَا كَسَبُواْ لأنه العُمدةُ في إيجاب العذاب والأهمُ في باب التحذير أو أريد بكفرهم ما هو أعمُّ منه ومن مستتْبِعاته من المعاصي والسيئات هذا وقد جوِّز أنْ يكون أولئك إشارةً إلى النفوس المدلولِ عليها بنفسٌ محلُه الرفعُ بالابتداء والموصولُ الثاني صفتُه أو بدلٌ منه ولهم شراب الخ خبرُه والجملة مَسوقةٌ لبيان تبعة الإبسال

...zikredilen iki azabın, Allah Teâlâ'nın: {بِمَا كَسَبُواْ} “kazandıkları şeyler sebebiyle” buyruğunun bildirdiği üzere diğer bütün günahları sebebiyle de azap görecek olmalarına rağmen onların küfürlerine bağlanması, küfrün azabı gerektirmede asıl dayanak ve sakındırma hususunda en mühim unsur olmasından ötürüdür; yahut onların küfürlerinden kasıt, bizzat küfür ile onu takip eden günah ve kötülükleri kapsayan daha genel bir manadır. Şurası da var ki, “ülâike” lafzının “nefsün” kelimesinin delalet ettiği nefislere işaret olması, mahallinin iptida üzere ref olması, ikinci mevsûlün onun sıfatı veya bedeli olması ve “lehüm şarâbün...” cümlesinin de onun haberi olması caiz görülmüştür; cümle ise ibsâlin vehametini beyan etmek için sevk edilmiştir.

{قل أندعو مِن دُونِ الله مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا} قيلَ نزلتْ في أبي بكرٍ ﵁ حين دعاه ابنه عبدُ الرحمن إلى عبادة الأصنام فتوجيهُ الأمر إلى رسول الله ﷺ حينئذ للإيذان بما بينهما من الاتصال والاتحادِ تنويهاً لشأن الصديقَ رضي الله تعالى عنه أي أنعبد متجاوزين عبادةَ الله الجامعِ لجميعِ صفاتِ الألوهيةِ التي من جملتها القدرةُ على النفع والضر ما لا يقدر على نفعنا إذا عبدناه ولا على ضَرِّنا إذا تركناه وأدنى مراتبِ المعبوديةِ القُدرةُ على ذلك وقوله تعالى {وَنُرَدُّ على أعقابنا} عطفٌ على ندعوا إذا حل في حكم الإنكارِ والنفْي أي ونُرَدّ إلى الشرك والتعبير عنه بالرد غعلى الأعقاب لزيادة تقبيحِه بتصويره بصورةِ ما هو عَلَمٌ في القُبح مع ما فيه من الإشارة إلى كون الشركِ حالةً قد تُركت ونُبذتْ وراءَ الظهر وإيثارُ نرد على نرتد لتوجيه الإنكار إلى الارتداد بردِّ الغير تصريحاً بمخالفة المُضلِّين وقطعاً لأطماعهم الفارغةِ وإيذاناً بأن الارتدادَ من غير رادَ ليس في حيِّزِ الاحتمال ليُحتاجَ إلى نفيه وإنكاره وقولُه تعالى {بَعْدَ إِذْ هدانا الله} أي إلى الإسلام وأنقذنا من الشرك متعلقٌ بنرُدّ مَسوقٌ لتأكيد النكيرِ لا لتحقيق معنى الرد وتصويرِه فقط وإلا لكفى أن يقالَ بعد إذ اهتدينا كأنه قيل ونُرَدّ إلى الشرك بإضلال المضِلّ بعد إذ هدانا الله الذي لا هاديَ سواه وقوله تعالى {كالذى استهوته الشياطين} في محل النصب على أنه حالٌ من مرفوع نرد أي نُرد أي أنرد على أعقابنا مشبَّهين بالذي استهوته مَرَدةُ الجن واستغوته إلى المهامه أو المهالك أو على أنه نعتٌ لمصدر محذوف أي أنُرد رداً مثلَ ردِّ الذي استهوته الخ والاستهواءُ استفعال من هَوَى في الأرض إذا ذهَب فيها كأنها طلبت هُويَّه وحرصت عليه وقرىء استهواه بألف مما له وقوله تعالى {فِي الأرض} إما متعلق باستهوته أو بمحذوفٍ هو حالٌ من مفعوله أي كائناً في الأرضَ وكذا قوله تعالى {حَيْرَانَ} حال منه على أنها بدلٌ من الأولى أو حال الثنية عند من يجيزها أو من الذي أو من المستكنّ في الظرف أي تائهاً ضالاً عن الجادة لا يدري ما يصنع وقوله تعالى {لَهُ أصحاب} جملة في محل النصب على أنها صفةٌ لحيران أو حال من الضمير فيه أو مستأنفةٌ سيقت لبيان حالِه وقوله تعالى {يَدْعُونَهُ إِلَى الهدى} صفةٌ لأصحاب أي لذلك المستهوى رفقةٌ يهدونه إلى الطريق المستقيم تسميةٌ له بالمصدر مبالغةً كأنه نفس الهدى {ائتنا} على إرادةِ القولِ على أنه بدل ممن يدونه أو حالٌ من فاعلِه أي يقولون ائتنا وفيه إشارة

{قل أندعو مِن دُونِ الله مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا} “De ki: Biz Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyen şeylere mi yalvaralım?”; oğlu Abdurrahman kendisini putlara tapmaya çağırdığında Ebû Bekir [radıyallâhu anh] hakkında indiği söylenmiştir. Bu durumda emrin Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] yöneltilmesi, Sıddîk'ın [radıyallâhu anh] şanını yüceltmek üzere aralarındaki irtibat ve birliği bildirmek içindir. Yani fayda ve zarara kādir olmak da dahil bütün uluhiyet sıfatlarını kendisinde toplayan Allah'a ibadeti bırakıp, kulluk ettiğimizde bize fayda vermeye, terk ettiğimizde de bize zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere mi tapalım? Oysa mabud olmanın en alt mertebesi buna gücü yetmektir. Allah Teâlâ'nın: {وَنُرَدُّ على أعقابنا} “ve ökçelerimiz üzerine geri mi döndürülelim?” buyruğu, inkâr ve nefiy hükmüne dahil olduğu için “ned'û” fiiline matuftur; yani şirke mi döndürülelim? Şirkin ökçeler üzerine geri döndürülmek şeklinde ifade edilmesi, çirkinlikte darbımesel olmuş bir surette tasvir edilerek çirkinliğinin artırılması içindir; bununla birlikte şirkin artık terk edilmiş ve arkaya atılmış bir hal olduğuna da işaret vardır. “Nerteddü” (irtidat ederiz) yerine “nüraddü” (döndürülürüz) lafzının tercih edilmesi ise, saptıranlara muhalefeti açıkça ortaya koymak, onların boş emellerini boşa çıkarmak ve saptıran biri olmadan irtidat etmenin nefyine ve inkârına ihtiyaç duyulacak bir ihtimal dahilinde bile olmadığını bildirmek suretiyle inkârı başkasının döndürmesiyle meydana gelen irtidata yöneltmek içindir. Allah Teâlâ'nın: {بَعْدَ إِذْ هدانا الله} “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra”; yani İslâm'a hidayet edip bizi şirkten kurtardıktan sonra [bunu mu yapalım?]; bu buyruk “nüraddü” fiiline mütealliktir ve sadece geri döndürme manasını tahakkuk ettirip tasvir etmek için değil, inkârı tekit etmek için sevk edilmiştir; aksi takdirde “biz hidayete erdikten sonra” denilmesi yeterli olurdu. Sanki şöyle denilmiştir: Kendisinden başka hidayet edici olmayan Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, saptırıcının saptırmasıyla şirke mi döndürülelim? Allah Teâlâ'nın: {كالذى استهوته الشياطين} “şeytanların ayarttığı kimse gibi” buyruğu, “nüraddü” fiilinin merfû failinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani cinlerin azgınlarının ayartıp çöllere yahut helak yerlerine sürüklediği kimseye benzer bir halde mi ökçelerimiz üzerine döndürülelim? Yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır; yani şeytanların ayarttığı kimsenin döndürülmesi gibi bir döndürülüşle mi döndürülelim? İstehvâ (ayartmak), yeryüzünde yitip gitmek anlamına gelen “hevâ fi'l-ardı” kökünden istif'âl babıdır; sanki onun düşüşünü istemiş ve buna hırs göstermiştir. Kelime imaleli elifle “istehvâhü” şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {فِي الأرض} “yeryüzünde” buyruğu ya “istehvethü” fiiline mütealliktir yahut onun mef'ûlünden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani yeryüzünde bulunduğu halde [ayarttığı kimse gibi]. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: {حَيْرَانَ} “şaşkın bir halde” buyruğu da ondan hâldir; birinci hâlden bedeldir yahut birden fazla hâl kullanımını caiz görenlere göre ikinci bir hâldir; ya da “ellezî”den veya zarfın içindeki gizli zamirden hâldir; yani ana yoldan sapmış, şaşkın, ne yapacağını bilemez bir halde. Allah Teâlâ'nın: {لَهُ أصحاب} “onun arkadaşları vardır” buyruğu, “hayrân” kelimesine sıfat yahut onun içindeki zamirden hâl veya onun durumunu beyan etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümle olarak nasb mahallindedir. Allah Teâlâ'nın: {يَدْعُونَهُ إِلَى الهدى} “onu doğru yola çağırırlar” buyruğu, “ashâb” kelimesinin sıfatıdır; yani o ayartılmış kimsenin, kendisini dosdoğru yola ileten arkadaşları vardır; sanki hidayetin ta kendisiymiş gibi mübalağa maksadıyla yol masdar ile isimlendirilmiştir. {ائتنا} “Bize gel [derler]”; sözün takdiriyle “yed'ûnehû” fiilinden bedel yahut failinden hâldir; yani “bize gel” diyerek [çağırırlar]. Bunda bir işaret vardır...

إلى أنهم مهتدون على الطريق المستقيم وأن من يدعونه ليس ممن يعرف الطريق المستقيم ليدعى إلى إتيانه وإنما يُدرك سمتَ الداعي ومورِدَ النعيق فقط {قُلْ إِنَّ هُدَى الله} الذي هدانا إليه وهخو الإسلام {هُوَ الهدى} وحدَه وما عداه ضلال محضٌ وغيٌّ بحتٌ كقوله تعالى فَمَاذَا بَعْدَ الحقِّ إِلَاّ الضلال ونحوِه وتكريرُ الأمر للاعتناء بشأن المأمورِ به ولأن ما سبق للزجْرِ عن الشرك وهذا حثٌّ على الإسلام وهو توطِئةٌ لما بعده فإن اختصاصَ الهُدى بهُداه تعالى مما يوجبُ الامتثالَ بالأوامر الواردةِ بعده {وَأُمِرْنَا} عطفٌ على إن هُدى الله هو الهدى داخلٌ تحت القول واللام في {لِنُسْلِمَ لِرَبّ العالمين} لتعليل الأمر المَحْكيِّ وتعيينِ ما أريد به كمن الأوامر الثلاثة كما في قوله تعالى قُل لّعِبَادِىَ الذين آمنوا يُقِيمُواْ الصلاة وَيُنْفِقُواْ الآية كأنه قيل أمرنا وقيل لنا اسلموا لأجل أنم نسلَمَ وقيل هي بمعنى الباء أي أمرنا بأن نُسلم وقيل زائدة أي أُمرنا أن نُسلم على حذف الباء وقوله تعالى

...onların dosdoğru yol üzerinde hidayette olduklarına ve çağırdıkları o kimsenin ise, kendisine gelmesi için çağrılacak dosdoğru yolu bilen kimselerden olmadığına, sadece çağıranın yönünü ve bağırışın çıktığı yeri fark edebildiğine işaret vardır. {قُلْ إِنَّ هُدَى الله} “De ki: Şüphesiz Allah'ın hidayeti”, yani bizi kendisine ulaştırdığı hidayet ki o da İslâm'dır; {هُوَ الهدى} “asıl hidayetin ta kendisidir”, yalnızca O'nun hidayetidir; O'nun dışındakiler ise Allah Teâlâ'nın: {فَمَاذَا بَعْدَ الحقِّ إِلَاّ الضلال} “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” buyruğu ve benzerlerinde olduğu gibi sırf sapıklık ve katıksız haktan ayrılıştır. Emrin tekrarlanması, emredilen hususun şanına ihtimam göstermek içindir ve önceki kısım şirkten sakındırmak için olup bu kısım İslâm'a teşvik mahiyetinde olduğu ve sonrasına bir hazırlık teşkil ettiği içindir; zira hidayetin yalnızca Allah'ın hidayetine mahsus olması, ondan sonra gelen emirlere imtisal etmeyi zorunlu kılar. {وَأُمِرْنَا} “Ve bize emrolundu” buyruğu, “İnne hüdallâhi hüve'l-hüdâ” cümlesine matuftur ve kavil (de ki emri) kapsamına dahildir. {لِنُسْلِمَ لِرَبّ العالمين} “Âlemlerin Rabbine teslim olmamız için” buyruğundaki lâm, hikaye edilen emrin gerekçesini bildirmek ve Allah Teâlâ'nın: {قُل لّعِبَادِىَ الذين آمنوا يُقِيمُواْ الصلاة وَيُنْفِقُواْ} “İnanan kullarıma söyle: Namazı kılsınlar, infak etsinler...” ayetinde olduğu gibi zikredilen üç emirden neyin kastedildiğini tayin etmek içindir; sanki “bize emredildi ve teslim olmamız için bize 'teslim olun' denildi” buyrulmuştur. Lâm'ın bâ manasında olduğu, yani “teslim olmakla emrolunduk” demek olduğu da söylenmiştir. Zâit olduğu, yani bâ harfinin hazfiyle “bize teslim olmamız emredildi” manasında olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın:

{وَأَنْ أَقِيمُواْ الصلاة واتقوه} أي الله تعالى في مخالفةِ أمرهِ عطفٌ على نُسلم على الوجوه الثلاثة على أنّ أنْ المصدريةَ إذا وصلت بالأمر بتجرد هو عن معنى الأمر نحوُ تجردِ الصلةِ الفعليةِ عن معنى المضي والاستقبال فالمعنى على الأول أمرنا أي قيل لنا أسلموا وأقيموا الصلاة واتقوا الله لأجل أن نُسلمَ ونُقيمَ الصلاة ونتّقِيَه تعالى وعلى الأخيرين أمرنا بأن نسلمَ ونقيم الصلاة ونتقيه تعالى والتعرضُ لوصف ربوبيته تعالى للعالمين لتعليل الأمرِ وتأكيدِ وجوبِ الامتثالِ به كما أن قوله تعالى

{وَأَنْ أَقِيمُواْ الصلاة واتقوه} “ve 'Namazı kılın ve O'ndan sakının' [diye de emrolundu]”; yani O'nun emrine muhalefet hususunda Allah Teâlâ'dan [sakının]; bu buyruk her üç veche göre de “nüslime” fiiline matuftur; şu esasa dayanır ki: Masdariyye olan “en”, emir fiiline bitiştiğinde -tıpkı fiil sılacümlesinin geçmiş ve gelecek zaman manasından soyutlanması gibi- emir manasından soyutlanır. Birinci veche göre mana şudur: Bize emredildi, yani teslim olmamız, namazı kılmamız ve Allah Teâlâ'dan sakınmamız için bize “Müslüman olun, namazı kılın ve Allah'tan sakının” denildi. Son iki veche göre ise mana: Bize müslüman olmamız, namazı kılmamız ve O'ndan sakınmamız emredildi, şeklindedir. Allah Teâlâ'nın âlemlerin Rabbi olma vasfının zikredilmesi, emrin gerekçesini beyan etmek ve ona uymanın gerekliliğini tekit etmek içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:

{وَهُوَ الذى إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} جملةٌ مستأنفةٌ موجِبةٌ للامتثال بما أُمر به من الأمور الثلاثة {وَهُوَ الذى خلق السماوات والارض} أُريد بخلقهما خلقُ ما فيهما أيضاً وعدمُ التصريح بذلك لظهور اشتمالهما على جميع العُلويات والسُفليات وقوله تعالى {بالحق} متعلقٌ بمحذوفٍ هو حالٌ من فاعلِ خلقَ أوْ منْ مفعولِه أو صفةٌ لمصدرِه المؤكِّد له أي قائماً بالحق أو متلبسه بالحق أو خلقا متلبساً به وقوله تعالى {وَيَوْمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُ قَوْلُهُ الحق} استئنافٌ لبيانِ أنّ خلقَه تعالى لِما ذُكر من السمواتِ والأرضِ ليس مما يَتوقَّفُ على مادّةٍ أو مُدّة بل يتَمّ بمحض الأمرِ التكوينيِّ من غير توقفٍ على شيءٍ آخَرَ أصلاً وأن ذلك الأمرَ المتعلِّقَ بكل فردٍ فردٌ من أفراد المخلوقات في حينٍ معينٍ من أفراد الأحيان حقٌّ في نفسه متضمنٌ للحكمة ويومَ ظرفٌ لمضمون جملةِ قولُه الحقُّ والواو بحسب المعنى داخلٌ عليها وتقديمُه عليها للاعتناءِ به من حيث إنه مدارُ الحقّيةِ وتركُ ذكرِ المقولِ له للثقةِ بغاية ظهوره والمرادُ باالقول كلمةُ كن تحقيقاً أو تمثيلاً كما هو المشهورُ فالمعنى وأمرُه المتعلقُ بكل شيءٍ يريد خلقَه من الأشياء في حينِ تعلّقِه به لا قبلَه ولا بعده من أفراد الأحيان الحقُّ أي المشهودُ له بالحقّية المعروفُ بها هذا وقد قيلَ قولُه مبتدأ والحق صفته ويوم يقول خبره مقدما عليه كقولك يومَ الجمعةِ القتالُ وانتصابه بمعنى الاستقرار وحاصلُ المعنى قولُه الحقُّ كائنٌ

{وَهُوَ الذى إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “Huzuruna toplanacağınız O'dur”; bu cümle, emrolunan üç esasa uymayı gerektiren müstakil bir cümledir (istînâftır). {وَهُوَ الذى خلق السماوات والارض} “Gökleri ve yeri yaratan O'dur”; onların yaratılmasıyla içlerindekilerin yaratılması da kastedilmiştir. Bunun açıkça söylenmemesi, o ikisinin bütün ulvî ve süflî varlıkları kapsadığının bedihî olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: {بالحق} “hak ile” buyruğu; “haleka” fiilinin failinden yahut mef'ûlünden hâl olan veya onu tekit eden masdarının sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani hak üzere kaim olarak yahut hak ile donanmış olarak veya hak ile iç içe bir yaratışla [yarattı]. Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُ قَوْلُهُ الحق} “O'nun: 'Ol!' dediği ve hemen oluverdiği gün, O'nun sözü haktır” buyruğu; Allah Teâlâ'nın zikredilen gökleri ve yeri yaratmasının bir maddeye yahut bir müddete bağlı olmadığını, aksine hiçbir şeye muhtaç olmaksızın sırf tekvînî bir emirle tamamlandığını ve yaratılanların her bir ferdine zamanların muayyen bir anında taalluk eden o emrin bizzat kendisinin hak olup hikmeti ihtiva ettiğini beyan eden bir istînâftır. “Yevme” kelimesi “kavluhu'l-hakku” cümlesinin muhtevasının zarfıdır ve vâv manası itibarıyla onun başına gelmiştir. Öne alınması ise hakkâniyetin mihveri olması bakımından ona gösterilen ihtimam sebebiyledir. Kendisine söz söylenenin zikredilmemesi, son derece açık olduğuna güvenildiği içindir. “Kavl” (söz) ile kastedilen ise meşhur olduğu üzere ya hakiki anlamda yahut temsilî olarak “kün” (ol) kelimesidir. Mana şudur: Yaratmak istediği şeylerden her birine, zamanlardan ne önce ne de sonra olan taalluk anında taalluk eden emri haktır; yani hakkâniyetine şahitlik edilen, bununla bilinen bir emirdir. Bununla birlikte “kavlühû” kelimesinin mübteda, “el-hakku”nun onun sıfatı, “yevme yekūlü”nün ise -“Cuma günü savaş vardır” sözünde olduğu gibi- onun öne geçmiş haberi olduğu ve mansubiyetinin istikrar manasıyla gerçekleştiği de söylenmiştir. Mananın özeti şudur: O'nun hak olan sözü vaki olur...

حينَ يقول لشيءٍ من الأشياء كنْ فيكونُ ذلك الشيءُ وقيل يوم منصوبٌ بالعطف على السمواتِ أو على الضمير في واتقوه أو بمحذوف دل عليه بالحق وقوله الحق مبتدأ وخبر أو فاعلُ يكون على معنى حين يقول لقوله الحق أي لقضائه الحقِّ كن فيكون والمرادُ حين يكوِّن الأشياءَ ويُحدِثُها أو حين تقومُ القيامةُ فيكونُ التكوينُ حشرَ الأجساد وإحياءَها فتأملْ حقَّ التأمل {وَلَهُ الملك يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} تقييدُ اختصاصِ المُلك بهِ تعالَى بذلك اليومِ مع عموم الاختصاصِ لجميع الأوقات لغاية ظهورِ ذلك بانقطاعِ العلائقِ المجازيةِ الكائنةِ في الدنيا المصحِّحة للمالكيةِ المجازية في الجملة كقوله تعالى لّمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الواحد القهار {عالم الغيب والشهادة} أي هو عالمُهما {وَهُوَ الحكيم} في كلِّ ما يفعله {الخبير} بجميعِ الأمور الجليّة والخفيّة

...şeylerden bir şeye “Ol!” dediği ve o şeyin de derhal oluverdiği anda [vaki olur]. “Yevme” lafzının “es-semâvâti”ye yahut “vettekūhu”daki zamire atıfla mansub olduğu veya “bi'l-hakkı” ifadesinin delalet ettiği mahzuf bir amille mensub olduğu da söylenmiştir. “Kavluhu'l-hakku” ise mübteda ve haberdir yahut “kavluhu'l-hakku” yani hak olan hükmüne “Ol!” dediğinde ve o da oluverdiğinde manasında “yekûnü”nün failidir; kastedilen ise eşyayı var edip icat ettiği an yahut kıyametin koptuğu, böylece yaratmanın bedenlerin haşri ve diriltilmesi olduğu andır. O halde bunu hakkıyla tefekkür et! {وَلَهُ الملك يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور} “Sûr'a üflendiği gün de mülk yalnız O'nundur”. Mülkün O'na [celle ve celâluhu] ait olmasının bütün vakitleri kapsamasına rağmen o gün ile kayıtlanması, dünyadaki mecazî mâlikiyeti kısmen meşru kılan mecazî bağların kopmasıyla bu hakikatin son derece zahir olması sebebiyledir; nitekim Allah Teâlâ: {لّمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الواحد القهار} “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” buyurmuştur. {عالم الغيب والشهادة} “Gaybı ve görünen âlemi bilendir”, yani O, ikisini de hakkıyla bilendir. {وَهُوَ الحكيم} “O, Hakîm'dir”, yaptığı her şeyde hikmet sahibidir; {الخبير} “Habîr'dir”, açık ve gizli bütün işlerden hakkıyla haberdardır.

{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمرِ خوطب به النبي ﵊ معطوف على قل أندعو لا على أقيموا كما قيل لفساد المعنى أي واذكر لهم بعد ما أنكرتَ عليهم عبادةَ ما لا يقدِرُ على نفعٍ وضُرَ وحققتَ أن الهدى هو هدى الله وما يتبعه من شئونه تعالى وقتَ قولِ إبراهيمَ الذي يدّعون أنهم على ملته موبخا {لأبيه آزر} على عبادة الأصنام فإن ذلك مما يبكِّتُهم وينادي بفساد طريقتِهم وتوجيهُ الأمرِ بالذكر إلى الوقت دون ما وقع فيه من الحوادث مع أنها المقصودةُ لما مر مرارا من المبالغة في إيجاب ذكرِها وآزرُ بزنةِ آدم وعابَر وعازَر وفالَغ وكذلك تارَحُ ذكره محمد بن إسحق والضحاكُ والكلبيُّ وكان من قريةٍ من سَواد الكوفة ومُنعَ صَرْفُه للعُجمة والعَلَمية وقيل اسمُه بالسريانية تارَحُ وآزَرُ لقبُه المشهورُ وقيل اسمُ صنمٍ لُقِّب هو به للزومه عبادتَه فهو عطف بيان لأبيه وبدل منه وقال الضحاك معناه الشيخ الهرم وقال الزجاج المُخطىء وقال الفراءُ وسليمانُ التيمي المعوَجُّ فهو نعتٌ له كما إذا جُعل مشتقاً من الأزْرِ أو الوز وأريد به عابدُ آزرَ على حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مُقامَه وقرىء آزرُ على النداء وهو دليلُ العَلَمية إذ لا يُحذف حرفُ النداء إلا من الأعلام {أَتَتَّخِذُ} متعدَ إلى مفعولين هما {أَصْنَاماً آلِهَة} أي أتجعلُها لنفسك آلهةً على توجيه الإنكارِ إلى اتخاذ الجنس من غير اعتبار الجمعية وإنما إيرادُ صيغةِ الجمع باعتبار الوقوعِ وقرىء أاَزْراً بفتح الهمزة وكسرها بعج همزة الاستفهام وزاءٍ ساكنةٍ وراءٍ منونةٍ منصوبةٍ وهو اسمُ صنم ومعناه أتعبدُ آزرا ثم قيل تتخذ أصناماً آلهة تثبيتاً لذلك وتقريراً وهو داخل تحت الإنكار لكونه بيانا له وقيل الأزرُ القوة والمعنى ألأجل القوة والمظاهَرَةِ تتخذ أصناماً آلهة إنكاراً لتعزُّزِه بها على طريقة قوله تعالى أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ العزة {إِنّى أَرَاكَ وَقَوْمَكَ} الذين يتبعونك في عبادتها {فِى ضلال} عن الحق {مُّبِينٌ} أي بيِّنٌ كونُه ضلالاً لا اشتباهَ فيه أصلاً والرؤيةُ إما علميةٌ فالظرفُ مفعولُها الثاني وإما بصَرية فهو حال من المفعول والجملة تعليلٌ للإنكار والتوبيخ

{وَإِذْ قَالَ إبراهيم} “Hani İbrahim demişti”; Peygamber'e [aleyhisselâm] hitap eden mahzuf bir fiille mef'ûl olarak mansubdur; mana bozulacağı için söylendiği gibi “ekīmû”ya değil, “kul e ned'û”ya matuftur. Yani fayda ve zarara gücü yetmeyen şeylere tapmalarını reddedip, hidayetin ancak Allah'ın hidayeti ve O'nun zatına ait şanlar olduğunu ortaya koyduktan sonra, dinine intisap ettiklerini iddia ettikleri İbrahim'in kınayarak şöyle dediği vakti onlara hatırlat: {لأبيه آزر} “babası Âzer'e”, putlara taptığı için; zira bu durum onları susturacak ve tuttukları yolun bâtıl olduğunu ilan edecektir. Asıl maksat o vakitte meydana gelen hadiseler olduğu halde zikir emrinin zamana yöneltilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere o hadiseleri hatırlamanın lüzumunu mübalağayla vurgulamak içindir. “Âzer” kelimesi Âdem, Âbir, Âzer ve Fâliğ veznindedir; Târah da böyledir. Bunu Muhammed b. İshâk, Dahhâk ve Kelbî zikretmiştir; o, Kûfe kırsalındaki bir köydendi. Yabancı dilden gelme (ucme) ve alem (özel isim) olması sebebiyle gayrimunsarıftır. Süryanicede isminin Târah, Âzer'in ise meşhur lakabı olduğu söylenmiştir. Âzer'in bir put ismi olup ona ibadete devam ettiği için kendisinin bu lakapla anıldığı da söylenmiştir; bu durumda “li-ebîhi” için atf-ı beyan ve ondan bedel olur. Dahhâk onun “yaşlı, pîr-i fâni” manasına geldiğini; Zeccâc “hata eden”; Ferrâ ve Süleyman et-Teymî ise “eğri, sapkın” manasına geldiğini söylemişlerdir. Bu takdirde “ezr” yahut “vizr” kökünden türemiş kabul edildiğinde veya muzafın hazfiyle muzafun ileyhin onun yerine geçirilmesiyle “Âzer'e tapan” manası kastedildiğinde onun için bir sıfattır. Nida üzere “yâ Âzerü” takdiriyle merfû olarak “Âzeru” şeklinde de okunmuştur; nida harfi sadece özel isimlerden hazfedileceği için bu da onun özel isim olduğuna delildir. {أَتَتَّخِذُ} “Ediniyor musun?” fiili iki mef'ûle geçişlidir, onlar da: {أَصْنَاماً آلِهَة} “putları ilahlar” ifadesidir; yani çoğulluk durumu dikkate alınmaksızın cinsin ilah edinilmesine yönelik bir inkârla, onları kendine ilahlar mı kılıyorsun? Çoğul sîgasının getirilmesi vuku bulan durum itibarıyladır. İstifham hemzesinden sonra hemzenin fethi ve kesriyle, zânın sükûnu ve rânın tenvinli nasbıyla “e-ezren / e-izren” şeklinde de okunmuştur; bu bir put ismidir ve manası “Âzer'e mi tapıyorsun?” demektir. Sonra bunu pekiştirmek ve ikrar ettirmek için “putları ilahlar mı ediniyorsun?” denilmiştir ki bu da onun beyanı olduğu için inkâr kapsamına dahildir. “Ezr”in kuvvet manasına geldiği de söylenmiştir; buna göre mana, Allah Teâlâ'nın: {أَيَبْتَغُونَ عِندَهُمُ العزة} “Onların yanında izzet mi arıyorlar?” ayetindeki üslup üzere, putlarla izzet bulmasını inkâr etmek maksadıyla “Kuvvet ve destek bulmak için mi putları ilah ediniyorsun?” demektir. {إِنّى أَرَاكَ وَقَوْمَكَ} “Doğrusu ben seni ve kavmini görüyorum”, onlara tapmakta sana uyan kavmini; {فِى ضلال} “bir sapıklık içinde”, haktan uzaklaşmış; {مُّبِينٌ} “apaçık”, sapıklık olduğu besbelli, içinde hiçbir şüphe bulunmayan [bir sapıklık içinde]. “Rü'yet” ya ilmîdir (bilgi manasındadır), bu durumda zarf onun ikinci mef'ûlü olur; yahut kalbî/basarîdir, bu durumda mef'ûlden hâl olur. Cümle ise inkâr ve kınamanın gerekçesidir.

{وَكَذَلِكَ نُرِى إبراهيم} هذه الإرادة من الرؤية البصَريةِ المستعارةِ للمعرفة ونظرِ البصيرة أي عرفاناه

{وَكَذَلِكَ نُرِى إبراهيم} “Böylece İbrahim'e gösteriyorduk”; buradaki gösterme, marifet ve basiret nazarına istiare kılınan basarî (gözle) görmekten ibarettir; yani ona tanıttık...

وبصَّرناه وصيغةُ الاستقبال حكايةٌ للحال الماضيةِ لاستحضار صورتِها وذلكَ إشارةٌ إلى مصدرِ نُري لا إلى إراءةٍ أخرى مفهومةٍ من قوله إني أراك وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجة المُشَارِ إليهِ وبُعدِ منزلتِه في الفضل وكمال تميزه بذلك وانتظامِه بسببه في سلك الأمور المشاهَدة والكافُ لتأكيد ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحلُها في الأصلِ النصبُ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ وأصل التقدير نُري إبراهيم إراءةً كائنة مثلَ تلك الإراءة فقُدّم على الفعلِ لإفادةِ القصِر واعتُبرت الكافُ مقحمةً للنكتة المذكورة فصار المشارُ إليه نفسَ المصدرِ المؤكدِ لا نعتاً له أي ذلك التبصيرَ البديعَ نبصِّره ﵇ {مَلَكُوتَ السماوات والارض} أي ربوبيته تعالى ومالكيته لهما وسلطانَه القاهرَ عليهما وكونَهما بما فيهما مربوباً ومملوكاً له تعالى لا تبصيراً آخَرَ أدنى منه والملكوتُ مصدرٌ على زنة المبالغة كالرَهَبوت والجَبَروت ومعناه الملك العظيم والسلطان القاهرُ ثم هل هو مختصٌّ بمُلك الله عزَّ سلطانه أو لا فقد قيل وقيل والأول هو الأظهر وبه قال الراغب وقيل ملكوتهما وعجائبهما وبدائعهما روي أنه كُشف لع ﵇ عن السموات والأرض حتى العرشُ وأسفلُ الأرضين وقبل ى ياتهما وقيل ملكوتُ السموات الشمسُ والقمرُ والنجومُ وملكوتُ الأرض الجبالُ والأشجار والبحارُ وهذه الأقوالُ لا تقتضي أن تكون الإراءَةُ بصَريةً إذ ليس المرادُ بإراءةِ ما ذُكر منَ الأمورِ الحسية مجردَ تمكينِه ﵇ من إبصارها ومشاهدتها في أنفسها بل إطلاعه ﵇ على حقائقها وتعريفَها من حيث دلالتها على شئونه ﷿ لا ريبَ في أن ذلك ليس مما يُدرَك حسا كما يُنبىء عنه اسمُ الإشارة المُفصِحُ عن كون المشار إليه أمراً بديعاً فإن الإراءة البصرية المعتادو بمعزلٍ من تلك المثابة وقرىء تُري بالتاء وإسنادُ الفعل إلى الملكوت أي تُبصِره ﵇ دلائل الربوبية واللام في قوله تعالى {وَلِيَكُونَ مِنَ الموقنين} متعلقةٌ بمحذوفٍ مؤخر والجملةُ مقرِّر لما قبلها أي وليكون من زُمرة الرَّاسخين في الإيقان البالغين درجةَ عينِ اليقين من معرفة الله تعالى فعلنَا مَا فعلنَا منْ التبصير البديعِ المذكورِ لا لأمرٍ آخرَ فإن الوصولَ إلى تلك الغاية القاصيةِ كمالٌ مترتبٌ على ذلك التبصير لا ينه وليس القصرُ لبيان انحصار فائدتِه في ذلك كيف لا وإرشادُ الخلق وإلزامُ المشركين كما سيأتي من فوائده بلا مرْية بل لبيان أنه الأصلُ الأصيلُ والباقي من مستَتْبِعاته وقيل هي متعلقة بالفعل السابق والجملةُ معطوفةٌ على علةٍ أخرى محذوفةٍ ينسحبُ عليها الكلام أي يستدل بها وليكونَ الخ فينبغي أن يُرادَ بملكوتهما بدائعُهما وآياتُهما لأن الاستدلالَ من غاياتِ إراءَتِها لا من غايات إراءةِ نفسِ الربوبية وقوله تعالى

...ve kalp gözünü açtık. Muzari sîgasının kullanılması, suretini zihinde canlandırmak amacıyla geçmiş halin hikaye edilmesidir. “Zâlike”, “innî erâke” sözünden anlaşılan başka bir göstermeye değil, “nürî” fiilinin masdarına işarettir. Bundaki uzaklık manası ise işaret edilenin derecesinin yüceliğini, faziletteki makamının yüksekliğini, bununla tam bir temayüz kazandığını ve bu sayede müşahede edilen hususlar dizisine dahil olduğunu bildirmek içindir. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği azamet manasını tekit etmek içindir. Asıl mahalli, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasbdır; cümlenin asıl takdiri: “İbrahim'e o gösterme gibi olan bir gösterme ile gösteriyoruz” şeklindedir; kasr ifade etmesi için fiilin önüne geçirilmiş ve kâf zikredilen nükte sebebiyle zâit (pekiştirici) sayılmıştır; böylece işaret edilen, sıfat değil tekit edici masdarın bizzat kendisi olmuştur. Yani o eşsiz basireti ona [aleyhisselâm] bahşediyoruz; {مَلَكُوتَ السماوات والارض} “göklerin ve yerin melekûtunu”; yani Allah Teâlâ'nın o ikisi üzerindeki rubûbiyetini, mâlikiyetini, kahredici hâkimiyetini ve o ikisinin içindekilerle birlikte O'na kul ve mülk olduğunu gösteriyoruz; bundan daha aşağı bir gösterme ile değil. Melekût, “rahebût” ve “ceberût” gibi mübalağa vezninde bir masdardır; manası ise büyük mülk ve kahredici saltanat demektir. Bunun, şanı yüce olan Allah'ın mülküne has olup olmadığı hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür; birinci görüş daha zahirdir ve Râgıb da bunu benimsemiştir. O ikisinin melekûtunun, onların acayiplikleri ve harikaları olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Arş'a ve yerlerin en altına kadar gökler ve yer ona [aleyhisselâm] keşfolunmuştur. O ikisinin ayetleri olduğu da söylenmiştir. Göklerin melekûtunun güneş, ay ve yıldızlar; yerin melekûtunun ise dağlar, ağaçlar ve denizler olduğu söylenmiştir. Bu görüşler, göstermenin sırf gözle görme olmasını gerektirmez; zira zikredilen hissî şeylerin gösterilmesinden maksat, bizzat kendilerini görmesini ve müşahede etmesini ona [aleyhisselâm] sağlamaktan ibaret değildir; bilakis onun [aleyhisselâm], Allah'ın [celle ve celâluhu] şanlarına delalet etmeleri bakımından onların hakikatlerine vâkıf kılınması ve tanıtılmasıdır. Şüphe yok ki bu, işaret isminin de işaret edilenin harika bir şey olduğunu açıkça bildirdiği gibi sırf duyu organlarıyla idrak edilecek bir husus değildir; zira mutad olan gözle görme bu mertebeden tamamen uzaktır. Fiil, failin melekûta isnadıyla “türî” (tâ ile) şeklinde de okunmuştur; yani rubûbiyet delilleri ona [aleyhisselâm] basiret verir. Allah Teâlâ'nın: {وَلِيَكُونَ مِنَ الموقنين} “ve kesin inananlardan olması için” buyruğundaki lâm, sonraya bırakılmış mahzuf bir amile mütealliktir ve cümle önceki kısmı pekiştirmektedir. Yani Allah Teâlâ'yı tanımada ayne'l-yakîn derecesine ulaşan, yakînde kökleşmiş kimseler zümresinden olsun diye zikredilen o eşsiz basireti bahşetmekle yaptığımızı yaptık, başka bir şey için değil. Zira bu en yüce gayeye ulaşmak, o göstermeye bağlı bir kemaldir. Buradaki kasr, faydasının yalnızca bunda sınırlı olduğunu beyan etmek için değildir; nitekim halkı irşad etmek ve gelecekte geleceği üzere müşrikleri ilzam etmek de şüphesiz onun faydalarındandır; bilakis asıl ve köklü gayenin bu olduğunu, diğerlerinin ise buna tabi bulunduğunu beyan etmek içindir. Lâm'ın önceki fiile müteallik olduğu ve cümlenin, sözün akışının delalet ettiği mahzuf başka bir illete matuf olduğu da söylenmiştir; yani onlarla delil çıkarsın ve şöyle olsun diye... Bu durumda o ikisinin melekûtundan maksadın, onların harikaları ve ayetleri olması gerekir; zira delil getirmek, rubûbiyetin bizzat kendisinin gösterilmesinin değil, ayetlerin gösterilmesinin gayelerindendir. Allah Teâlâ'nın:

{فلما جن عليه الليل} على الأول وهو الحق المبين عطفٌ على قال إبراهيم دجاخل تحت ما أُمر بذكره بالأمرِ بذكرِ وقتِه وما بينهما اعتراض مقررلما سبق وما لحِق فإن تعريفَه ﵇ ربوبيتَه ومالكيتَه للسمواتِ والأرض وما فيهما وكونَ الكلِّ مقهوراً تحت ملكوتِه مفتقِراً إليه في الوجود وسائرِ ما يترتبُ عليه من الكمالات وكونَه من الراسخين في معرفة شئونه تعالى الواصلين إلى ذُروة عينِ اليقين مما يقضي بأن يَحكُم ﵇ باستحالة إلهية ما سواه

{فلما جن عليه الليل} “Gece onu bürüyüp örtünce” buyruğu; apaçık hak olan birinci görüşe göre “Kāle İbrâhîmü”ye matuftur ve vaktinin hatırlatılması emriyle zikredilmesi emredilen hususların kapsamına dahildir. İkisi arasındaki kısım ise geçmiş ve gelecek olanı pekiştiren bir ara cümledir (itirazdır). Zira onun [aleyhisselâm], Allah'ın gökler, yer ve ikisinde bulunanlar üzerindeki rubûbiyetini ve mâlikiyetini, hepsinin O'nun melekûtu altında kahrolmuş ve varlıkta ile buna bağlı diğer kemalatlarda O'na muhtaç olduğunu ve kendisinin Allah Teâlâ'nın şanlarını tanımada kökleşmiş, ayne'l-yakînin zirvesine ulaşmış kimselerden olduğunu bilmesi, O'ndan [sübhânehu] başkası olan putların ve yıldızların...

سبحانه من الأصنام والكواكب وعلى الثاني هو تفصيلٌ لما ذُكر من إراء ملكوتِ السموات والأرض وبيانٌ لكيفية استدلالِه ﵇ ووصولِه إلى رتبة الإيقان ومعنى جبن عليه الليل ستره بظلامهوقوله تعالى {رَأَى كَوْكَباً} جوابُ لمّا فإن رؤيتَه إنما تتحقق بزوال نورِ الشمس عن الحسّ وهذا صريحٌ في أنه لم يكن في ابتداءِ الطلوع بل كان غَيبتُه عن الحس بطريق الاضمحلال بنور الشمس والتحقيقُ أنه كان قريباً من الغروب كما ستعرفه قيل كان ذلك الكوكبُ هو الزُّهُرَة وقيل هو المشتري وقوله تعالى {قَالَ هذا ربي} اسئناف مبني على سؤال نشأ من الشرطيةِ السابقةِ المتفرعة على بيان إراءتِه ﵇ ملكوتَ السمواتِ والأرض فإن ذلك مما يحمِلُ السامعَ على استكشاف ماظهر منه ﵇ من آثار تلك الإراءةِ وأحكامِها كأنه قيل فماذا صنعَ ﵇ حين رأى الكوكب فقيل قال على سبيل الوضْع والفرضِ هذا ربي مجاراةً مع أبيه وقومِه الذين كانوا يعبُدون الأصنامَ والكواكب فإن المستدِلَّ على فساد قولٍ يحكيه على رأي خصمِه ثم يَكُرُّ عليه بالإبطال ولعل سلوكَ هذه الطريقة في بيان استحالةِ ربوبيةِ الكواكب دون بيانِ استحالةِ إلهية الأصنام لما أن هذا أخفى بُطلاناً واستحالةً من الأول فلو صدَعَ بالحق من أول الأمرِ كما فعله في حقّ عبادةِ الأصنام لتمادَوْا في المكابرة والعِناد ولجُّوا في طُغيانهم يعمهونوقيل قال ﵇ على وجه النظر والاستدلال وكان ذلك في زمان مراهقتِه وأولِ أوانِ بلوغه وهو مبنيٌّ على تفسير الملكوتِ بآياتهما وعطف قوله تعالى لكون على ما ذكر من العلة المقدرة وجَعْلِ قوله تعالى فَلَمَّا جَنَّ الخ تفصيلاً لما ذُكر من الإراءة وبياناً لكيفية الاستدلال وأنت خبير بأن كلَّ ذلك مما يُخِلُّ بجزالة النظمِ الجليل وجلالةِ منصِبِ الخليل ﵊ {فَلَمَّا أَفَلَ} أي غرٍب {قَالَ لا أُحِبُّ الافلين} أي الأرباب المنتقلين من مكان إلى مكان المتغير من حال إلى حال المحتجبين بالأستار فإنهم بمعزل من استحقاق الربوبية

...ilah olmasının imkânsızlığına hükmetmesini gerektirir. İkinci görüşe göre ise göklerin ve yerin melekûtunun gösterilmesinin zikredilen detaylandırılması, onun [aleyhisselâm] nasıl delil getirdiğinin ve yakîn mertebesine nasıl ulaştığının beyanıdır. “Cenne aleyhi'l-leyl” ifadesinin manası, karanlığıyla onu örttü demektir. Allah Teâlâ'nın: {رَأَى كَوْكَباً} “bir yıldız gördü” buyruğu “lemmâ”nın cevabıdır; zira yıldızın görülmesi ancak güneş ışığının duyulardan çekilmesiyle gerçekleşir. Bu ifade, onun ilk doğuş anında olmadığını, bilakis duyulardan kayboluşunun güneş ışığı içinde erimesi yoluyla olduğunu açıkça göstermektedir. Tahkike göre ise birazdan bileceğin üzere o batmaya yakındı. O yıldızın Zühre (Venüs) olduğu, Müşteri (Jüpiter) olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: {قَالَ هذا ربي} “Dedi ki: Bu benim Rabbimdir” buyruğu, ona [aleyhisselâm] göklerin ve yerin melekûtunun gösterildiğinin beyanından doğan önceki şart cümlesine dayalı bir soru sebebiyle sevk edilmiş bir istînâftır. Zira bu durum, dinleyeni o göstermenin onun [aleyhisselâm] üzerindeki tesirlerini ve hükümlerini keşfetmeye sevk eder; sanki “Yıldızı gördüğünde o [aleyhisselâm] ne yaptı?” denilmiş, buna karşılık: Putlara ve yıldızlara tapan babasına ve kavmine muvafakat ve onların anlayışına göre bir kabul ve faraziye yoluyla “Bu benim Rabbimdir” dedi, denilmiştir. Çünkü bir sözün bâtıllığını ispat etmek isteyen kimse, hasmının görüşünü onun ağzından aktarır, sonra onu çürütmeye yönelir. Yıldızların rubûbiyetinin imkânsızlığını beyan ederken bu yolun tutulması -putların ilahlığının imkânsızlığını doğrudan beyan etmenin aksine-, yıldızların bâtıllığının ve imkânsızlığının putlara nispetle daha kapalı olmasındandır. Şayet putlara tapma hususunda yaptığı gibi ilk andan itibaren hakkı açıkça haykırsaydı, inat ve büyüklenmelerinde direnirler, azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı. Onun [aleyhisselâm] bunu akıl yürütme ve delil getirme yoluyla söylediği ve bunun ergenlik çağında, bulûğun ilk döneminde olduğu da söylenmiştir; bu görüş melekûtun ayetler olarak tefsir edilmesine, “liyekûne” buyruğunun takdir edilen illete matuf kılınmasına ve “felemmâ cenne...” ayetinin melekûtun gösterilmesinin tafsilatı ve delil getirme keyfiyetinin beyanı yapılmasına dayanır. Sen de çok iyi bilirsin ki bütün bunlar yüce nazmın fesahatine ve Halîl'in [aleyhisselâm] yüce makamına halel getiren şeylerdir. {فَلَمَّا أَفَلَ} “Batınca”, yani kaybolup gidince; {قَالَ لا أُحِبُّ الافلين} “Dedi ki: Ben batanları sevmem”; yani mekândan mekâna intikal eden, halden hale değişen, perdeler arkasında kaybolan rableri sevmem; zira onlar rubûbiyete layık olmaktan tamamen uzaktırlar.

{فَلَمَّا رَأَى القمر بَازِغاً} أي مبتدئاً في الطلوعِ إثرَ غروبِ الكوكب {قَالَ هذا رَبّى} على الأسلوب السابق {فَلَمَّا أَفَلَ} كما أفل النجم {قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِى رَبّى} إلى جناابه الذي هو الحق لا محيدَ عنه {لَاكُونَنَّ مِنَ القوم الضالين} فإن شيئاً مما رأيته لا يليق بالربوبية وهذا مبالغةٌ منه ﵇ في إظهار النَّصَفة ولعله ﵇ كان إذ ذاك فيموضع كان في جانبه الغربيِّ جبلٌ شامخ يستتر به الكوكب والقمر وقت الظهر من النهار أو بعدجه بقليل وكان الكوكب قريباً منه وأُفقُه الشرقيُّ مكشوفٌ أولاً وإلا فطلوعُ القمر بعد أفولِ الكوكب ثم أفوله قل طلوع الشمس كما ينبىء عنه قوله تعالَى

{فَلَمَّا رَأَى القمر بَازِغاً} “Ayı doğarken görünce”, yani yıldızın batmasının hemen ardından doğmaya başladığında; {قَالَ هذا رَبّى} “Bu benim Rabbimdir, dedi”, önceki üslup üzere. {فَلَمَّا أَفَلَ} “O da batınca”, yıldızın battığı gibi; {قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِى رَبّى} “Dedi ki: Andolsun Rabbim beni doğru yola iletmezse”, sapılması mümkün olmayan hak olan katına [iletmezse]; {لَاكُونَنَّ مِنَ القوم الضالين} “kesinlikle sapanlar topluluğundan olurum”. Zira gördüğüm şeylerin hiçbiri rubûbiyete layık değildir. Bu, onun [aleyhisselâm] insafı ve hakperestliği göstermedeki mübalağasıdır. Muhtemelen o [aleyhisselâm] o sırada batı tarafında gündüzün öğle vaktinde yahut hemen sonrasında yıldızın ve ayın arkasında gizlendiği yüksek bir dağın bulunduğu bir mekândaydı; yıldız ona yakındı ve önce doğu ufku açıktı. Aksi takdirde yıldızın batışından sonra ayın doğması, ardından güneşin doğuşundan önce batması Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun işaret ettiği üzere...

{فَلَماَّ رَأَى الشمس بَازِغَةً} أي مبتدئةً في الطلوع مما لا يكاد يُتصور {قَالَ} أي على النهج السابق

{فَلَماَّ رَأَى الشمس بَازِغَةً} “Güneşi doğarken görünce”; yani doğmaya başladığını görünce -ki bu [normal şartlarda ardı ardına] pek tasavvur olunamaz-; {قَالَ} “Dedi ki:”, yani önceki minval üzere:

{هذا رَبّى} وإنما لم يؤنِّثْ لَمَا أنَّ المشارَ إليهِ والمحكومَ عليه بالربوبية هو الجِرمُ المشاهَدُ من حيث هو لا من حيث هو مسمّىً باسمٍ من الأسامي فضلاً عن حيثيةِ تسميتِه بالشمس أو لتذكير الخبر وصيانةِ الربِّ عن وَصْمة التأنيث وقوله تعالى {هذا أَكْبَرُ} تأكيدٌ لما رامه ﵇ من إظهار النَّصَفة مع إشارةٍ خفيةٍ إلى فساد دينهم من جهة أخرى ببيان أن الأكبرَ أحقُّ بالربوبية من الأصغر {فَلَمَّا أَفَلَتْ} هي أيضاً كما أفل اكوكب والقمرُ {قَالَ} مخاطباً للكلِّ صادِعاً بالحق بين أظهُرِهم {يا قوم إنى برىء مما تشركون} أي من الذي تشركونه من الأجرام المُحْدَثةِ المتغيرةِ من حالة إلى أخرى المسخَّرة لمحدِثها أو من إشراككم وترتيبُ هذا الحكمِ ونظيرَيْه على الأفول دون البزوغِ والظهور من ضروريات سَوْق الاحتجاجِ على هذا المَساق الحكيم فإن كلاًّ منهما وإن كان في نفسه انتقالاً منافياً لاستحقاق معروضِه للربوبية قطعاً لكن لما كان الأولُ حالةً موجبةً لظهور الآثارِ والأحكامِ ملائمةً لتوهُّم الاستحقاقِ في الجملة رتب عليها الحمكم الأول على الطريقة الم ١ كورة وحيث كان الثاني حالة مقتضِيةً لانطماس الآثار وبطلان الأحكام المنافيين للاستحقاق المذكور منافاةً بيّنةً يكاد يعترف بها كلُّ مكابرٍ عنيدٍ رُتّب عليها ما رتب ثم تبرأ ﵇ منهم توجَّه إلى مبدعِ هذي المصنوعات ومُنشئها فقال

{هذا رَبّى} “Bu benim Rabbimdir”. Müennes zamir kullanmaması, işaret edilen ve hakkında rubûbiyet hükmü verilen varlığın, güneş olarak isimlendirilmesi bir yana herhangi bir isimle isimlendirilmesi cihetiyle değil, bizzat müşahede edilen cisim olması cihetiyledir; yahut haberin müzekker olması ve Rabbin müenneslik noksanından tenzih edilmesi içindir. Allah Teâlâ'nın: {هذا أَكْبَرُ} “Bu daha büyüktür” buyruğu, büyüğün küçüğe nispetle rubûbiyete daha layık olduğunu beyan etmek suretiyle onların dinlerinin bâtıllığına diğer bir cihetten ince bir işaretle birlikte, onun [aleyhisselâm] insaf gösterme gayesini tekit etmektedir. {فَلَمَّا أَفَلَتْ} “O da batınca”, yıldız ve ayın battığı gibi o da batınca; {قَالَ} “Dedi ki:”, aralarında hakkı açıkça haykırarak hepsine hitaben: {يا قوم إنى برىء مما تشركون} “Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım”; yani sonradan yaratılmış, halden hale değişen ve yaratıcısının emrine boyun eğmiş olan ortak koştuğunuz cisimlerden yahut sizin şirk koşmanızdan uzağım. Bu hükmün ve benzerlerinin doğuşa ve ortaya çıkışa değil de batışa bağlanması, delil getirmenin bu hikmetli üslup üzere sevk edilmesinin zorunlu bir gereğidir. Zira her ikisi de zatı itibarıyla üzerinde cereyan eden varlığın rubûbiyete layık oluşuna kesinlikle zıt birer intikal (değişim) olmakla birlikte; birincisi eserlerin ve hükümlerin zahir olmasını gerektiren ve bir nebze liyakat vehmine elverişli bir hal olduğundan, birinci hüküm zikredilen yolla onun üzerine bina edilmiştir. İkincisi ise eserlerin silinmesini ve hükümlerin bâtıl olmasını gerektiren, söz konusu liyakate her inatçı ve mütekebbirin bile neredeyse itiraf edeceği apaçık bir zıtlık taşıyan bir hal olduğundan, bina edilen hüküm onun üzerine bina edilmiştir. Sonra o [aleyhisselâm] onlardan teberrî edince (uzaklaşınca), bu sanat eserlerini eşsiz şekilde yaratan ve var edene yönelerek şöyle dedi:

{إِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فطر السماوات والأرض} التي هي الأجرامُ التي تعبدونها من أجزائها {والارض} التي تغيب هي فيها {حَنِيفاً} أي مائلا عن الأديان الباطلة والعقائدِ الزائغة كلِّها {وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} في شيء من الأفعال والأقوال

{إِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذِى فطر السماوات والأرض} “Ben yüzümü, gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim”; sizin taptığınız o cisimler onun parçalarından birer cüzdür, {والارض} “ve yeri” ki onlar onun içinde batmaktadır; {حَنِيفاً} “bâtıl dinlerden tamamen yüz çevirip tek bir hak dine yönelerek”; yani bütün bâtıl dinlerden ve sapkın inançlardan bütünüyle meylederek; {وَمَا أَنَاْ مِنَ المشركين} “ve ben müşriklerden değilim”, ne fiillerin ne de sözlerin hiçbirinde.

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ} أي شرَعوا في مغالبته في أمر التوحيد {قَالَ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤالٍ نشأَ من حكايةِ مُحاجَّتهم كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ ﵇ حين حاجّوه فقيل قال منكرا لما اجترءوا عليه من مُحاجَّته مع قصورهم عن تلك الرُتبة وعِزّةِ المطلب وقوةِ الخصم {أَتُحَاجُّونّى فِى الله} بإدغام نون الجمع في نون الوقاية وقرىء بحذف الأولى وقوله تعالى {وَقَدْ هَدَانِ} حال من ضمير المتكلم مؤكِّدة للإنكار فإن كونه ﵇ مَهدِياً من جهة الله تعالى ومؤيَّداً من عنده مما يوجب استحالةَ مُحاجَّتِه ﵇ أي أتجادلونني في شأنه تعالى ووحدانيّتِه والحال أنه تعالى هداني إلى الحق بعد ما سلكت طريقتك بالفرض والتقدير وتبيَّن بُطلانُها تبيناً تاماً كما شاهدتموه وقوله تعالى {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} جوابٌ عما خوّفوه ﵇ في أثناء المُحاجّة من إصابة مكروهٍ من جهة أصنامِهم كما قال لهودٍ ﵇ قومُه إِن نَّقُولُ إِلَاّ اعتراك بَعْضُ آلهتنا بِسُوء ولعلهم فعلوا ذلك حين فعل ﵇ بآلهتهم ما فعل وما موصولةٌ اسميةٌ حُذف عائدُها وقوله تعالى {إَّلا أَن يَشَاء رَبّى شَيْئاً} استثناءٌ مفرغ من أعم الأوقات أي لا أخاف ما تشركونه به سبحانه من معبوداتكم في وقتٍ من الأوقاتِ إلا في وقتِ مشيئته

{وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ} “Kavmi onunla tartışmaya girişti”; yani tevhid konusunda ona üstün gelmeye çalıştılar. {قَالَ} “Dedi ki:”; onların tartışmalarının hikaye edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki “Onlar kendisiyle tartıştıklarında o [aleyhisselâm] ne dedi?” denilmiş, buna karşılık: O mertebeden noksan olmalarına, davanın yüceliğine ve hasmın gücüne rağmen kendisiyle tartışmaya cüret etmelerini reddederek şöyle dedi, denilmiştir: {أَتُحَاجُّونّى فِى الله} “Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?”; cemi nûnunun vikaye nûnuna idgamıyla [okunmuştur], birinci nûnun hazfiyle de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {وَقَدْ هَدَانِ} “halbuki O beni doğru yola iletmiştir” buyruğu, mütekellim zamirinden hâldir ve inkârı tekit etmektedir. Zira onun [aleyhisselâm] Allah Teâlâ tarafından hidayete erdirilmiş ve O'nun katından desteklenmiş olması, kendisiyle tartışmayı imkânsız kılan bir husustur. Yani sizin tuttuğunuz yolu faraziye olarak izleyip bâtıllığı müşahede ettiğiniz gibi tam manasıyla apaçık ortaya çıktıktan sonra, O Teâlâ beni hakka eriştirmişken siz benimle O'nun şanı ve birliği hakkında mı çekişiyorsunuz? Allah Teâlâ'nın: {وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ} “Ben O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam” buyruğu, kavminin Hûd'a [aleyhisselâm]: {إِن نَّقُولُ إِلَاّ اعتراك بَعْضُ آلهتنا بِسُوء} “Biz ancak 'ilahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz” dedikleri gibi tartışma esnasında putları tarafından kendisine kötü bir şey isabet edeceği yönünde onu [aleyhisselâm] korkuttukları şeye cevaptır. Muhtemelen onlar bunu, o [aleyhisselâm] putlarına yapacağını yaptığı sırada yapmışlardı. “Mâ” sılasındaki zamiri hazfedilmiş ism-i mevsûldür. Allah Teâlâ'nın: {إَّلا أَن يَشَاء رَبّى شَيْئاً} “Rabbimin dilediği şey müstesna” buyruğu, vakitlerin en genelinden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır; yani hiçbir vakitte O'na [sübhânehu] ortak koştuğunuz mabudlarınızdan korkmam; ancak Rabbimin dilediği vakit müstesna...

٤ - الأنعام آية ٨١

4 - el-En'âm Suresi 81. Ayet

تعالى شيئاً من إصابة مكروه من جهتها وذلك إنما هو منْ جهتِه تعالَى منْ غير دَخْلٍ لآلهتكم فيه أصلاً وفي التعرُّض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ إظهارٌ منه لانقيادِه لحُكمه ﷾ واستسلام لأمره واعتراف بكَوْنه تحتَ ملَكوتِه ورُبوبيتِه وقوله تعالى {وَسِعَ رَبّى كُلَّ شَىْء عِلْماً} كأنه تعليلٌ للاستثناء أي أَحَاطَ بِكُلّ شيءٍ عِلْمَا فلا يبعُد أنْ يكونَ في علمه تعالى أنْ يَحيقَ بي مكروهٌ مِنْ قِبَلها بسببٍ من الأسباب وفي الإظهار في موضع الإضمار تأكيدٌ للمعنى المذكور واستلذاذٌ بذكره تعالى {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ} أي أتُعرضون عن التأمل في أن آلهتَكم جماداتٌ غيرُ قادرةٍ على شيء ما من نفه ولا ضر فلا تتذكرون أنها غيرُ قادرة على إضراري وفي إيراد التذكّرِ دون التفكر ونظائره غشارة إلى أن أمرَ أصنامِهم مركوزٌ في العقول لا يتوقف إلى على التذكر وقوله تعالى

...O Teâlâ'nın onlar tarafından bana hoşlanmadığım bir şeyin isabet etmesini dilemesi müstesna. Bu da putlarınızın onda hiçbir dahli olmaksızın sırf O'nun [celle ve celâluhu] katındandır. Onun [aleyhisselâm] kendi zamirine izafe ederek rubûbiyet unvanını zikretmesi, O'nun [azze ve celle] hükmüne boyun eğişini, emrine teslimiyetini ve O'nun melekûtu ve rubûbiyeti altında olduğunu itiraf ettiğini göstermektedir. Allah Teâlâ'nın: {وَسِعَ رَبّى كُلَّ شَىْء عِلْماً} “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” buyruğu, istisnanın gerekçesi gibidir; yani O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır; binaenaleyh O'nun ilminde bir sebeple onlar tarafından bana hoşlanmadığım bir şeyin gelip çatması uzak bir ihtimal değildir. Zamir yerine açık ismin getirilmesi zikredilen manayı tekit etmek ve Allah Teâlâ'yı anmaktan lezzet almak içindir. {أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ} “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”; yani putlarınızın ne bir fayda ne de zarar vermeye hiçbir şekilde güç yetiremeyen cansız varlıklar olduğunu düşünmekten yüz mü çeviriyorsunuz da onların bana zarar vermeye güçlerinin yetmeyeceğini hatırlamıyorsunuz? Tefekkür ve benzerleri yerine “tezekkür”ün (hatırlamanın) getirilmesi, putlarının durumunun akıllarda yerleşmiş olduğuna ve hatırlamaktan başka bir şeye ihtiyaç bulunmadığına işarettir. Allah Teâlâ'nın:

{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} استئنافٌ مَسوقٌ لنفي الخوفِ عنه ﵇ بحسَب زعمِ الكفَرةِ بالطريق الإلزاميِّ كما سيأت بعد نفيه عنه بسبب الواقع ونفسِ الأمر والاستفهامُ لإنكار الوقوعِ ونفيِه بالكليةِ كما في قولِه تعالى كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عند الله الآية لإنكار الواقعِ واستبعادِه مع وقوعِه كما في قوله تعالى كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله إلخ في توجيه الإنكارِ إلى كيفية الخوفِ من المبالغة ما ليس في توجيهه إلى نفسه بأن يقالَ أأخافُ لِما أن كلَّ موجودٍ يجب أن يكون وجودُه على حال من الأحوال وكيفيةٍ من الكيفيات قطعاً فإذا انتفى جميعُ أحواله وكيفياتِه فقد انتفى وجودُه من جميع الجهات بالطريق البرهاني وقوله تعالى {وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بالله} حال من ضمير أخاف بتقدير مبتدأ والواوُ كافة في الربط منْ غيرِ حاجةٍ إلى الضميرالعائد إلى ذي الحال وهو مقرِّرٌ لإنكار الخوفِ ونفيِه عنه ﵇ ومُفيدٌ لاعترافهم بذلك فإنهم حيث لم يخافوا في محلِّ الخوف فلأَنْ لا يَخافُ ﵇ في محل الأمنِ أولى وأحرى أي وكيف أخافُ أنا ما ليس في حيز الخوفِ أصلاً وأنتم لا تخافون غائلةَ ما هو أعظم المخوفات وأهولُها وهو إشراكُكم بالله الذي ليسَ كمثلِه شيءٌ في الأرض ولا في السماء ما هو من جملة مخلوقاته وإنما عبّر عنه بقوله تعالى {مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} أي بإشراكه {عَلَيْكُمْ سلطانا} على طريقة التهكّم مع الإيذان بأن الأمورَ الدينية لا يُعوَّل فيها إلا على الحُجة المنزلةِ من عند الله تعالى وفي تعليق الخوفِ الثاني بإشراكهم من المبالغة مراعاة حسنِ الأدب ما لا يخفى هذا وأمَّا مَا قيلَ مِنْ أنَّ قولَه تعالى وَلَا تَخَافُونَ الخ معطوفٌ على أخاف داخل معه في حكم الإنكار والتعجيب فمما لا سبيلَ إليه أصلاً لإفضائه إلى فساد المعنى قطعاً كيف لا وقد عرفت أن الإنكارَ بمعنى النفي بالكلية فيؤول المعنى إلى نفي الخوف عنه ﵊ ونفي نفيه عنهم وأنه بيِّنُ الفساد وحملُ الإنكارِ في الأول على معنى نفي الوقوعِ وفي الثاني على استبعاد الواقع مما لا مَساغَ له على أنَّ قولَه تعالى {فَأَىُّ الفريقين أَحَقُّ بالامن} ناطقٌ ببُطلانه حتماً فإنه كلام مرتَّبٌ على إنكار خوفِه عليه الصلاة

{وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ} “Siz ortak koştuğunuz şeylerden korkmazken ben nasıl korkarım?” buyruğu; gerçeğin ve işin aslı sebebiyle korkunun ondan [aleyhisselâm] nefyedilmesinden sonra, geleceği üzere ilzamî yolla kâfirlerin zannına göre de korkuyu nefyetmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. İstifham, Allah Teâlâ'nın: {كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عند الله} “Müşriklerin Allah katında nasıl bir ahdi olabilir?” ayetinde olduğu gibi vukuun inkârı ve tamamen nefyi içindir; Allah Teâlâ'nın: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” ayetinde olduğu gibi vuku bulmuş bir şeyin inkârı ve vukuuyla birlikte uzak görülmesi için değildir. İnkârın “korkar mıyım?” denilerek bizzat korkunun kendisine değil de korkunun keyfiyetine yöneltilmesinde, bizzat kendisine yöneltilmesinde bulunmayan bir mübalağa vardır. Zira her varlığın varlığı muhakkak bir hal ve bir keyfiyet üzere olmak zorundadır; onun bütün halleri ve keyfiyetleri nefyedilince, bürhânî yolla varlığı bütün yönleriyle nefyedilmiş olur. Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بالله} “siz Allah'a ortak koştuğunuzdan korkmazken” buyruğu, takdir edilen bir mübteda ile “ehâfü” fiilinin zamirinden hâldir; vâv harfi, hâl sahibine dönen bir zamire ihtiyaç bırakmaksızın irtibatı sağlamak için yeterlidir. Bu buyruk korkunun inkârını ve ondan [aleyhisselâm] nefyini pekiştirmekte ve onların bunu itiraf etmelerini temin etmektedir; zira onlar korkulacak yerde korkmadıklarına göre, onun [aleyhisselâm] emniyet yerinde korkmaması haydi haydi evladır. Yani korku dairesine asla girmeyen şeyden ben nasıl korkarım ki, siz en büyük ve en dehşetli korku vesilesi olan şeyin felaketinden korkmuyorsunuz! O da yerde ve gökte hiçbir benzeri olmayan Allah'a, O'nun yaratıklarından biri olan şeyleri ortak koşmanızdır. Onun hakkında Allah Teâlâ'nın: {مَا لَمْ يُنَزّلْ بِهِ} “hakkında indirmediği şeyi”, yani ortak koşulması hakkında; {عَلَيْكُمْ سلطانا} “size hiçbir delil [indirmediği şeyi]” buyurması, dinî meselelerde ancak Allah katından indirilen delile itimat edileceğini bildirmekle birlikte bir istihza üslubudur. İkinci korkunun onların şirkine bağlanmasında son derece açık bir edep gözetme ve mübalağa vardır. Şurası bir gerçektir ki, Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَخَافُونَ} buyruğunun “ehâfü” fiiline matuf olup onunla birlikte inkâr ve taaccüp hükmüne dahil olduğu yönünde söylenen sözün hiçbir geçerliliği yoktur; zira bu durum kesinlikle mananın bozulmasına yol açar. Nasıl olmasın ki! Öğrendin ki inkâr büsbütün nefiy manasındadır; bu takdirde mana ondan [aleyhisselâm] korkunun nefyine, onlardan ise nefyin nefyine (yani korktuklarının kabulüne) varır ki bu apaçık bir bozukluktur. İnkârı birincisinde vukuun nefyine, ikincisinde ise vuku bulmuş olanın uzak görülmesine hamletmek de caiz değildir. Kaldı ki Allah Teâlâ'nın: {فَأَىُّ الفريقين أَحَقُّ بالامن} “O halde iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” buyruğu da bunun bâtıl olduğunu kesinlikle haykırmaktadır; zira bu söz, onların korkulacak yerde korkmamaları sabitken, onun [aleyhisselâm] emniyet yerinde korkmasının inkârı üzerine bina edilmiş ve onu [aleyhisselâm] içinde bulunduğu güvene layık olduğunu, onların ise içinde bulundukları güvensizliğe layık olmadıklarını itirafa mecbur etmek için sevk edilmiştir. Onların da kısmen buna layık olduklarını hissettiren ism-i tafdîl sîgasının getirilmesi, sözü insaf çizgisi üzere sevk ederek onları inat ve taassup mertebesinden aşağı indirmek içindir. İki gruptan kasıt; emniyet yerinde güvende olan grup ile korku yerinde güvende olan gruptur. “Hangimiz güvende olmaya daha layığız, ben mi siz mi?” demek yerine yüce nazmın bu şekilde tercih edilmesi; hükmün gerekçesine dikkat çekerek hak olan cevaba mecbur bırakmayı pekiştirmek ve nefsi temize çıkarmaktan sırf kaçınmak için değil, onların hatalı olduğunu açıkça yüzlerine vurmaktan sakınmak içindir. {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız”; mef'ûl ya makamın yardımıyla açık olmasına güvenilerek mahfuzdur, yani “buna kimin daha layık olduğunu biliyorsanız”; yahut genelleme kastıyla mahzuftur, yani “eğer bir şey biliyorsanız”; veya tamamen terk edilmiştir, yani “eğer ilim ehlinden iseniz”. Şartın cevabı ise mahzuftur; yani “bana haber verin”.

والسلام في محل الأمن مع تحقق عدم خوفهم في محل الخوف مَسوقٌ لإلجائهم إلى الاعتراف باستحقاقه ﵊ لما هو عليه من الأمن وبعدم استحقاقِهم لما هم عليه وإنما جيءَ بصيغة التفضيلِ المُشعِرَةِ باستحقاقهم له في الجملة لْاستنزالهم عن رُتبة المكابرةِ والاعتسافِ بسَوْق الكلام على سَنن الإنصاف والمرادُ بالفريقين الفريقُ الآمنُ في محل الأمن والفريقُ الآمنُ في محلِّ الخوف فإيثارُ مَا عليهِ النظمُ الكريمُ على أن يُقال فأيُّنا أحقُّ بالأمن أنا أم أنتم لتأكيد الإلجاءِ إلى الجواب الحقِّ بالتنبيه على علّة الحُكم والتفادي عن التصريح بتخطئتهم لا لمجردِ الاحترازِ عن تزكية النفس {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} المفعولُ إما محذوفٌ تعويلاً على ظهوره بمعونه المقام أي إن كنتم تعملون من أحقُّ بذلك أو قصداً إلى التعميم أي إنْ كنتُم تعلمون شيئاً وإما متروكٌ بالمرة أي إن كنتم مِنْ أوُلي العلم وجوابُ الشرطِ محذوفٌ أي فأخبروني

...ve selam emniyet yerinde iken ondan korkunun nefyedilmesi üzerine bina edilmiş olup onların korku yerinde korkmamalarının tahakkuku ile birlikte, onu [aleyhisselâm] içinde bulunduğu güvene layık olduğunu, kendilerinin ise içinde bulundukları güvensizliğe müstahak olduklarını itirafa mecbur etmek üzere sevk edilmiştir. Onların da bir nebze buna layık olduğunu ihsas ettiren ism-i tafdîl sîgasının getirilmesi, sözü insaf yolu üzere sevk ederek onları inat ve taassup mertebesinden indirmek içindir. İki gruptan kasıt; emniyet yerinde güvende olan grup ile korku yerinde güvende olan gruptur. “Hangimiz güvende olmaya daha layığız, ben mi yoksa siz mi?” demek yerine yüce nazmın bu şekilde tercih edilmesi, hükmün illetine dikkat çekerek hak cevaba mecbur etmeyi pekiştirmek ve sırf nefsi tezkiyeden kaçınmak için değil, onların hatasını açıkça yüzlerine vurmaktan sakınmak içindir. {إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ} “Eğer biliyorsanız”; mef'ûl ya makamın yardımıyla zahir olmasına güvenilerek hazfedilmiştir, yani “buna kimin daha layık olduğunu biliyorsanız”; yahut umum kastıyla hazfedilmiştir, yani “eğer bir şey biliyorsanız”; yahut tamamen terk edilmiştir, yani “eğer ilim sahiplerinden iseniz”. Şartın cevabı ise hazfedilmiştir, yani “bana haber verin”.

{الذين آمَنُواْ} استئنافٌ من جهتِه تعالى للجواب الحقِّ الذي لا محيد عنه أي الفريقين الذين آمنوا {وَلَمْ يَلْبِسُواْ إيمانهم} ذلك أي لم يخلِطوه {بِظُلْمٍ} أي بشركٍ كما يفعله الفريق المشكون حيث يزعُمون أنهم يؤمنون بالله ﷿ وأن عبادتَهم للأصنام من تتماتِ إيمانهم وأحكامِه لكونها لأجْل التقريبِ والشفاعة كما قالوا مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَاّ لِيُقَرّبُونَا إِلَى الله زُلْفَى وهذا معنى الخلْطِ {أولئك} إشارةٌ إلى الموصول من حيثُ اتصافُه بما في حيز الصلة وفي الإشارة إليه بعدَ وصْفِه بما ذُكر إيذانٌ بأنهم تميَّزوا بذلك عن غيرهم وانتظموا في سلك الأمور المشاهدة وما فيه من معنى البُعد للإشعار بعلوّ درجتِهم وبُعد منزلتِهم في الشرف وهو مبتدأٌ ثانٍ وقولُه تعالى {لَهُمُ الامن} جملةٌ من خبرٍ مقدمٍ ومبتدأ مؤخَّرٍ وقعت خبراً لأولئك وهو مع خبره للمبتدأ الأول الذي هو الموصول ويجوز أن يكونَ أولئك بدلاً من الموصول أو عطفُ بيان له خبراً للموصول والأمنُ فاعلاً للظرف لاعتماده على المبتدأ ويجوزُ أن يكون لهم خبراً مقدماً والأمنُ مبتدأً والجملةُ خبراً للموصول ويجوز أن يكون أولئك مبتدأً ثانيا ولهم خبره والأمن فاعلاً له والجملة خبر للموصولِ أي أولئك الموصوفينَ بما ذُكر من الإيمان الخالصِ عو شَوْب الشرك لهم الأمنُ فقط {وَهُمْ مُّهْتَدُونَ} إلى الحق ومَنْ عداهم في ضلال مبين رُوي أنَّه لمَّا نزلتْ الآيةُ شقَّ ذلك على الصحابة رضوانُ الله علهم وقالوا أينا لم يظْلِمْ نفسه فقال ﵊ ليس ما تظنون إنما هو قال لقمانُ لابنه يا بني لا تُشرِكْ بالله إِنَّ الشرْكَ لظُلم عَظِيمٌ وليس الإيمانُ به أن يُصَدِّقَ بوجود الصانعِ الحكيم ويخلِطَ بهذا التصديق الإشراكَ به وليس من قضية الخلطِ بقاءُ الأصلِ بعد الخلطِ حقيقةً وقيل المرادُ بالظلم المعصيةُ التي تُفسِّق صاحبَها والظاهرُ هو الأولُ لوروده موردَ الجواب عن حالة الفريقين

{الذين آمَنُواْ} “İman edenler”; Allah Teâlâ tarafından kaçınılması mümkün olmayan hak cevabı vermek üzere getirilmiş bir istînâftır; yani iki gruptan [hakka layık olanı] iman edenlerdir; {وَلَمْ يَلْبِسُواْ إيمانهم} “ve imanlarına bulaştırmayanlar”, yani o imanlarını karıştırmayanlar; {بِظُلْمٍ} “bir zulüm”, yani müşrik grubun yaptığı gibi bir şirk [bulaştırmayanlar]. Zira onlar Allah'a [azze ve celle] iman ettiklerini, putlara tapmalarının ise Allah'a yakınlaştırma ve şefaat etme gayesi taşıdığı için imanlarının bir tamamlayıcısı ve hükmü olduğunu iddia ediyorlardı; nitekim: “Biz onlara sadece bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” demişlerdi. İşte karıştırmanın manası budur. {أولئك} “İşte onlar”; sıla cümlesindeki vasıflarla nitelenmesi itibarıyla ism-i mevsûle işarettir. Zikredilen niteliklerle vasıflandıktan sonra onlara işaret edilmesi, bu sayede diğerlerinden temayüz ettiklerini ve müşahede edilen hususlar dizisine girdiklerini bildirmek içindir. Bundaki uzaklık manası ise onların derecelerinin yüceliğini ve şerefteki makamlarının yüksekliğini hissettirmek içindir. Bu ikinci mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: {لَهُمُ الامن} “güven onlarındır” buyruğu, öne geçmiş haber ve sonraya kalmış mübtedadan oluşan bir cümle olup “ülâike”nin haberidir; o da haberiyle birlikte birinci mübteda olan ism-i mevsûlün haberidir. “Ülâike”nin mevsûlden bedel yahut onun atf-ı beyanı olup mevsûlün haberi olması, “el-emnu” kelimesinin de mübtedaya dayandığı için zarfın faili olması caizdir. “Lehüm”ün öne geçmiş haber, “el-emnu”nun mübteda ve cümlenin de mevsûlün haberi olması caizdir. “Ülâike”nin ikinci mübteda, “lehüm”ün onun haberi, “el-emnu”nun onun faili ve cümlenin mevsûlün haberi olması da caizdir; yani zikredilen şirk şaibesinden arınmış halis imanla vasıflanan kimseler var ya, güven yalnızca onlarındır. {وَهُمْ مُّهْتَدُونَ} “ve doğru yolda olanlar da onlardır”, hakka ulaşmışlardır; onların dışındakiler ise apaçık bir sapıklık içindedir. Rivayet edildiğine göre bu ayet nazil olduğunda bu durum sahabeye [rıdvânullâhi aleyhim] ağır geldi ve: “Hangimiz nefsine zulmetmedi ki?” dediler. Bunun üzerine Peygamber [aleyhisselâm]: “Zannettiğiniz gibi değil, o ancak Lokmân'ın oğluna dediği gibidir: 'Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk gerçekten büyük bir zulümdür'” buyurdu. Allah'a iman etmek, Hakîm olan Yaratıcı'nın varlığını tasdik edip bu tasdike O'na şirk koşmayı karıştırmak değildir; nitekim karıştırmanın gereği de hakiki anlamda asıl olanın karıştıktan sonra baki kalması demek değildir. Zulümden kastın, sahibini fasık kılan günah olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise birinci görüştür; zira ayet iki grubun durumuna cevap sadedinde varid olmuştur.

{وَتِلْكَ} إشارةٌ إلى ما احتج به إبراهيمُ ﵇ من قوله تعالى فَلَمَّا جَنَّ وقيل من قوله أتحاجونيإلى قوله مُّهْتَدُونَ وما في إسمِ الإشارةِ من معنى البُعد لتفخيم شأن المُشار إليه والإشعارِ بعلو طبقته وسمو منزلته

{وَتِلْكَ} “İşte bu”; Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا جَنَّ} buyruğundan, bir görüşe göre ise {أَتُحَاجُّونّى} buyruğundan {مُّهْتَدُونَ} buyruğuna kadar İbrahim'in [aleyhisselâm] getirdiği delillere işarettir. İşaret ismindeki uzaklık manası, işaret edilenin şanını yüceltmek ve onun faziletteki tabakasının yüksekliğini ve makamının yüceliğini...

في الفضل وهو مبتدأ وقوله تعالى {حُجَّتُنَا} خبرُه وفي إضافتها إلى نونِ العظمةِ من التفخيم ما لا يخفى وقوله تعالى {آتَيْنَاهَا إبراهيم} أي أرشدناه إليها وعلمناه إياها في محل النصب على أنه حال من حجتُنا والعاملُ فيها معنى الإشارةِ كما في قوله تعالى فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بماظلموا أو في محلِ الرفعِ على أنه خبرٌ ثانٍ أو هو الخبر وحدجبتنا بدل أو بيان المبتدأ وإبراهيم مفعولٌ أولٌ لآتينا قُدِّم عليه الثاني لكونه ضميراً وقوله تعالى {على قَوْمِهِ} متعلِّقٌ بحجتُنا إن جُعل خبراً لتلك أو بمحذوفٍ إن جُعل بدلاً أي آتينا إبراهيمَ حجةً على قومه وقيل بقوله آتينا {نَرْفَعُ} بنون العظمةِ وقرىء بالباء على طريق الالتفات وكذا الفعل الآتي {درجات} أي رتباً عظيمةً عالية من العلم والحكمة وانتصابُها على المصدرية أو الظرفية أو على نزع الخافض أي إلى درجات أو على التمييز والمفعولُ قوله تعالى {من نشاء} وتأخيرُه على الوجوه الثلاثةِ الأخيرةِ لما مرَّ من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخَّر ومفعولُ المشيئة محذوفٌ أي من نشاء رفعَه حسبما تقتضيه الحكمة وتستدعيه المصلحةُ وإيثارُ صيغةِ الاستقبالِ للدلالةِ عَلى أنَّ ذلكَ سُنةٌ مستمرَّة جاريةٌ فيما بين المُصطَفَيْنَ الأخيارِ غيرُ مختصةٍ بإبراهيمَ ﵇ وقرىء بالإضافة إلى من والجملةُ مستأنَفة مقرِّرةٌ لما قبلها لا محلَّ لها من الإعراب وقيل هي في محل النصب على أنها حالٌ من فاعل آتينا أي حال كوننا رافعين الخ {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} في كلِّ ما فعل من رفْعٍ وخفضٍ {عَلِيمٌ} بحال من يرفعُه واستعدادِه له على مراتبَ متفاوتة والجملةُ تعليلٌ لما قبلها وفي وضع الرَّبِّ مُضافاً إلى ضميرِه ﵇ موضِعَ نونِ العظمةِ بطريق الالتفاتِ في تضاعيف بيان أحوال غبراهيم ﵇ إظهارٌ لمزيد لُطفٍ وعنايةٍ به عليه السلام

...hissettirmek içindir. Bu mübtedadır; Allah Teâlâ'nın: {حُجَّتُنَا} “bizim hüccetimizdir” buyruğu onun haberidir. Onun azamet nûnuna izafe edilmesindeki tazim ise izahtan varestedir. Allah Teâlâ'nın: {آتَيْنَاهَا إبراهيم} “onu İbrahim'e verdik”; yani onu buna irşad ettik ve bunu ona öğrettik; Allah Teâlâ'nın: {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً} “İşte zulümleri yüzünden çökmüş evleri!” ayetinde olduğu gibi âmili işaret manası olmak üzere “hüccetünâ”dan hâl olarak nasb mahallindedir; yahut ikinci haber olarak ref mahallindedir; ya da haber bizzat odur ve “hüccetünâ” mübtedanın bedeli veya beyanıdır. “İbrâhîme” lafzı “âteynâ” fiilinin birinci mef'ûlüdür; ikinci mef'ûl zamir olduğu için onun önüne geçirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {على قَوْمِهِ} “kavmine karşı” buyruğu; şayet “tilke”nin haberi kılınırsa “hüccetünâ” kelimesine mütealliktir, şayet bedel kılınırsa mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani İbrahim'e kavmine karşı bir hüccet verdik. “Âteynâ” fiiline müteallik olduğu da söylenmiştir. {نَرْفَعُ} “Yükseltiriz”; azamet nûnu iledir; iltifat yoluyla ve gelecek fiilde de olduğu gibi yâ ile [yerfeu şeklinde] de okunmuştur; {درجات} “derecelerle”, yani ilim ve hikmetten büyük ve yüce mertebelerle [yükseltiriz]. Kelimenin mansubiyeti masdar, zarfiyet, harf-i cerrin hazfi (yani derecelere) yahut temyiz iledir. Mef'ûl ise Allah Teâlâ'nın: {من نشاء} “dilediğimiz kimseyi” buyruğudur. Son üç veche göre onun sonraya bırakılması, daha önce geçtiği üzere öne alınana gösterilen ihtimam ve sonraya bırakılana yönelik bir iştiyak uyandırmak içindir. Meşîetin (dilemenin) mef'ûlü mahzuftur; yani hikmetin gerektirdiği ve maslahatın icap ettirdiği şekilde yükseltilmesini dilediğimiz kimseyi [yükseltiriz]. Muzari sîgasının tercih edilmesi, bunun seçkin hayırlı kullar arasında cereyan eden ve İbrahim'e [aleyhisselâm] has olmayan müstemir bir sünnetullah olduğuna delalet etmek içindir. “Men” kelimesine izafetle [derecâti men neşâü şeklinde] de okunmuştur. Cümle, önceki kısmı teyit eden müstakil bir cümle (istînâf) olup iraptan mahalli yoktur. “Âteynâ” fiilinin failinden hâl olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir; yani biz yükseltici olduğumuz halde... {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} “Şüphesiz senin Rabbin Hakîm'dir”, yükseltme ve alçaltma namına yaptığı her şeyde hikmet sahibidir; {عَلِيمٌ} “Alîm'dir”, farklı mertebeler üzere yükselttiği kimsenin halini ve buna olan istidadını hakkıyla bilendir. Cümle önceki kısmın gerekçesidir. İbrahim'in [aleyhisselâm] hallerinin beyanı esnasında iltifat yoluyla azamet nûnu yerine onun [aleyhisselâm] zamirine izafe edilmiş olarak “Rab” isminin konulması, ona [aleyhisselâm] yönelik lütuf ve inayetin fazlalığını göstermektedir.

{وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق وَيَعْقُوبَ} عطف على قوله تعالى وَتِلْكَ حُجَّتُنَا الخ فإن عطفَ كلَ من الجملة الفعلية والاسميةِ على الأخرى مما لا نزاعَ في جوازه ولا مساغَ لعطفه على آتيناها لأن له محلاً من الإعراب نصْباً ورفعاً حسبما بُيِّن من قبلُ فلو عُطف هذا عليه لكان في حُكمه من الحالية والخبرية المستدعيتين للرابط ولا سبيلَ إليه ههنا {كَلَاّ} مفعولٌ لِمَا بعده وتقديمه للقصر لكن لا بالنسبة إلى غيرهما مطلقاً بل بالنسبة إلى أحدهما أي كلُّ واحدٍ منهما {هَدَيْنَا} لا أحدَهما دون الآخَر وتركُ ذكر المهدى إليه لظهور أنه الذي أوتيَ إبراهيمُ وأنهما مقتدِيان به {وَنُوحاً} منصوبٌ بمضمر يفسِّره {هَدَيْنَا مِن قَبْلُ} أي من قبلِ إبراهيمَ ﵇ عَدَّ هُداه نعمةً على إبراهيمَ ﵇ لأن شرفَ الوالدِ سارٍ إلى الولد {وَمِن ذُرّيَّتِهِ} الضمير لإبراهيمَ لأن مَساقَ النظمِ الكريمِ لبيانِ شئونه العظيمةِ من إيتاءِ الحجةِ ورفع الدرحات وهبةِ الأولادِ الأنبياءِ وإبقاءِ هذه الكرامةِ في نسله إلى يوم القيامة كلُّ ذلك الإلزام مَنْ ينتمي إلى ملتِه ﵇ من المشركين واليهود وقيل لنوحٍ لأنه أقربُ ولأن يونُسَ ولوطاً ليسا من ذرِّية إبراهيمَ فلو كان الضميرُ له لاختصَّ بالمعدودين في هذه الآية التي بعدها وأما المذكورون في الآية الثالثةِ فعطفٌ على نوحاً ورُوي عن ابن عبَّاسٍ أن هؤلاءِ الأنبياءَ كلَّهم مُضافون إلى ذرِّية إبراهيم وإن كان

{وَوَهَبْنَا لَهُ إسحاق وَيَعْقُوبَ} “Ve ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık”; Allah Teâlâ'nın: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا} buyruğuna matuftur; zira fiil ve isim cümlelerinin birbirine atfedilmesinin caiz olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. “Âteynâhâ” fiiline atfedilmesine ise imkân yoktur; çünkü onun daha önce açıklandığı üzere nasb ve ref olarak iraptan bir mahalli vardır; şayet bu ona atfedilseydi râbıt gerektiren hâl ve haber olma hükmünde ona ortak olurdu ki burada buna imkân yoktur. {كَلَاّ} “Her birini”; sonrasındaki fiilin mef'ûlüdür ve kasr için öne geçirilmiştir; fakat bu, ikisinden başkasına nispetle mutlak bir kasr değil, ikisinden birine nispetledir; yani ikisinden her birini; {هَدَيْنَا} “hidayete erdirdik”, birini bırakıp diğerini değil. Kendisine hidayet olunan şeyin zikredilmemesi, onun İbrahim'e verilen şey olduğu ve o ikisinin de ona tabi bulunduğu açıkça belli olduğu içindir. {وَنُوحاً} “Ve Nûh'u da”; sonrasındaki {هَدَيْنَا مِن قَبْلُ} “daha önce hidayete erdirmiştik” buyruğunun tefsir ettiği mahzuf bir fiille mansubdur; yani İbrahim'den [aleyhisselâm] önce [hidayete erdirdik]. Onun hidayetini İbrahim'e [aleyhisselâm] bir nimet saymıştır; zira babanın şerefi evlada da sirayet eder. {وَمِن ذُرّيَّتِهِ} “Ve onun soyundan da...”; zamir İbrahim'e aittir; zira yüce nazmın akışı hüccet verilmesi, derecelerin yükseltilmesi, peygamber çocukların bağışlanması ve bu ikramın kıyamet gününe kadar onun neslinde baki kılınması gibi onun büyük şanlarını beyan etmek içindir; bütün bunlar müşriklerden ve Yahudilerden onun [aleyhisselâm] dinine mensup olduğunu iddia edenleri ilzam etmek gayesiyledir. Zamirin Nûh'a ait olduğu da söylenmiştir; çünkü o daha yakındır ve Yûnus ile Lût İbrahim'in soyundan değildir; şayet zamir ona ait olsaydı bu ve bundan sonraki ayette sayılanlara has kılınmış olurdu, üçüncü ayette zikredilenler ise “Nûhan” kelimesine matuftur. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, anne veya baba tarafından doğum yoluyla ona ulaşmayanlar bulunsa bile bu peygamberlerin hepsi İbrahim'in soyuna nispet edilmiştir; çünkü Lût, İbrahim'in kardeşinin oğludur ve Araplar amcayı baba yerine koyarlar; nitekim Allah Teâlâ, Yakub'un oğullarının: “Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk ederiz” dediklerini haber vermiştir, oysa İsmail Yakub'un amcasıdır. {داود وسليمان} “Dâvûd'u ve Süleyman'ı”; daha önce geçenden anlaşılan mahzuf bir fiille mansubdurlar; onlara atfedilenler de böyledir ve “min zürriyyetihî” ifadesi de buna mütealliktir. Cümledeki mef'ûllerin uzayıp gitmesi sebebiyle sonraya bırakılmasının yüce nazmın ahengini bozması ihtimaline binaen, şanına gösterilen ihtimamdan ötürü açık mef'ûlün önüne geçirilmiştir; yani onun soyundan Dâvûd'u ve Süleyman'ı da hidayete erdirdik. {وَأَيُّوبَ} “Ve Eyyûb'u”; o, İshak'ın oğlu Îs'in torunlarından Âmûs'un oğludur; {وَيُوسُفَ وموسى وهارون} “Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da”; yahut zikredilenlerden hâl olan mahzuf bir amille [mansubdurlar]; yani onun soyundan oldukları halde onları hidayete erdirdik. {وكذلك} “Ve işte böylece”; yüce nazımdan anlaşılan İbrahim'in [aleyhisselâm] mükâfatına işarettir. Kâf'ın mahalli, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasbdır. Asıl takdir: {نَجْزِى المحسنين} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız”, o mükâfat gibi bir mükâfatla; şeklindedir ve öne geçirilmesi kasr içindir, bunun tahkiki daha önce defalarca geçti. Muhsinlerden kasıt cinstir; onların mükâfatının onun [aleyhisselâm] mükâfatına benzemesinden kasıt ise peygamber çocukların çokluğu ile mükâfatlandırılmanın İbrahim'e [aleyhisselâm] has bir husus olması zorunluluğu sebebiyle her yönden tam bir denklik değil, iyiliğe iyilikle karşılık vermede ve amellerle mükâfatları eksiksiz denkleştirmede mutlak bir benzerliktir. En yakın olanı, “el-muhsinîn”deki lâm'ın ahd için olmasıdır; “zâlike” ise sonrasındaki fiilin masdarına işarettir ki o da zikredilen zevata verilen türlü türlü ikramlardan ibarettir. Bundaki uzaklık manası onun sıfatının yüceliğini ve tabakasının yüksekliğini bildirmek içindir. Kâf ise işaret isminin ifade ettiği azameti tekit içindir. Asıl mahalli mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasbdır; cümlenin asıl takdiri: “Zikredilen iyilik sahiplerini o mükâfat gibi olan bir mükâfatla mükâfatlandırırız” şeklindedir; kasr ifade etmesi için fiilin önüne geçirilmiş ve kâf zikredilen nükte sebebiyle zâit sayılmıştır; böylece işaret edilen, sıfat değil tekit edici masdarın bizzat kendisi olmuştur. Yani zikredilen muhsinleri o eşsiz mükâfatla mükâfatlandırırız, bundan daha aşağı bir mükâfatla değil. Zamir yerine açık ismin getirilmesi, zâtî güzelliğiyle birlikte vasfî güzelliği olan layık vechile güzel amelleri yerine getirmekten ibaret olan ihsan ile onları övmek içindir. Nitekim Peygamber [aleyhisselâm] bunu: “Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir” sözüyle tefsir etmiştir. Cümle ise önceki kısım için bir itiraziyyedir (ara cümledir).

منهم من لم يلْحَقه بولادةٍ من قِبَلِ أمَ ولا أب لأن لوطاً ابنُ أخي إبراهيم والعربُ تجعل العمَّ أباً كما أخبر الله تعالى عن أبناءِ يعقوبَ أنهم قالوا نَعْبُدُ إلهك وإله آبَائِكَ غبراهيم وغسماعيل وأسحق مع إن إسمعيل عم يعقوب {داود وسليمان} منصوبان بمُضمرٍ مفهومٍ مما سبق وكذا ما عكف عليهما وبه يتعلق من ذريته وتقديمه على المفعول في الصريح للاهتمام بشأنه مع ما في المفاعيلِ من نوع طكول ربما يُخلُّ تأخيرُه بتجاوب النظم الكريم أي وهدينا من ذريته داودَ وسليمان {وَأَيُّوبَ} هو ابنُ أموصَ من أسباطِ عيصِ بنِ إسحاقَ {وَيُوسُفَ وموسى وهارون} أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من المذكورين أي وهديناهم حال كونهم من ذريته {وكذلك} إشارةٌ إلى ما يُفهم من النظم الكريم من جزاءِ إبراهيمَ ﵇ ومحلُّ الكافِ النصبُ على أنه تعت لمصدر محذوف وأصل التقدير {نَجْزِى المحسنين} جزاءً مثلَ ذلك الجزاءِ والتقديمُ للقصر وقد مرَّ تحقيقُه مراراً والمراد بالمحسنين لجنس وبمماثلة جزائِهم لجزائه ﵇ مطلقُ المشابهةِ في مقابلةِ الإحسانِ بالإحسان والمكافأةِ بين ألعمال والأجْزِية من غير بخسٍ لا المماثلةُ من كل وجه ضرورةَ أن الجزاءَ بكثرةِ الأولاد الأنبياءِ مما اختص به إبراهيمُ ﵇ والأقربُ أن لامَ المحسنين للعهد وذلكَ إشارةٌ إلى مصدرِ الفعل الذي بعده وهو عبارةٌ عما أوتيَ المذكورون من فنُون الكرامات وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو صفته للإيذان بعلو طبقته والطاف لتأكيد ما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة ومحلها في الأصلِ النصبُ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ وأصل التقدير ونجزي المحسنين المذكورين جزاء كائناً مثل ذلك الجزاء فقُدّم على الفعلِ لإفادةِ القصِر واعتُبرت الكافُ مقحمةً للنكتة المذكورة فصار المشارإليه نفسَ المصدرِ المؤكدِ لا نعتاً له أي وذلك الجزاءَ البديعَ نجزي المحسنين المذكورين لا جزاءً آخرَ أدنى منه والإظهارُ في موضعِ الإضمارِ للثناء عليهم بالإحسان الذي هو عبارةٌ عن الإتيان بالأعمال الحسنة على لا الوجه اللائقِ الذي هو حسنهال الوصفيُّ المقارِنُ لحُسنها الذاتي وقد فسَّره ﵊ بقولِه أنْ تعبدَ الله كأنَّك تراهُ فإنْ لم تكرن تراهُ فإنَّهُ يَرَاكَ والجملةُ اعتراض لما قبلها

...anne veya baba tarafından doğum yoluyla ona ulaşmayanlar bulunsa bile; çünkü Lût, İbrahim'in kardeşinin oğludur ve Araplar amcayı baba yerine koyarlar; nitekim Allah Teâlâ, Yakub'un oğullarının: “Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk ederiz” dediklerini haber vermiştir, oysa İsmail Yakub'un amcasıdır. {داود وسليمان} “Dâvûd'u ve Süleyman'ı”; daha önce geçenden anlaşılan mahzuf bir fiille mansubdurlar; onlara atfedilenler de böyledir ve “min zürriyyetihî” ifadesi de buna mütealliktir. Cümledeki mef'ûllerin uzayıp gitmesi sebebiyle sonraya bırakılmasının yüce nazmın ahengini bozması ihtimaline binaen, şanına gösterilen ihtimamdan ötürü açık mef'ûlün önüne geçirilmiştir; yani onun soyundan Dâvûd'u ve Süleyman'ı da hidayete erdirdik. {وَأَيُّوبَ} “Ve Eyyûb'u”; o, İshak'ın oğlu Îs'in torunlarından Âmûs'un oğludur; {وَيُوسُفَ وموسى وهارون} “Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da”; yahut zikredilenlerden hâl olan mahzuf bir amille [mansubdurlar]; yani onun soyundan oldukları halde onları hidayete erdirdik. {وكذلك} “Ve işte böylece”; yüce nazımdan anlaşılan İbrahim'in [aleyhisselâm] mükâfatına işarettir. Kâf'ın mahalli, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasbdır. Asıl takdir: {نَجْزِى المحسنين} “iyilik edenleri mükâfatlandırırız”, o mükâfat gibi bir mükâfatla; şeklindedir ve öne geçirilmesi kasr içindir, bunun tahkiki daha önce defalarca geçti. Muhsinlerden kasıt cinstir; onların mükâfatının onun [aleyhisselâm] mükâfatına benzemesinden kasıt ise peygamber çocukların çokluğu ile mükâfatlandırılmanın İbrahim'e [aleyhisselâm] has bir husus olması zorunluluğu sebebiyle her yönden tam bir denklik değil, iyiliğe iyilikle karşılık vermede ve amellerle mükâfatları eksiksiz denkleştirmede mutlak bir benzerliktir. En yakın olanı, “el-muhsinîn”deki lâm'ın ahd için olmasıdır; “zâlike” ise sonrasındaki fiilin masdarına işarettir ki o da zikredilen zevata verilen türlü türlü ikramlardan ibarettir. Bundaki uzaklık manası onun sıfatının yüceliğini ve tabakasının yüksekliğini bildirmek içindir. Kâf ise işaret isminin ifade ettiği azameti tekit içindir. Asıl mahalli mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasbdır; cümlenin asıl takdiri: “Zikredilen iyilik sahiplerini o mükâfat gibi olan bir mükâfatla mükâfatlandırırız” şeklindedir; kasr ifade etmesi için fiilin önüne geçirilmiş ve kâf zikredilen nükte sebebiyle zâit sayılmıştır; böylece işaret edilen, sıfat değil tekit edici masdarın bizzat kendisi olmuştur. Yani zikredilen muhsinleri o eşsiz mükâfatla mükâfatlandırırız, bundan daha aşağı bir mükâfatla değil. Zamir yerine açık ismin getirilmesi, zâtî güzelliğiyle birlikte vasfî güzelliği olan layık vechile güzel amelleri yerine getirmekten ibaret olan ihsan ile onları övmek içindir. Nitekim Peygamber [aleyhisselâm] bunu: “Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir; sen O'nu görmesen de O seni görmektedir” sözüyle tefsir etmiştir. Cümle ise önceki kısım için bir itiraziyyedir (ara cümledir).

{وزكريا} هو ابنُ آذَنَ {ويحيى} ابنُه {وَعِيسَى} هو ابنُ مريم وفيه دليلٌ على أنَّ الذرية تتناول أولادَ البنات {وَإِلْيَاسَ} قيل هو إدريسُ جدُّ نوحٍ فيكونُ البيانُ مخصوصاً بمِنْ في الآية الأولى وقيل هو من اسباط هرون أخِي مُوسى ﵉ {كُلٌّ} أي كلَّ واحدٍ من أولئك المذكورين {مّنَ الصالحين} أي من الكاملينَ في الصلاحِ الذي هو عبارةٌ عن الإتيان بما ينبغي والتحرُّز عما لا ينبغي والجملةُ اعتراضٌ جيءَ به للثناءِ عليهم بالصلاح

{وزكريا} “Ve Zekeriyyâ'yı”; o Âzen'in oğludur; {ويحيى} “ve Yahyâ'yı”; onun oğludur; {وَعِيسَى} “ve Îsâ'yı”; o da Meryem'in oğludur ve bunda zürriyetin (soyun) kız çocuklarının evlatlarını da kapsadığına delil vardır; {وَإِلْيَاسَ} “ve İlyâs'ı da”; onun Nûh'un dedesi İdrîs olduğu söylenmiştir, bu takdirde beyan birinci ayetteki “min” ile tahsis edilmiş olur; Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un [aleyhimesselâm] torunlarından olduğu da söylenmiştir. {كُلٌّ} “Her biri”, yani o zikredilenlerin her biri; {مّنَ الصالحين} “salihlerdendir”; yani yapılması gerekeni yapmak ve kaçınılması gerekenden sakınmaktan ibaret olan salah hususunda kâmil olanlardandır. Cümle, onları salah ile övmek üzere getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir).

{وإسماعيل واليسع} هو ابنُ أخطوبَ بنِ العجوز وقرىء واليسع وهو على القراءتين على أعجميٌّ أُدخل عليه اللام ولا اشتقاق له ويقال إنه يوشَعُ بنُ نون وقيل إنه منقولٌ من مضارعِ وسِعَ واللام كما في يزيد في قول من قال أرأيت الوليدَ بنَ اليزيدَ مُبارَكاً شديداً بأعباءِ الخِلافة كاهلُه {ويونس}

{وإسماعيل واليسع} “Ve İsmail'i, Elyesa'ı”; o Ahtûb b. Acûz'un oğludur; “ve'l-Yese'a” şeklinde de okunmuştur. Her iki kıraate göre de yabancı dilden geçmiş bir isimdir, başına lâm getirilmiştir ve herhangi bir iştikakı (türemesi) yoktur. Onun Yûşa' b. Nûn olduğu da söylenir. “Vesia” fiilinin muzarisinden nakledildiği ve şu beyti söyleyen kimsenin sözündeki “el-Yezîd” gibi lâm takısı aldığı da söylenmiştir: ... Gördün mü Velîd b. Yezîd'i, pek mübarek Hilafetin ağır yüklerini yüklenmiş omzu dimdik. {ويونس} “Ve Yûnus'u”...

هو ابن متى {وَلُوطاً} هو ابن هاران بنِ أخي إبراهيمَ ﵇ {وَكُلاًّ} أي وكلَّ واحدٍ من أولئك المذكورين {فضلنا} بالن لا بعضهم دون أخي {عَلَى العالمين} على عالَمي عصرهم والجملة اعتراض كأختها وقوله تعالى

...o Metta'nın oğludur; {وَلُوطاً} “ve Lût'u da”; o Hârân'ın oğlu olup İbrahim'in [aleyhisselâm] kardeşinin oğludur. {وَكُلاًّ} “Ve her birini”, yani o zikredilenlerin her birini; {فضلنا} “üstün kıldık”, nübüvvetle; bir kısmını diğerine değil, {عَلَى العالمين} “âlemlere”, kendi çağlarının âlemlerine [üstün kıldık]. Cümle, emsali gibi bir itiraziyyedir (ara cümledir). Allah Teâlâ'nın:

{ومن آبائهم وذرياتهم وإخوانهم} إما متعلقٌ بما تعلقَ بهِ من ذريته ومن ابتدائية والمفعول محذوف أي وهدجينا من آبائهم وذرياتهم وإخوانهم جماعاتٍ كثيرةً وإما معطوف على كلاًّ ومن تبعيضية أي وفضلنا بعضَ آبائهم الخ {واجتبيناهم} عطفٌ على فضلنا أي اصطفيناهم {وهديناهم إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} تكريرٌ للتأكيدِ وتمهيدٌ لبيان ما هُدوا إليه

{ومن آبائهم وذرياتهم وإخوانهم} “Babalarından, soylarından ve kardeşlerinden de [bazılarını üstün kıldık]”; ya “min zürriyyetihî” ifadesinin müteallik olduğu şeye mütealliktir ve “min” ibtidâiyye olup mef'ûl mahzuftur; yani onların babalarından, soylarından ve kardeşlerinden pek çok topluluğu da hidayete erdirdik; yahut “küllen” kelimesine matuftur ve “min” teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); yani onların babalarından bir kısmını da üstün kıldık... {واجتبيناهم} “Ve onları seçtik”; “faddalnâ” fiiline matuftur; yani onları seçkin kıldık; {وهديناهم إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “ve onları dosdoğru bir yola ilettik”; tekit için bir tekrar ve hidayet olundukları şeyin beyanına bir hazırlıktır.

{ذلك} إشارة إلى ما يُفهم من النظم الكريم من مصادرِ الأفعال المذكورة وقيل إلى ما دانوا به وما في ذلك من معنى البُعد لما مر مراراً {هدى الله} الإضافة للشريف {يَهْدِى بِهِ مَن يشاءُ مِنْ عِبَادِهِ} وهم المستعدّون للهداية وافرشاد وفيه إشارةٌ إلى أنَّه تعالى متفضِّلٌ بالهداية {وَلَوْ أَشْرَكُواْ} أي هؤلاءِ المذكورون {لَحَبِطَ عَنْهُمْ} مع فضلهم وعلوِّ طبقاتِهم {مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} من الأعمال المَرْضيّة الصالحة فكيف بمَنْ عداهم وهم هم وأعمالهم أعمالهم

{ذلك} “İşte bu”; yüce nazımdan anlaşılan zikredilen fiillerin masdarlarına işarettir; din edindikleri şeylere işaret olduğu da söylenmiştir. “Zâlike”deki uzaklık manası daha önce defalarca geçtiği nükte içindir; {هدى الله} “Allah'ın hidayetidir”; izafet şereflendirmek içindir; {يَهْدِى بِهِ مَن يشاءُ مِنْ عِبَادِهِ} “kullarından dilediğini bununla doğru yola eriştirir”; onlar da hidayete ve irşada istidatlı olanlardır. Bunda hidayeti verenin ancak O Teâlâ olduğuna bir işaret vardır. {وَلَوْ أَشْرَكُواْ} “Eğer onlar ortak koşsalardı”, yani bu zikredilen zevat; {لَحَبِطَ عَنْهُمْ} “onlardan kesinlikle boşa giderdi”, faziletlerine ve makamlarının yüceliğine rağmen; {مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapageldikleri şeyler”, razı olunmuş salih amellerden [yaptıkları boşa giderdi]. O halde durumları ve amelleri ortada olan onların dışındakilerin hali nice olur!

{أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين من الأنبياء الثمانيةَ عشَرَ والمعطوفين عليهم ﵈ باعتبار اتصافهم بما ذكر من الهداية وغيرِها من النعوت الجليلةِ الثابتةِ لهم وما فيه من معنى البُعد لما مرَّ غيرَ مرة من الإيذان بعلوِّ طبقتهم وبُعد منزلَتهِم في الفضلِ والشرف وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى {الذين آتيناهم الكتاب} أي جنسَ الكتابِ المتحقِّقِ في ضمن أيِّ فردٍ كان من أفراد الكتب السماوية والمراد بإيتائه التفهيمُ التام بما فيه من الحقائق والتمكينُ من الإحاطةِ بالجلائلِ والدقائق أعمُّ من أن يكون ذلك بالإنزال ابتداءً أو بالإيراث بقاءً فإن المذكورين لم يُنْزَلْ على كلِّ واحدٍ منهم كتاب معين {الحكم} أي الحِكمةَ أو فصلَ الأمر على ما يقتضيه الحقُّ والصواب {والنبوة} أي الرسالة {فَإِن يَكْفُرْ بِهَا} أي بهذه الثلاثة أو بالنبوة الجامعة للباقين {هَؤُلاء} أي كفارُ قريشٍ فإنهم بكفرهم برسولِ الله ﷺ وما أنزل عليه من القرآن كافرون بما يصدِّقه حميعا وتقديم الجار والمجرور على الفاعلِ لما مرَّ مراراً من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخّر {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا} أي أمَرْنا بمراعاتها ووفَّقْنا للإيمان بها والقيامِ بحقوقها {قَوْماً لَّيْسُواْ بِهَا بكافرين} أي في وقتٍ من الأوقاتِ بل مستمرون على الإيمان بها فإن الجملةَ الاسميةَ الإيجابية كما تفيد دوامَ الثبوت كذلك السلبيةُ تُفيدُ دوامَ النَّفيِ بمعونةِ المقامِ لا نفْيِ الدوام كما حقق مقامه قال ابنُ عباس ومجاهدٌ رضي الله تعالى عنهما الأنصارُ وأهلُ المدينة وقيل أصحاب النبيِّ ﷺ وقيل كل مؤمن من بني آدمَ وقيل الفرس فإن

{أولئك} “İşte onlar”; kendileri için sabit olan zikredilen hidayet ve diğer yüce niteliklerle nitelenmeleri itibarıyla zikredilen on sekiz peygambere ve onlara matuf olanlara [aleyhimüsselâm] işarettir. Bundaki uzaklık manası, fazilet ve şerefteki derecelerinin yüceliğini ve makamlarının yüksekliğini bildirmek içindir; bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {الذين آتيناهم الكتاب} “kendilerine Kitap verdiklerimizdir”; yani semavî kitapların fertlerinden herhangi bir ferdin kapsamında tahakkuk eden kitap cinsi kastedilmiştir. Kitabın verilmesinden maksat ise, onda bulunan hakikatleri tam olarak anlatmak, inceliklerini ve mühim meselelerini kavramaya imkân tanımaktır; bu ister başlangıçta indirilmekle olsun ister sonradan miras bırakılmakla olsun fark etmez; zira zikredilen peygamberlerin her birine müstakil bir kitap indirilmiş değildir. {الحكم} “hüküm”, yani hikmet yahut hak ve hakikatin gerektirdiği şekilde meseleleri çözüme kavuşturma yetkisi; {والنبوة} “ve peygamberlik [verdiklerimizdir]”, yani risalet. {فَإِن يَكْفُرْ بِهَا} “Eğer bunları inkâr ederse”, yani bu üç esası yahut diğerlerini de kapsayan peygamberliği; {هَؤُلاء} “şunlar”, yani Kureyş kâfirleri; zira onlar Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ona indirilen Kur'an'ı inkâr etmekle, onu tasdik edenlerin hepsini birden inkâr etmiş olurlar. Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi, daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana yönelik merak uyandırmak içindir. {فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا} “muhakkak biz onlara vekil kılmışızdır”, yani onlara riayet etmeyi emretmiş ve onlara inanıp haklarını yerine getirmeye muvaffak kılmışızdır; {قَوْماً لَّيْسُواْ بِهَا بكافرين} “onları asla inkâr etmeyecek bir topluluğu”; yani hiçbir vakitte [inkâr etmezler], bilakis onlara imana devam ederler. Zira olumlu isim cümlesi sübutun devamını bildirdiği gibi, olumsuz isim cümlesi de devamın nefyini değil, makamın yardımıyla nefyin devamını (kesintisiz inkârsızlığı) ifade eder; nitekim yeri geldikçe tahkik edilmiştir. İbn Abbâs ve Mücâhid [radıyallâhu anhümâ] bunların Ensâr ve Medine ehli olduğunu söylemişlerdir; Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabı olduğu da söylenmiştir; Âdemoğullarından her bir mümin olduğu da söylenmiştir; Farslar olduğu da söylenmiştir, zira...

كلاًّ من هؤلاء الطوائف موَفّقون للإيمان بالأنبياء وبالكتب المُنْزَلة إليهم عاملون بما فيها من أصول الشرائعِ وفروعِها الباقية في شريعتنا وبه يتحقق الخروجُ عن عهدة التوكيل دون المنسوخة منها فإنها بانتساخها خادة عن كونها من أحكامها وقد مرَّ تحقيقُه في تفسير سورة المائدة وقيل هم الأنبياءُ المذكورون فالمرادُ بالتوكيل الأمرُ بما هو أعمُّ من إجراء أحكامِها كما هو شأنهم في حق كتابهم ومِنِ اعتقاد حقِّيتِها كما هو في شأنهم في حق سائرِ الكتبِ التي من جملتها القرآنُ الكريم وقيل هم الملائكةُ فالتوكيل هو الأمرُ بإنزالها وحفظها واعتقاد حقيتها وأياً ما كان فتنكيرُ قوماً للتفخيم والباء الأولى صلة لكافرين قدمت عليه محافظةً على الفواصل والثانية لتأكيد النفي وأما تقديم صلة وكلنا على مفعوله الصريح فلِما ذكر آنفاً من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر ولأن فيه نوعَ طولٍ ربما يؤدِّي تقديمُه إلى الإخلال بتجاوب النظم الكريم أو إلى الفصلِ بين الصفةِ والموصوف وجوابُ الشرط محذوفٌ يدلُّ عليه المذكور أي فإن يكفُرْ بها هؤلاءِ فلا اعتدادَ به أصلاً فقد وفّقنا للإيمان بها قوماً فِخاماً ليسوا بكافرين بها قطعاً بل مستمرون على الإيمان بها والعملِ بما فيها ففي إيمانهم بها مندوحةٌ عن إيمان هؤلاء ومن هذا تبيّن أن الوجه أن يكونَ المرادُ بالقوم إحدى الطوائف المذطورة إذْ بإيمانهم بالقرآن والعملِ بأحكامه تتحقّقُ الغُنية عن إيمان الكَفَرة به والعملِ بأحكامه وأما الأنبياءُ والملائكةُ ﵈ فإنما به ليس من قبيل إيمانِ آحادِ الأمةِ كما أشير إليه

Zira bu zümrelerin her biri peygamberlere ve onlara indirilen kitaplara iman etmeye muvaffak kılınmış, şeriatlerin şeriatimizde baki kalan asılları ve furûu ile amel edicidirler. Tevkil sorumluluğundan kurtulmak da bununla tahakkuk eder; mensuh olanlarla değil, çünkü onlar nesh edilmekle onun hükümlerinden olmaktan çıkmıştır. Bunun tahkiki Mâide Suresi tefsirinde geçmişti. Bir görüşe göre de onlar zikredilen peygamberlerdir; bu takdirde tevkil ile kastedilen, onların kendi kitapları hakkındaki durumlarında olduğu gibi hükümlerini tatbik etmeyi ve aralarında Kur'ân-ı Kerîm'in de bulunduğu diğer kitaplar hakkındaki durumlarında olduğu gibi onların hak olduğuna inanmayı da içine alan daha genel bir emirdir. Bir görüşe göre de onlar meleklerdir; bu takdirde tevkil, onları indirme, koruma ve hak olduğuna inanma emridir. Her ne olursa olsun, {قَوْماً} kelimesinin nekra getirilmesi tazim (büyütme) içindir. Birinci bâ harfi {بكافرين} kelimesinin sılası (harf-i cerri) olup fasılaları korumak gayesiyle öne geçirilmiştir; ikincisi ise nefyi tekit içindir. {وكلنا} fiilinin sılasının sarih mefulünün önüne geçirilmesine gelince; bu, daha önce zikredildiği üzere öne alınana ihtimam göstermek, sonraya bırakılana yönelik merak uyandırmak ve onda bir nevi uzunluk bulunup öne alınmasının belki de yüce nazmın ahengini bozmaya veya sıfat ile mevsufun arasını ayırmaya yol açabileceği içindir. Şartın cevabı mahzuftur, zikredilen kısım ona delalet etmektedir; yani: Şayet bunlar onu inkâr ederlerse buna hiç itibar edilmez; çünkü biz onu kesinlikle inkâr etmeyen, aksine ona inanmaya ve içindekilerle amel etmeye devam eden şanlı bir kavmi ona iman etmeye muvaffak kılmışızdır. Dolayısıyla onların imanında, bunların imanına ihtiyaç bırakmayacak bir genişlik vardır. Buradan anlaşılmaktadır ki uygun olan, kavimden muradın zikredilen zümrelerden biri olmasıdır; zira onların Kur'an'a iman edip hükümleriyle amel etmeleriyle, kâfirlerin ona iman etmesine ve hükümleriyle amel etmesine ihtiyaç kalmaması tahakkuk eder. Peygamberler ve meleklere [aleyhimüsselâm] gelince, onların durumu -işaret edildiği üzere- ümmetin fertlerinin imanı kabilinden değildir.

{أولئك} إشارة إلى ألنبياء المذكورين وما فيه من معنى البُعد للإيذانِ بعلوِّ رُتبتهم وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى {الذين هَدَى الله} أي إلى الحق والنهج المستقيم والالتفاتُ إلى الإسم الجليل للإشعار بعلة الهداية {فَبِهُدَاهُمُ اقتده} أي فاختصَّ هداهم بالاقتداء ولا تقتَدِ بغيرهم والمرادُ بهداهم طريقتُهم في الأيمان بالله تعالى وتوحيدِه وأصولِ الدين دون الشرائعِ القابلةِ للنسخ فإنها بعد النسخ لا تبقى هُدىً والهاء في اقتده للوقف حقها أنم تسقط في الدّرْج واستُحسن إثباتُها فيه أيضاً إجراءً له مُجرى الوقفِ واقتداءً بالإمام وقرىء بإشباعها على أنها كناية المصدر {قُل لَاّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} أي على القُرآنِ أو على التبليغ فإن مَساقَ الكلامِ يدل عليهما وإن لم يجْرِ ذكرُهما {أَجْراً} من جهتكم كما لم يسألْه مَنْ قبلي من الأنبياءِ ﵈ وهذا من جملة ما أمر ﷺ بالاقتداء بهم فيه {إِنْ هُوَ} أي مَا القرآنُ {إِلَاّ ذكرى للعالمين} أي عظةٌ وتذكيرٌ لهم كافةً من جهته سبحانه فلا يختَصُّ بقوم دون آخرين

{أولئك} “İşte onlar”; zikredilen peygamberlere işarettir. Bundaki uzaklık manası derecelerinin yüceliğini bildirmek içindir; bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {الذين هَدَى الله} “Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir”; yani hakka ve dosdoğru yola [ilettiği kimselerdir]. İsm-i Celil'e iltifat yapılması, hidayetin illetini hissettirmek içindir. {فَبِهُدَاهُمُ اقتده} “Sen de onların hidayetine uy”; yani onların hidayetine uymayı tahsis et ve başkalarına uyma. Onların hidayetinden maksat, neshe elverişli şeriatler değil, Allah Teâlâ'ya iman, O'nu birleme ve dinin asıllarındaki yollarıdır; zira neshten sonra onlar hidayet olarak kalmaz. {اقتده} kelimesindeki he harfi vakıf (durak) he'sidir; asıl hakkı vasıl (geçiş) halinde düşmesidir, fakat vasıl halinde de durak yerine konularak ve İmam [Mushafı'na] uyularak sabit kılınması güzel görülmüştür. Mastarın kinayesi (zamiri) kabul edilerek işba ile de okunmuştur. {قُل لَاّ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “De ki: 'Ben buna karşılık sizden istemiyorum'”; yani Kur'an'a yahut tebliğe karşılık; zira sözün akışı, açıkça zikredilmese bile bu ikisine delalet etmektedir; {أَجْراً} “hiçbir ücret”; benden önceki peygamberlerin [aleyhimüsselâm] istemediği gibi sizin tarafınızdan [bir ücret istemiyorum]. Bu da Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara uymakla emrolunduğu hususlardandır. {إِنْ هُوَ} “O, başka bir şey değildir”, yani Kur'an; {إِلَاّ ذكرى للعالمين} “ancak bütün âlemler için bir öğüttür”; yani O'nun [celle celâluhû] katından hepsine yönelik bir öğüt ve hatırlatmadır; dolayısıyla başkaları hariç tutularak bir kavme tahsis edilemez.

{وَمَا قَدَرُواْ الله}

{وَمَا قَدَرُواْ الله} “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler”

لما بيَّن شأنَ القرآنِ العظيم وأنه نعمةٌ جليلةٌ منه تعالى على كافة الأمم حسبما يتعلق به قولُه تعالى وَمَا أرسلناك إِلَاّ رَحْمَةً للعالمين عقّب ذلك ببيان غمْطِهم إياها وكفرِهم بها على وجْهٍ سرَى ذلك إلى الكفر بجميع الكتب الإلهية وأصلُ القدْر السبْرُ والحزْرُ يقال قدَر الشيء يقدرُه بالم قدْراً إذا سبَره وحزَره ليعرِف مقداره ثم استُعمل في معرفة الشيء في مقداره وأحوالِه وأوصافِه وقوله تعالى {حَقَّ قَدْرِهِ} نُصب على المصدرية وهو في الأصل صفةٌ للمصدر أي قدْرَه الحقَّ فلما أضيف إلى موصوفه انتصبَ على ما كان ينتصبُ عليه موصوفُه أي ما عرفوه تعالى حقَّ معرفتِه في اللُطف بعباده والرحمةِ عليهم ولم يُراعوا حقوقَه تعالى في ذلك بل أخلّوا بها إخلالاً {إِذْ قَالُواْ} منكرين لبِعثة الرسلِ وإنزالِ الكتُب كافرين بنعمته الجليلةِ فيهما {مَا أَنزَلَ الله على بشر من شىء} فنفي معرفتهم لقره سبحانه كنايةً عن حطِّهم لقدرة الجليل ووصفهو له تعالى بنقيضِ نعتِه الجميل كما أنَّ نفيَ المحبةِ في مثل إِنَّ الله لَا يُحِبُّ الكافرين كنايةٌ عن البغضِ والسُّخطِ وإلا فنفيُ معرفةِ قدرِه تعالى يتحقق مع عدم التعرُّض لحطِه بل مع السعْي في تحصيل المعرفةِ كما في قول من يناجي مستقصِراً لمعرفته وعبادته سبحانك ما عرَفناك حقَّ معرفتِك وما عبدناك حقَّ عبادتك وما عرفوه حقَّ معرفتِه في السخط على لكفار وشدّةِ بطشِه تعالى بهم حسبما نطقَ به القرآنُ حين اجترءوا على التفوُّه بهذه العظيمةِ الشنعاءِ فالنفيُ بمعناه الحقيقي والقائلون هم اليهودُ وقد قالوه مبالغةً في إنكار إنزالِ القرآنِ على رسولِ الله ﷺ فأُلزِموا بما لا سبيلَ لهم في إنكاره أصلاً حيث قيل {قُلْ مَنْ أَنزَلَ الكتاب الذي جاءَ به موسَى} أي قل لهم ذلك على طريقة التبكيت وإلقامِ الحجر وروي أن مالكَ بنَ الصيف من أحبار اليهودِ ورؤسائِهم قال له رسول الله ﷺ أنشُدُك الله الذي أنزل التوراةَ على موسى هل تجد فيها أن الله يُبغض الحِبرَ السمين فأنت الحِبرُ السمين قد سمِنْتَ من مالك الذي تُطعمُك اليهود فضحك القومُ فغضبَ ثم التفت إلى عمرَ ﵁ فقال ما أنزل الله على بشر من شىء فنزعوه وجعلوا مكانه كعبَ بن الأرشف وقيل هم المشركون وإلزامُهم إنزالُ التوراة لما أنه كان عندهم من المشاهير الذائعةِ ولذلك كانوا يقولون لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الكتاب لَكُنَّا أهدى مِنْهُمْ ووصفُ الكتاب بالوصول إليهم لزيادة التقريعِ وتشديدِ التبكيت وكذا تقييدُه بقوله تعالى {نُوراً وَهُدًى} فإن كونَه بيّناً بنفسه ومبيِّناً لغيره مما يؤكد الإلزامَ أيَّ تأكيدٍ وانتصابُهما على الحاليَّةِ من الكتابِ والعامل أَنزل أو من الضميرِ في به والعامل جاء واللام في قوله تعالى {لِلنَّاسِ} إما متعلقٌ بهدىً أو بمحذوف هو صفةٌ له أي هدى كائناً للناس وليس المرادُ بهذا مجردَ إلزامِهم بالاعتراف بإنزال التوراةِ فقط بل بإنزال القرآنِ أيضاً فإن الاعترافَ بإنزالها مستلزِمٌ للاعتراف بإنزاله قطعاً لما فيها من الشواهد الناطقةِ به وقد نعى عليهم ما فعلوا بها من التحريف والتغييرِ حيث قيل {تَجْعَلُونَهُ قراطيس} أي تضعونه في قراطيسَ مقطعة وورقات مفرقة بحذ الجارِّ بناءً على تشبيه القراطيس بالظرف المُبْهم أو تجعلونه نفسَ القراطيس المقطعة وفيه زيادةُ توبيخٍ لهم بسوء سنيعهم كأنهم أخرجوه من جنس الكتاب ونزّلوه منزلةَ القراطيسِ الخاليةِ عن الكتابة والجملة حالٌ كما سبق وقوله تعالى {تُبْدُونَهَا} صفةٌ لقراطيسَ وقوله تعالى {وَتُخْفُونَ كَثِيراً}

Yüce Kur'an'ın şanını ve Allah Teâlâ'nın {وَمَا أرسلناك إِلَاّ رَحْمَةً للعالمin} “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” buyruğunun taalluk ettiği üzere O'nun bütün ümmetlere büyük bir nimeti olduğunu açıkladıktan sonra, bunun hemen ardından onların bu nimeti hiçe saymalarını ve bütün ilahi kitapları inkâr etmeye varacak derecede onu inkâr ettiklerini beyan etmiştir. Kadr kelimesinin aslı sınamak ve tahmin etmektir; miktarını bilmek için bir şeyi yoklayıp tahmin ettiğinde "قَدَرَ الشَّيْءَ يَقْدِرُهُ قَدْراً" denir. Daha sonra bu kelime, bir şeyi miktarında, hallerinde ve vasıflarında tanımak manasında kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın {حَقَّ قَدْرِهِ} “hakkıyla” buyruğu meful-i mutlak olarak nasbedilmiştir; aslen mastarın sıfatı olup "قَدْرَهُ الحَقَّ" (hak olan kadrini) takdirindedir. Mevsufuna muzaf kılınınca, mevsufunun irabıyla nasbedilmiştir; yani O'nu [celle celâluhû] kullarına olan lütfunda ve onlara merhametinde hakkıyla tanıyamadılar ve bu hususta Allah Teâlâ'nın haklarını gözetmeyip aksine büsbütün ihlal ettiler. {إِذْ قَالُواْ} “derlerken”; elçilerin gönderilmesini ve kitapların indirilmesini inkâr ederek, bu iki husustaki yüce nimetine nankörlük ederek [şöyle dediler]: {مَا أَنزَلَ الله على بشر من شىء} “'Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir'”. O'nun [celle celâluhû] kadrini bilmelerinin nefiy edilmesi, O'nun yüce kadrini küçümsemelerinden ve Allah Teâlâ'yı güzel vasfının zıddıyla nitelemelerinden kinayedir; nitekim {إِنَّ الله لَا يُحِبُّ الكافرين} “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” gibi ifadelerde sevginin nefiy edilmesi buğuz ve gazaptan kinayedir. Aksi takdirde, O'nun [celle celâluhû] kadrini bilmenin nefyi, kadrini küçümsemeye kalkışmaksızın, bilakis marifeti elde etmeye gayret etmekle birlikte de gerçekleşir; nitekim marifet ve ibadetindeki kusurunu itiraf ederek münacatta bulunan kimsenin: "Seni tenzih ederiz, seni hakkıyla tanıyamadık ve sana hakkıyla ibadet edemedik" demesinde olduğu gibi. Onlar bu çirkin ve vahim hezeyanı ağızlarına almaya cüret ettiklerinde Kur'an'ın dile getirdiği üzere, kâfirlere olan gazabında ve onlara olan şiddetli azabında da O'nu hakkıyla tanıyamadılar; dolayısıyla buradaki nefiy hakiki manasındadır. Bunu söyleyenler Yahudilerdir; bunu Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] Kur'an'ın indirilmesini inkârda aşırıya kaçtıkları için söylemişlerdir. Bu yüzden inkâr etmelerine asla imkân bulunmayan bir delille susturularak şöyle buyrulmuştur: {قُلْ مَنْ أَنزَلَ الكتاب الذي جاءَ به موسَى} “De ki: 'Musa'nın getirdiği o Kitap'ı kim indirdi?'”; yani susturmak ve ağızlarına taş tıkamak suretiyle onlara bunu söyle. Rivayet edildiğine göre Yahudi hahamlarından ve reislerinden Mâlik b. Sayf'a Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Musa'ya Tevrat'ı indiren Allah aşkına söyle! Tevrat'ta Allah'ın şişman hahama buğzettiğini görüyor musun? Sen de Yahudilerin sana yedirdiği mallardan dolayı semirmiş şişman bir hahamsın" buyurmuş, oradakiler gülünce Mâlik öfkelenmiş ve sonra Ömer'e [radıyallâhu anh] dönerek: "Allah hiçbir beşere hiçbir şey indirmemiştir" demiştir. Bunun üzerine onu görevden alıp yerine Kâ'b b. el-Eşref'i getirmişlerdir. Bir görüşe göre ise onlar müşriklerdir; Tevrat'ın indirilmesiyle ilzam edilmeleri, bunun onların nezdinde yaygın ve meşhur bir bilgi olmasındandır; bu sebepledir ki {لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الكتاب لَكُنَّا أهدى مِنْهُمْ} “Bize de kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk” derlerdi. Kitabın onlara ulaştığının vasfedilmesi, azarlamayı artırmak ve susturmayı şiddetlendirmek içindir. Keza Allah Teâlâ'nın {نُوراً وَهُدًى} “bir nur ve bir hidayet olarak” buyruğu ile kayıtlanması da böyledir; zira onun bizzat apaçık ve başkalarını da aydınlatıcı olması, ilzamı son derece pekiştiren hususlardandır. Bu iki kelime {الكتاب} kelimesinden hal olarak mansuptur ve amili {أَنزل} fiilidir; yahut {به} kelimesindeki zamirden haldir ve amili {جاء} fiilidir. Allah Teâlâ'nın {لِلنَّاسِ} “insanlar için” buyruğundaki lâm, ya {هدى} kelimesine müteallıktır yahut onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani "insanlar için olan bir hidayet" takdirindedir. Bundan maksat sadece Tevrat'ın indirildiğini ikrar etmeye onları mecbur bırakmak değil, aynı zamanda Kur'an'ın indirildiğini de ikrara mecbur kılmaktır; zira Tevrat'ın indirildiğini ikrar etmek, onda Kur'an'ı haber veren açık deliller bulunması sebebiyle kesinlikle onun da indirildiğini ikrar etmeyi gerektirir. Devamında Tevrat'ta yaptıkları tahrif ve değiştirmeleri de kınayarak şöyle buyrulmuştur: {تَجْعَلُونَهُ قراطيس} “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getiriyorsunuz”; yani kâğıtların müphem zarfa benzetilmesine binaen harf-i cer hazfedilerek "kesilmiş kâğıtlara ve dağınık sayfalara koyuyorsunuz" yahut "onu kesilmiş kâğıtların bizzat kendisi kılıyorsunuz" demektir. Bunda, sanki onu kitap cinsinden çıkarıp yazısız boş kâğıtlar mesabesine indirmişler gibi, yaptıkları çirkin işten ötürü onları ziyadesiyle azarlama vardır. Cümle daha önce geçtiği üzere haldir. Allah Teâlâ'nın {تُبْدُونَهَا} “onun bir kısmını açıklıyorsunuz” buyruğu kâğıtların sıfatıdır; {وَتُخْفُونَ كَثِيراً} “çoğunu da gizliyorsunuz” buyruğu ise...

معطوفٌ عليه والعائدُ إلى الموصول محذوفٌ أي كثيراً منهم وقيل كلامٌ مبتدأ لا محلَّ له من الإعراب والمرادُ بالكثير نعوتُ النبيِّ ﵊ وسائرُ ما كتموه من أحكام التوراة وقرىء الأفعالُ الثلاثةُ بالياء حملاً على قالوا وما قدروا وقوله تعالى {وَعُلّمْتُمْ مَّا لَمْ تعلموا أنتم ولا آباؤكم} قيل هو حالٌ من فاعل تجعلونه بإضمار أو بدونِه على اختلافِ الرأيين قلت فينبغي أن يجعل ما عبارةً عما أخذوه من الكتاب من العلوم والشرائعِ ليكون التقييدُ بالحال مفيداً لتأكيد التوبيخِ وتشديدِ التشنيع فإن ما فعلوه بالكتاب من التفريق والتقطيعِ لما ذُكر من الإبداءِ والإخفاءِ شناعةٌ عظيمة في نفسها ومع ملاحظة كونه مأخذاً لعلومهم ومعارفِهم أشنعَ وأعظمَ لا عما تلقَّوْه من جهة النبيِّ ﷺ زيادةٍ على ما في التوراة وبياناً لما التَبَس عليهم وعلى ى بائهم من مشكلاتها حسْبما ينطِق به قوله تعالى إن هذا القرآن يقص على بني غسرائل أَكْثَرَ الذى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ كما قالوا لأنّ تلقَّيَهم لذلك من القرآن الكريم ليس مما يزجُرهم عما صنعوا بالتوراة أما ما ورد فيه زيادةً على ما فيها فلأنه لا تعلّقَ له بها نفياً ولا إثباتاً وأما ما ورد بطريق البيانِ فلأن مدارَ ما فعلوا بها من التبديل والتحريفِ ليس ما وقع فيها من التباس الأمرِ واشتباهِ الحال حتى يُقلِعوا عن ذلك بإيضاحه وبيانِه فتكونَ الجملةُ حينئذ خاليةً عن تأكيد التوبيخ فلا تستحق أن تقعَ موقع الحال بل الوجهُ حينئذٍ أن تكون استئنافاً مقرِّراً لما قبلها من مجيءِ الكتابِ بطريق التكملةِ والاستطراد والتمهيدِ لما يعقُبه من مجيءِ القرآن ولا سبيل إلى جعل ما عبارةً عما كتموه من أحكام التوراةِ كما يفصحُ عنه قولُه تعالى قَدْ جَاءكُمْ رَسُولُنَا يُبَيّنُ لَكُمْ كَثِيراً مّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الكتاب فإن ظهورَه وإن كان مزْجَرةً لهم عن الكتم مخافةَ الافتضاح ومصحِّحاً لوقوعِ الجملة في موقع الحالِ لكن ذلك مما يعلمه الكاتمون حتماً هذا وقد قيل الخطابُ لمن آمن من قريش كما في قوله تعالى لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أُنذِرَ آباؤهم وقوله تعالى {قُلِ الله} أمر لرسول الله ﷺ بأن يُجيبَ عنهم إشعاراً بتعيُّن الجوابِ بحيث لا محيدَ عنه وإيذاناً بأنهم أُفحموا ولم يقدِروا على التكلم أصلاً {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ} في باطلهم الذي يخوضون فيه ولا عليك بعد إلزامِ الحجة وإلقامِ الحجر {يَلْعَبُونَ} حال من الضمير الأول والظرفُ صلة للفعل المقدّم أو المؤخر أو متعلقٌ بمحذوفٍ هو حال من مفعولِ الأولِ أو من فاعل الثاني أو الضمير الثاني لأنه فاعلٌ في الحقيقة والظرفُ متَّصل بالأول

...ona matuftur ve mevsule dönen zamir mahzuftur; yani "onların çoğunu" takdirindedir. İrabta mahalli olmayan müstakil bir söz olduğu da söylenmiştir. Çoktan maksat, Peygamber'in [aleyhisselâm] vasıfları ve Tevrat'ın gizledikleri diğer hükümleridir. Bu üç fiil, {قالوا} ve {ما قدروا} fiillerine hamledilerek ye ile [üçüncü şahıs olarak] da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {وَعُلّمْتُمْ مَّا لَمْ تعلموا أنتم ولا آباؤكم} “Ve size, ne sizin ne de atalarınızın bilmediği şeyler öğretildi” buyruğunun, iki farklı görüşe göre gizli bir "kad" ile veya gizlenmeksizin {تجعلونه} fiilinin failinden hal olduğu söylenmiştir. Derim ki: Hal ile kayıtlamanın azarlamayı tekit etmesi ve kınamayı şiddetlendirmesi için {ما} lafzının Kitap'tan aldıkları ilimler ve şeriatlerden ibaret kılınması gerekir; zira zikredilen açıklama ve gizleme sebebiyle Kitap'a yaptıkları parçalama ve dağıtma işi bizzat kendisinde büyük bir çirkinliktir; onun ilim ve marifetlerinin kaynağı olduğu dikkate alındığında ise daha çirkin ve daha büyüktür. Yoksa bazılarının iddia ettiği gibi, {إن هذا القرآن يقص على بني إسرائيل أكثر الذى هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf ettikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır” ayetinin dile getirdiği üzere, Tevrat'takine ilaveten ve kendileriyle atalarına kapalı gelen müşkil meseleleri açıklamak üzere Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] aldıkları şeylerden ibaret değildir. Çünkü bunu Kur'ân-ı Kerîm'den almaları, Tevrat'a yaptıklarından onları menedecek bir husus değildir. Onda fazladan gelen şeylere gelince; olumlu veya olumsuz yönden Tevrat ile bir ilgisi yoktur. Beyan yoluyla gelenlere gelince; onda yaptıkları tahrif ve tebdilin sebebi, durumu açıklamak ve beyan etmekle vazgeçecekleri türden bir kapalılık ve şüphe hali değildir. Bu durumda cümle azarlamayı tekit etmekten uzak kalır ve hal makamında yer almayı hak etmez; aksine bu durumda uygun olan, tekil ve istitrad yoluyla ve ardından Kur'an'ın gelişine zemin hazırlamak üzere Kitab'ın gelişini teyit eden müstakil bir cümle olmasıdır. Yine {ما} lafzını, {قَدْ جَاءكُمْ رَسُولُنَا يُبَيّنُ لَكُمْ كَثِيراً مّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الكتاب} “Resûlümüz size Kitap'tan gizlemekte olduğunuz birçok şeyi açıklamak üzere geldi” ayetinin açıkça ifade ettiği gibi Tevrat'ın gizledikleri hükümlerinden ibaret kılmaya da imkân yoktur. Zira onun ortaya çıkması rezil olma korkusuyla gizlemekten onları meneden bir husus ve cümlenin hal olmasına elverişli olsa da, bu gizleyenlerin kesin olarak bildiği şeylerdendir. Bununla birlikte, {لِتُنذِرَ قَوْماً مَّا أُنذِرَ آباؤهم} “Ataları uyarılmamış bir kavmi uyarman için” ayetinde olduğu gibi hitabın Kureyş'ten iman edenlere yönelik olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {قُلِ الله} “De ki: 'Allah'tır'” buyruğu, cevabın başka bir ihtimale yer bırakmayacak şekilde kesinleştiğini hissettirmek ve onların büsbütün aciz kalıp tek bir kelime bile edemediklerini bildirmek üzere Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlar adına cevap vermesini emretmektedir. {ثُمَّ ذَرْهُمْ فِى خَوْضِهِمْ} “Sonra onları daldıkları batakta bırak”; daldıkları batıllarında [bırak]; hüccet ikame edilip ağızlarına taş tıkandıktan sonra artık sana bir sorumluluk yoktur; {يَلْعَبُونَ} “oynayadursunlar”; birinci zamirden haldir, zarf ise önceki veya sonraki fiilin sılasıdır yahut birincinin mefulünden veya ikincinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır yahut ikinci zamire müteallıktır çünkü hakikatte fail odur ve zarf birinciye bağlıdır.

{وهذا كتاب أنزلناه} تحقيقٌ لنزول القرآن الكريم بعدج تقرير إنزال ما بَشَّر به من التوراة وتكذيبٌ لهم في كلمتهم الشنعاءِ إثرَ تكذيبٍ {مُّبَارَكٌ} أي كثيرُ الفوائد وجمُّ المنافع {مُّصَدّقُ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} من التوراة لنزوله حسبما وُصِف فيها أو الكتُبِ التي قبله فإنه مصدِّقٌ للكل في إثبات التوحيد والأمرِ به ونفي الشرْك والنهي عنه وفي سائر أصولِ الشرائعِ التي لا تُنسخ {وَلِتُنذِرَ أُمَّ القرى} عطفٌ على ما دل عليه مبارك أي للبركات وإنذارك أهل مكة إنما ذُكرت باسمها المُنبىءِ عن كونها أعظم القرآ شأناً وقِبْلةً لأهلها قاطبةً إيذاناً بأن إنذارَ أهلِها أصلٌ مستتبِعٌ لإنذار أهلِ الأرض كافة وقرىء

{وهذا كتاب أنزلناه} “İşte bu da indirdiğimiz bir kitaptır”; Tevrat'ın müjdelediği şeyin indirildiğinin takririnden sonra Kur'ân-ı Kerîm'in indirilişinin tahkiki ve onların o çirkin sözlerini yalanlama üstüne yalanlamadır. {مُّبَارَكٌ} “feyizli ve bereketlidir”; yani faydaları pek çok ve menfaatleri pek boldur; {مُّصَدّقُ الذى بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendisinden öncekini doğrulayıcıdır”; onda vasfedildiği üzere inmesi sebebiyle Tevrat'ı yahut kendisinden önceki kitapları [doğrulayıcıdır]; zira o tevhidi ispat ve emretmede, şirki nefyedip nehyetmede ve nesh edilmeyen şeriatin diğer asıllarında hepsini doğrulamaktadır. {وَلِتُنذِرَ أُمَّ القرى} “ve şehirlerin anasını uyarasın diye [indirdik]”; {مبارك} kelimesinin delalet ettiği manaya matuftur; yani bereketler için ve Mekke halkını uyarman için [indirdik]. Mekke'nin, şehirlerin şanı en yücesi ve bütün yeryüzü ahalisinin kıblesi olduğunu bildiren bu isimle anılması, onun halkının uyarılmasının bütün yeryüzü ahalisinin uyarılmasını da zorunlu kılan bir asıl olduğunu bildirmek içindir. Zamir kitaba raci kılınarak...

لينذرَ بالياءِ على أنَّ الضمير للكتاب {وَمَنْ حَوْلَهَا} من أهل المدَر والوبَر في المشارق والمغارب {والذين يُؤْمِنُونَ بالأخرة} وبما فيها من أفانين العذاب {يُؤْمِنُونَ بِهِ} أي بالكتاب لأنهم يخافون العاقبةَ ولا يزال الخوف يحملهم على النظرة والتأمُّل حتى يؤمنوا به {وَهُمْ على صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} تخصيصُ محافظتِهم على الصلاة بالذكر من بين سائر العبادات التي لا بد للمؤمنين من أدائها للإيذان بإنافتِها من بين سائر الطاعات وكونِها أشرفَ العباداتِ بعد الإيمان

...{لينذر} şeklinde ye ile de okunmuştur. {وَمَنْ حَوْلَهَا} “ve onun çevresindekileri de [uyarasın diye]”; doğularda ve batılardaki şehir ve çöl ahalisinden olanları [uyarasın diye]. {والذين يُؤْمِنُونَ بالأخرة} “Ahirete inananlar”; ve oradaki azap çeşitlerine [inananlar], {يُؤْمِنُونَ بِهِ} “ona da inanırlar”; yani kitaba da inanırlar. Çünkü onlar akıbetten korkarlar ve bu korku onları iman edinceye kadar bakmaya ve tefekküre sevk etmeye devam eder. {وَهُمْ على صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ} “Onlar namazlarını da korurlar”. Müminlerin eda etmesi gereken diğer bütün ibadetler arasından namazı korumalarının zikre tahsis edilmesi, onun diğer taatler arasındaki üstünlüğünü ve imandan sonra ibadetlerin en şereflisi olduğunu bildirmek içindir.

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً} فزعَم أنه تعالى بعثه نبياً كمسيلِمةَ الكذابِ والأسودِ العنسيِّ أو اختلق عليه أحكاماً من الحِلِّ والحُرمة كعَمْرِو بنِ لُحَيَ ومتابعيه أيْ هُو أظلمَ منْ كل ظالم وإنْ كانَ سبكُ التركيبِ على نفيِ الأظلمِ منه وإنكارِه من غيرِ تعرضٍ لنفْي المساوي وإنكارِه فإن الاستعمالَ الفاشيَ في قولك مَنْ أفضلُ من زيدٍ أو لا أكرمَ منه على أنه أفضلُ من كل فاضلٍ وأكرمُ من كل كريم وقد مرَّ تمامُ الكلامِ فيه {أَوْ قَالَ أُوْحِى إِلَىَّ} من جهته تعالى {وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ} أي والحال أنه لم يوح إليه {شَىْء} أصلاً كعبد اللَّه بنِ سعدِ بنِ أبي سَرْح كان يكتُب للنبي ﷺ فلما نزلت وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنسان مِن سلالة مّن طكين فلما بلغ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقَاً آخَر قال عبد اللَّه تبارك الله أحسنُ الخالقين تعجباً من تفصيل خلقِ الإنسان ثم قال ﷺ اكتُبها كذلك فشك عبدُ اللَّه وقال لئن كان محمد صادقاً فقد أُوحيَ إلي كما أوحيَ إليه ولئن كان كاذباً فقد قلت كما قال {وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنَزلَ الله} كالذين قالوا لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هذا {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظالمون} حُذف مفعولُ ترى لدِلالة الظرفِ عليه أي ولو ترى الظالمين إذ هم {فِى غَمَرَاتِ الموت} أي شدائده من غَمَره إذا غشيه {والملائكة بَاسِطُواْ أَيْدِيهِمْ} بقبض أرواحِهم كالمتقاضي الملظ المُلِحّ يبسُط يدَه إلى من عليه الحقُّ ويعنِّف عليه في المطالبة من غير إمهالٍ وتنفيسٍ أو باسطوها بالعذاب قائلين {أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ} أي أخرجوا أرواحَكم إلينا من أجسادكم وخلصوا أنفسكم من العذاب {اليوم} أي وقتَ الإماتة أو الوقتَ الممتدّ بعده إلى ما لا نهاية له {تُجْزَوْنَ عَذَابَ الهون} أيْ العذابَ المتضمِّنَ لشدةٍ وإهانةٍ فإضافتُه إلى الهون وهو الهوانُ لعراقته فيه {بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى الله غَيْرَ الحق} كاتخاذ الولد له ونسبةِ الشريك إليه وادعاء انبوة والوحيِ كاذباً {وَكُنتُمْ عَنْ آياته تَسْتَكْبِرُونَ} فلا تتأملون فيها ولا تؤمنون بها

{وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِباً} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; Müseylimetü'l-Kezzâb ve Esved el-Ansî gibi Allah Teâlâ'nın kendisini peygamber olarak gönderdiğini iddia eden yahut Amr b. Lühayy ve tabileri gibi helal ve haramdan O'na karşı hükümler uyduran kimseden [daha zalim kimdir?]. Yani o her zalimden daha zalimdir; her ne kadar terkibin üslubu, eşiti nefyetmeye ve inkâr etmeye değinmeksizin ondan daha zalimin nefyedilmesi ve inkârı üzerine kurulmuş olsa da; zira "Zeyd'den daha faziletli kim vardır?" yahut "Ondan daha cömerdi yoktur" sözündeki yaygın kullanım, onun her faziletliden daha faziletli ve her cömertten daha cömert olduğu manasındadır; buna dair tafsilat daha önce geçmişti. {أَوْ قَالَ أُوْحِى إِلَىَّ} “yahut 'Bana vahyolundu' diyenden”; O'nun [celle celâluhû] katından; {وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ} “oysa kendisine vahyedilmemiştir”; yani kendisine vahyedilmediği halde; {شَىْء} “hiçbir şey”; Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh gibi. O, Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] vahiy yazıyordu; {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإنسان مِن سلالة مّن طِينٍ} ayeti inip {ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقَاً آخَر} kısmına ulaşınca, insanın yaratılışının tafsilatına hayran kalarak Abdullah: "Tebârekallâhu ahsenü'l-hâlıkîn" demiş, bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Bunu da öylece yaz" buyurmuştur. Bunun üzerine Abdullah şüpheye düşüp: "Eğer Muhammed doğru sözlü ise ona vahyolunduğu gibi bana da vahyolundu; yok eğer yalancı ise ben de onun dediği gibi söyledim" demiştir. {وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنَزلَ الله} “ve 'Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim' diyenden [daha zalim kim olabilir?]”; {لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هذا} “İstesek biz de bunun benzerini söylerdik” diyenler gibi. {وَلَوْ تَرَى إِذِ الظالمون} “O zalimleri bir görsen!”; {ترى} fiilinin mefulü, zarfın ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; yani o zalimleri o haldeyken bir görsen: {فِى غَمَرَاتِ الموت} “ölümün şiddetleri içindedirler”; onu bürüdüğü zamanki şiddetleri içindedirler. {والملائكة بَاسِطُواْ أَيْدِيهِمْ} “Melekler de ellerini uzatmışlardır”; alacağını ısrarla ve zorla isteyen alacaklının, borçluya elini uzatıp mühlet ve nefes aldırmaksızın sert bir şekilde talepte bulunması gibi ruhlarını kabzetmek üzere [ellerini uzatmışlardır] yahut azapla ellerini uzatıp şöyle derler: {أَخْرِجُواْ أَنفُسَكُمُ} “'Çıkarın canlarınızı!'”; yani ruhlarınızı bedenlerinizden bize çıkarıp teslim edin ve kendinizi azaptan kurtarın! {اليوم} “Bugün”; yani ölüm vaktinde yahut ondan sonra sonsuza dek uzayıp giden vakitte; {تُجْزَوْنَ عَذَابَ الهون} “alçaltıcı bir azap ile cezalandırılacaksınız”; yani şiddet ve zillet içeren azapla. Onun havna (alçaklığa) izafeti, ondakı köklülüğünden dolayıdır; {بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى الله غَيْرَ الحق} “Allah'a karşı hak olmayanı söylemeniz sebebiyle”; O'na çocuk isnat etmek, ortak koşmak, yalan yere peygamberlik ve vahiy iddia etmek gibi; {وَكُنتُمْ عَنْ آياته تَسْتَكْبِرُونَ} “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamanız sebebiyle”; dolayısıyla onları düşünmüyor ve onlara iman etmiyordunuz.

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا} للحساب {فرادى}

{وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا} “Andolsun ki bize geldiniz”; hesap için; {فرادى} “tek başınıza”

منفردين عن الأموال والأولاد وغير ذلك مما ى ثرتموه من الدنيا أو عن الأعوان والأصنامِ التي كنتم تزعمون أنها شفعاؤكم وهم جمع فَرْد والألفُ للتأنيث ككسالى وقرىء فرادا كرخال وفَرادَ كثلاثَ وفَرْدَى كسَكْرى {كَمَا خلقناكم أَوَّلَ مَرَّةٍ} بدل من فرادى أي على الهيئة التي ولدتم عليها في الانفراد أو حال ثانية عند من يجوِّزُ تعددَها أو حال من الضمير في فرادى أي مشبهن ابتداءَ خلقِكم عُراةً حُفاة غر لابهما أو صفةُ مصدرِ جئتمونا أي مجيئاً كخلقنا لكم أَوَّلَ مَرَّةٍ {وَتَرَكْتُمْ مَّا خولناكم} تفضّلناه عليكم في الدنيا فشُغِلتم به عن الآخرة {وَرَاء ظُهُورِكُمْ} ما قدمتم منه شيئاً ولم تحملو نقيراً {وَمَا نرى مَعَكُمْ شُفَعَاءكُمُ الذين زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاء} أي شركاءُ الله تعالى في الربوبية واستحقاقِ العبادة {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} أي وقع التقطعُ بينكم كما يقال جمع بين الشيئين أي أوقع الجمع بينهما وقرىء بينكمك بالرفع على إسنادِ الفعلِ إلى الظرف كما يقال قوتل أمامُكم وخلفُكم أو على أن البينَ اسمٌ للفصل والوصل أي تقطع وصلُكم وقرىء ما بينَكم {وَضَلَّ عَنكُم} أي ضاع أو غاب {مَّا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} أنها شفعاؤكم أو أنْ لا بعثَ ولا جزاء

...dünyada tercih ettiğiniz mallardan, evlatlardan ve diğer şeylerden yahut şefaatçileriniz olduğunu sandığınız yardımcılardan ve putlardan soyutlanmış olarak [geldiniz]. Bu kelime "ferd"in çoğuludur; sonundaki elif "kesâlâ"da olduğu gibi müenneslik içindir. "Rihâl" vezninde "fürâdâ", "selâse" vezninde "ferâde" ve "sekrâ" vezninde "ferdâ" şeklinde de okunmuştur. {كَمَا خلقناكم أَوَّلَ مَرَّةٍ} “sizi ilk defa yarattığımız gibi”; {فرادى} kelimesinden bedeldir; yani yalnızlık bakımından doğduğunuz andaki heyet üzere yahut taaddüdünü caiz görenlere göre ikinci haldir yahut {فرادى} kelimesindeki zamirden haldir; yani ilk yaratılışınıza benzer şekilde çıplak, yalınayak ve sünnetsiz olarak [geldiniz] yahut {جئتمونا} fiilinin mastarının sıfatıdır; yani "sizi ilk defa yarattığımız gibi bir gelişle geldiniz" takdirindedir. {وَتَرَكْتُمْ مَّا خولناكم} “ve size lütfettiğimiz şeyleri bıraktınız”; dünyada size ihsan ettiğimiz ve ahiretten sizi alıkoyan şeyleri; {وَرَاء ظُهُورِكُمْ} “arkanızda [bıraktınız]”; ondan hiçbir şey takdim etmediniz ve zerresini bile yüklenmediniz. {وَمَا نرى مَعَكُمْ شُفَعَاءكُمُ الذين زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاء} “Hani içinizde ortaklar olduklarını sandığınız şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz”; yani rububiyette ve ibadete layık olmada Allah Teâlâ'nın ortakları olduklarını sandığınız [varlıkları]. {لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ} “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur”; yani aranızdaki bağ büsbütün kesilmiştir; nitekim iki şeyin arası birleştirildiğinde "cem'a beynehümâ" (aralarındaki bağı kurdu) denir. Fiilin zarfa isnat edilmesiyle {بينكم} ref ile de okunmuştur; nitekim "kûtile emâmüküm ve halfeküm" (önünüzde ve arkanızda savaşıldı) denilir. Yahut beyn kelimesinin vuslat ve firak manasında isim olmasına binaen "bağlantınız koptu" manasındadır; "mâ beyneküm" şeklinde de okunmuştur. {وَضَلَّ عَنكُم} “ve sizden kaybolup gitti”; yani zayi oldu yahut yok oldu; {مَّا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ} “o iddia edip durduğunuz şeyler”; onların şefaatçileriniz olduğu yahut diriliş ve cezanın bulunmadığı yönündeki iddialarınız.

{إِِنَّ الله فَالِقُ الحب والنوى} شروعٌ في تقرير بعضِ أفاعيلِه تعالى الدالةِ على كمال علمه وقدرته ولطفِ صُنعِه وحِكمتِه إثرَ تقريرِ أدلةِ التوحيد والفَلْقُ الشَقُّ بإبانةٍ أي شاقُّ الحبِّ بالنبات والنوى بالشجر وقيل المرادُ به الشِقُّ الذي في الحبوب والنَّوى أي خالقُهما كذلك كما في قولُك ضَيِّقْ فمَ الرَّكِيةِ ووسِّعْ أسفلَها وقيل الفلْقُ بمعنى الخلق قال الواحدي ذهبوا بفالقُ مذهبَ فاطر {يُخْرِجُ الحى مِنَ الميت} أي يُخرج ما ينمومن الحيوان والنبات مما لا ينمو من النطفة والحبِّ والجملة مستأنفة مبنية لما قبلَها وقيلَ خبرٌ ثان لأن وقوله تعالى {وَمُخْرِجُ الميت} كالنطفة والحب {مِنَ الحى} كالحيوان والنبات عطفٌ على فالقُ الحب لا على يُخرج على الوجه الأول لأن إخراج الميِّتِ من الحيِّ ليس من قبيل فلقِ الحب والنوى {ذلكم} القادرُ العظيمُ الشأنِ هو {الله} المستحِقّ للعبادة وحده {فأنى تُؤْفَكُونَ} فكيفَ تُصرَفون عن عبادتِه إلى غيره ولا سبيل إليه أصلاً

{إِِنَّ الله فَالِقُ الحب والنوى} “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır”; tevhid delillerinin takrir edilmesinin ardından O'nun [celle celâluhû] ilminin, kudretinin kemaline, sanatının ve hikmetinin inceliğine delalet eden bazı fiillerini beyana başlamaktır. Falk (فَلْق), ayırarak yarmaktır; yani taneyi bitkiyle, çekirdeği de ağaçla yarandır. Bir görüşe göre bundan murat, tanelerdeki ve çekirdeklerdeki yarıktır; yani "kuyunun ağzını daralt, dibini genişlet" sözünde olduğu gibi onları öyle yaratan demektir. Falk kelimesinin yaratma manasında olduğu da söylenmiştir; Vâhidî: "Fâlık kelimesini fâtır manasında almışlardır" demiştir. {يُخْرِجُ الحى مِنَ الميت} “O, ölüden diriyi çıkarır”; yani spermden ve tohumdan büyümeyen şeylerden hayvan ve bitki gibi büyüyenleri çıkarır. Cümle müstakil olup kendisinden öncekini açıklayıcıdır; İnne'nin ikinci haberi olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {وَمُخْرِجُ الميت} “ve ölüyü de çıkarandır”; sperm ve tohum gibi; {مِنَ الحى} “diriden”; hayvan ve bitki gibi; buyruğu {فالق الحب} lafzına matuftur; birinci görüşe göre {يُخرج} fiiline matuf değildir, çünkü ölünün diriden çıkarılması tohum ve çekirdeğin yarılması kabilinden değildir. {ذلكم} “İşte bu”; şanı yüce olan kudret sahibi zat; {الله} “Allah'tır”; yalnızca ibadete layık olandır. {فأنى تُؤْفَكُونَ} “Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz?”; O'na ibadetten başkasına nasıl saptırılıyorsunuz, oysa buna giden hiçbir yol yoktur!

{فَالِقُ الإصباح} خبرٌ آخَرُ لأنَّ أو لمبتدإٍ محذوفٍ والإصباحُ مصدرٌ سمِّي به الصبحُ وقُرِىءَ بفتح الهمزة على أنه جمعُ صُبْح أي فالقُ عمودِ الفجر عن بياضِ النهار وإسفارِه أو فالق ظلمةِ الإصباحِ وهي الغَبَشُ الذي يلي الصبحَ وقرىء فالقَ بالنصب على المد {وجعل الليل سَكَناً} يسكُن إليه التعِبُ بالنهار لاستراحته فيه من سَكَن إليه إذا اطمأن إليه استئناساً به أو يسكن فيه الخلقُ من قوله تعالى لِتَسْكُنُواْ فِيهِ وقرىء جاعلُ الليل فانتصابُ سكناً بفعل دل عليه جاعل وقيل بنفسه على أن المرادَ به الجعلُ المستمرُّ في الأزمنة المتجددة حسَب تجدّدِها لا الجعلُ الماضي فقط وقيل اسمُ الفاعل من الفعل المتعدِّي إلى اثنينِ يعملُ في الثاني وإن كان بمعنى الماضي لأنه لما أُضيف إلى الأول تعيّن نصبُه للثاني لتعذّر الإضافة بعد ذلك

{فَالِقُ الإصباح} “Sabahı yarıp aydınlatan O'dur”; İnne'nin diğer bir haberi yahut mahzuf mübtedanın haberidir. İsbâh (الإصباح), sabahın kendisiyle isimlendirildiği bir mastardır. Subh (صُبْح) kelimesinin çoğulu olarak hemzenin fethasıyla da okunmuştur; yani gündüzün beyazlığı ve aydınlığı ile şafak sütununu yaran yahut sabahın karanlığını -ki sabahtan hemen önceki alacakaranlıktır- yarıp açandır. {فالق} kelimesi medh üzere nasb ile de okunmuştur. {وجعل الليل سَكَناً} “Geceyi de bir dinlenme zamanı kıldı”; gündüzün yorulan kimse onda istirahat ettiği için ona sığınır; bir şeye ısınıp ünsiyet peyda ederek huzur bulduğunda "sekena ileyh" denir yahut Allah Teâlâ'nın {لِتَسْكُنُواْ فِيهِ} “Onda dinlenesiniz diye” buyruğunda olduğu gibi mahlukat onda dinlenir. {جاعل الليل} şeklinde de okunmuştur; bu durumda {سكناً} kelimesinin nasbı {جاعل} kelimesinin delalet ettiği fiille olmuştur; sadece geçmişteki kılma değil, yenilenen zamanlara göre sürekli bir kılma kastedilerek bizzat kendisiyle nasbedildiği de söylenmiştir. İki meful alan fiilden türeyen ism-i failin, geçmiş manasında olsa bile ikinci mefulde amel edeceği de söylenmiştir; zira birinciye muzaf kılındığında, bundan sonra izafet imkânsız olduğu için ikincisinin nasbedilmesi taayyün eder.

{والشمس والقمر} معطوفان على الليل وعلى القراءة الأخيرة قيل هما معطوفان على محله والأحسنُ نصبُهما حينئذ بفعل مقدرٍ وقد قُرئا بالجرِّ وبالرفعِ أيضاً على الابتداء والخبرُ محذوفٌ أي مجعولان {حُسْبَاناً} أي على أدوار مختلفة يُحسبُ بها الأوقاتُ التي نيط بها العباداتُ والمعاملاتُ أو محسوبان حُسباناً والحُسبانُ بالضم مصدرُ حسَب كما أن الحسابَ بالكسر مصدر حسَب {ذلك} إشارة إلى جعلهما كذلك وما فيه من معنى البُعْدِ للإيذان بعلوِّ رُتبةِ المُشار إليهِ وبُعْدِ منزلتِه أي ذلك التيسير البديع {تقدير} البديع تَقْدِيرُ {العزيز} الغالب القاهرِ الذي لا يستعصي عليه شيءٌ من الأشياء التي من جملتها تسييرُهما على الوجه المخصوص {العليم} بجميعِ المعلوماتِ التي مِنْ جملتها ما في ذلك التسييرِ من المنافعِ والمصالحِ المتعلقةِ بمعاش الخلق ومَعادِهم

{والشمس والقمر} “Güneşi ve ayı da...”; {الليل} lafzına matufturlar. Son kıraate göre bunların mahalline matuf oldukları söylenmiştir; bu takdirde en güzeli bunların takdiri bir fiille nasbedilmesidir. Mübteda kılınarak cerr ile ve ref ile de okunmuşlardır; haberi ise mahzuftur; yani ikisi de kılınmıştır: {حُسْبَاناً} “birer hesap ölçüsü olarak”; yani ibadetlerin ve muamelelerin kendilerine bağlandığı vakitlerin hesaplandığı farklı devirler üzere [kılınmıştır] yahut dakik bir hesapla hesaplanmışlardır. Hüsban (الحُسْبَان) zamme ile "hesap etti" fiilinin mastarıdır; nitekim hisab (الحساب) da kesre ile aynı fiilin mastarıdır. {ذلك} “İşte bu”; ikisinin bu şekilde kılınmasına işarettir. Bundaki uzaklık manası, işaret olunan şeyin derecesinin yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek içindir; yani bu eşsiz akış ve nizam, {تقدير} “takdiridir”; {العزيز} “kudreti daima üstün gelen”; galip ve kahredici olan, hiçbir şeyin O'na karşı gelemediği -ki bu iki gök cismini özel bir şekilde yürütmek de bunlardandır- zatın; {العليم} “hakkıyla bilen”; yaratılmışların maişetine ve ahiretine taalluk eden bu yürütmedeki menfaatler ve maslahatların da içinde bulunduğu bütün malumatı bilen zatın [takdiridir].

{وَهُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ النجوم} شروعٌ في بيان نعمتِه تعالى في الكواكب إثرَ بيانِ نعمتِه تعالى في النَّيِّرَيْنِ والجَعلُ متعدٍ إلى واحد واللامُ متعلقةٌ به وتأخيرُ المفعول الصريح عن الجار والمجرور لما مرَّ غيرَ مرَّةٍ من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر أي أنشأها وأبدعها لأجلكم فقوله تعالى {لِتَهْتَدُواْ بِهَا} بدلٌ من المجرور بإعادة العامل بدلَ اشتمال كما قي قوله تعالى لجعلنا لمكن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً والتقدير جعلَ لكم النجومَ لاهتدائكم لكن لا على أن غايةَ خلقِها اهتداؤُهم فقط بل على طريقة إفراد بعضِ منافعِها وغاياتها بالذكر حسبما يقتضيه المقام وقد جوز أن يكون مفعولاً ثانياً للجعل وهو بمعنى التصييرِ أي جعلها كائنةً لاهتدائكم في أسفاركم عند دخولكم المافوز أو البحارَ كما ينبىء عنه قولُه تعالى {فِى ظلمات البر والبحر} أي في ظلمات الليل في البر والبحر وإضافتُها إليهما للملابسة فإن الحاجة إلى الاهتداء بها إنما يتحقق عند ذلك أو في مشتَبِهات الطرقِ عبّر عنها بالظلمات على طريق الاستعارة {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات} أي بيّنا الآياتِ المتلُوَّةَ المذكِّرةَ لنِعَمه التي هذه النعمةُ من جملتها أو الآياتِ التكوينيةِ الدالةِ على شئونه تعالى مفصّلةً {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} أي معانِيَ الآياتِ المذكورةِ ويعلمون بموجبها أو يتفكرون في الآيات التكوينية فيعلمون حقيقةَ الحال وتخصيصُ التفصيل بهم مع عمة ومه للكلِّ لأنَّهم المنتفعونَ بِه

{وَهُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ النجوم} “Yıldızları sizin için var eden O'dur”; iki nur kaynağı (güneş ve ay) hususundaki nimetini beyan ettikten sonra, yıldızlar hakkındaki nimetini beyana başlamaktır. Ce'ale fiili tek meful alır ve lâm harfi ona müteallıktır. Sarih mefulün câr ve mecrûrun sonrasına bırakılması, daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana yönelik merak uyandırmak içindir; yani onları sizin için var edip yaratmıştır. Allah Teâlâ'nın {لِتَهْتَدُواْ بِهَا} “onlarla yol bulasınız diye” buyruğu, amilin iadesi suretiyle mecrûrdan bedel-i iştimaldir; nitekim Allah Teâlâ'nın {لجعلنا لمن يَكْفُرُ بالرحمن لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً} ayetinde de böyledir. Takdiri: "Yıldızları yol bulmanız için kıldı" demektir; fakat bu, onların yaratılış gayesinin sadece yol bulmaları olduğu şeklinde değil, makamın gerektirdiği üzere menfaatlerinden ve gayelerinden bazısının zikre tahsis edilmesi üslubuyladır. Ce'ale fiilinin "dönüştürmek/kılmak" manasında olup bunun ikinci meful olması da caiz görülmüştür; yani çöller ve denizlere girdiğinizde yolculuklarınızda hidayet bulmanız için onları kılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bunu hissettirmektedir: {فِى ظلمات البر والبحر} “karanın ve denizin karanlıklarında”; yani karada ve denizde gecenin karanlıklarında; karanlıkların bunlara izafeti mülasebet içindir, zira onlarla yol bulma ihtiyacı ancak bu durumda tahakkuk eder; yahut istiare yoluyla kapalı ve şüpheli yollar karanlıklar olarak ifade edilmiştir. {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات} “Şüphesiz biz ayetleri genişçe açıkladık”; yani bu nimetin de aralarında bulunduğu O'nun nimetlerini hatırlatan tilavet olunan ayetleri yahut Allah Teâlâ'nın şanlarına delalet eden kevni ayetleri tafsilatlı kıldık; {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir topluluk için”; yani zikredilen ayetlerin manalarını bilip gereğiyle amel eden yahut kevni ayetler üzerinde tefekkür edip işin hakikatini bilen kimseler için. Açıklamanın herkese şamil olmasına rağmen onlara tahsis edilmesi, ondan faydalananların yalnızca onlar olmasındandır.

{وَهُوَ الذى أَنشَأَكُم مّن نَّفْسٍ واحدة} تذكيرٌ لنعمةٍ أخرى من نعمه تعالى دالة على عظم قدرتِه ولطيفِ صُنعه وحكمتِه أي أنشأكم مع كثرتكم من نفسُ آدمَ ﵇ {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} أي فلكم استقرارٌ في الأصلاب أو فوق الأرض واستيداعٌ في الأرحام أو تحت الأرض أو موضعُ استقرارٍ واستيداعٍ فيما ذكر والتعبيرُ عن كة ونهم ي الأصلاب أو فوق الأرض بالاستقرار لأنهما مقرُّهم الطبيعيُّ كما أنَّ التعبيرَ عن كونهم في الأرحام أو تحت الأرض بالاستيداع لِما أنَّ كلاً منهُمَا ليس ليس بمقرِّهم الطبيعيِّ وقد حُمل الاستيداعُ على كونهم في الأصلاب وليس بواضح وقرىء فمستقِر بكسر القاف أي فمنكم مستقِرٌ ومنكم مستوْدَعٌ فإن الاستقرارَ منّا

{وَهُوَ الذى أَنشَأَكُم مّن نَّفْسٍ واحدة} “Sizi tek bir nefisten meydana getiren O'dur”; Allah Teâlâ'nın kudretinin büyüklüğüne, sanatının ve hikmetinin inceliğine delalet eden nimetlerinden bir diğerini hatırlatmaktır; yani çokluğunuza rağmen sizi tek bir nefisten, Âdem'in [aleyhisselâm] nefsinden yaratmıştır; {فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ} “artık bir kalma yeri, bir de emanet yeri vardır”; yani sizin için sulplerde yahut yeryüzünde bir karar kılma, rahimlerde yahut yerin altında bir emanet bulunma vardır yahut zikredilen yerlerde bir karar yeri ve bir emanet yeri vardır. Sulplerde veya yeryüzünde bulunmalarının istikrar (karar kılma) olarak ifade edilmesi, buraların onların tabii mekânı olmasındandır; rahimlerde veya yerin altında bulunmalarının isti'dâ' (emanet edilme) olarak ifade edilmesi ise bunların tabii karar yeri olmamasındandır. İsti'dâ' sulplerde bulunmaya da hamledilmiştir fakat bu açık değildir. Kaf harfinin kesresiyle {فمستقِر} şeklinde de okunmuştur; yani sizden bir kısmı istikrar bulandır, bir kısmı da emanet edilendir; zira istikrar bizdendir...

بخلاف الاستيداع {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات} المبينةَ لتفاصيل خلقِ البشرِ من هذه الآية ونظائرِها {لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} غوامضَ الدقائقِ باستعمال الفِطنة وتدقيقِ النظر في لطائف صنع الله ﷿ في أطوار تخليقِ بني آدمَ مما تحارُ في فهمه الألبابُ وهو السرُّ في إيثارِ يفقهون على يعلمون كما ورد في شأن النجوم

...emanet bırakılmanın aksine. {قَدْ فَصَّلْنَا الآيات} “Şüphesiz biz ayetleri genişçe açıkladık”; bu ayet ve benzerleriyle insanların yaratılış tafsilatını açıklayan [ayetleri]; {لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ} “derinlemesine kavrayan bir topluluk için”; akılların anlamakta hayrete düştüğü Âdemoğlunun yaratılış evrelerindeki Allah'ın [celle celâluhû] sanatının inceliklerini firaset kullanarak ve dikkatle bakarak en gizli incelikleri kavrayan kimseler için. Yıldızlar konusunda geçtiği gibi burada {يعلمون} yerine {يفقهون} kelimesinin tercih edilmesindeki sır da budur.

{وَهُوَ الذى أَنزَلَ مِنَ السماء مَاء} تذكيرٌ لنعمةٍ أخرى من نعمه تعالى مُنَبِّئةٍ عن كمالِ قدرتِه تعالى وسَعة رحمتِه أي أنزل من السحاب أو من سَمْتِ السماء ماءً خاصاً هو المطر وتقديمُ الجار والمجرور على المفعول الصريح لما مر مرارا {فأخرجنا به} التفت إلى التكلم إظهاراً لكمال العناية بشأن ما أُنزل الماءُ لأجله أي فأخرجنا بعظمتِنا بذلك الماءِ مع وِحْدته {نَبَاتَ كُلّ شَىْء} من الأشياء التي من شأنها النمو من أصنافالنجم والشجر وأنواعهما المختلفة في الكم والكيف والخواص والآثار اختلافا متفاوتها في مراتبِ الزيادة والنقصان حسبما يُفصح عنه قولُه تعالى يسقى بِمَاء واحد وَنُفَضّلُ بَعْضَهَا على بَعْضٍ فِى الاكل وقولُه تعالى {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِراً} شروعٌ في تفصيل ما أجمل من الإخراج وقد بُدِىء بتفصيل حال النجم أي فأخرجنا من النبات الذي لا ساقَ له شيئاً غضّاً أخضرَ يقال شيءٌ أخضَرٌ وخضِرٌ كأعوَرَ وعَوِرٍ وأكثرُ ما يُستعمل الخضِرُ فيمال تكون خُضرتُه خَلْقية وهو ما تشعّب من أصل النبات الخارج من الحبة وقوله تعالى {نُّخْرِجُ مِنْهُ} صفة لخضرا أو صيغة المضارع لاستحضار الصور لما فيها من الغرابة أي نخرج من ذلك الخضِرِ {حَبّاً مُّتَرَاكِباً} هو السنبل المنتظم الحبوب المتراكبة بعضُها فوق بعض على هيئة مخصوصةٍ وقرىء يخرج منه حب متراكب وقوله تعالى {وَمِنَ النخل} شروع في تفصيل حال الشجر إثرَ بيانِ حال النجم فقوله تعالى مِنْ النخل خبرٌ مقدم وقوله تعالى {مِن طَلْعِهَا} بدلٌ منه بإعادة العامل كما في قوله تعالى لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لّمَن كَانَ يَرْجُو الله الخ والطَّلْعُ شيء يخرُج من النخل كأنه نعلانِ مُطبَقانِ والحِمْلُ بينهما منضود وقوله تعالى {قنوان} مبتدأ أي وحاصلةٌ من طلع النخل قنوانٌ ويجوز أن يكون الخبرُ محذوفاً لدلالة أخرجنا عليه أي ومُخرِجةٌ من طلع النخل قنوانٌ ومَنْ قرأ يخرُجُ منه حبٌّ متراكبٌ كان قنوانٌ عنده معطوفاً على حبٌّ وقيل المعنى وأخرجنا من النخل نخلاً من طلعها قنوانٌ أو ومن النخل شيءٌ من طلعها قنوان وهو جمع قِنْوٍ وهو عنقودُ النخلة كصِنْوٍ وصِنْوان وقرىء بضم القاف كذِئبٍ وذؤبان وبفتحها أيضاً على أنه اسمُ جمعٍ لأن فَعلان ليس من أبنية الجمع {دَانِيَةٌ} سهلةُ المُجتَنى قريبةٌ من القاطففإنها وإن كانت صغيرةً ينالها القاعدُ تأتي بالثمر لا يُنتظَرُ الطولُ أو ملتفةٌ متقاربة والاقتصارُ على ذكرها لدلالتها على مقابلتها كقولِه تعالى سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر ولزيادة النعمة فيها {وجنات مّنْ أعناب} عطفٌ على نباتَ كل شيء أي وأخرجنا به جناتٍ كائنةً من أعناب وقرىء جناتٌ بالرَّفعِ على الابتداءِ أي ولكم

{وَهُوَ الذى أَنزَلَ مِنَ السماء مَاء} “Gökten su indiren O'dur”; Allah Teâlâ'nın kemal-i kudretini ve rahmetinin genişliğini bildiren nimetlerinden bir diğerini hatırlatmaktır; yani buluttan yahut gök cihetinden yağmur olan özel bir su indirmiştir. Câr ve mecrûrun sarih mefulün önüne geçirilmesi daha önce defalarca geçtiği sebeptendir. {فأخرجنا به} “Bununla çıkardık”; suyun kendisi için indirildiği şeyin şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak için mütekellim (birinci şahıs) sîgasına iltifat yapılmıştır; yani tek bir su olmasına rağmen o su vesilesiyle azametimizle çıkardık: {نَبَاتَ كُلّ شَىْء} “her şeyin bitkisini”; Allah Teâlâ'nın {يسقى بِمَاء واحد وَنُفَضّلُ بَعْضَهَا على بَعْضٍ فِى الاكل} “Tek bir su ile sulanırlar; ama ürünlerinde bazısını bazısına üstün kılarız” buyruğunun açıkladığı üzere, miktar, keyfiyet, özellikler ve etkiler bakımından artma ve eksilme mertebelerinde birbirinden farklı olan ot ve ağaç cinslerinden ve bunların muhtelif nevilerinden büyüme özelliğine sahip her şeyi [çıkardık]. Allah Teâlâ'nın {فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِراً} “ondan bir yeşillik çıkardık” buyruğu, çıkarma fiilinin icmal edilen kısmını tafsil etmeye başlamaktır ve gövdesiz bitkilerin (otların) halini açıklamakla başlanmıştır; yani gövdesi olmayan o bitkiden taze ve yeşil bir şey çıkardık. Tıpkı "a'ver" ve "avir" dendiği gibi bir şey için "ahdar" ve "hadir" denilir; "hadir" kelimesi daha çok yeşilliği yaratılıştan olan şeyler için kullanılır ki o da tohumdan çıkan bitkinin kökünden dallanan kısımdır. Allah Teâlâ'nın {نُّخْرِجُ مِنْهُ} “ondan çıkarıyoruz” buyruğu {خضراً} kelimesinin sıfatıdır yahut barındırdığı gariplikten ötürü manzarayı zihinde canlandırmak için muzari sîgası kullanılmıştır; yani o yeşillikten çıkarıyoruz: {حَبّاً مُّتَرَاكِباً} “üst üste binmiş taneler”; o da özel bir heyet üzere taneleri birbiri üstüne dizilmiş düzgün başaktır; {يخرج منه حب متراكب} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ النخل} “Hurma ağacından da...” buyruğu, otların durumunu beyan ettikten sonra ağaçların durumunu tafsil etmeye başlamaktır. Dolayısıyla {من النخل} mukaddem haberdir; {مِن طَلْعِهَا} “onun tomurcuğundan” buyruğu ise, Allah Teâlâ'nın {لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ الله أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لّمَن كَانَ يَرْجُو الله} ayetinde olduğu gibi amilin iadesi suretiyle ondan bedeldir. Tal' (طلع), hurma ağacından çıkan, sanki birbirine kapanmış iki ayakkabı gibi olan ve meyvesi ikisinin arasında dizilmiş bulunan kısımdır. Allah Teâlâ'nın {قنوان} “salkımlar” buyruğu mübtedadır; yani hurmanın tomurcuğundan meydana gelen salkımlar vardır. {أخرجنا} fiilinin delaletiyle haberin mahzuf olması da caizdir; yani "hurmanın tomurcuğundan salkımlar çıkaran O'dur" takdirindedir. {يَخْرُجُ منه حبٌّ متراكبٌ} şeklinde okuyan kimseye göre {قنوان} kelimesi {حب} lafzına matuftur. Mananın: "Hurma ağacından, tomurcuğundan salkımlar bulunan hurmalar çıkardık" yahut "hurma ağacından, tomurcuğundan salkımlar olan bir şey çıkardık" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Kınvân (قنوان), "sınv"ın çoğulunun "sınvân" olması gibi hurma salkımı demek olan "kınv" kelimesinin çoğuludur. "Zi'b" ve "zü'bân" gibi kaf harfinin zammesiyle de okunmuştur; fethasıyla da okunmuştur ki bu takdirde ism-i cemdir, zira "fa'lân" çoğul kalıplarından değildir. {دَانِيَةٌ} “sarkan”; toplanması kolay, devşirene yakın [salkımlar]; zira küçük olsa bile oturanın uzanabileceği meyveler verir, uzaması beklenmez yahut birbirine sarılmış ve yanaşmıştır. Karşılığına delalet ettiği için -tıpkı Allah Teâlâ'nın {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” buyruğunda olduğu gibi- ve nimeti artırması sebebiyle sadece bu vasfın zikriyle yetinilmiştir. {وجنات مّنْ أعناب} “ve üzüm bağları”; {نبات كل شيء} lafzına matuftur; yani onunla üzümlerden oluşan bahçeler çıkardık. {جناتٌ} şeklinde mübteda olarak ref ile de okunmuştur; yani sizin için...

أو ثَمةَ جناتٌ وقد جوِّز عطفُه على قنوان كأنه قيل وحاصلةٌ أو مخجة من النخل قنوانٌ وجناتٌ من نباتٍ وأعناب ولعل زيادة الجنات ههنا من غير اكتفاءٍ بذكر اسمِ الجنس كما فيما تقدم وما تأخر لما أن الانتفاعَ بهذا الجنس لا يتأتى غالباً إلا عند اجتماع طائفةٍ من أفراده {والزيتون والرمان} منصوبان على الاختصاص لعزة هذين الصنفين عندهم أو على العطف على نباتَ وقوله تعالى {مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ متشابه} حال من الزيتون اكتُفي به عن حال ما عطف عليه كما يكتفى بخبر المعطوف عليه عن خبر لمعطوف في نحوِ قولِه تعالى والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ وتقديرُه والزيتونَ مشتبهاً وغيرَ متشابه والرمانَ كذلك وقد جوز أن يكون حالاً من الرمان لقُربه ويكون المحذوفُ حالَ الأول والمعنى بعضُه متشابهاً وبعضُه غير مكتشابه في الهيئة والمقدار واللون والطعم وغيرِ ذلك من الأوصاف الدالة على كمال قدرة صانعِها وحكمةِ مُنشئِها ومبدعِها {انظروا إلى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} أي انظروا إليه نظرَ اعتبارٍ واستبصارٍ إذا أخرج ثمرَه كيف يُخرجه ضئيلاً لا يكاد يُنتفعُ به وقرىء إلى ثمره {وَيَنْعِهِ} أي وإلى حال نضجه كيف يصر إلى كماله اللائق به ويكون شيئاً جامعاً لمنافِعَ جمّةٍ واليَنْعُ في الأصل مصدر ينعت الثمر إذا أدركت وقيل جمعُ يانع كتاجر وتجْرٍ وقرىء بالضمِّ وهي لغةٌ فيه وقرىء يانِعِهِ {إِنَّ فِى ذلكم} إشارةٌ إلى ما أُمر بالنظر إليه وما في إسمِ الإشارةِ من معنى البعد للإيذان بعلوِّ رُتبةِ المُشار إليهِ وبعد منزلته {لايات لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} أي لآيات عظيمة أوثيرة دالةً على وجود القادر الحكيم ووحدته فإن حدوت هاتيك الأجناسِ المختلفة والأنواع المتشعبة من أصل واحدٍ وانتقالَها من حال إلى حال على نمط بديع يحار في فهمه الألباب لا يكاد يكون إلا بإحداث صانعٍ يعلم تفاصيلَها ويرجّح ما تقتضيه حكمتُه من الوجوه الممكنة على غيره ولا يَعوُقه عن ذلك ضد يناويه أو ند يفاويه ولذلك عقّب بتوبيخِ من أشرك به والردِّ عليه حيث قيل

...yahut orada bağlar vardır. {قنوان} üzerine matuf olması da caiz görülmüştür; sanki "hurmadan salkımlar, bitkilerden ve üzümlerden bağlar hasıl olmuş veya çıkarılmıştır" denilmiş gibidir. Önceki ve sonraki yerlerde olduğu gibi sadece cins isminin zikriyle yetinilmeyip burada "cennât" (bahçeler) lafzının ziyade kılınması, belki de bu cinsten faydalanmanın çoğunlukla onun fertlerinden bir topluluğun bir arada bulunmasıyla mümkün olmasından dolayıdır. {والزيتون والرمان} “zeytin ve narı da [çıkardık]”; bu iki türün onların nezdindeki kıymeti sebebiyle ihtisas üzere mansupturlar yahut {نبات} kelimesine matufturlar. Allah Teâlâ'nın {مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ متشابه} “birbirine benzeyen ve benzemeyen” buyruğu, {الزيتون} kelimesinden haldir; tıpkı Allah Teâlâ'nın {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} buyruğunda matufun aleyhin haberiyle matufun haberine iktifa edildiği gibi, matufun halinden de matufun aleyhin haliyle iktifa edilmiştir; takdiri: "zeytini birbirine benzeyen ve benzemeyen, narı da aynı şekilde [çıkardık]" demektir. Yakınlığı sebebiyle {الرمان} kelimesinden hal olması ve mahzuf olanın birincinin hali olması da caiz görülmüştür. Mana ise şekil, miktar, renk, tat ve yaratıcısının kemal-i kudretine, inşa edip var edicisinin hikmetine delalet eden diğer vasıflarda bazısı birbirine benzeyen, bazısı ise benzemeyen demektir. {انظروا إلى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ} “Meyve verdiği zaman meyvesine bir bakın”; yani meyvesini çıkardığında, neredeyse hiç faydalanılamayacak kadar cılız bir şekilde onu nasıl çıkardığına ibret ve basiret nazarıyla bakın! {إلى ثُمُره} şeklinde de okunmuştur. {وَيَنْعِهِ} “ve olgunlaşmasına [bakın]”; yani nasıl kendisine layık olan kemale erdiğine ve birçok faydayı kendinde toplayan bir şey haline geldiğine bakın! Yen' (اليَنْع) aslen meyve yetiştiğinde kullanılan "yena'ati's-semeru" fiilinin mastarıdır; "tâcir" ve "tecr" gibi "yâni'" kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; dilde bir lügat olarak zamme ile de okunmuştur; {يانِعِهِ} şeklinde de okunmuştur. {إِنَّ فِى ذلكم} “Şüphesiz bunlarda”; bakılması emredilen şeylere işarettir; işaret ismindeki uzaklık manası, işaret edilen şeyin derecesinin yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek içindir; {لايات لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir topluluk için elbette ayetler vardır”; yani Kadîr ve Hakîm olan zatın varlığına ve birliğine delalet eden büyük veya pek çok deliller vardır. Zira bu muhtelif cinslerin ve tek bir asıldan dallanan çeşitlerin meydana gelmesi ve akılların kavramakta hayrete düştüğü eşsiz bir nizam üzere bir halden diğerine geçmesi, ancak bunların tafsilatını bilen, hikmetinin gerektirdiği mümkün vecheleri diğerlerine tercih eden ve kendisine kafa tutacak bir zıddın yahut O'na denk bir benzerin engel olamayacağı bir Sanatkâr'ın icat etmesiyle mümkün olabilir. İşte bu sebepledir ki hemen ardından O'na ortak koşanlar azarlanıp reddedilerek şöyle buyrulmuştur:

{وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَاء} أي جعلوا في اعتقادهم لله الذي شأنُه ما فُصّل في تضاعيفِ هذه الآياتِ الجليلةِ شركاءَ {الجن} أي الملائكةَ حيث عبدوهم وقالوا الملائكةُ بناتُ الله وسُمُّوا جنا لاجتنابهم تحقير لشأنهم بالنسبة إلى مَقام الألوهية أو الشياطينَ حيث أطاعوهم كما أطاعوا الله تعالى أو عبدوا الأوثانَ بتسويلهم وتحريضِهم أو قالوا الله خالقُ الخير وكلِّ نافعٍ والشيطانُ خالقُ الشرِّ وكلِّ ضارَ كما هو رأي التنويه ومفعولا جعلوا قوله تعالى شُرَكَاء الجن قُدِّم ثانيهما على الأول لاستعظام أن يتخذ الله سبحانه شريكٌ ما كائناً ما كان ولله متعلق بشركاء قدم عليه للنكتة المذكورة وقيل هما لله شركاء والجنَّ بدلٌ من شركاءَ مفسِّرٌ له نَصَّ عليه الفراءُ وأبو إسحاقَ أو منصوبٌ بمضمرٍ وقعَ جوابا على سؤالٍ مقدَّرٍ نشأ من قوله تعالى وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَاء كأنه قيل مَنْ جعلوه شركاءَ لله تعالى فقيل الجنَّ أي جعلوا الجن ويؤيده قراءةُ أبي حيوة ويزيدَ بن قطيب الجن بالرفع على تقديرهم الجنُّ في جواب من قال مَن الذين جعلوهم شركاءَ لله تعالى وقد قرىء بالجر على أن الإضافة للتبيين

{وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَاء} “Allah'a ortaklar koştular”; yani bu yüce ayetlerin aralarında tafsil edilen şana sahip olan Allah'a, kendi inançlarında ortaklar kıldılar: {الجن} “cinleri”; yani melekleri; zira onlara ibadet etmiş ve "melekler Allah'ın kızlarıdır" demişlerdir; uluhiyet makamına nispetle durumlarını küçümsemekten sakınmaları sebebiyle melekler cin olarak isimlendirilmiştir. Yahut şeytanları ortak koştular; zira Allah Teâlâ'ya itaat ettikleri gibi onlara da itaat ettiler yahut onların süslemesi ve kışkırtmasıyla putlara taptılar. Yahut Seneviyye'nin (düalistlerin) görüşü olduğu gibi "Allah hayrın ve her faydalı şeyin yaratıcısıdır, şeytan ise şerrin ve her zararlı şeyin yaratıcısıdır" dediler. {جعلوا} fiilinin iki mefulü Allah Teâlâ'nın {شُرَكَاء} ve {الجن} buyruklarıdır; her ne olursa olsun Allah Teâlâ'nın ortak edinilmesini büyük bir cürüm saymak için ikincisi birincinin önüne geçirilmiştir; {للَّهِ} lafzı ise {شركاء} kelimesine müteallık olup zikredilen nükte sebebiyle onun önüne geçirilmiştir. İki mefulün {للَّهِ} ve {شركاء} olduğu, {الجن} kelimesinin ise Ferrâ ve Ebû İshak'ın belirttiği üzere {شركاء} kelimesinden açıklayıcı bir bedel olduğu da söylenmiştir; yahut Allah Teâlâ'nın {وَجَعَلُواْ للَّهِ شُرَكَاء} buyruğundan doğan mukadder bir soruya cevap olarak mansup kılınan gizli bir fiille mansuptur; sanki "Allah Teâlâ'ya kimi ortak kıldılar?" denilmiş de "Cinleri [ortak kıldılar]" denilmiştir. Ebû Hayve ve Yezîd b. Kuteyb'in {الجنُّ} şeklinde ref ile okumaları da bunu desteklemektedir; zira bu, "Allah Teâlâ'ya ortak koştukları kimseler kimdir?" diyen birine cevap olarak "Onlar cinlerdir" takdirindedir. İzafetin beyaniyye olması üzere mecrur olarak da okunmuştur.

{وَخَلَقَهُمْ} حالٌ من فاعل جعلوا بتقدير قد أو بدونه على اختلاف الرأيين مؤكدةٌ لما في جَعْلهم ذلك من كمال القباحة والبُطلان باعتبار علمِهم بمضمونها أي وقد علموا أنه تعالى خالقُهم خاصة وقيل الضميرُ للشركاءِ أي والحالُ أنَّه تعالى خلق الجنَّ فكيف يجعلون مخلوقَه شريكاً له تعالى وقرىء خَلْقَهم عطفاً على الجنَّ أي وما يخلقونه من الأصنام أو على شركاءَ أي وجعلوا له اختلافهم الإفكَ حيث نسبوه إليه تعالى {وَخَرَقُواْ لَهُ} أي افتعلوا وافترَوْا له يقال خلقَ الإفكَ واختلقه وخَرَقه واخترقه بمعنى وقرىء خرّقوا بالتشديد للتكثير وقرىء وحرّفوا له أي زوّروا {بَنِينَ وَبَنَاتٍ} فقالت اليهودُ عزيرٌ ابنُ الله وَقَالَتِ النصارى المسيحُ ابنُ الله وقالت طائفة من العربِ الملائكةُ بناتُ الله {بِغَيْرِ عِلْمٍ} أي بحقيقة ما قالوه من خطأ أو صوابٍ بل رميا بقول عن عمى وجهالة من غير فكرٍ ورويّة أو بغير علم بمرتية ما قالوه وأنه من الشناعة والبطلان بحيث لا يقادَرُ قدرُه والباءُ متعلقةٌ بمحذوفٍ هو حالٌ من فاعل خرقوا أو نعتٌ لمصدرٍ مؤكدٍ لهُ أي خرقوا ملتبسين بغير علم أو خرقاً كائناً بغير علم {سبحانه} استئناف مسوق لتتنزيهه ﷿ عما نسَبوه إليه وسبحانه علمٌ للتَّسبيحِ الذي هو التبعيدُ عن السُّوءِ اعتقاداً وقولاً أي اعتقادَ البعدِ عنه والحكمَ به مِنْ سبَح في الأرضِ والماءِ إذا أبعدَ فيهما وأمعنَ ومنه فرسٌ سَبُوحٌ أي واسعُ الجرْي وانتصابُه على المصدريّةِ ولا يكاد يُذكر ناصبُه أي أُسبِّحُ سبحانَه أي أنزّهُه عمَّا لا يليقُ به عقْداً وعملاً تنزيها خاصا به حقيقة بشأنِه وفيه مبالغةٌ من جهةِ الاشتقاقِ من السَّبْح ومن جهة النَّقلِ إلى التَّفعيلِ ومن جهة العدولِ عن المصدرِ الدَّالِ على الجنسِ إلى الاسمِ الموضوع له خاصَّة لا سيِّما العلمُ المشيرُ إلى الحقيقةِ الحاضرةِ في الذِّهنِ ومن جهة إقامتهِ مُقامَ المصدرِ مع الفعلِ وقيل هو مصدرٌ كغُفرانٍ لأنه سُمع له فعلٌ من الثلاثي كما ذُكر في القاموس أُريد به التنزُّهُ التامُّ والتباعدُ الكُلي ففيه مبالغةٌ من حيث إسنادُ التنزهِ إلى ذاتِه المقدسةِ أي تنزه بذاته تنزهال لائقاً به وهو الأنسبُ بقوله سبحانه {وتعالى} فإنمه معطوفٌ على الفعل المُضمر لا محالة ولِمَا في السُّبحان والتعالي من معنى التباعُد قيل {عَمَّا يَصِفُونَ} أي تباعد عما يصفونه من أن له شريكاً أو ولدا

{وَخَلَقَهُمْ} “Oysa onları O yaratmıştır”; iki farklı görüşe göre gizli bir "kad" ile yahut gizlenmeksizin {جعلوا} fiilinin failinden haldir; onların bunu bilmeleri itibarıyla yaptıkları bu ortak koşmanın son derece çirkin ve batıl olduğunu tekit eder; yani yalnızca Allah Teâlâ'nın kendilerini yarattığını bildikleri halde [bunu yaptılar]. Zamirin ortak koşulanlara raci olduğu da söylenmiştir; yani Allah Teâlâ cinleri yarattığı halde nasıl olur da O'nun yarattığı varlığı Allah Teâlâ'ya ortak kılarlar? {خَلْقَهم} şeklinde {الجن} lafzına matuf olarak da okunmuştur; yani onların yarattıkları putları [ortak koştular] yahut {شركاء} lafzına matuftur; yani Allah'a isnat ettikleri iftiralarını O'na ortak kıldılar demektir. {وَخَرَقُواْ لَهُ} “ve O'na uydurdular”; yani O'nun için iftira edip yalan düzdüler. Bir şeyi uydurup iftira ettiğinde "haleka'l-ifke ve'htelekahû ve harakahû ve'hterakahû" denilir ve hepsi aynı manadadır. Çokluk bildirmek için şedde ile {خرّقوا} şeklinde de okunmuştur; "ve harrefû lehû" (tahrif edip süslediler) şeklinde de okunmuştur: {بَنِينَ وَبَنَاتٍ} “oğullar ve kızlar”; Yahudiler "Üzeyir Allah'ın oğludur", Hristiyanlar "Mesih Allah'ın oğludur", Araplardan bir zümre de "Melekler Allah'ın kızlarıdır" dediler. {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “hiçbir bilgiye dayanmaksızın”; yani söylediklerinin doğru veya yanlış olduğu konusunda hakikatine dair hiçbir bilgiye dayanmadan, aksine hiçbir fikir ve düşünce olmaksızın körü körüne ve cehaletle laf attılar yahut söyledikleri sözün mertebesini, onun ölçülemeyecek derecede büyük bir çirkinlik ve batıllık içerdiğini bilmeksizin söylediler. Bâ harfi, {خرقوا} fiilinin failinden hal olan yahut onu tekit eden bir mastarın sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani hiçbir bilgiye sahip olmaksızın uydurdular yahut bilgisizce gerçekleşen bir uydurmayla uydurdular. {سبحانه} “O, münezzehtir”; O'nu [celle celâluhû] kendisine isnat ettikleri şeylerden tenzih etmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir. Sübhân, inanç ve söz olarak kötülükten uzaklaştırmak demek olan tesbihe alem (özel isim) kılınmıştır; yani O'nun kötülükten uzak olduğuna inanmak ve buna hükmetmektir. Karada ve suda uzaklaşıp derinlere daldığında kullanılan "sebeha fi'l-ardı ve'l-mâi" kökünden gelir; nitekim geniş adımlarla koşan ata "feresün sebûh" denir. Nasbı mastarlık üzeredir ve nasbeden amili pek zikredilmez; yani O'nu şanına layık bir şekilde, inanç ve amel olarak zâtına yakışmayan şeylerden O'na mahsus bir tenzihle tenzih ederim demektir. Bunda sebh kökünden türetilmesi yönünden, tef'îl babına nakledilmesi yönünden, cins bildiren mastardan O'na tahsis edilen özel isme dönülmesi -özellikle zihinde hazır olan hakikate işaret eden bir alem olması- yönünden ve fiille birlikte mastar makamına kaim kılınması yönünden mübalağa vardır. Kâmûs'ta zikredildiği üzere sülâsî fiili işitildiği için "gufrân" gibi bir mastar olduğu da söylenmiştir; bununla tam bir tenzih ve külli bir uzaklaşma kastedilmiştir. Dolayısıyla tenzihin O'nun mukaddes zâtına isnat edilmesi yönünden bir mübalağa vardır; yani zâtı gereği Kendisine yakışır şekilde tenzih etti demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna en uygun olan da budur: {وتعالى} “ve pek yücedir”; zira bu şüphesiz gizli fiile matuftur. Sübhân ve teâlâ kelimelerinde uzaklaşma manası bulunduğu için şöyle buyrulmuştur: {عَمَّا يَصِفُونَ} “onların nitelendirmelerinden”; yani bir ortağı yahut çocuğu olduğunu nitelendirmelerinden uzaktır.

{بديع السماوات والارض} أي مُبدِعُهما ومخترِعُهما بلا مثالٍ يَحتذيه ولا قانونٍ ينتحيه فإن البديعَ كما يطلق على المُبدِع نصَّ عليه أئمة اللغة كالصريخ بمعنى المُصرِخ وقد جاء بَدَعَه كمنعه بمعنى أنشأه كابتدعه على ما ذُكر في القاموس وغيرِه ونظيرُه السميعُ بمعنى المسمِع في قوله ... أَمِنْ رَيْحانَةَ الدَّاعي السميعُ وقيل هو من إضافة الصفةِ المشبّهةِ إلى الفاعل للتخفيف بعد نصبِه تشبيهاً لها باسم الفاعِلِ كما هو المشهورُ أي بديعُ سمواتِه وأرضِه من بَدَع إذا كان على نمطٍ عجيبٍ وشكلٍ فائق وحُسنٍ رائقٍ أو إلى الظرف كما في قولهم ثبت الغدر بمعنى أنه عديم اتلنظير فيهما والأولُ هو الوجه والمعنى أنه تعالى مبدعٌ لقطري العالم العلويِّ والسفليِّ بلا مادة فاعلٍ على الإطلاق منزَّه عن الانفعال بالمرة والوالدُ عنصرُ الولد منفعل

{بديع السماوات والارض} “Gökleri ve yeri yoktan var edendir”; yani örnek alacağı bir model ve takip edeceği bir kural olmaksızın onları icat edip yoktan var edendir. Zira dil âlimlerinin belirttiği gibi "sarîh" kelimesinin "musrîh" (imdata koşan) manasına gelmesi gibi "bedî'" kelimesi de "mübdi'" (yoktan var eden) manasında kullanılır. Kâmûs ve diğer eserlerde zikredildiği üzere "bede'ahû" fiili "ibteda'ahû" gibi inşa etti manasında gelmiştir. Bunun bir benzeri de şu beyitte "müsmi'" (işittiren) manasında gelen "semî'" kelimesidir: "... Reyhâne'nin seslenen münadisi işittirir mi?" Sıfat-ı müşebbehenin ism-i faile benzetilerek nasbedilmesinden sonra tahfif amacıyla faile izafe edilmesi kabilinden olduğu da söylenmiştir; nitekim meşhur olan da budur; yani göklerini ve yerini benzersiz yaratandır; bu da harika bir nizam, üstün bir şekil ve göz alıcı bir güzellik üzere olduğunda kullanılan "bedu'a" fiilinden gelir; yahut "sebtü'l-gadr" (hainliği sabit) sözlerinde olduğu gibi zarfa izafetidir; yani bu ikisinde dengi bulunmayandır. Ancak birinci görüş en uygun olanıdır. Mana şudur: Allah Teâlâ maddesiz olarak yüce ve aşağı âlemin her iki tarafını yoktan var edendir; mutlak faildir ve hiçbir şekilde tesir altında kalmaktan (münfail olmaktan) münezzehtir. Hâlbuki baba, çocuğun unsurudur ve maddesinin kendisinden ayrılmasıyla tesir altında kalandır (münfaildir)...

بانتقال مادتِه عنه فكيف يمكنُ أن يكونَ له ولد وقرىء بديعَ بالنصبَ على المدح وبالجرِّ على أنه بدلٌ من الاسم الجليل أو منَ الضميرِ المجرورِ في سبحانه على رأي من يُجيزه وارتفاعُه في القراءة المشهورة على أنه خبر مبتدأ محذوف أو فاعلُ تعالى وإظهارُه في موضعِ الإضمارِ لتعليلِ الحكمِ وتوسيطُ الظرفِ بينه وبين الفعل للاهتمام ببيانه أو مبتدأٌ خبرُه قوله تعالى {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} وهو على الأولَيْن جملة مستقلة مسوقة كما قبلها لبيان استحالةِ ما نسبوه إليه تعالى وتقرير تنزُّهِه عنه وقوله تعالى {وَلَمْ تَكُنْ لَّهُ صاحبة} حال مؤكدةٌ للاستحالة المذكورة فإن انتفاءَ أن يكون له تعالى صاحبةٌ مستلزمٌ لانتفاءِ أن يكونَ له ولدٌ ضرورةَ استحالة وجودِ الولدِ بلا والدة وإن أمكن وجودُه بلا والد وانتفاءُ الأولِ مما لا ريبَ فيه لأحد فمن ضرورته انتفاءُ الثاني أي من أين أو كيف يكون له ولد كما زعموا والحالُ أنه ليس له على زعمهم أيضاً صاحبةٌ يكون الولدُ منها وقرىء لم يكنْ بتذكير الفعل للفصل أو لأن الاسمَ ضميرُه تعالى والخبرُ هو الظرفُ وصاحبةٌ مرتفعٌ به على الفاعليةِ لاعتماده على المبتدإ أو الظرفُ خبرٌ مقدمٌ وصاحبةٌ مبتدأٌ مؤخرٌ والجملةُ خبرٌ للكون وعلى هذا الوجه يجوز أن يكون الاسمُ ضميرَ الشأنِ لصلاحية الجملةِ حينئذ لأن تكونَ مفسِّرةً لضمير الشأنِ لا على الوجه الأولِ لما بُيِّن في موضعِه أن ضميرَ الشأنِ لا يفسَّر إلا بجملة صريحةٍ وقوله تعالى {وَخَلَقَ كُلَّ شَىْء} إما جملةٌ مستأنفةٌ أخرى سيقت لتحقيق ما ذُكر من الاستحالة أو حالٌ أخرى مقرِّرةٌ لها أي أنى يَكُونُ لَهُ ولدٌ والحالُ أنه خلق كلَّ شيءٍ انتظمه التكوينُ والإيجادُ من الموجودات التي من جملتها ما سمَّوْه ولداً له تعالى فكيفَ يتُصورُ أن يكونَ المخلوقُ ولداً لخالقه {وَهُوَ بِكُلّ شَىْء} مِنْ شأنه أن يُعلم كائناً ما كان مخلوقاً أو غيرَ مخلوق كما ينبىء عنه ترك افضمار إلى الإظهار {عَلِيمٌ} مبالغٌ في العلمِ أزلاً وأبداً حسبما يعرب عنه العجول إلى الجملة الاسميةِ فلا يخفى عليه خافيةٌ ممَّا كانَ وما سيكونُ من الذوات والصفاتِ والأحوالِ التي من جملتها ما يجوز عليه تعالى ما لا يجوز من المُحالات التي ما زعموه فردٌ من أفرادها والجملةُ استئنافٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلها من الدلائل القاطعة ببطلان مقالته الشنعاء التي اجترءوا عليها بغير علم

...böyle olunca O'nun bir çocuğunun olması nasıl mümkün olabilir? {بديعَ} şeklinde medih üzere nasb ile ve İsm-i Celil'den yahut bunu caiz görenlerin görüşüne göre {سبحانه} kelimesindeki mecrur zamirden bedel olarak cer ile de okunmuştur. Meşhur kıraatteki ref hali ise mahzuf mübtedanın haberi yahut {تعالى} fiilinin faili olması üzeredir. Zamir makamında açık isim getirilmesi hükmün illetini göstermek içindir; zarfın kendisiyle fiil arasına alınması ise beyanına ihtimam göstermek içindir. Yahut mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {أنى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ} “O'nun nasıl çocuğu olabilir?”. İlk iki veche göre bu, kendisinden önceki gibi O'na isnat ettikleri şeyin imkânsızlığını açıklamak ve O'nun bundan münezzeh olduğunu takrir etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Allah Teâlâ'nın {وَلَمْ تَكُنْ لَّهُ صاحبة} “Oysa O'nun bir eşi de olmamıştır” buyruğu zikredilen imkânsızlığı tekit eden bir haldir; zira Allah Teâlâ'nın bir eşinin bulunmaması, zorunlu olarak bir çocuğunun da bulunmamasını gerektirir; çünkü babasız bir çocuğun varlığı mümkün olsa bile annesiz bir çocuğun varlığı imkânsızdır. Birincisinin yokluğu ise hiç kimse için şüphe götürmez bir gerçektir; dolayısıyla ikincisinin de yokluğu zorunludur. Yani iddia ettikleri gibi nereden ve nasıl O'nun bir çocuğu olabilir ki, bizzat kendi iddialarına göre de O'nun çocuk edineceği bir eşi yoktur! Araya kelime girdiği için yahut isim Allah Teâlâ'ya ait zamir olup haber de zarf olduğu ve {صاحبة} kelimesi mübtedaya dayandığı için faillik üzere onunla merfu olduğu için fiilin müzekker kılınmasıyla {لم يكن} şeklinde de okunmuştur; yahut zarf mukaddem haber, {صاحبة} muahhar mübtedadır ve cümle kāne'nin haberidir. Bu veche göre cümlenin şe'n zamirini tefsir etmeye elverişli olması sebebiyle ismin şe'n zamiri olması caizdir; birinci veche göre ise değil, çünkü ilgili yerinde açıklandığı üzere şe'n zamiri ancak sarih bir cümle ile tefsir edilir. Allah Teâlâ'nın {وَخَلَقَ كُلَّ شَىْء} “Ve her şeyi O yaratmıştır” buyruğu, ya zikredilen imkânsızlığı tahkik etmek üzere sevk edilmiş yeni bir müstakil cümledir yahut onu takrir eden diğer bir haldir; yani O'nun nasıl çocuğu olabilir ki, yaratma ve var etme dairesine giren mevcutlardan her şeyi O yaratmıştır; onların Allah Teâlâ'ya çocuk adını verdikleri şeyler de buna dâhildir! Yaratılmış olan bir varlığın kendi Yaratıcısına çocuk olması nasıl tasavvur edilebilir? {وَهُوَ بِكُلّ شَىْء} “O, her şeyi...”; yaratılmış olsun veya olmasın bilinmesi şanından olan her şeyi; nitekim zamir yerine açık isim getirilmesi de bunu hissettirmektedir; {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; isim cümlesine dönülmesinin ifade ettiği üzere ezelde ve ebedde ilmi sonsuz olandır. Dolayısıyla olmuş ve olacak zâtlar, sıfatlar ve hallerden hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz; Allah Teâlâ hakkında caiz olan şeyler ile iddia ettikleri şeyin de bir ferdi olduğu muhal (imkânsız) olan caiz olmayan şeyler de buna dâhildir. Bu cümle, bilgisizce cüret ettikleri o çirkin sözlerinin batıllığına dair önceki kesin delillerin muhtevasını pekiştiren yeni bir cümledir.

{ذلكم} إشارةٌ إلى المنعوتُ بما ذُكر من جلائل النعوتِ وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو شأنِ المُشَارِ إليهِ وبُعْدِ منزلتِه في العظمة والخطابُ للمشركين المعهودين بطريق الالتفاتِ وهو مبتدأُ وقولُه تعالى {الله رَبُّكُمْ لا إله إِلَاّ هُوَ خالق كُلّ شَىْء} أخبارٌ أربعةٌ مترادفةٌ أي ذلك الموصوفُ بتلك الصفاتِ العظيمةِ هو الله المستحِقُّ للعبادة خاصةً مالكُ أمرِكم لا شريك له أصلاً خالقُ كلِّ شيءٍ مما كانَ ومما سيكون فلا تكرارَ إذ المعتبرُ في عنوان الموضوعِ إنما هو خالقيتُه لما كان فقط كما يُنبىء عنه صيغةُ الماضي وقيل الخبرُ هو الأولُ والبواقي أبدالٌ وقيل الاسمُ الجليلُ بدلٌ من المبتدأ والبواقي أخبارٌ وقيل يقدر لكلَ من الأخبار الثلاثةِ مبتدأٌ وقيل يُجعل الكلُّ بمنزلة اسمٍ واحد وقولُه تعالى {فاعبدوه} حكم مترتبٌ على مضمون الجملة فإن مَنْ جمع هذه الصفاتِ كان هو المستحقُّ للعبادة خاصة وقولُه تعالى {وَهُوَ على كُلّ شَىْء وَكِيلٌ} عطفٌ على الجملة

{ذلكم} “İşte...”; zikredilen yüce sıfatlarla nitelenen zâta işarettir; bundaki uzaklık manası, işaret olunanın şanının yüceliğini ve azametteki makamının yüksekliğini bildirmek içindir; hitap iltifat yoluyla bilinen müşriklere yöneliktir ve bu mübtedadır. Allah Teâlâ'nın {الله رَبُّكُمْ لا إله إِلَاّ هُوَ خالق كُلّ شَىْء} “Rabbiniz olan Allah O'dur; O'ndan başka ilah yoktur; her şeyin yaratıcısıdır” buyrukları ise birbiri ardınca gelen dört haberdir; yani bu azametli sıfatlarla tavsif edilen zât, yalnızca Kendisi ibadete layık olan, işinizin mâliki olan, hiçbir şekilde ortağı bulunmayan, olmuş ve olacak her şeyin yaratıcısı olan Allah'tır. Dolayısıyla bir tekrar yoktur; zira konunun başlığında muteber olan şey, geçmiş zaman sîgasının hissettirdiği gibi sadece olmuş şeylerin yaratıcısı olmasıdır. Haberin birincisi olduğu, diğerlerinin ise bedel olduğu da söylenmiştir; İsm-i Celil'in mübtedadan bedel olup diğerlerinin haber olduğu da söylenmiştir; üç haberin her biri için bir mübteda takdir edildiği de söylenmiştir; hepsinin tek bir isim mesabesinde kılındığı da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {فاعبدوه} “O'na kulluk edin” buyruğu, cümlenin muhtevasına terettüp eden bir hükümdür; zira bu sıfatları kendisinde toplayan kimse, özellikle ibadete layık olanın ta kendisidir. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ على كُلّ شَىْء وَكِيلٌ} “O, her şeye vekildir” buyruğu ise önceki cümleye matuftur;

المتقدمة أي هو مع ما فُصل من الصفاتِ الجليلةِ متولي أمورِ جميعِ مخلوقاتِه التي أنتم من جملتها فكِلوا أمورَكم إليه وتوسلوا بعبادته إلى نجاح مآربِكم الدنيويةِ والأخروية

...yani O, tafsil edilen bu yüce sıfatlarıyla birlikte sizin de dâhil olduğunuz bütün yaratılmışlarının işlerini üstlenendir; öyleyse işlerinizi O'na havale edin ve O'na kulluk etmek suretiyle dünyevi ve uhrevi arzularınızın gerçekleşmesine vesile arayın.

{لَاّ تُدْرِكُهُ الابصار} البصرُ حاسةُ النظرِ وقد تطلق على العين من حيث أنها محلُّها وإدراكُ الشيءِ عبارةٌ عن الوصول إليه والإحاطةِ به أي لا تصِل إليه الأبصارُ ولا تُحيط به كما قال سعيدُ بنُ المسيِّب وقال عطاء كانت أبصارُ المخلوقين عن الإحاطة به فلا مُتمسَّك فيه لمنكري الرؤيةِ على الإطلاق وقد رُوي عن ابن عباس ومقاتل ﵃ لا تدركه الأبصارُ في الدنيا وهو يُرى في الآخرة {وَهُوَ يُدْرِكُ الابصار} أي يحيطُ بها علمُه إذ لا تَخفى عليهِ خافيةٌ {وَهُوَ اللطيف الخبير} فيدركه ما لا تدركه الأبصارُ ويجوز أن يكون تعليلاً للحُكمين السابقين على طريقة االف أي لا تدركه الأبصارُ لأنه اللطيفُ وهو يدرك الأبصارَ لأنه الخبيرُ فيكون اللطيفُ مستفاداً من مقابل الكثيفِ لما لا يُدرك بالحاسة ولا ينطبع فيها وقولُه تعالى

{لَاّ تُدْرِكُهُ الابصار} “Gözler O'nu idrak edemez”; basar, görme duyusudur; bazen mahalli olması hasebiyle göze de ıtlak olunur. Bir şeyi idrak etmek ise ona ulaşmak ve onu kuşatmaktan ibarettir; yani Saîd b. el-Müseyyeb'in dediği gibi gözler O'na ulaşamaz ve O'nu kuşatamaz. Atâ ise: "Mahlukatın gözleri O'nu ihata etmekten aciz kalmıştır" demiştir; dolayısıyla rü'yeti (Allah'ın görülmesini) mutlak olarak inkâr edenler için bu ayette hiçbir tutanak yoktur. İbn Abbâs ve Mukâtil'den [radıyallâhu anhümâ]: "Gözler O'nu dünyada idrak edemez, ahirette ise görülür" rivayeti nakledilmiştir. {وَهُوَ يُدْرِكُ الابصار} “O ise bütün gözleri idrak eder”; yani O'na hiçbir gizli şey saklı kalmadığı için ilmi onları kuşatır. {وَهُوَ اللطيف الخبير} “O, lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır”; dolayısıyla gözlerin idrak edemediğini O idrak eder. Bu ifadenin leff ü neşr yoluyla önceki iki hükmün illeti olması da caizdir; yani gözler O'nu idrak edemez çünkü O Latîf'tir; O ise gözleri idrak eder çünkü O Habîr'dir. Bu durumda Latîf, duyu ile idrak edilemeyen ve onda suret bırakmayan kesifin zıddından anlaşılmış olur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:

{قَدْ جَاءكُمْ بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} استئنافٌ وارد على لسان النبيِّ ﷺ والبصائرُ جمعُ بصيرةٍ وهي النورُ الذي به تستبصِرُ النفسُ كما أنَّ البصرَ نورٌ به تبصِرُ العين والمرادُ بها الآيةُ الواردةُ ههنا أو جميع الآيات المنتظمةِ لها انتظاماً أولياً ومِنْ لابتداء الغايةِ مجازاً سواءٌ تعلقت بجاء أو بمحذوف هو صفة لبصائر والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِ المخاطبينَ لإظهار كمل اللطف بهم أي أي قد جاءكم من جهة مالككم ومبلِّغِكم إلى كمالكم اللائقِ بكم من الوحي الناطقِ بالحق والصوابِ ما هو كالبصائر للقلوب أو قد جاءكم بصائرُ كائنةٌ من ربكم {فَمَنْ أَبْصَرَ} أي الحقَّ بتلك البصائرِ وآمن به {فَلِنَفْسِهِ} أي فلنفسه أبصر أو فإبصارُه لنفسه لأن نفعَه مخصوصٌ بها {وَمَنْ عَمِىَ} أي ومن لم يبصر الحقَّ بعد ما ظهر له بتلك البصائرِ ظهوراً بيِّناً وضلَّ عنه وإنما عبّر عنه بالعمى تقبيحاً له وتنفيراً عنه {فَعَلَيْهَا} أي فعليهات عمِي أو فعَماهُ عليها أو وبال عماه {وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} وإنما أنا منذر والله هو الذي يحفظ أعمالَكم ويجازيكم عليها

{قَدْ جَاءكُمْ بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözleri) gelmiştir”; Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] lisanından varit olmuş yeni bir söz başlangıcıdır. Besâir (بصائر), basiretin çoğuludur; basiret ise gözün kendisiyle gördüğü basar nuru gibi nefsin kendisiyle hakikati gördüğü nurdur. Bundan murat, burada varit olan ayet yahut ona öncelikli olarak dâhil olan bütün ayetlerdir. "Min" edatı, ister {جاء} fiiline ister {بصائر} kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallık olsun, mecazi olarak gayenin başlangıcı içindir. Muhatapların zamirine izafetle birlikte rububiyet unvanının zikredilmesi, onlara olan tam lütfu göstermek içindir; yani Mâlikinizden ve sizi layık olduğunuz kemale ulaştırandan, hakkı ve doğruyu söyleyen vahiyden kalpler için basiretler mesabesinde olan şeyler size gelmiştir yahut Rabbinizden olan basiretler size gelmiştir. {فَمَنْ أَبْصَرَ} “Artık kim görürse”; yani bu basiretlerle hakkı görür ve ona iman ederse; {فَلِنَفْسِهِ} “kendi yararınadır”; yani kendi nefsi için görmüştür yahut görmesi kendi lehinedir; çünkü faydası yalnızca ona aittir. {وَمَنْ عَمِىَ} “kim de körlük ederse”; yani bu basiretlerle hak kendisine apaçık ortaya çıktıktan sonra onu görmez ve ondan saparsa -bunu çirkin göstermek ve nefret ettirmek için körlük olarak ifade edilmiştir-; {فَعَلَيْهَا} “kendi aleyhinedir”; yani kendi aleyhine körlük etmiştir yahut körlüğü kendi aleyhinedir yahut körlüğünün vebali kendisinedir. {وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim”; ben ancak bir uyarıcıyım; amellerinizi koruyan ve onların karşılığını size verecek olan ise Allah'tır.

{وكذلك نُصَرّفُ الايات} أي مثلَ ذلك التصريفِ البديعِ نصرِّف الآياتِ الدالةَ على المعاني الرائقةِ الكاشفةِ عن الحقائق الفائقةِ لا تصريفاً أدنى منه وقوله تعالى {وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ} علةٌ لفعل قد حُذف تعويلاً على دلالة السباق عليه أي وليقولوا درست نفعلُ ما نفعل من التصريفِ المذكورِ واللامُ للعاقبة والواو اعتراضيةٌ وقيل هي عاطفةٌ على علة محذوفةٍ واللام متعلقةٌ بنُصرِّف أي مثلَ ذلك التصريفِ نصرِّف الآياتِ لنُلزِمَهم الحجةَ وليقولوا الخ وقيل اللام لامُ الأمرِ وتنصُره القراءةُ بسكون اللامِ كأنه قيل وكذلك نصرف الآياتِ وليقولوا هم ما يقولون فإنه لا احتفالَ بهم ولا اعتدادَ بقولهم وهذا أمرٌ معناه الوعيدُ والتهديدُ وعدمُ الاكتراثِ بقولهم ورُدَّ عليه بأن ما بعده يأباه ومعنى درست قرأتَ وتعلمات وقُرىء دارسْتَ أي دارستَ العلماء ودرست أي قدمت

{وكذلك نُصَرّفُ الايات} “İşte ayetleri böylece türlü türlü açıklıyoruz”; yani daha aşağı bir açıklamayla değil, üstün hakikatleri ortaya çıkaran latif manalara delalet eden ayetleri işte bu eşsiz açıklama gibi açıklarız. Allah Teâlâ'nın {وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ} “'Sen ders almışsın' desinler diye” buyruğu, sözün akışının delaletine güvenilerek hazfedilmiş bir fiilin illetidir; yani "sen ders almışsın desinler diye bu zikredilen açıklamayı yaparız" takdirindedir. Buradaki lâm âkıbet (netice) lâmıdır ve vâv harfi itiraziyyedir (ara cümlesidir). Mahzuf bir illete matuf olduğu ve lâmın {نصرف} fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir; yani "aleyhlerine hücceti ikame edelim ve onlar da şöyle desinler diye ayetleri açıklarız" takdirindedir. Lâmın emir lâmı olduğu da söylenmiştir; nitekim lâmın sükûnuyla yapılan kıraat de bunu desteklemektedir; sanki şöyle denilmiştir: "Ayetleri böyle açıklarız, onlar da ne derlerse desinler; zira onlara hiç aldırmayız ve sözlerine itibar etmeyiz." Bu, manası tehdit, korkutma ve sözlerine aldırmama olan bir emirdir; fakat sonrasının buna engel olduğu belirtilerek bu görüş reddedilmiştir. {درست} kelimesinin manası: "Okudun ve öğrendin" demektir. Âlimlerle karşılıklı ders yaptın manasında {دارست} şeklinde de okunmuştur; {دَرَسَت} şeklinde [şeddesiz ve ta'nın fethiyle] okunduğunda ise "bu ayetler eskidi ve...

هذه الآياتُ وعفَت كما قالُوا أساطيرُ الأوَّلينَ ودَرُسَت بضم الراءِ مبالغةً في درَست أي اشتد دروسُها ودُرست على البناء للمفعول بمعنى قُرئت أو عُفِيت ودارَسَتْ وفسروها بدارست اليهودُ محمدا ﷺ وجاز الإضمارُ لاشتهارهم بالدراسة وقد جُوز إسنادُ الفعل إلى الآيات وهو في الحقيقة لأهلها أي دارسَ أهلُ الآيات وحَمَلتُها محمداً ﷺ وهم أهلُ الكتاب ودرَسَ أي درَسَ محمدٌ ودارِسات أي هي دارساتٌ أي قديمات أو ذاتُ دَرْسٍ كعيشة راضية وقوله تعالى {وَلِنُبَيّنَهُ} عطفٌ على ليقولوا واللام على الأصل لأن التبيينَ غايةُ التصريفِ والضميرُ للآيات باعتبار المعنى أو للقرآن وإن لم يُذكر أو للمصدر أي ولِنفعلَ التبيينَ واللامُ في قوله تعالى {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} متعلقةٌ بالتبيين وتخصيصُه بهم لما أنهم المنتفِعون بِهِ قال ابنُ عبَّاسٍ هم أولياؤُه الذين هداهم إلى سبيل الرشادِ ووصفُهم بالعلم للإيذان بغاية جهلِ الأولين وخلوِّهم عن العلم بالمرة

...silinip gitti, nitekim onlar 'öncekilerin masallarıdır' dediler" manasındadır. {درَست} fiilinde mübalağa için râ'nın zammesiyle {دَرُسَت} şeklinde de okunmuştur; yani eskiyip silinmesi şiddetlendi demektir. Meçhul sîgada {دُرِسَت} şeklinde okunduğunda ise "okundu" veya "silindi" manasındadır. {دارَسَتْ} şeklinde müennes olarak da okunmuş ve "Yahudiler Muhammed ile [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşılıklı ders yaptılar" şeklinde tefsir edilmiştir; ders yapmakla meşhur olmaları sebebiyle zamir getirilmesi caiz görülmüştür. Fiilin ayetlere isnat edilmesi de caiz görülmüştür ki hakikatte o ehli içindir; yani "ayetlerin ehli ve taşıyıcıları -ki onlar Ehl-i Kitap'tır- Muhammed ile [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşılıklı ders yaptılar" demektir. {دَرَسَ} şeklinde yani "Muhammed ders gördü" manasında da okunmuştur; "hâli hoş bir hayat" ifadesinde olduğu gibi {دارِسات} şeklinde yani "onlar eskimiştir" yahut "ders konusu kılınmıştır" manasında da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın {وَلِنُبَيّنَهُ} “ve onu açıklayalım diye” buyruğu {ليقولوا} lafzına matuftur; buradaki lâm asıl manası üzeredir; zira açıklamak ayetleri türlü türlü بیان etmenin asıl gayesidir. Zamir manası itibarıyla ayetlere racidir yahut açıkça zikredilmese de Kur'an'a yahut mastara racidir; yani "açıklamayı yapalım diye" demektir. Allah Teâlâ'nın {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir topluluk için” buyruğundaki lâm açıklamaya müteallıktır; ondan faydalananlar sadece onlar olduğu için açıklama onlara tahsis edilmiştir. İbn Abbâs: "Onlar, Allah'ın kendilerini rüşt yoluna ilettiği veli kullarıdır" demiştir. Onların ilimle vasfedilmesi, öncekilerin cehaletinin son noktasında olduğunu ve ilimden büsbütün yoksun bulunduklarını bildirmek içindir.

{اتبع مَا أُوْحِىَ إِلَيْكَ مِنَ رَّبّكَ} لما حُكي عن المشركين قدحُهم في تصريف الآياتِ عُقِّب ذلك بأمره ﷺ بالثبات على ما هو عليه وبعدم الاعتدادِ بهم وبأباطيلهم أي دُمْ على ما أنت عليه من اتباع مَا أُوْحِىَ إِلَيْكَ مِنَ الشرائع والأحكامِ التي عُمدتُها التوحيدُ وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من إظهار اللطفِ به ما لا يَخْفى وقوله تعالى {لَا إله إِلَاّ هُوَ} اعتراضٌ بين الأمرين المتعاطفَين مؤكِّدٌ لإيجاب اتباعِ الوحي لا سيِّما في أمرِ التوحيدِ وقد جُوز أن يكون حالاً من ربك أي منفرداً في الألوهية {وَأَعْرِضْ عَنِ المشركين} لا تحتفِلْ بهم وبأقاويلهم الباطلةِ التي من جُملتِها ما حُكي عنهم آنفاً ومن جعله منسوخاً بآية السيفِ حَمل الإعراضَ على ما يعُمّ الكفَّ عنهم

{اتبع مَا أُوْحِىَ إِلَيْكَ مِنَ رَّبّكَ} “Rabbinden sana vahyolunana uy”; müşriklerin ayetlerin türlü türlü açıklanmasına dil uzattıkları hikâye edilince, bunun ardından Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bulunduğu hal üzere sebat etmesi, onlara ve batıllarına itibar etmemesi emredilmiştir; yani esası tevhid olan, sana vahyolunan şeriat ve hükümlere uymayı sürdür. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafetle birlikte rububiyet unvanının zikredilmesinde, ona olan lütfun büyüklüğü apaçıktır. Allah Teâlâ'nın {لَا إله إِلَاّ هُوَ} “O'ndan başka ilah yoktur” buyruğu, birbirine matuf iki emir arasında yer alan bir itiraziyyedir (ara cümlesidir); özellikle tevhid hususunda vahye tabi olmanın gerekliliğini tekit eder. {ربك} lafzından hal olması da caiz görülmüştür; yani "uluhiyette tek olduğu halde" demektir. {وَأَعْرِضْ عَنِ المشركين} “ve müşriklerden yüz çevir”; onlara ve az önce kendilerinden nakledilenlerin de aralarında bulunduğu batıl sözlerine aldırma. Bu ayeti kılıç ayetiyle mensuh kılan kimse, yüz çevirmeyi onlardan el çekmeyi de içine alan genel manaya hamletmiştir.

{وَلَوْ شَاء الله} أي عدمَ إشراكِهم حسبما هو القاعدةُ المستمرةُ في حذفِ مفعولِ المشيئةِ من وقوعها شرطاً وكونِ مفعولِها مضمونَ الجزاء {مَا أَشْرَكُواْ} وهذا دليلٌ على أنَّه تعالى لا يريد إيمانَ الكافرِ لكنْ لا بمعنى أنَّه تعالى يمنعه عنه مع توجّهِه إليه بل بمعنى أنه تعالى لا يريده منه لعدم صرفِ اختيارِه الجزئيِّ نحوَ الإيمان وإصرارِه على الكفر والجملةُ اعتراضٌ مؤكد للإعراض وكذا قولُه تعالى {وَمَا جعلناك عَلَيْهِمْ حَفِيظاً} أي رقيباً مهيمناً مِنْ قِبلنا تحفظ عليهم أعمالَهم وكذا قولُه تعالى {وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ} من جهتهم تقوم بأمورهم وتدبر مصالِحَهم وعليهم في الموضعين متعلقٌ بما بعده قد عليه للاهتمام به أو لرعاية الفواصل

{وَلَوْ شَاء الله} “Eğer Allah dileseydi”; yani meşiet fiilinin şart olarak gelmesi ve mefulünün cezanın muhtevası olması kuralı gereğince onların şirk koşmamasını [dileseydi]; {مَا أَشْرَكُواْ} “şirk koşmazlardı”. Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirin iman etmesini dilemediğine delildir; ancak bu, kâfir imana yöneldiği halde Allah Teâlâ'nın onu engellemesi manasında değil, cüz'î iradesini imana sarf etmemesi ve küfürde ısrar etmesi sebebiyle Allah Teâlâ'nın ondan bunu dilememesi manasındadır. Cümle, yüz çevirmeyi pekiştiren bir ara cümlesidir. Keza Allah Teâlâ'nın {وَمَا جعلناك عَلَيْهِمْ حَفِيظاً} “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık”; yani katımızdan onların amellerini gözetleyen bir murakıp ve koruyucu kılmadık; ve keza {وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ} “ve sen onlara bir vekil de değilsin”; yani onların tarafından işlerini üstlenen ve maslahatlarını idare eden bir vekil değilsin buyrukları da böyledir. Her iki yerdeki {عليهم} car ve mecrûru sonrasındaki kelimeye müteallıktır; ona ihtimam göstermek yahut fasılaları gözetmek için öne geçirilmiştir.

{وَلَا تَسُبُّواْ الذين يَدْعُونَ مِن دُونِ الله} أي لا تشتُموهم من حيث عبادتُهم لآلهتهم كأن تقولوا تباً لكم ولما تعبُدونه مثلاً {فَيَسُبُّواْ الله عَدْواً} تجاوزاً عن الحق إلى الباطل بأن يقولوا لكم مثلَ قولِكم لهم {بِغَيْرِ عِلْمٍ} أي بجهالة بالله تعالى وبما يجب أن يذكر

{وَلَا تَسُبُّواْ الذين يَدْعُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin”; yani ilahlarına tapmaları hasebiyle onlara hakaret etmeyin; mesela "size de taptıklarınıza da yazıklar olsun" demeyin; {فَيَسُبُّواْ الله عَدْواً} “yoksa onlar da haddi aşarak Allah'a söverler”; haktan batıla saparak sizin onlara dediğiniz gibi onların da size demesi suretiyle [söverler]; {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce”; yani Allah Teâlâ'yı ve O'nun nasıl anılması gerektiğini bilmeksizin [söverler].

به وقرىء عُدُوّاً يقال عدا يعدو وعُدُوّاً وعِداء وعُدْواناً روي أنهم قالُوا لرسول الله ﷺ عند نزول قوله تعالى إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ لتنتهِيَنَّ عن سب آلهتِنا ولنهجون إلهك وقيل كان المسلمون يسبّونهم فنُهوا عن ذلك لئلا يستتبِعَ سبُّهم سبَّه ﷾ وفيه أن الطاعةَ إذا أدتْ إلى معصية راجحةٍ وجب تركُها فإن ما يؤدي إلى الشر شرٌّ {كذلك} أي مثلَ ذلك التزيينِ القويِّ {زَيَّنَّا لِكُلّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} من الخير والشر بإحداث ما يُمكّنهم منه ويحمِلُهم عليه توفيقاً أو تخذيلاً ويجوز أن يُراد بكل أمة أمم الكفرة إذا الكلامُ فيهم وبعملهم شرُّهم وفسادُهم والمشبَّه به تزيينُ سبِّ الله تعالى لهم {ثُمَّ إلى رَبّهِمْ} مالك أمره {مرجعهم} أي رجوعهم بالبعث بعد الموت {فَيُنَبّئُهُمْ} من غير تأخير {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} في الدنيا على الاستمرار من السيئات المزيَّنةِ لهم وهو وعيدٌ بالجزاء والعذاب كقول الرجل لمن يتوعده سأخبرك بما فعلت وفيه نكتةٌ سِرّية مبنيةٌ على حِكمة أبيةٍ وهي أن كلَّ ما يظهر في هذه النشأةِ من الأعيان والأعراضِ فإنما يظهر بصورة مستعارةٍ مخالفةٍ لصورته الحقيقية التي بها يظهر في النشأة الآخرة فإن المعاصي سمون قاتلةٌ قد برزت في الدنيا بصورةٍ ما تستحسنها نفوسُ العصاة كما نطقت به هذه الآيةُ الكريمة وكذا الطاعاتُ فإنها مع كونها أحسن الأحاسن قد ظهرت عندهم بصورة مكروهةٍ لذلك قال ﷺ حُفّتِ الجنَّةُ بالمكاره وحُفّتِ النارُ بالشهواتِ فأعمال الكفرةِ قد برزت لهم في النشأة بصورة مزيَّنةٍ يستحسنها الغُواةُ ويستحبّها الطغاةُ وستظهر في النشأة الآخرةِ بصورتها الحقيقيةِ المنكرةِ الهائلةِ فعند ذلك يعرِفون أن أعمالهم ماذا عبر عن إظهارها بصورها الحقيقة بالإخبار بها لمَا إنَّ كُلاًّ منهُمَا سببٌ للعلم بحقيقتها كما هي فلْيُتدبر قولِه تعالى

...{عُدُوّاً} şeklinde de okunmuştur; haddi aştığında "adâ ya'dû adven ve udüvven ve idâen ve udvânen" denilir. Rivayet edildiğine göre {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ الله حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” ayeti indiğinde Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz senin ilahını hicvederiz!" demişlerdir. Bir görüşe göre de Müslümanlar onlara sövüyorlardı; bunun üzerine onların sövmesi Allah'a [celle şânuhû] sövmeyi doğurmasın diye bundan nehyedildiler. Bunda gösterir ki bir taat daha ağır bir masiyete yol açarsa onu terk etmek vacip olur; zira şerre götüren şey de şerdir. {كذلك} “İşte böylece”; yani bu güçlü süsleme gibi; {زَيَّنَّا لِكُلّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ} “her ümmete yaptıklarını süslü gösterdik”; tevfik veya hızlan (yardımsız bırakma) yoluyla onları yapmaya imkân veren ve onları ona sevk eden şeyleri yaratarak hayır ve şerden amellerini [süslü gösterdik]. Söz kâfirler hakkında olduğu için her ümmetten maksadın kâfir ümmetler, amellerinden maksadın ise şerleri ve fesatları olması da caizdir; benzetilen şey ise Allah Teâlâ'ya sövmenin onlara süslü gösterilmesidir. {ثُمَّ إلى رَبّهِمْ} “Sonra Rablerinedir”; işlerinin mâlikinedir; {مرجعهم} “dönüşleri”; yani ölümden sonra dirilişle dönüşleri O'nadır; {فَيُنَبّئُهُمْ} “ve O onlara haber verecektir”; hiçbir gecikme olmaksızın; {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şeyleri”; dünyada sürekli olarak işledikleri ve kendilerine süslü gösterilen kötülükleri [haber verecektir]. Bu, bir kimsenin tehdit ettiği şahsa "Sana ne yaptığını bildireceğim!" demesi gibi ceza ve azap ile bir tehdittir. Bunda yüce bir hikmete dayanan sırlı bir nükte vardır: Bu dünya hayatında ortaya çıkan a'yân ve a'râzın tamamı, ahiret yurdunda kendisiyle görüneceği hakiki suretine aykırı olan eğreti bir suretle görünür. Zira günahlar öldürücü zehirlerdir; fakat bu yüce ayetin dile getirdiği üzere dünyada günahkârların nefislerinin güzel gördüğü bir surette tecelli etmiştir. Taatler de böyledir; en güzel güzellikler olmasına rağmen onların nezdinde hoşlanılmayan bir surette görünmüştür; işte bu sebeple Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Cennet nefsin hoşlanmadığı şeylerle, cehennem ise şehvetlerle kuşatılmıştır" buyurmuştur. Kâfirlerin amelleri bu dünyada azgınların güzel bulduğu ve taşkınların sevdiği süslü bir surette görünmüştür; ahiret yurdunda ise hakiki, çirkin ve korkunç suretiyle görünecektir. İşte o zaman amellerinin ne olduğunu anlayacaklardır. Hakiki suretleriyle ortaya çıkarılması, "onlara haber verme" şeklinde ifade edilmiştir; çünkü her ikisi de onların hakikatini olduğu gibi bilmeye sebeptir. Öyleyse Allah Teâlâ'nın buyruğu üzerinde iyice düşünülsün!

{وَأَقْسَمُواْ بالله} روي أن قريشاً اقترحوا بعضَ آيات فقال رسول الله ﷺ فإن فعلت بعذ ما تقولون أتصدّقونني فقالوا نعم وأقسموا لئن فعلتَه لنؤمنن جميعاً فسأل المسلمون رسولَ الله ﷺ أن ينزلها طمعاً في إيمانهم فهم ﷺ بالدعاء فنزلت وقوله تعالى {جَهْدَ أيمانهم} مصدرٌ في موقعِ الحالِ أي أقسمُوا به تعالى جاهدين في أيمانهم {لئن جاءتهم آية} من مقترحاتهم أو من جنس الآياتِ وهو الأنسبُ بحالهم في المكابرة والعناد وترامي أمرِهم في العتو والفساد حيث كانوا لا يعُدّون ما يشاهدونه من المعجزات الباهرةِ من جنس الآيات {لَّيُؤْمِنُنَّ بِهَا} وما كان مَرْمى غرضِهم في ذلك لا التحكمَ على رسُولِ الله ﷺ في طلب المعجزةِ وعدم الاعتدادِ بما شاهدوا منه من البينات الحقيقةِ بأن تُقطعَ بها الأرضُ وتُسيَّر بها الجبالُ {قُلْ إِنَّمَا الايات} أي كلُّها فيدخُل فيها ما اقترحوه دخولاً أولياً {عَندَ الله} أي أمرُها في حُكمه وقضائِه خاصةً يتصرف فيها حسبَ مشيئتِه المبنيةِ على الحكم البالغةِ لا تتعلق بها ولا بشأن من شئونها قُدرةُ أحدٍ ولا مشيئتُه لا استقلالاً ولا اشتراكاً بوجه من الوجوه حتى يُمكِنَني أن أتصدّى لاستنزالها بالاستدعاء وهذا كما ترى سدٌّ لباب الاقتراحِ على أبلغ وجه وأحسنه

{وَأَقْسَمُواْ بالله} “Allah'a yemin ettiler”; rivayet edildiğine göre Kureyş bazı mucizeler teklif etti; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] de: "Söylediklerinizden bir kısmını yapsam beni tasdik eder misiniz?" buyurdu. Onlar: "Evet" dediler ve "Eğer bunu yaparsan hepimiz mutlaka iman edeceğiz" diye yemin ettiler. Müslümanlar da iman etmelerini umarak Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] o mucizeleri indirmesini istediler. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] dua etmeye niyetlenince bu ayet indi. Allah Teâlâ'nın {جَهْدَ أيمانهم} “bütün güçleriyle (en kesin yeminleriyle)” buyruğu hal makamında bir mastardır; yani yeminlerinde son derece gayret göstererek Allah'a yemin ettiler: {لئن جاءتهم آية} “kendilerine bir mucize gelirse”; teklif ettikleri şeylerden yahut ayet cinsinden [bir mucize]; onların inat, kibir ve azgınlıkta ileri gitme hallerine en uygun olanı da budur; zira onlar müşahede ettikleri apaçık mucizeleri ayet cinsinden saymıyorlardı; {لَّيُؤْمِنُنَّ بِهَا} “ona mutlaka inanacaklarına dair”. Bu husustaki asıl gayeleri, mucize talebinde Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] dayatmada bulunmaktan ve yeryüzünü yaracak, dağları yürütecek türden kendisinden gördükleri hakiki delillere itibar etmemekten başka bir şey değildi. {قُلْ إِنَّمَا الايات} “De ki: 'Ayetler (mucizeler) ancak...'”; yani hepsi; dolayısıyla teklif ettikleri şeyler de öncelikli olarak buna dâhildir; {عَندَ الله} “Allah'ın katındadır”; yani onların emri yalnızca O'nun hükmünde ve kazasındadır; üstün hikmetlere dayanan meşieti doğrultusunda onlar üzerinde tasarruf eder. Ne bağımsız olarak ne de ortaklaşa hiçbir şekilde hiç kimsenin gücü ve iradesi onlara veya hallerinden birine taalluk etmez ki ben dua ile onları indirmeye kalkışabileyim. Gördüğün gibi bu, mucizelerin şanının yüceliğini, onlara ulaşmanın zorluğunu ve bunların istek ve teklif konusu olmaktan yüce olduğunu beyan ederek teklif kapısını en beliğ ve en güzel şekilde kapatmaktadır.

ببيان علوِّ شأن الآياتِ وصعوبةِ منالِها وتعاليها من أن تكون عُرضةً للسؤال والاقتراحِ وأما ما قيل من أن المعنى إِنَّمَا الآياتُ عِندَ الله تعالَى لَا عندي فكيف أُجيبكم إليها وآتيكم بها وهو القادِرُ عليها لا أنا حتى آتِيَكم بها فلا مناسبةَ له بالمقام كيف لا وليس مقترَحُهم مجيئها بغير قدرةِ الله تعالى وغرادته حتى يجابوا بذلك وقوله تعالى {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إذا جاءت لا يؤمنون} كلامٌ مستأنفٌ غيرُ داخلٍ تحت الأمرِ مَسوقٌ من جهتِه تعالَى لبيان الحكمةِ الداعيةِ إلى ما أشعر به الجوابُ السابقُ من عدم مجيءِ الآياتِ خوطب به المسلمون إما خاصةً بطريق التلوينِ لمّا كانوا راغبين في نزولها طمعاً في إسلامهم وإما معه ﷺ بطريق التعميم لما روي عنه ﷺ من الهم بالدعاء وقد بُيّن فيه أن أيْمانَهم فاجرةٌ وإيمانُهم مما لا يدخلُ تحتَ الوجودِ وإن أجيب إلى ما سألوه وما استفهاميةٌ إنكاريةٌ لكن لا على أن مرجِعَ الإنكارِ هو وقوعُ المشعَرِ به بل هو نفسُ الإشعارِ مع تحقق المشعَرِ به في نفسه أي وأيُّ شيءٍ يُعلِمُكم أن الآيةَ التي يقترحونها إذا جاءت لا يؤمنون بل يبقَوْن على ما كانُوا عليهِ من الكفر والعناد أي لا تعلمون ذلك فتتمنّون مجيئها طمعاً في إيمانهم فكأنه بسطُ عذرٍ من جهة المسلمين في تمنيهم نزولَ الآياتِ وقيل لا مزيدةٌ فيتوجه الإنكارُ إلى الإشعار والمشعر به جميعاً أي أيُّ شيءٍ يعلمكم إيمانَهم عند مجيءِ الآياتِ حتى تتمنَّوا مجيئها طمعاً في إيمانهم فيكونُ تخطئةً لرأي المسلمين وقيل أنّ بمعنى لعل يقال ادخُل السوقَ أنك تشتري اللحمَ وعنك وعلّك ولعلك كلُّها بمعنى ويؤيده أنه قرىء لعلها إذا جاءت لا يؤمنون على أنَّ الكلامَ قد تمّ قبله والمفعولُ الثاني ليُشعرَكم محذوفٌ كما في قوله تعالى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يُزَكّى والجملة استئنافٌ لتعليل الإنكار وتقريرِه أي أيُّ شيءٍ يعلمكم حالَهم وما سيكون عند مجيءِ الآياتِ لعلها إذا جاءت لا يؤمنون بها فمالكم تتمنون مجيئها فإن تمنيته إنما يليقُ بما إذا كان إيمانُهم بها محقَّقَ الوجودِ عند مجيئِها لا مرجوَّ العدم وقرىء إنها بالكسر على أنه استئنافٌ حسبما سبق مع زيادة تحقيقٍ لعدم إيمانِهم وقرىء لا تؤمنون بالفوقانية فالخطابُ في وما يشعركم للمشركين وقرىء وما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا يؤمنون فمرجِعُ الإنكارِ إقدامُ المشركين على الإقسام المذكورِ مع جهلهم بحال قلوبِهم عند مجيءِ الآياتِ وبكونها حينئذٍ كما هي الآن

Mananın: "Ayetler benim yanımda değil Allah Teâlâ'nın katındadır; ben onlara nasıl icabet edip getireyim, onlara güç yetiren O'dur, ben değilim ki getireyim" şeklinde olduğuna dair söylenen söze gelince; bunun makamla hiçbir münasebeti yoktur. Nasıl olsun ki! Onların teklifi mucizelerin Allah Teâlâ'nın kudreti ve iradesi olmaksızın gelmesi değildir ki kendilerine bu şekilde cevap verilsin. Allah Teâlâ'nın {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إذا جاءت لا يؤمنون} “O geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir?” buyruğu, emrin altına girmeyen yeni bir söz başlangıcıdır; önceki cevabın hissettirdiği mucizelerin gelmeyişine sevk eden hikmeti açıklamak üzere Allah Teâlâ tarafından getirilmiştir. Müslümanlar onların İslam'a girmelerini umarak inmesini arzuladıklarında, hitap ya iltifat yoluyla özellikle Müslümanlara yöneltilmiştir yahut Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] dua etmeye niyetlendiği rivayet edildiği için genelleme yoluyla onunla [sallallâhu aleyhi ve sellem] birlikte [bütün müminlere] yöneltilmiştir. Bunda onların yeminlerinin sahte olduğu ve istedikleri şey verilse bile imanlarının asla gerçekleşmeyeceği açıklanmıştır. {ما} soru edatı inkârîdir; ancak inkârın mercii hissettirilen şeyin vuku bulması değil, hissettirilen şey bizzat gerçekleşmişken bunu hissetmenin (bilmenin) bizzat kendisidir; yani teklif ettikleri o ayet geldiğinde onların inanmayıp bilakis inkâr ve inatları üzere kalacaklarını size bildiren şey nedir? Yani bunu bilmiyorsunuz da imanlarını umarak onun gelmesini temenni ediyorsunuz; sanki bu, ayetlerin inmesini temenni etmeleri hususunda Müslümanlar adına bir mazeret beyanıdır. {لا} edatının zait olduğu, dolayısıyla inkârın hem hissettirmeye hem de hissettirilen şeye birden yöneldiği de söylenmiştir; yani mucizeler geldiğinde onların iman edeceklerini size bildiren nedir ki imanlarını umarak gelmesini temenni ediyorsunuz; bu takdirde Müslümanların görüşünün yanlışlığını ortaya koymak olur. {أن} edatının "lealle" (umulur ki) manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim "ete satın alırsın diye (umulur ki alırsın) çarşıya gir" denir; "an-ke", "alle-ke" ve "lealle-ke" kelimelerinin hepsi aynı manadadır. Sözün bundan önce tamamlanmış olması ve Allah Teâlâ'nın {وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يُزَكّى} ayetinde olduğu gibi {يُشعركم} fiilinin ikinci mefulünün mahzuf olması üzere {لعلها إذا جاءت لا يؤمنون} şeklinde okunması da bunu teyit etmektedir. Cümle, inkârı gerekçelendiren ve pekiştiren yeni bir söz başlangıcıdır; yani mucizeler geldiğinde onların halinin ve ne olacağının bilgisini size veren nedir; umulur ki o geldiğinde ona inanmazlar! O halde ne diye onun gelmesini temenni ediyorsunuz? Zira onun temenni edilmesi, ancak geldiğinde ona iman etmeleri kesin olarak bilindiğinde uygundur, yokluğu kuvvetle muhtemel olduğunda değil. {إنها} şeklinde kesre ile de okunmuştur ki bu takdirde inanmayışlarının daha da pekiştirilmesiyle birlikte daha önce geçtiği üzere yeni bir başlangıçtır. {لا تؤمنون} şeklinde tâ ile de okunmuştur; bu takdirde {وما يشعركم} cümlesindeki hitap müşriklere yöneliktir. {وما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا يؤمنون} şeklinde de okunmuştur; bu takdirde inkârın mercii, mucizeler geldiğinde kalplerinin ne halde olacağını ve o zaman da şimdiki gibi kalacağını bilmedikleri halde müşriklerin zikredilen yemine kalkışmalarıdır.

{وَنُقَلّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وأبصارهم} عطفٌ على لا يؤمنون داخلٌ في حكم ما يشعركم مقيدٌ بما قُيِّد به أي وما يُشعرُكم أنا نقلّب أفئدتَهم عن إدراك الحقِّ فلا يفقهونه وأبصارَهم عن اجتلائه فلا يُبصرونه لكن لا مَعَ توجهها إليها واستعدادِها لقبوله بل لكمال نُبوِّها عنه وإعراضِها بالكلية ولذلك أخِّر ذكرُه عن ذكر عدمِ إيمانِهم إشعاراً بأصالتهم في الكفر وحما لتوهُّم أن عدم إيمانِهم ناشىءٌ من تقليبه تعالى مشاعرَهم بطريق الإجبار {كَمَا لم يُؤْمِنُواْ بِهِ} أي بما جاء من الآيات {أَوَّلَ مَرَّةٍ} أي عند ورودِ الآياتِ السابقةِ والكافُ في محل النصب على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ منصوبٌ بلا يؤمنون وما مصدريةٌ أي لا يؤمنون بل يكفرون كفراً كائناً ككفرهم أولَ مرةٍ وتوسيطُ تقليبِ الأفئدةِ والأبصارِ بينهما لأنه من متمّمات عدمِ إيمانهم {ونذرهم} عكف على لا يؤمنون داخلٌ في حكم الاستفهامِ الإنكاريِّ مقيدٌ بما قُيِّد به مبيِّنٌ لما هو المرادُ بتقليب الأفئدة

{وَنُقَلّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وأبصارهم} “Biz onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz”; {لا يؤمنون} fiiline matuftur, {ما يشعركم} fiilinin hükmüne dâhildir ve onun kayıtlandığı şeyle kayıtlıdır; yani onların kalplerini hakkı idrak etmekten çevirdiğimizi ve bu yüzden onu kavrayamadıklarını, gözlerini de onu açıkça görmekten çevirdiğimizi ve bu yüzden onu göremediklerini size bildiren nedir? Fakat bu, kalpleri ve gözleri hakka yönelmiş ve onu kabule hazır iken değil, aksine ondan büsbütün uzaklaşıp yüz çevirdikleri içindir. Bu sebepledir ki küfürdeki asıllıklarını hissettirmek ve iman etmeyişlerinin Allah Teâlâ'nın onların duygularını zorla çevirmesinden kaynaklandığı zannını defetmek için bunun zikri inanmayışlarının zikrinden sonraya bırakılmıştır. {كَمَا لم يُؤْمِنُواْ بِهِ} “ona inanmadıkları gibi”; yani gelen ayetlere; {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defasında”; yani önceki ayetler geldiğinde [inanmadıkları gibi]. Kâf harfi {لا يؤمنون} fiiliyle mansup olan mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir ve {ما} mastariyyedir; yani ilk defasındaki küfürleri gibi bir küfürle inanmazlar, bilakis inkâr ederler. Kalplerin ve gözlerin çevrilmesinin bu ikisi arasına alınması, onun iman etmeyişlerinin mütemmimlerinden (tamamlayıcılarından) olması sebebiyledir. {ونذرهم} “ve onları bırakırız”; {لا يؤمنون} fiiline matuftur, inkârî soru hükmüne dâhildir, onun kayıtlandığı şeyle kayıtlıdır ve kalplerin çevrilmesinden muradın ne olduğunu açıklayıcıdır...

والأبصار ومعْرِبٌ عن حقيقته بأنه ليس على ظاهره بأن يُقلِّب الله سبحانه مشاعِرَهم عن الحق مع توجههم إليه واستعدادِهم له بطريق الإجبارِ بل بأن يُخلِّيَهم وشأنَهم بعد ما عُلم فسادُ استعدادِهم وفرطُ نفورِهم عن الحق وعدمُ تأثيرِ اللطفِ فيهم أصلاً ويطبَعُ على قلوبهم حسبما يقتضيه استعدادُهم كما أشرنا إليه وقوله تعالى {فِي طغيانهم} متعلِّقٌ بنذرهم وقوله تعالى {يَعْمَهُونَ} حالٌ من الضميرِ المنصوبِ في نذرهم أي ندعُهم في طغيانهم متحيِّرين لا نهديهم هدايةَ المؤمنين أو مفعولٌ ثانٍ لنذرُهم أي نصيِّرهم عامِهين وقرىء يُقلِّب ويَذَرُ بالياءِ على إسنادِهما إلى ضمير الجلالةِ وقرىء تُقلَّبُ بالتاء والبناءِ للمفعول على إسناده إلى أفئدتهم

...ve basiretlerin [çevrilmesinden muradın ne olduğunu açıklayıcı] ve bunun hakikatini, Allah Teâlâ'nın onların idraklerini -hakka yönelmiş ve ona hazır oldukları halde- zorlama yoluyla haktan çevirmesi şeklinde zahiri üzere olmadığını; bilakis istidatlarının bozukluğu, haktan aşırı kaçışları ve kendilerine lütfun asla etki etmeyeceği bilindikten sonra onları kendi hallerine bırakması ve daha önce işaret ettiğimiz üzere istidatlarının gerektirdiği şekilde kalplerini mühürlemesi şeklinde olduğunu bildirendir. Allah Teâlâ'nın {فِي طغيانهم} “azgınlıkları içinde” buyruğu {نذرهم} fiiline mütealliktir. Allah Teâlâ'nın {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp dururlar” buyruğu ise {نذرهم} fiilindeki mansup zamirden haldir; yani onları azgınlıkları içinde şaşkın halde bırakırız, müminlerin hidayetiyle onları hidayete erdirmeyiz; ya da {نذرهم} fiilinin ikinci mefulüdür, yani onları bocalayan kimseler kılarız. {يُقلِّب} ve {يَذَرُ} şeklinde yâ ile de okunmuştur; bu takdirde her ikisi lafza-i celâl zamirine isnad edilmiştir. {تُقلَّبُ} şeklinde tâ ile ve meçhul sîgasıyla da okunmuştur; bu takdirde {أفئدتهم} kelimesine isnad edilmiştir.

{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الملائكة} تصريحٌ بما أَشعَرَ به قولُه ﷿ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءتْ لَا يُؤْمِنُونَ منَ الحكمةِ الداعيةِ إلى ترك الإجابةِ إلى ما اقترحُوه من الآيات إثرَ بيانِ أنها في حكمه تعالى وقضائه المبنيِّ على الحِكَم البالغةِ لا مدخلَ لأحد في أمرها بوجه من الوجوه وبيانٌ لكذبهم في أيْمانهم الفاجرةِ على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه أي ولو أننا لم نقتصِرْ على إيتاء ما اقترحوه ههنا من آية واحدةٍ من الآيات بل نزلنا إليهم الملائكةَ كما سألوه بقولهم لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْنَا المَلائِكَةُ وقولِهم لَّوْ مَا تَأْتِينَا بالملائكة {وَكَلَّمَهُمُ الموتى} وشهدوا بحقية الإيمانِ بعد أن أحييناهم حسبما اقترحوه بقولهم فأتوا بأبائنا {وحشرنا} أي جميعا {عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْء قُبُلاً} بضمتين وقرىء بسكون الباء أي كفلاء بصحة الأمر وصدق النبيِّ ﷺ على أنه جمع قبيل بمعنى الكفيل كرغيف ورُغُف وقضيب وقُضُب وهو الأنسبُ بقولِه تعالى أَوْ تَأْتِىَ بالله والملائكة قَبِيلاً أي لو لم نقتصر على ما اقتحوه بل زدنا على ذلك بأ أحضرنا لديهم كلَّ شيءٍ يتأتّى منه الكفالةُ والشهادةُ بما ذُكر لا فرادى بل بطريق المعيةِ أو جماعاتٍ على أنه جمعُ قبيل وهو الأوفق لعموم كلِّ شيءٍ وشمولِه للأنواع والأصنافِ أي حشرنا كلَّ شيء نوعاً نوعاً وصنفاً صنفاً وفوجاً فوجاً وانتصابُه على الحالية وجمعيتُه باعتبار الكل المجموعيِّ اللازمِ للكل الإفراديِّ أو مقابلةً وعِياناً على أنه مصدرٌ كقِبَلا وقد قرىء كذلك وانتصابُه على الوجهين على أنه مصدرٌ في موقعِ الحالِ وقد نقل عن المبرِّد وجماعةٍ من أهل اللغة أن الأخيرَ بمعنى الجهة كما في قولك لي قِبَلَ فلانٍ حقٌّ وأن انتصابَه على الظرفية {مَّا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} أي ما صح وما استقام لهم الإيمانُ لتماديهم في العصيان وغلوِّهم في التمرد والطُّغيانِ وأما سبق القضاءُ عليهم بالكفر فمن الأحكامِ المترتبةِ على ذلك حسبما ينبيء عنه قوله ﷿ وَنَذَرُهُمْ فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ وقوله تعالى {إَّلا أَن يشاء الله} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأحوالِ والالتفاتُ إلى الإسم الجليل لتربية المهابةِ وإدخالِ الروعة أي ما كانوا ليؤمنوا بعد اجتماعِ ما ذُكِرَ منَ الأمورِ الموجبةِ للإيمان في حالٍ من الأحوالِ الداعيةِ إليه المتمِّمة لموجباته المذكورةِ إلا في حال مشيئتِه تعالى لإيمانهم أو من أعمِّ العللِ أي ما كانوا ليؤمنوا لعلة من العلل المعدودةِ وغيرِها إلا لمشيئته تعالى له وأيا ما كان فليس المرادُ بالاستثناء بيانَ أن إيمانَهم على خطر الوقوعِ بناءً على كون مشيئته

{وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الملائكة} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik”; Allah Azze ve Celle'nin {وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءتْ لَا يُؤْمِنُونَ} buyruğunun hissettirdiği, onların teklif ettikleri mucizelerin yerine getirilmemesini gerektiren hikmeti -bu mucizelerin son derece üstün hikmetlere dayanan Allah'ın hükmü ve takdiri dahilinde olduğunu, hiçbir yönden kimsenin bu işte bir yetkisinin bulunmadığını açıkladıktan hemen sonra- açıkça ifade etmek ve onların günahkarca yeminlerindeki yalanlarını en beliğ ve en tekitli şekilde ortaya koymaktır. Yani, biz burada teklif ettikleri gibi tek bir mucize vermekle yetinmeyip, onların {لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْنَا المَلائِكَةُ} ve {لَّوْ مَا تَأْتِينَا بالملائكة} sözleriyle istedikleri gibi kendilerine melekleri indirseydik; {وَكَلَّمَهُمُ الموتى} “ölüler de onlarla konuşsaydı” ve {فأتوا بأبائنا} sözleriyle istedikleri üzere onları diriltmemizden sonra imanın hak olduğuna şahitlik etselerdi; {وحشرنا} yani toplasaydık; {عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْء قُبُلاً} “karşılarına her şeyi kefil/karşı karşıya [olarak]”; iki ötre ile [kubulen] okunmuştur; bâ'nın sükûnu ile [kublen] de okunmuştur; yani bu işin doğruluğuna ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıdkına kefiller olarak [toplasaydık]. Bu, {رغيف} ve {رُغُف}, {قضيب} ve {قُضُب} kelimelerinde olduğu gibi kefil anlamındaki {قبيل} kelimesinin çoğuludur. Allah Teâlâ'nın {أَوْ تَأْتِىَ بالله والملائكة قَبِيلاً} buyruğuna en uygun olanı da budur; yani sadece teklif ettikleriyle kalmayıp buna ilaveten zikredilen hususta kefalet ve şahitliği mümkün olan her şeyi tek tek değil de hep birlikte ya da cemaatler halinde huzurlarına getirseydik. Bu takdirde {قبيل} kelimesinin çoğulu olur ki “her şey” ifadesinin umumiliğine, türleri ve sınıfları kapsamasına en uygun olanı da budur; yani her şeyi tür tür, sınıf sınıf ve grup grup toplasaydık. Mansup oluşu hal olmasındandır; çoğulluğu ise fertlerin her birini gerektiren toplu bütünlük (küll-i mecmuî) itibarıyladır. Yahut {قِبَلاً} gibi mastar olarak yüz yüze ve göz göre göre demektir; nitekim bu şekilde de okunmuştur. Her iki vecihte de mansup oluşu hal makamında bir mastar olmasındandır. el-Müberred ve dil ehlinden bir topluluktan, sonuncusunun -senin “Zeyd nezdinde (kıbele fülânin) benim hakkım var” sözünde olduğu gibi- yön/taraf anlamında olduğu ve zarfiyet üzere mansup olduğu nakledilmiştir. {مَّا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} “yine de inanacak değillerdi”; yani isyanda devam etmeleri, haddi aşma ve azgınlıkta ileri gitmeleri sebebiyle iman etmek onlar için sahih ve mümkün olmazdı. Haklarında küfür takdirinin geçmiş olmasına gelince, bu durum Allah Azze ve Celle'nin {وَنَذَرُهُمْ فِى طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ} buyruğunun bildirdiği üzere buna terettüp eden hükümlerdendir. Allah Teâlâ'nın {إَّلا أَن يشاء الله} “meğerki Allah dilemiş olsun” buyruğu hallerin en genelinden yapılan gayr-ı sarih istisnadır (istisna-i müferrağ). Saygınlık uyandırmak ve dehşet hissi vermek için lafza-i celâle iltifat edilmiştir; yani imanı gerektiren zikredilen hususların toplanmasından sonra, imana çağıran ve zikredilen gerekçelerini tamamlayan hiçbir halde -Allah Teâlâ'nın onların imanını dilemesi hali müstesna- iman edecek değillerdi. Yahut gerekçelerin en genelinden [yapılan bir istisnadır]; yani sayılan ve sayılmayan hiçbir sebepten ötürü -Allah Teâlâ'nın onlar için bunu dilemesi müstesna- iman edecek değillerdi. Her ne olursa olsun, bu istisnadan murat onların imanının gerçekleşme ihtimali olduğunu açıklamak değildir; zira O'nun dilemesi...

تعالى أيضاً كذلك بل بيانَ استحالةِ وقوعِه بناءً على استحالة وقوعِها كأنه قيل ما كانوا ليؤمنوا إلا أن يشاء الله وهيهات ذلك وحالهم حال بدليل ما سبقَ من قولِه تعالى وَنُقَلّبُ أَفْئِدَتَهُمْ الآية كيف لا وقولُه ﷿ {ولكن أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} استدراكٌ من مضمون الشرطيةِ بعد ورودِ الاستثناءِ لا قبله ولا ريب في أن الذي يجهلونه سواءٌ أريد بهم المسلمون وهو الظاهرُ أو المُقسِمون ليس عدمَ إيمانِهم بلا مشيئة الله تعالى كما هو اللازمُ من حمل النظمِ الكريمِ على المعنى الأولِ فإنه ليس مما يعتقده الأولون ولا مما يدّعيه الآخَرون بل إنما هو عدمُ غيمانهم لعدم مشيئته غيمانهم ومرجعه إلى جهلهلم بعدم مشيئته غياه فالعمنى أن حالَهم كما شُرح ولكن أكثر المسلمين يجهلون عدم غيمانهم عند مجيء الآيات لجهلهم عدمَ مشيئتِه تعالى لإيمانهم فيتمنَّوْن مجيئَها طمعاً فيما لا يكون فالجملةُ مقرِّرةٌ لمضمون قوله تعالى وَمَا يُشْعِرُكُمْ الخ على القراءة المشهورة أو ولكن أكثرَ المشركين يجهلون عدمَ إيمانِهم عند مجيء الآيات لجهلهم عدمَ مشيئتِه تعالى لإيمانهم حينئذ فيقسمون بالله جهد أيمانهم على ما لا يكاد يكونُ فالجملةُ على القراءة السابقةِ بيانٌ مبتدأٌ لمنشأ خطأ المقسِمين ومناطِ إقسامهم وتقريرٌ له على قراءة لا تؤمنون بالتاء الفوقانية وكذا على قراءة ما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا يؤمنون

...Teâlâ'nın dilemesi de böyle değildir; bilakis meşietin gerçekleşmesinin imkânsızlığına binaen imanın gerçekleşmesinin imkânsız olduğunu beyan etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: “Allah dilemedikçe inanacak değillerdi; fakat bu nerede! Zira Allah Teâlâ'nın daha önce geçen {وَنُقَلّبُ أَفْئِدَتَهُمْ} ayetinin delaletiyle onların hali malumdur.” Nasıl olmasın ki, Allah Azze ve Celle'nin {ولكن أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler” buyruğu, istisnanın gelişinden sonraki şart cümlesinin içeriğinden yapılan bir istidraktir, öncesinden değil. Şüphe yok ki onların bilmediği şey -ister müminler kastedilsin ki zahir olan budur, isterse yemin edenler kastedilsin- kerim nazmın birinci manaya hamledilmesinden lâzım gelen “Allah Teâlâ'nın dilemesi olmaksızın inanmayışları” değildir; zira bu, ne birincilerin inandığı ne de ikincilerin iddia ettiği bir şeydir. Bilakis [bilmedikleri şey], Allah'ın onların imanını dilememesinden ötürü iman etmeyişleridir ve bunun mercii de O'nun bunu dilemediğini bilmeyişleridir. O halde mana şöyledir: Onların hali açıklandığı gibidir; fakat müslümanların çoğu, Allah Teâlâ'nın onların imanını dilemediğini bilmediklerinden, mucizeler geldiğinde onların iman etmeyeceğini bilmezler de olmayacak bir şeye tamah ederek mucizelerin gelmesini temenni ederler. Dolayısıyla bu cümle, meşhur kıraate göre Allah Teâlâ'nın {وَمَا يُشْعِرُكُمْ} vb. buyruğunun içeriğini pekiştirmektedir. Yahut müşriklerin çoğu, Allah Teâlâ'nın o vakitte onların imanını dilemediğini bilmediklerinden, mucizeler geldiğinde iman etmeyeceklerini bilmezler de neredeyse hiç olmayacak bir şey üzerine var güçleriyle Allah'a yemin ederler. Bu takdirde cümle, önceki kıraate göre yemin edenlerin hatasının kaynağını ve yeminlerinin dayanağını açıklayan yeni bir başlangıçtır; {لا تؤمنون} şeklindeki üstten iki noktalı tâ kıraatine göre ve keza {ما يشعرهم أنها إذا جاءتهم لا يؤمنون} kıraatine göre de onu pekiştirmektedir.

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلّ نِبِىّ عَدُوّاً} كلامٌ مبتدأٌ مَسوقٌ لتسليةِ رسولِ الله ﷺ عما كان يشاهده من عداوة قريش له ﵊ وما بنَوْا عليها مما لا خير فيه من الأقاويل والأفاعيلِ ببيان أن ذلك ليس مختصاً بك بل هو أمرٌ ابتُليَ به كلُّ من سبَقك من الأنبياء عليهم الصلاة والسلام ومحلُّ الكافِ النصبُ على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أشير إليه بذلك منصوب بفعله المحذوف مؤكذا لما بعده وَذَلِكَ إشارةٌ إلى ما يفهم مما قبله أي جَعَلْنَا لِكُلّ نبيَ عَدُوّاً والتقديمُ على الفعل المذكورِ للقصر المفيدِ للمبالغة أي مثلَ ذلك الجعلِ الذي جعلنا في حقك حيث جعلنا لك عدواً يُضادُّونك ويضارُّونك ولا يؤمنون ويبغونك الغوائلويدبرون في إبطال أمرِك مكايدَ جعلنا لكل نبيَ تقدمَك عدواً فعلوا بهم ما فعل بك أعداؤُك لا جعلاً أنقصَ منه وفيه دليلٌ على أنَّ عداوةَ الكفرةِ للأنبياء ﵈ بخلقه تعالى للابتلاء {شياطين الإنس والجن} أي مَرَدةَ الفريقين على أن الإضافةَ بمعنى مِنْ البيانية وقيل هي إضافةُ الصفةِ إلى الموصوف والأصلُ الإنسُ والجنُّ الشياطين وقيل هي بمعنى اللام أي الشياطين التي للإنس والتي للجن وهو بدلٌ من عدواً والجَعلُ متعدٍ إلى واحد أو إلى اثنين وهو أولُ مفعوليْه قُدِّم عليه الثاني مسارعةً إلى بيان العداوةِ واللام على التقديرين متعلقةٌ بالجعل أو بمحذوفٍ هو حالٌ من عدواً وقوله تعالى {يوحى بعضهم إلى بعض} كلامٌ مستأنفٌ مسوقٌ لبيانِ أحكامِ عداوتِهم وتحقيقُ وجهِ الشبهِ بين المشبهِ والمشبَّه به أو حالٌ من الشياطين أو نعتٌ لعدواً وجمعُ الضميرِ باعتبار المعنى فإنه عبارةٌ عن الأعداء كما في قوله ... إذَا أنا لم أنفعْ صديقي بودّه فإن عدوِّي لم يضُرَّهمو بغضي والوحيُ عبارةٌ عن الإيماء والقول السريعِ أي يلقى

{وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلّ نِبِىّ عَدُوّاً} “Böylece biz her peygambere bir düşman kıldık”; Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem), Kureyş'in kendisine yönelik müşahede ettiği düşmanlığından ve bunun üzerine bina ettikleri hayırsız söz ve fiillerden teselli etmek üzere söylenmiş yeni bir sözdür. Bu, söz konusu durumun sana mahsus olmadığını, bilakis senden önceki bütün peygamberlerin (aleyhimüssalâtü vesselâm) kendisiyle imtihan edildiği bir durum olduğunu beyan etmektedir. Kâf harfi, {ذلك} ile işaret edilen mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; mahzuf fiiliyle mansup olup sonrasını tekit etmektedir. {ذَلِكَ} ise öncesinden anlaşılan şeye işarettir; yani her peygambere düşman kıldık. Zikredilen fiilin önüne geçirilmesi mübalağa ifade eden hasr içindir; yani sana düşman kıldığımız gibi -ki sana karşı çıkan, sana zarar veren, inanmayan, senin helakini isteyen ve işini iptal etmek için tuzaklar kuran düşmanlar kıldık- senden önceki her peygambere de düşmanlar kıldık ki senin düşmanlarının sana yaptıklarını onlar da kendi peygamberlerine yaptılar; bundan daha eksik bir kılma değildir. Bunda, kâfirlerin peygamberlere (aleyhimüsselâm) olan düşmanlığının imtihan için Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olduğuna dair bir delil vardır. {شياطين الإنس والجن} “insan ve cin şeytanlarını”; yani her iki fırkanın azgınlarını. Bu durumda izafet beyaniyye olan {من} anlamındadır. Sıfatın mevsufa izafeti olduğu da söylenmiştir; aslı “şeytanlaşmış insanlar ve cinler”dir. Lâm anlamında olduğu da söylenmiştir; yani insanlara ve cinlere ait şeytanlar demektir. Bu, {عدواً} kelimesinden bedeldir. {الجعل} fiili ya tek mefule ya da iki mefule geçişlidir ve bu [şeyâtîn] onun ilk mefulüdür; düşmanlığı beyana koşmak için ikinci meful onun önüne geçirilmiştir. Her iki takdire göre de Lâm harfi {الجعل} fiiline ya da {عدواً} kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Allah Teâlâ'nın {يوحى بعضهم إلى بعض} “onların bazısı bazısına fısıldar” buyruğu, onların düşmanlıklarının hükümlerini beyan etmek ve benzeyen ile benzetilen arasındaki vech-i şebehi ortaya koymak için getirilmiş yeni bir sözdür; yahut {الشياطين} kelimesinden haldir veya {عدواً} kelimesine sıfattır. Zamirin çoğul gelmesi mana itibarıyladır; zira o düşmanları ifade etmektedir; nitekim şu beyitte dendiği gibi: “Dostuma sevgimle fayda sağlayamadığım zaman, düşmanıma da nefretim zarar vermez.” Vahiy; işaret etmek ve hızlı sözden ibarettir; yani fısıldar...

ويوسوس شياطينُ الجنِّ إلى شياطينِ الإنسِ أو بعضُ كلَ من الفريقين إلى بعض آخَرَ {زُخْرُفَ القول} أي المموَّهَ منه المزيَّنَ ظاهرُه الباطلَ باطنُه من زخرفه إذ زيّنه {غُرُوراً} مفعول له ليوحي أي ليغرهم أو مصدرٌ في موقعِ الحال أي غارّين أو مصدر مؤكد لفعل مقدر هو حال من فاعل يوحى أي يغرونغرورا {وَلَوْ شَاء رَبُّكَ} رجوعٌ إلى بيان الشئون الجارية بينه ﷺ وبين قومِه المفهومةِ من حكايةِ ما جَرَى بينَ الأنبياء ﵈ وبيم أُممِهم كما يُنْبىءُ عنه الالتفاتُ والتعرضُ لوصفِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميره ﷺ المُعرِبة عن كمال اللطفِ في التسلية أي ولو شاء ربُّك عدمَ الأمورِ المذكورةِ لا إيمانَهم كما قيل فإن القاعدةَ المستمرةَ أن مفعولَ المشيئةِ إنما يحذف عند وقوعِها شرطاً وكونِ مفعولِها مضمونَ الجزاء وهو قوله تعالى {مَّا فَعَلُوهُ} أي ما فعلوا ما ذكر من عداوتك وإيحاءِ بعضهم إلى بعض مزخرفاتِ الأقاويلِ الباطلةِ المتعلقةِ بأمرك خاصة لا بما يعمّه وأمورَ الأنبياءِ ﵈ أيضاً كما قيلَ فإنَّ قولَه تعالى {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} صريحٌ في أنَّ المرادَ بهم الكفرةُ المعاصرون له ﵊ أي إذا كان ما فعلوه من أحكام عداوتِك من فنون المفاسد بمشيئته تعالى فاترُكْهم وافتراءَهم أو وما يفترونه من أنواع المكايدِ فإن لهم في ذلك عقوباتٍ شديدةً ولك عواقبُ حميدةٌ لابتناء مشيئتِه تعالى على الحِكَم البالغة البتة

...ve vesvese verirler; cin şeytanları insan şeytanlarına yahut iki fırkanın her birinin bir kısmı diğer bir kısmına [fısıldar]; {زُخْرُفَ القول} “yaldızlı sözleri”; yani sözün yaldızlı, dışı süslü, içi batıl olanını; bu, süslediği zaman kullanılan {زخرفه} kökündendir. {غُرُوراً} “aldatmak için”; {يوحي} fiilinin mefulün lieclihidir, yani onları aldatmak için; yahut hal makamında bir mastardır, yani aldatıcılar olarak; yahut {يوحى} fiilinin failinden hal olan takdirî bir fiilin tekit mastarıdır, yani aldatarak aldatırlar. {وَلَوْ شَاء رَبُّكَ} “Eğer Rabbin dileseydi”; iltifat sanatının ve tesellideki tam lütfu bildiren Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet vasfına yer verilmesinin bildirdiği üzere, peygamberler (aleyhimüsselâm) ile ümmetleri arasında geçenlerin anlatılmasından anlaşılan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile kavmi arasında cereyan eden durumların beyanına dönüştür. Yani Rabbin, söylendiği gibi onların imanını değil, zikredilen hususların vuku bulmamasını dileseydi [yapamazlardı]. Zira cari kural şudur: Meşiet şart olduğunda ve mefulü cezanın içeriği olduğunda meşietin mefulü hazfedilir. O da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {مَّا فَعَلُوهُ} “onu yapamazlardı”; yani söylendiği gibi hem onu hem de peygamberlerin (aleyhimüsselâm) işlerini kapsayan şeyleri değil, sadece senin işinle ilgili batıl süslü sözleri birbirlerine fısıldamaları ve sana yönelik düşmanlıklarından zikredilenleri yapamazlardı. Çünkü Allah Teâlâ'nın {فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ} “Artık onları da uydurdukları şeyleri de bırak” buyruğu, onlardan muradın Peygamber'in (aleyhisselâm) çağdaşı olan kâfirler olduğunu açıkça göstermektedir. Yani sana düşmanlıklarının gereği olarak yaptıkları türlü fesatlar Allah Teâlâ'nın meşietiyle olduğuna göre, onları ve iftiralarını yahut uydurdukları türlü tuzakları kendi haline bırak. Zira bunda onlar için şiddetli cezalar, senin için ise güzel akıbetler vardır; çünkü Allah Teâlâ'nın meşieti şüphesiz üstün hikmetler üzerine kuruludur.

{ولتصغى إِلَيْهِ} أي إلى زُخرُفِ القولِ وهو على الوجه الأولِ علة أخرى للإيحاء معطوفةٌ على غروراً وما بينهما اعتراضٌ وإنما لم ينصَبْ لفقد شرطِه إذ الغرورُ فعلُ الموحي وصغْوُ الأفئدةِ فعلُ الموحى إليه أي يوحي بعضُهم إلى بعض زُخْرفَ القولِ ليغرهم به ولتميل إليه {أَفْئِدَةُ الذين لَا يُؤْمِنُونَ بالأخرة} إنما خصَّ بالذكر عدمُ إيمانِهم بالآخرة دون ما عداها من الأمور التي يجب الإيمانُ بها وهم بها كافرون إشعاراً بما هو المدارُ في صغْو أفئدتِهم إلى ما يُلقى إليهم فإن لذّاتِ الآخرةِ محفوفةٌ في هذه النشأةِ بالمكاره وآلامُها مزينةٌ بالشهوات فالذين لا يؤمنون بها وبأحوال ما فيها لا يدرون أن وراءَ تلك المكاره لذات ودون الشهواتِ آلاماً وإنما ينظُرون إلى ما بدا لهم في الدنيا بادي الرأي فهم مضطرون إلى حبّ الشهواتِ التي من جملها مزخْرَفاتُ الأقاويلِ ومُموَّهاتُ الأباطيل وأما المؤمنون بها فحيث كانوا واقفين على حقيقة الحالِ ناظرين إلى عواقب الأمورِ لم يُتصوَّر منهم الميلُ إلى تلك المزخرَفاتِ لعلهم ببطلانها ووخامة عاقبتِها وأما على الوجهين الأخيرين فهو علةٌ لفعلٍ محذوف يدلُّ عليه المقامُ أي ولكون ذلك جعلنا ما جعلنا والمعتزلةُ جعلوا اللامَ لامَ العاقبةِ أو لام القسَم أو لامَ الأمر وضعفُه في غاية الظهور {وَلِيَرْضَوْهُ} لأنفسم بعد ما مالت إليه أفئدتهم {وَلِيَقْتَرِفُواْ} أي يكتسبوا بموجب ارتضائِهم له {مَا هُم مُّقْتَرِفُونَ} له من القبائح التي لا يليق ذكرُها

{ولتصغى إِلَيْهِ} “ve ona meyletsin diye”; yani yaldızlı söze. Bu, birinci veche göre {غُرُوراً} kelimesine matuf olarak fısıldamanın diğer bir illetidir; ikisi arasındaki kısım ise itirazî cümledir (ara cümledir). Şartı bulunmadığı için nasb edilmemiştir; zira aldatma fısıldayanın fiili, kalplerin meyletmesi ise kendisine fısıldananın fiilidir; yani bazısı bazısına, onları onunla aldatsınlar ve ona meyletsin diye yaldızlı sözler fısıldar; {أَفْئِدَةُ الذين لَا يُؤْمِنُونَ بالأخرة} “ahirete inanmayanların kalpleri”. İnanılması vacip olan ve kendisini inkâr ettikleri diğer hususlar değil de özellikle ahirete inanmayışlarının zikredilmesi, kendilerine fısıldanan şeye kalplerinin meyletmesindeki asıl sebebin ne olduğunu hissettirmek içindir. Çünkü ahiret lezzetleri bu dünyada hoşlanılmayan şeylerle (mekârih) çevrilidir, oranın elemleri ise şehvetlerle süslenmiştir. Dolayısıyla ahirete ve onda bulunanların hallerine inanmayanlar, o hoşlanılmayan şeylerin ardında lezzetler, şehvetlerin ardında ise elemler olduğunu bilmezler. Onlar sadece ilk bakışta dünyada kendilerine görünen şeylere bakarlar; bu yüzden de yaldızlı sözlerin ve süslü batılların da dahil olduğu şehvetleri sevmeye mecbur kalırlar. Ahirete inananlara gelince; onlar işin hakikatine vakıf oldukları ve işlerin akıbetlerine baktıkları için, o süslü şeylerin batıl olduğunu ve kötü akıbetini bildiklerinden, onlara meyletmeleri düşünülemez. Son iki veche göre ise bu, makamın delalet ettiği mahzuf bir fiilin illetidir; yani “ve bu durum gerçekleşsin diye biz kıldığımızı kıldık” demektir. Mutezile ise lâm harfini akıbet lâmı, kasem lâmı veya emir lâmı kılmıştır ki bunun zayıflığı son derece açıktır. {وَلِيَرْضَوْهُ} “ve ondan hoşnut olsunlar diye”; kalpleri ona meylettikten sonra kendileri için [ondan hoşnut olsunlar diye]; {وَلِيَقْتَرِفُواْ} “ve işlesinler diye”; yani ondan hoşnut olmalarının gereği olarak kazansınlar diye; {مَا هُم مُّقْتَرِفُونَ} “işleyecekleri günahları”; zikri uygun düşmeyen çirkinliklerden işleyecekleri şeyleri.

{أَفَغَيْرَ الله أَبْتَغِى حَكَماً} كلامٌ مستأنفٌ واردٌ على إرادة القول والهمزة

{أَفَغَيْرَ الله أَبْتَغِى حَكَماً} “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?”; sözün takdirine binaen varid olmuş yeni bir sözdür. Hemze...

للإنكار والفاء للعطف على مقدر يقتضيه الكلامُ أي قل لهم أأمِيلُ إلى زخارف الشياطينِ فأبتغيَ حكماً غيرَ الله يحكمُ بيننا ويفصل المحِقَّ منا من المبْطِل وقيل إن مشركي قريشٍ قالُوا لرسولِ الله ﷺ اجعل بيننا وبينك حكما من أحبار اليهود أو من أساقفة النصارى ليخبرَنا عنك بما في كتابهم من أمرك فنزلت وإسنادُ الابتغاءِ المنكرِ إلى نفسه ﷺ لا إلى المشركين كما في قوله تعالى أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ مع أنهم الباغون لإظهار كمالِ النَّصَفةِ أو لمراعاة قولِهم اجعل بيننا وبينك حكما وغيرَ إما مفعولُ أبتغي وحكَماً حالٌ منه وإما بالعكس وأياً ما كان فتقديمُه على الفعل الذي هو المعطوفُ بالفاء حقيقةً كما أشير إليه للإيذان بأن مدارالإنكار هو ابتغاءُ غيرِه تعالى حكماً لا مطلقُ الابتغاء وقيل حكماً تمييزٌ لما في غيرَ من الإبهام كقولهم إن لنا غيرَها إبلاً قالوا الحكَمُ أبلغُ من الحاكمِ وأدلُّ على الرسوخ لما أنه لا يُطلق إلا على العادل وعلى مَنْ تكرَّر منه الحكمُ بخلاف الحاكم وقوله تعالى {وَهُوَ الذى أَنَزَلَ إِلَيْكُمُ الكتاب} جملةٌ حاليةٌ مؤكدةٌ لإنكارِ ابتغاءِ غيرِه تعالى حكماً ونسبةُ الإنزالِ إليهم خاصةً مع أن مقتضى المقامِ إظهارُ تساوي نسبته إلى المتحاكمين لاستمالتعهم نحوَ المُنْزَل واستنزالِهم إلى قبول حكمه بإبهام قوةِ نسبتِه إليهم أي أغيرَه تعالى أبتغي حكَماً والحالُ أنه هو الذي أنزل غليكم وأنتم أمِّية لا تدرون ما تأتونَ وما تذرونَ القرآنَ الناطقَ بالحق والصوابِ الحقيقُ بأن يُخصَّ به اسمُ الكتاب {مُفَصَّلاً} أي مبيناً فيه الحقُّ والباطلُ والحلالُ والحرامِ وغيرُ ذلك من الأحكام بحيث لم يبْقَ في أمور الدينِ شيءٌ من التخليط والإبهامِ فأيُّ حاجة بعد ذلك إلى الحكم وهذا كما ترى صريحٌ في أن القرآنَ الكريمَ كافٍ في أمر الدينِ مغنٍ عن غيره ببيانه وتفصيلِه وأما أن يكون لإعجازه دخْلٌ في ذلك كما قيل فلا وقوله تعالى {والذين آتيناهم الكتاب يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مّن رَّبّكَ بالحق} كلامٌ مستأنفٌ غيرُ داخلٍ تحت القولِ المقدَّر مَسوقٌ من جهته سبحانه لتحقيق حقِّيةِ الكتابِ الذي نيط به أمرُ الحَكَمية وتقريرِ كونِه منزلا من عنده ﷿ ببيانِ أنَّ الذين وثِقوا بهم ورضوا بحَكَميّتهم حسبما نُقل آنفاً من علماء اليهودِ والنصارى عالمون بحقيته ونزولِه من عنده تعالى وفي التعبير عن التوراة والإنجيلِ باسم الكتابِ إيماءٌ إلى ما بينهما وبين القرآنِ من المجانسة المقتضيةِ للاشتراك في الحقية والنزولِ من عنده تعالى مع ما فيه من الإيجاز وإيراد الطائفتين بعنون إيتاءِ الكتابِ للإيذان بأنهم علِموه من جهة كتابِهم حيث وجدوه حسبما نُعت فيه وعاينوه موافِقاً له في الأصول ما لا يختف من الفروع ومُخبِراً عن أمور لا طريقَ إلى معرفتها سوى الوحي والمرادُ بالموصول إما علماءُ الفريقين وهو الظاهرُ فالإيتاءُ هو التفهيمُ بالفعل وإما الكلُّ وهم داخلون فيه دخولا أولياً فهو أعمُّ مما ذكر ومن التفهيم بالقوة ولا ريب في أن الكل متمكنون من ذلك وقبل المرادُ مؤمنوا أهلِ الكتاب وقرىء مُنْزلٌ من الإنزال والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﷺ لتشريفه ﵊ والباء في قوله تعالى بالحق متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من الضَّمير المستكنِّ في مُنزّلٌ أي ملتبساً بالحق {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} أي في أنهم يعلمون ذلك لما لا تشاهِد منهم آثارَ العلم وأحكام المعرفة فالفاء لترتيب النهي على الإخبار بعلم أهل الكتاب بشأن القرآنِ أو في أنه منزلٌ من ربك بالحق فيكونُ منْ بابِ التَّهييج والإلهابِ كقوله تعالى وَلَا تَكُونَنَّ من

...inkâr içindir; fâ harfi ise sözün gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıf içindir; yani onlara de ki: “Şeytanların süslü sözlerine meyledip de aramızda hüküm verecek, haklı olanımızı batıl olandan ayırt edecek Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” Şöyle de denilmiştir: Kureyş müşrikleri Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Aramızda Yahudi hahamlarından veya Hristiyan piskoposlarından bir hakem tayin et ki, kendi kitaplarında senin işine dair bulunanları bize haber versin” dediler; bunun üzerine bu ayet indi. İnkâr edilen arama fiilinin, {أَفَغَيْرَ دِينِ الله يَبْغُونَ} buyruğunda olduğu gibi asıl arayanlar onlar olduğu halde müşriklere değil de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizzat kendisine isnad edilmesi, tam bir insaf göstermek yahut onların “Bizimle senin aranda bir hakem tayin et” sözlerini gözetmek içindir. {غيرَ} kelimesi ya {أبتغي} fiilinin mefulüdür ve {حَكَماً} ondan haldir, ya da bunun aksinedir. Her ne olursa olsun, işaret edildiği üzere fâ ile hakikatte matuf olan fiilin önüne geçirilmesi, inkârın odağının mutlak arayış değil, O'ndan başkasını hakem olarak arayış olduğunu bildirmek içindir. {حكماً} kelimesinin {غير} kelimesindeki kapalılığı açıklayan bir temyiz olduğu da söylenmiştir; nitekim “Bizim ondan başka develerimiz var” sözünde olduğu gibi. Demişlerdir ki: “el-Hakem” kelimesi “el-Hâkim” kelimesinden daha beliğdir ve sebat ve kökleşmeye daha çok delalet eder; zira bu kelime hâkimin aksine ancak adil olan ve kendisinden mükerrer hüküm sadır olan kimse için kullanılır. Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الذى أَنَزَلَ إِلَيْكُمُ الكتاب} “Oysa size Kitab'ı indiren O'dur” buyruğu, O'ndan başkasının hakem olarak aranmasını inkârı tekit eden hâl cümlesidir. Makamın gereği muhakeme olunanların Kitap karşısındaki eşitliğini göstermek iken, indirme fiilinin özellikle onlara nispet edilmesi, kendilerine nispetinin gücünü ima ederek onları indirilen Kitab'a ısındırmak ve onun hükmünü kabule razı etmek içindir; yani: “Siz ne yapıp ne yapmayacağınızı bilmeyen ümmî kimseler olduğunuz halde, hak ve doğruyu söyleyen, Kitap ismini almaya layık olan Kur'an'ı size indiren O iken ben Allah'tan başkasını mı hakem arayayım?” {مُفَصَّلاً} “açıklanmış olarak”; yani din işlerinde hiçbir karışıklık ve kapalılık kalmayacak şekilde içinde hak ile batıl, helal ile haram ve diğer hükümler açıklanmış olarak [indirmişken]. Bundan sonra başka bir hakeme ne ihtiyaç var! Gördüğün gibi bu, Kur'ân-ı Kerîm'in din hususunda kâfi olduğuna, açıklaması ve tafsilatıyla başka hiçbir şeye ihtiyaç bırakmadığına dair açıktır. Söylendiği gibi bunda onun mucize oluşunun bir tesiri olmasına gelince, hayır öyle değildir. Allah Teâlâ'nın {والذين آتيناهم الكتاب يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مّن رَّبّكَ بالحق} “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak ile indirilmiş olduğunu bilirler” buyruğu, takdirî kavil cümlesinin altına girmeyen yeni bir sözdür; hakemlik işinin kendisine bağlandığı Kitab'ın hak olduğunu gerçekleştirmek ve daha önce nakledildiği üzere Yahudi ve Hristiyan âlimlerinden kendilerine güvenip hakemliklerine razı oldukları kimselerin onun hak olduğunu ve Allah Teâlâ katından indirildiğini bildiklerini beyan ederek O'nun katından indirilmiş olduğunu pekiştirmek için Allah Teâlâ tarafından getirilmiştir. Tevrat ve İncil'in “Kitap” ismiyle anılmasında, özlü anlatımla birlikte, onlar ile Kur'an arasındaki hak oluş ve O'nun katından indirilmiş olma ortaklığını gerektiren türdeşliğe bir ima vardır. İki taifenin “Kitap verilme” unvanıyla zikredilmesi, bunu kendi kitapları vasıtasıyla bildiklerini duyurmak içindir; zira onu kitaplarında vasfedildiği gibi bulmuşlar ve asıllarda kendilerine muvafık olduğunu, hakkında ihtilaf edilmeyen füru meselelerinde ve ancak vahiy yoluyla bilinebilecek gaybî haberlerde ona uygun düştüğünü bizzat görmüşlerdir. İsmi mevsulden murat, zahir olan görüşe göre her iki fırkanın âlimleridir; bu takdirde Kitap verilmesi bilfiil kavratmaktır. Yahut hepsidir ve âlimler buna öncelikle dahildir; bu takdirde zikredilenden ve bilkuvve kavratmaktan daha geneldir. Şüphe yok ki hepsi buna güç yetirebilirler. İsmi mevsulden muradın Ehl-i Kitab'ın müminleri olduğu da söylenmiştir. {مُنْزلٌ} şeklinde {الإنزال} kökünden [münzelen] de okunmuştur. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet unvanına yer verilmesi onu (aleyhisselâm) şereflendirmek içindir. Allah Teâlâ'nın {بالحق} “hak ile” buyruğundaki bâ harfi, {مُنزّلٌ} kelimesindeki müstetir zamirden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani hakka bürünmüş olarak indirilmiştir. {فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الممترين} “O halde sakın şüpheye düşenlerden olma”; yani onlarda ilmin eserlerini ve marifetin hükümlerini görmediğin için onların bunu bildiklerinden şüphe edenlerden olma. Bu durumda fâ harfi, nehyin Ehl-i Kitab'ın Kur'an hakkındaki ilminin haber verilmesi üzerine terettüp etmesi içindir. Yahut onun Rabbin katından hak ile indirildiğinde şüphe edenlerden olma demektir ki bu takdirde Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَكُونَنَّ من المشركين} buyruğunda olduğu gibi teşvik ve heyecanlandırma kabilindendir. Hitabın surette Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olsa da hakikatte ümmete yönelik olduğu da söylenmiştir. Deliller birbirini destekleyip apaçık ortaya çıktığı için hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi gerektiği manasında her ferde yönelik olduğu da söylenmiştir. Bu vecihlere göre fâ harfi, nehyin onların Kur'an'ın halini bilmeleri üzerine terettüp etmesi içindir.

المشركين وقيل الخطابُ في الحقيقة للأمة وإن كان له ﷺ صورةً وقيلَ الخطابُ لكلِّ أحدٍ على معنى أن الأدلةَ قد تعاضدت وتظاهرت فلا ينبغي لأحد أن يمتريَ فيه والفاءُ على هذه الوجوهِ لترتيب النهي على نفس علمِهم بحال القرآن

...müşriklerden [sakın olma]. Hitabın surette Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) olsa da hakikatte ümmete yönelik olduğu da söylenmiştir. Deliller birbirini destekleyip apaçık ortaya çıktığı için hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi gerektiği manasında her ferde yönelik olduğu da söylenmiştir. Bu vecihlere göre fâ harfi, nehyin bizzat onların Kur'an'ın halini bilmeleri üzerine terettüp etmesi içindir.

{وتمت كلمة رَبّكَ} شروعٌ في بيان كمالِ الكتابِ المذكورِ من حيث ذاتُه إثرَ بيانِ كمالِه من حيث إضافتُه إليه تعالى بكونه منزلاً منه بالحق وتحقيقُ ذلك بعلم أهلِ الكتاب به وإنما عبر عنه بالكلمة لأنها الأصلُ في الاتصاف بالصدق والعدلِ وبها تظهر الآثارُ من الحكم وقرىء كلماتُ ربك {صِدْقاً وَعَدْلاً} مصدران نصبا على الحال وقيل على التمييز وقيل على العلة وقوله تعالى {لَا مُبَدّلَ لكلماته} إما استئنافٌ مبينٌ لفضلها على غيرها إثرَ بيانِ فضلِها في نفسها وإما حالٌ أخرى من فاعلِ تمت على أن الظاهرَ مغنٍ عن الضمير الرابطِ والمعنى أنها بلغت القاصيةَ صدقاً في الإخبار والمواعيدِ وعدلاً في الأقضية والأحكامِ لا أحدَ يبدل شيئاً من ذلك بما هو أصدقُ وأعدلُ ولا بما هو مثلُه فكيف يُتصوّر ابتغاءُ حكمٍ غيرِه تعالى {وَهُوَ السميع} لكل ما يتعلق به السميع {العليم} بكل ما يمكن أن يُعلم فيدخُلُ في ذلك أقوالُ المتحاكمين وأحوالُهم الظاهرةُ والباطنةُ دخولاً أولياً هذا وقد قيل المعنى لا أحدَ يقدِر على أن يحرِّفها كما فُعل بالتوراة فيكونُ ضماناً لها من الله ﷿ بالحفظ كقوله تعالى إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذكر وَإِنَّا لَهُ لحافظون أو لا نبيَّ ولا كتابَ بعدها ينسخها

{وتمت كلمة رَبّكَ} “Rabbinin kelimesi tamamlanmıştır”; zikredilen Kitab'ın hak ile indirilmiş olması bakımından Allah Teâlâ'ya izafeti yönüyle kemali beyan edildikten ve bu durum Ehl-i Kitab'ın bunu bilmesiyle tekit edildikten sonra, bizzat zatı itibarıyla kemalini beyana giriştir. Ondan “kelime” diye bahsedilmesi, doğruluk ve adaletle nitelenmede asıl olması ve hikmetli hükümlerin onunla tezahür etmesi sebebiyledir. {كلماتُ ربك} şeklinde de okunmuştur. {صِدْقاً وَعَدْلاً} “doğruluk ve adalet bakımından”; hal olarak mansup iki mastardır; temyiz olarak mansup oldukları da söylenmiştir; illet (mefulün lieclih) olarak mansup oldukları da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {لَا مُبدّلَ لكلماته} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey/kimse yoktur” buyruğu, ya kelimelerin kendi zatındaki üstünlüğü beyan edildikten sonra başkalarına olan üstünlüğünü açıklayan yeni bir başlangıçtır; ya da açık ismin râbıt zamirin yerine geçmesiyle {تمت} fiilinin failinden ikinci bir haldir. Mana şöyledir: O, haberlerde ve vaatlerde doğruluk, hükümlerde ve kazalarda adalet bakımından son noktaya ulaşmıştır; hiç kimse ondan bir şeyi daha doğru veya daha adil olanıyla yahut onun benzeriyle değiştiremez; öyleyse O'ndan başka bir hakem aramak nasıl düşünülebilir! {وَهُوَ السميع} “O, hakkıyla işitendir”; işitmeyle ilgili olan her şeyi; {العليم} “hakkıyla bilendir”; bilinmesi mümkün olan her şeyi; dolayısıyla muhakeme olunanların sözleri, zahirî ve bâtınî halleri buna öncelikle dahildir. Şöyle de denilmiştir: Mana, Tevrat'a yapıldığı gibi hiç kimsenin onu tahrif etmeye güç yetiremeyeceğidir; bu takdirde Allah Teâlâ'nın {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذكر وَإِنَّا لَهُ لحافظون} buyruğunda olduğu gibi Allah Azze ve Celle'den onun korunacağına dair bir teminattır; yahut ondan sonra onu neshedecek hiçbir peygamber ve kitap yoktur demektir.

{وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِى الارض} لما تحقق اختصاصهتعالى بالحكمية لاستقلاله بما يوجبها من إنزال الكتابِ الكاملِ الفاصلِ بين الحقِّ والباطلِ وتمامِ صدقِ كلامِه وكمالِ عدالةِ أحكامِه وامتناعِ وجودِ من يبدل شيئاً منها واستبدادِه تعالى بالإحاطة التامةِ بجميع المسموعات والمعلومات عقّب ذلك ببيان أن الكفرةَ متصفون بنقائض تلك الكمالاتِ من النقائض التي هي الضلالُ والإضلالُ واتباعُ الظنونِ الفاسدةِ الناشىءُ من الجهل والكذبِ على الله ﷾ إبانةً لكمال مباينةِ حالِهم لما يرومونه وتحذيراً عن الرّكون إليهم والعملِ بآرائهم والمرادُ بمن في الأرض الناسُ وبأكثرهم الكفارُ وقيل أهلُ مكةَ والأرضُ أرضُها أي إن تُطِعهم بأن جعلتَ منهم حكَماً {يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ الله} عن الطريق الموصلِ إليه أو عن الشريعة التي شرعها لعباده {إِن يَتَّبِعُونَ إِلَاّ الظن} وهو ظمنهم أن آباءَهم كانوا على الحق فهم على آثارهم يهتدون أو جهالاتُهم وآراؤهم الباطلةُ على أن المرادَ بالظن ما يقابل العلم والجملةُ استئنافٌ مبنيٌّ على سؤال نشأ من الشرطية كأنه قيل كيف يضلون فقيل لا يتبعون في أمور دينِهم إلا الظنَّ وإنّ الظنَّ لَا يُغْنِى مِنَ الحق شيئاً فيضلون ضلالاً مبيناً ولا ريبَ في أن الضالَّ المتصدّيَ للإرشاد إنما يُرشد غيرَه إلى مسلك نفسه فهو ضالون مضِلّون وقوله تعالى {وَإِنْ هُمْ إِلَاّ يَخْرُصُونَ} عطف على ما قبله داخلٌ في حُكمهِ أيْ يكذِبون على الله سبحانه فيما ينسُبون إليه تعالى كاتخاذ الولد وجعل

{وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِى الارض} “Eğer yeryüzündekilerin çoğuna uyarsan”; hak ile batılı ayıran kâmil Kitab'ı indirmesi, kelamının tam doğruluğu, hükümlerinin kâmil adaleti, ondan bir şeyi değiştirebilecek birinin bulunmasının imkânsızlığı ve işitilen ile bilinen her şeyi tam bir kuşatmayla bilmede tek oluşu sebebiyle hakemliğin Allah Teâlâ'ya mahsus olduğu sabit olunca, bunun hemen ardından kâfirlerin bu kemalatın zıtlarıyla nitelendiklerini beyan etmiştir. Bu zıtlar; cehaletten ve Allah Azze ve Celle'ye iftiradan kaynaklanan sapıklık, saptırma ve batıl zanlara tabi olmaktır. Bu beyan, onların hallerinin arzu ettikleri şeye ne kadar zıt olduğunu ortaya koymak ve onlara meyletmekten ve görüşleriyle amel etmekten sakındırmak içindir. Yeryüzündekilerden murat insanlardır; çoğundan murat ise kâfirlerdir. Mekke ehli olduğu ve arzdan muradın Mekke toprağı olduğu da söylenmiştir; yani onlardan birini hakem tayin etmek suretiyle onlara uyarsan, {يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ الله} “seni Allah'ın yolundan saptırırlar”; O'na ulaştıran yoldan yahut kulları için koyduğu şeriatten [saptırırlar]. {إِن يَتَّبِعُونَ إِلَاّ الظن} “Onlar ancak zanna uyarlar”; bu da babalarının hak üzere olduğu ve kendilerinin de onların izinden giderek doğruyu buldukları şeklindeki zanlarıdır; yahut zandan muradın ilmin karşıtı olması bakımından onların cehaletleri ve batıl görüşleridir. Cümle, şart cümlesinden doğan bir soruya bina edilmiş yeni bir başlangıçtır; sanki “Nasıl saptırırlar?” denilmiş, buna karşılık “Din işlerinde ancak zanna uyarlar; şüphesiz zan ise haktan hiçbir şeyi ifade etmez, dolayısıyla apaçık bir sapıklıkla saparlar” denilmiştir. Şüphe yok ki irşada kalkışan sapık kimse, başkasını ancak kendi tuttuğu yola iletir; dolayısıyla onlar hem sapık hem de saptırıcıdırlar. Allah Teâlâ'nın {وَإِنْ هُمْ إِلَاّ يَخْرُصُونَ} “ve onlar sadece yalan söylerler/tahmin yürütürler” buyruğu, öncesine matuf olup onun hükmüne dâhildir; yani çocuk edinmek, putlara ibadeti Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya vesile kılmak, leşi helal sayıp bahîre ve benzerlerini haram kılmak gibi Allah Teâlâ'ya nispet ettikleri şeylerde O'na yalan iftirada bulunurlar; yahut doğru bir şey üzere olduklarını sanırlar; fakat bu onlara nerede, bu Süreyya yıldızı kadar uzaktır! Harasın hakikati, zan ve tahminle söylenen sözdür.

عبادةِ الأوثانِ ذريعةً إليه تعالى وتحليل الميتة زوتحريم البحائرِ ونظائرِها أو يقدّرون أنهم على شيء وأنّى لهم ذلك ودونه مناطُ العَيُّوقِ وحقيقتُه ما يقال عن ظن وتخمين

...putlara ibadeti Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaya vesile kılmak, leşi helal sayıp bahîre ve benzerlerini haram kılmak gibi [şeylerde yalan söylerler]; yahut doğru bir şey üzere olduklarını sanırlar; fakat bu onlara nerede, bu Süreyya yıldızı kadar uzaktır! Harasın hakikati, zan ve tahminle söylenen sözdür.

{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} تقريرٌ لمضمون الشرطيةِ وما بعدها وتأكيدٌ لما يفيده من التحذير أي هو أعلمُ بالفريقين فاحذر أن تكون من الأولين ومَن موصولةٌ أو موصوفةٌ في محل النصبِ لا بنفس أعلمُ فإن أفعلَ التفضيلِ لا ينصِبُ الظاهرَ في مثل هذه الصور بل بفعل دلَّ هو عليه أو استفهاميةٌ مرفوعة بالابتداء والخبرُ يَضِلّ والجملةُ معلقٌ عنها الفعلُ المقدر وقرىء يُضِل بضم الياء على أن من فاعلٌ ليُضِل ومفعولُه محذوفٌ ومحلها النصب بما ذكر من الفعل المقدر أي هو أعلم يعلم من يُضِل الناسَ فيكون تأكيد للتحذير عن طاعة الكفرةِ وأما أن الفاعلَ هو الله تعالى ومَنْ منصوبةٌ بما ذكر أي يعلم مَنْ يُضِلّه أو مجرورةٌ بإضافة أعلمإليها أي أعلمُ المُضِلّين مِنْ قوله تعالى مَن يُضْلِلِ الله أو من قولك أضللتُه إذا وجدتُه ضالاً فلا يساعده السباقُ والسياقُ والتفضيلُ في العلم بكثرته وإحاطتِه بالوجوه التي يمكن تعلّقُ العلمِ بها ولزومُه وكونُه بالذات لا بالغير

{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بالمهتدين} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir; O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir”; şart cümlesinin ve sonrasının içeriğini pekiştirmekte ve ifade ettiği sakındırmayı tekit etmektedir; yani O her iki fırkayı da en iyi bilendir, o halde sakın birincilerden olma! {مَن} kelimesi ya ismi mevsul ya da mevsufedir ve nasb mahallindedir; bizzat {أعلم} ile mansup değildir, zira bu tür durumlarda ism-i tafdil zahir ismi nasb etmez; bilakis onun delalet ettiği bir fiille [mansuptur]. Yahut mübteda olarak merfû istifhamiyyedir, haberi ise {يَضِلّ} fiilidir ve cümle takdirî fiilden ta'lik edilmiştir (amelden kesilmiştir). {يُضِل} şeklinde yâ'nın dammesiyle de okunmuştur; bu takdirde {مَن} kelimesi {يُضِل} fiilinin failidir, mefulü ise mahzuftur ve zikredilen takdirî fiille nasb mahallindedir; yani O, insanları saptıranları en iyi bilir; bu takdirde kâfirlere itaatten sakındırmayı tekit eder. Failin Allah Teâlâ olması ve {مَنْ} kelimesinin zikredilenle mansup olması, yani “Kimi saptıracağını en iyi bilir” takdirinde olması; yahut {أعلم} kelimesinin ona izafetiyle mecrur olması, yani Allah Teâlâ'nın {مَن يُضْلِلِ الله} buyruğundan veya “onu sapık buldum” anlamındaki “adleltehû” sözünden hareketle “saptıranların en iyi bileni” takdirinde olmasına gelince, sözün gelişi ve gidişi buna uygun değildir. İlimdeki tafdil; onun çokluğu, ilmin taalluk edebileceği vecihleri kuşatması, lüzumu ve başkasıyla değil bizzat kendisiyle olması itibarıyladır.

{فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ اسم الله عَلَيْهِ} أمرٌ مترتبٌ على النهي عن اتباع المُضلّين الذين من جملة إضلالهم تحليل الحلال وتحريم الحرام وذلك أنهم كانوا يقولولن للمسلمين إنكم تعبدون الله فما قتله الله أحقُّ أن تأكُلوه مما قتلتم أنتم فقيل للمسلمين كلوا ممّا ذُكر اسمُه تعالى خاصة على ذبحه لا مما ذكر عليه اسمُ غيرِه فقط أو مع اسمه تعالى أو مات حتفَ أنفِه {إِن كُنتُم بآياته} التي منْ جُملتها الآياتُ الواردةُ في هذا الشأن {مُّؤْمِنِينَ} فإن الإيمانَ بها يقتضي استباحةَ ما أحله الله والاجتنابِ عما حرمه وجوابُ الشرطِ محذوفٌ لدلالة ما قبله عليه

{فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ اسم الله عَلَيْهِ} “Artık üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin”; saptırmalarından biri de helali haram, haramı helal kılmak olan saptırıcılara tabi olmaktan nehyedilmeye terettüp eden bir emirdir. Şöyle ki onlar müslümanlara: “Siz Allah'a ibadet ediyorsunuz; o halde Allah'ın öldürdüğünü (leşi), sizin öldürdüğünüzden (kestiğinizden) yemek daha uygundur” diyorlardı. Bunun üzerine müslümanlara: “Sadece kesilirken üzerine Allah'ın adı anılanlardan yiyin; sadece başkasının adı anılan yahut O'nun ismiyle birlikte başkasının adı anılan veya kendiliğinden ölenlerden değil” denildi. {إِن كُنتُم بآياته} “Eğer O'nun ayetlerine... iseniz”; ki bu hususta inen ayetler de bu kabildendir; {مُّؤْمِنِينَ} “inanan kimseler”; zira ayetlere iman etmek Allah'ın helal kıldığını mubah görmeyi ve haram kıldığından kaçınmayı gerektirir. Şartın cevabı, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur.

{وما لكم ألا تأكُلوا مما ذكر اسم الله عَلَيْهِ} إنكارٌ لأنْ يكونَ لهُم شيءٌ يدعوهم إلى الاجتناب عن أكل ما ذُكر عليه اسمُ الله تعالى من البحائر والسوائبِ ونحوِها وقوله تعالى {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُم} الخ جملةٌ حاليةٌ مؤكدةٌ للإنكار كما في قوله تعالى وَمَا لَنَا أَن لا نقاتل فِى سَبِيلِ الله وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن ديارنا وأبناءئنا أي وأيُّ سببٍ حاصلٍ لكُم في أَن لا تَأْكُلُواْ مِمَّا ذكر اسم الله عليه أو وأيُّ غرضٍ يحمِلُكم على أن لا تأكلوا ويمنعُكم من أكله والحالُ أنه قد فصل لكم {مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} بقوله تعالى قُل لا أَجِدُ فِيمَا أُوْحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا الخ فبقي ما عدا ذلك على الحِلّ لا بقوله تعالى حُرّمَتْ عَلَيْكُمُ الميتة الخ لأنها مدنية وأما التأخرُ في التلاوة فلا يوجبُ التأخّرَ في النزول وقُرِىءَ الفعلانِ على البناءِ للمفعول وقرىء الأول على البناء للفاعل والثاني للمفعول {إِلَاّ مَا اضطررتم إِلَيْهِ} مما حرّم فإنه أيضاً حلالٌ حينئذ {وَإِنَّ كثيرا} أي من

{وما لكم ألا تأكُلوا مما ذكر اسم الله عَلَيْهِ} “Üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yememeniz için size ne oluyor?”; bahîre, sâibe ve benzeri üzerine Allah Teâlâ'nın adı anılmış şeyleri yemekten kaçınmalarını gerektirecek bir sebebin bulunmasını inkârdır. Allah Teâlâ'nın {وَقَدْ فَصَّلَ لَكُم} “Oysa O size ayrıntılı olarak açıklamıştır” buyruğu, Allah Teâlâ'nın {وَمَا لَنَا أَن لا نقاتل فِى سَبِيلِ الله وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن ديارنا وأبناءئنا} buyruğunda olduğu gibi inkârı tekit eden hâl cümlesidir; yani üzerine Allah'ın adı anılan şeylerden yememeniz için elinizde ne gibi bir sebep vardır yahut yememenize sevk eden ve sizi onu yemekten meneden hangi gerekçe vardır ki O size ayrıntılı olarak açıklamıştır: {مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ} “size haram kıldığı şeyleri”; Allah Teâlâ'nın {قُل لا أَجِدُ فِيمَا أُوْحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا} vb. buyruğuyla açıklamıştır ve bunun dışındakiler helal olarak kalmıştır. {حُرّمَتْ عَلَيْكُمُ الميتة} vb. buyruğuyla değildir; çünkü o Medenîdir. Tilavetteki sonralık ise nüzuldeki sonralığı gerektirmez. İki fiil de meçhul sîgasıyla okunmuştur; birincisi malum, ikincisi meçhul olarak da okunmuştur. {إِلَاّ مَا اضطررتم إِلَيْهِ} “ancak çaresiz kaldıklarınız müstesna”; haram kılınan şeylerden [çaresiz kaldıklarınız], zira o da bu durumda helaldir. {وَإِنَّ كثيرا} “Şüphesiz birçoğu”; yani kâfirlerden birçoğu...

الكفار {لَّيُضِلُّونَ} الناسَ بتحريم الحلالِ وتحليلِ الحرام كعمرو بن لحى وأضرا به وقرىء {يَضِلّون} بِأَهْوَائِهِم الزائغةِ وشهواتِهم الباطلة {بِغَيْرِ عِلْمٍ} مقتبسٍ من الشريعة الشريفة مستندٍ إلى الوحي {إِنَّ رَّبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بالمعتدين} المتجاوزين لحدود الحقِّ إلى الباطل والحلالِ إلى الحرام

...kâfirlerden [birçoğu]; {لَّيُضِلُّونَ} “kesinlikle saptırırlar”; Amr b. Lühayy ve benzerleri gibi helali haram, haramı helal kılarak insanları saptırırlar. {يَضِلّون} “saparlar” şeklinde de okunmuştur; {بِأَهْوَائِهِم} “kendi hevalarıyla”; eğri hevaları ve batıl şehvetleriyle; {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “hiçbir bilgiye dayanmaksızın”; şerefli şeriatten alınmış, vahye dayanan hiçbir bilgi olmaksızın. {إِنَّ رَّبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بالمعتدين} “Şüphesiz senin Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir”; hakkın sınırlarını aşıp batıla, helalin sınırlarını aşıp harama geçenleri.

{وَذَرُواْ ظاهر الإثم وَبَاطِنَهُ} أي ما يُعلن من الذنوب وما يُسَرّ أو ما يعمل منها بالجوارح وما بالقلب وقيل الزنا في الحوانيت واتخاذ الأخدان {إِنَّ الذين يَكْسِبُونَ الإثم} أي يكتسبونه من الظاهر والباطن {سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُواْ يَقْتَرِفُونَ} كائناً ما كان فلا بد من اجتنابهما والجملةُ تعليلٌ للأمر

{وَذَرُواْ ظاهر الإثم وَبَاطِنَهُ} “Günahın açığını da gizlisini de bırakın”; yani günahların açıktan işlenenini de gizlice yapılanını da yahut azalarla işlenenini de kalple işlenenini de bırakın. Dükkânlardaki zina ile gizli dostlar tutmak olduğu da söylenmiştir. {إِنَّ الذين يَكْسِبُونَ الإثم} “Şüphesiz günah kazananlar”; yani açığını ve gizlisini işleyenler; {سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُواْ يَقْتَرِفُونَ} “işledikleri şeylerin cezasını göreceklerdir”; ne olursa olsun [cezasını göreceklerdir], dolayısıyla her ikisinden de kaçınmak şarttır. Bu cümle emrin illetidir.

{وَلَا تَأْكُلُواْ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسم الله عَلَيْهِ} ظاهرٌ في تحريم متروكِ التسميةِ عمْداً كان أو نسياناً وإليه ذهب داودُ وعن أحمد بن جنبل مثلُه وقال مالك والشافعي بخلافهلقوله ﷺ ذبيحةُ المسلم حلالٌ وإن لم يذكر اسم الله عليه وفرق أبو حنيفة بين العمْد والنسيانِ وأوّله بالميتة أو بما ذكر عليه اسمُ غيرِه تعالى لقوله {وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ} فإن الفسقَ ما أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ الله والضميرُ لما ويجوز أن يكون للأكل المدلولِ عليه بلا تأكلوا والجملةُ مستأنفةٌ وقيل حالية {وَإِنَّ الشياطين لَيُوحُونَ إلى أَوْلِيَائِهِمْ} المرادُ بالشياطين إبليسُ وجنودُه فإيحاؤهم وسوستُهم إلى المشركين وقيل مرَدةُ المجوسِ فإيحاؤهم إلى أولياؤهم ما أَنْهَوا إلى قريشٍ بالكتاب أن محمداً وأصحابَه يزعُمون أنهم يتبعون أمرَ الله ثم يزعُمون أن ما يقتلونه حلالٌ وما يقتله الله حرام {ليجادلوكم} أي بالوساوس الشيطانيةِ أو بما نقل من أباطيلِ المجوسوهو يؤيد التأويلَ بالميتة {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} في استحلالِ الحرامِ وساعدتموهم على أباطيلهم {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} ضرورةَ أن من ترك طاعةَ الله إلى طاعة غيرِه واتبعه في دينه فقد أشركه به تعالى بل آثرَه عليه سبحانه

{وَلَا تَأْكُلُواْ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسم الله عَلَيْهِ} “Üzerine Allah'ın adı anılmayan şeylerden yemeyin”; kasten olsun unutarak olsun besmelesiz kesilenin haram olduğu hususunda zahirdir. Dâvûd bu görüşe gitmiştir, Ahmed b. Hanbel'den de benzeri rivayet edilmiştir. Mâlik ve Şâfiî ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Müslümanın kestiği, üzerine Allah'ın adı anılmasa bile helaldir” buyruğundan dolayı aksi görüştedirler. Ebû Hanîfe ise kasıt ile unutma arasını ayırmıştır ve ayetteki ifadeyi şu buyruktan ötürü leş veya üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şey olarak tevil etmiştir: {وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ} “Çünkü o kesinlikle bir fısktır”; zira fısk, Allah'tan başkası adına kesilendir. Zamir {ما} lafzına racidir; {لا تأكلوا} ifadesinin delalet ettiği yeme fiiline raci olması da caizdir. Cümle istinafiyye (yeni bir başlangıç) cümlesidir; hal cümlesi olduğu da söylenmiştir. {وَإِنَّ الشياطين لَيُوحُونَ إلى أَوْلِيَائِهِمْ} “Şüphesiz şeytanlar kendi dostlarına fısıldarlar”; şeytanlardan murat İblis ve ordularıdır; fısıldamaları ise müşriklere vesvese vermeleridir. Mecûsîlerin azgınları olduğu da söylenmiştir; onların dostlarına fısıldaması ise Kureyş'e mektupla ilettikleri şu sözdür: “Muhammed ve ashabı Allah'ın emrine uyduklarını iddia ediyorlar, sonra da kendi öldürdüklerinin helal, Allah'ın öldürdüğünün ise haram olduğunu söylüyorlar.” {ليجادلوكم} “sizinle mücadele etsinler diye”; yani şeytanî vesveselerle yahut Mecûsîlerin nakledilen batıllarıyla [mücadele etsinler diye]. Bu durum, ayetin leş olarak tevil edilmesini desteklemektedir. {وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ} “Eğer onlara uyarsanız”; haramı helal kılmada [uyarsanız] ve batıllarında onlara destek olursanız; {إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ} “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz”; zira Allah'a itaati bırakıp başkasına itaat eden ve dininde ona tabi olan kimse, şüphesiz onu Allah'a ortak koşmuş, hatta O'na tercih etmiş olur.

{أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا} وقرىء ميِّتاً على الأصل {فأحييناه} تمثيلٌ مَسوقٌ لتنفير المسلمين عن طاعة المشركينإثر تحذريهم عنها بالإشارة إلى أنهم مستضيئون بأنوار الوحي الإلهي والمشركون خابطون في ظلمات الكفرِ والطغيانِ فكيف يُعقل إطاعتُهم لهم والهمزةُ للإنكارِ والنَّفيِ والواوُ لعطف الجملةِ الاسميةِ على مثلها الذي يدل عليه الكلامُ أي أأنتم مثلُهم ومَنْ كان ميتاً فأعطيناه الحياةَ وما يتبعُها منَ القوى المُدْرِكة والمحرِّكة {وَجَعَلْنَا لَهُ} مع ذلك من الخارج {نُوراً} عظيماً {يَمْشِي بِهِ} أي بسببه والجملةُ استئنافٌ مبنيٌّ على سؤال نشأَ من الكلامِ كأنَّه قيل فماذا يصنع بذلك النورِ فقيل يَمْشِي بِهِ {فِى الناس} أي فيم بينهم آمِناً من جهتهم أو صفةٌ له {كَمَن مَّثَلُهُ} أي صفتُه العجيبةُ وهو مبتدأُ وقولُه تعالى {فِى الظلمات} خبرُه على أن

{أَوَ مَن كَانَ مَيْتًا} “Ölü iken... kimse gibi midir?”; aslı üzere {ميِّتاً} [meyyiten] şeklinde de okunmuştur; {فأحييناه} “kendisini dirilttiğimiz”; müslümanları müşriklerin itaati konusunda sakındırmanın hemen ardından, müslümanların ilahî vahyin nurlarıyla aydınlandıklarına, müşriklerin ise küfür ve azgınlığın karanlıklarında bocalayıp durduklarına işaret ederek onları itaatten nefret ettirmek için getirilmiş bir temsildir; öyleyse onlara itaat etmeleri nasıl akla sığar! Hemze inkâr ve nefy içindir; vâv harfi ise isim cümlesini sözün delalet ettiği benzerine atfetmek içindir; yani siz onlar gibi misiniz ve ölü iken kendisine hayat ve hayatı takip eden idrak edici ve hareket ettirici güçleri verdiğimiz kimse; {وَجَعَلْنَا لَهُ} “ve kendisine verdiğimiz”; bununla birlikte dışarıdan [verdiğimiz]; {نُوراً} “büyük bir nur”; {يَمْشِي بِهِ} “onunla yürüdüğü”; yani onun sebebiyle yürüdüğü [nur]. Cümle, sözden doğan bir soruya bina edilmiş yeni bir başlangıçtır; sanki “O nur ile ne yapar?” denilmiş, buna karşılık “onunla yürür” denilmiştir; {فِى الناس} “insanlar arasında”; yani onların arasında onlardan yana güvende olarak yürür; yahut nura sıfattır; {كَمَن مَّثَلُهُ} “durumu... olan kimse gibi midir?”; yani hayret verici sıfatı olan kimse [gibi midir?]. Bu mübtedadır, Allah Teâlâ'nın {فِى الظلمات} “karanlıklar içinde” buyruğu ise, senin “Zeyd'in sıfatı esmerdir” sözünde olduğu gibi mana değil lafız murat edilmiş olarak onun haberidir. Bu cümle {من} lafzının sılasıdır ve kâf ile mecrurdur; mecruru ile birlikte birinci {من} lafzının haberidir. Allah Teâlâ'nın {لَيْسَ بِخَارِجٍ مّنْهَا} “ondan çıkamayacak olan” buyruğu ise zarftaki müstetir zamirden haldir; ismi mevsulden hal olduğu da söylenmiştir; yani hiçbir şekilde ondan çıkamayacak olan [kimse gibi midir?]. Gördüğün gibi bu, sapıklıkta kalıp ondan asla ayrılamayan kimsenin temsilidir; nitekim birincisi de Allah Teâlâ'nın İslam fıtratı üzere yarattığı ve apaçık ayetlerle dilediği gibi yürüyeceği hak yola hidayet ettiği kimsenin temsilidir...

المرادَ بهما اللفظُ لا المعنى كما في قولك زيدٌ صفتُه اسمرُ وهذه الجملةُ صلةٌ لمن وهي مجرورةٌ بالكاف وهي مع مجرورها خبرٌ لمن الأولى وقوله تعالى {لَيْسَ بِخَارِجٍ مّنْهَا} حالٌ من المستكن في الظرف وقيل من الموصول أي غيرُ خارجٍ منها بحال وهذا كما ترى مثل ما أريد به من بقي في الضلالة بحيث لا يفارقها أصلاً كما أن الأولَ مثَلٌ أريد به مَنْ خَلقه الله تعالى على فطرة الإسلامِ وهداه بالآيات البينةِ إلى طريق الحقِّ يسلُكه كيف يشاء لكن لا على أن يدل على كل واحدٍ من هذه المعاني بما يليقُ بهِ من الألفاظ الواردةِ في المثَلين بواسطة تشبيهِه بما يناسبه من معانيها فإن ألفاظَ المثَلِ باقيةٌ في معانيها الأصلية بل على أنه قد انتُزعت من الأمور المتعددةِ المعتبرةِ في كلِّ واحدٍ من جانبي الممثلين هيئة على حدة ومن الأمور المتعددة المذكورة في كل كل واحدٍ من جانبي المَثَلين هيئةٌ على حِدَة فشبهت بهما الأوليان زنزلنا منزلتيهما فاستُعمل فيهما ما يدل على الأُخْريين بضرب من التجوّز وقد أشير في تفسيرِ قولِه تعالى خَتَمَ الله على قُلُوبِهِمْ الآية إلى أن التمثيلَ قسمٌ برأسه لا سبيل إلى جعله من باب الاستعارةِ حقيقةً وأن الاستعارةَ التمثيليةَ من عبارات المتأخرين نعم قد يجري ذلك على سنن الاستعارةِ بأن لا يُذكرَ المشبّه كهذين التمثيلين ونظائرِهما وقد يجري على منهاج التشبيه كما في قوله ... وما الناسُ إلا كالديار وأهلُها بها يوم حلوها وغدوابلاقع {كذلك} أي مثلَ ذلك التزيينِ البليغ {زُيّنَ} أي من جهة الله تعالى بطريق الخلق عند إيحاءِ الشياطينِ أو من جهة الشياطين بطريق الزخرفةِ والتسويلِ {للكافرين} التابعين للوساوس الشيطانيةِ الآخذين بالمُزخْرَفات التي يوحونها إليهم {مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} ما استمرّوا على عمله من فنون الكفر والمعاصي التي من جملتها ما حُكي عنهُم من القبائحِ فإنها لو لم تكن مُزينةً لهم لما أصروا عليها ولما جادلوا بها الحقَّ وقيل الآية نزلت في حمزةَ ﵁ وأبي جهلٍ وقيل في عمر أو عمار ﵄ وأبي جهل

...Fakat bu, iki temsilde geçen lafızların uygun düşen manalarına benzetilmesi vasıtasıyla bu manaların her birine delalet etmesi şeklinde değildir; zira temsilin lafızları asıl manalarında bakidir. Bilakis temsil edilenlerin her iki tarafında dikkate alınan çok sayıdaki husustan ayrı bir heyet çıkarılmış ve iki temsilin her iki tarafında zikredilen çok sayıdaki husustan ayrı bir heyet çıkarılmış, böylece önceki ikisi bunlara benzetilmiş ve onların makamına indirilmiş, sonra da bir tür mecaz yoluyla diğer ikisine delalet eden lafızlar bunlarda kullanılmıştır. Allah Teâlâ'nın {خَتَمَ الله على قُلُوبِهِمْ} ayetinin tefsirinde, temsilin müstakil bir kısım olduğuna, hakikatte onu istiare babından kılmaya imkân bulunmadığına ve “temsilî istiare” tabirinin son devir âlimlerinin tabirlerinden olduğuna işaret edilmişti. Evet, bazen bu iki temsilde ve benzerlerinde olduğu gibi müşebbeh zikredilmeyerek istiare yolu üzere cereyan edebilir; bazen de şu beyitte olduğu gibi teşbih yolu üzere cereyan edebilir: “İnsanlar ancak yurtlar gibidir; halkı bir gün orada konaklar, ertesi gün ise orası bomboş kalır.” {كذلك} “İşte böylece”; yani bu beliğ süsleme gibi; {زُيّنَ} “süslü gösterildi”; yani şeytanların fısıldaması anında yaratma yoluyla Allah Teâlâ tarafından yahut süsleme ve kandırma yoluyla şeytanlar tarafından [süslü gösterildi]; {للكافرين} “kâfirlere”; şeytanî vesveselere tabi olan, kendilerine fısıldadıkları yaldızlı sözleri benimseyen [kâfirlere]; {مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapageldikleri şeyler”; kendilerinden nakledilen çirkinliklerin de dahil olduğu küfür ve günahlardan işlemeye devam ettikleri şeyler [süslü gösterildi]. Zira bunlar kendilerine süslü gösterilmeseydi, onlarda ısrar etmezler ve onlarla hakka karşı mücadeleye girişmezlerdi. Ayetin Hamza (radıyallâhu anh) ile Ebû Cehil hakkında, bir rivayette de Ömer veya Ammâr (radıyallâhu anhümâ) ile Ebû Cehil hakkında indiği söylenmiştir.