{وكذلك} قيل معناه كما جعلنا في مكةَ أكابرَ مجرميها ليمكروا فيها {جَعَلْنَا فِي كُلّ قَرْيَةٍ} من سائر القرى {أكابر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا} ومفعولا جعلنا أكابرَ مجرميها على تقديم المفعولِ الثاني والظرفُ لغو أو هما الظرف وأكبر على أن مجرميها بدلٌ أو مضافٌ إليه فإنَّ أفعلَ التفضيلِ إذا أُضيف جاز الإفرادُ والمطابقةُ ولذلك قرىء أكبرَ مجرميها وقيل أكابرَ مجرميها مفعولُه الأولُ والثاني ليمكروا فيها ولا يخفى أن أيَّ معنى يراد من هذه المعاني لا بد أن يكون مشهود التحققِ عند الناسِ معهوداً فيما بينهم حتى يصلُحَ أن تُصرَفَ الإشارةُ عن سياق النظمِ الكريمِ وتوجَّهَ إليه ويُجعلَ مقياساً لنظائره بإخراجه مُخرجَ المصدرِ التشبيهيِّ وظاهرٌ أنْ ليس الأمرُ كذلك ولا سبيلَ إلى توجيهها إلى ما يُفهم من قولِه تعالَى كَذَلِكَ زُيّنَ للكافرين مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ وإن كان المرادُ بهم أكابرَ مكةَ لأن مآلَ المعنى حينئذ بعد اللتيا والتي كما جعلنا أعمالَ أهل مكة مزينة لهكم جعلنا في كل قرية أكابرَ مجرميها الخ فإذن الأقربُ إِنَّ ذلك إشارةٌ إلى الكفَرة المعهودين باعتبار اتصافِهم بصفاتهم والإفرادُ بتأويل الفريقِ أو المذكور ومحلُّ الكافِ النصبُ على أنه المفعولُ الثاني لجعلنا قدم
{وكذلك} “Böylece”; manasının “Mekke'de orada hile yapsınlar diye günahkârlarının büyüklerini kıldığımız gibi” şeklinde olduğu söylenmiştir; {جَعَلْنَا فِي كُلّ قَرْيَةٍ} “biz her şehirde kıldık”; diğer şehirlerin her birinde; {أكابر مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا} “günahkârlarının büyüklerini, orada hile yapsınlar diye [kıldık]”. {جعلنا} fiilinin iki mefulü, ikinci mefulün öne geçirilmesiyle {أكابرَ مجرميها} tamlamasıdır, zarf ise lağvdır; yahut zarf ile {أكبر} kelimesidir; bu takdirde {مجرميها} bedel veya muzafun ileyhtir; zira ism-i tafdil izafe edildiğinde müfret olması da mutabık olması da caizdir, bu sebeple {أكبرَ مجرميها} şeklinde de okunmuştur. {أكابرَ مجرميها} tamlamasının birinci meful, {ليمكروا فيها} ifadesinin ise ikinci meful olduğu da söylenmiştir. Açıktır ki bu manalardan hangisi murat edilirse edilsin, işaretin kerim nazmın akışından çevrilip ona yöneltilmesi ve teşbihî mastar kalıbına sokularak benzerlerine ölçü kılınabilmesi için, insanlar nezdinde gerçekleştiği müşahede edilen ve aralarında bilinen bir durum olması gerekir. Durumun böyle olmadığı ise ortadadır. Buradaki kastedilenler Mekke'nin ileri gelenleri olsa bile, işaretin Allah Teâlâ'nın {كَذَلِكَ زُيّنَ للكافرين مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} buyruğundan anlaşılan manaya yöneltilmesine de imkân yoktur; zira bu takdirde türlü izahlardan sonra mananın neticesi: “Mekke ehlinin amellerini kendilerine süslü gösterdiğimiz gibi her şehirde de günahkârlarının büyüklerini kıldık...” şeklinde olur. O halde en uygun olanı, {ذلك} kelimesinin sıfatlarıyla nitelenmeleri bakımından bilinen kâfirlere işaret olmasıdır; müfret gelişi ise topluluk (ferîk) veya zikredilen manasına hamledilmesiyledir. Kâf harfi, tahsis bildirmesi için öne geçirilmiş olarak {جعلنا} fiilinin ikinci mefulü olmak üzere nasb mahallindedir; nitekim Allah Teâlâ'nın {كذلك كُنتُمْ مّن قَبْلُ} ayetinde de böyledir...
عليه لإفادة التخصيصِ كما في قوله تعالى كذلك كُنتُمْ مّن قَبْلُ الآية والأولُ أكابرَ مجرميها والظرف لغو أي ومثلَ أولئك الكفرةِ الذين هم صناديدُ مكةَ ومجرموها جعلنا في كل قريةٍ أكابرَها المجرمين أي جعلناهم متصفين بصفات المذكورين مزيَّناً لهم أعمالُهم مُصِرّين على الباطل مجادلين به الحقَّ ليمكروا فيها أي ليفعلوا المكرَ فيها وهذا تسلية لرسول الله ﷺ وقوله تعالى {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَاّ بِأَنفُسِهِمْ} اعتراضٌ على سبيل الوعدِ لرسول الله ﷺ والوعيدِ للكفرة أي وما تحيقُ غائلةُ مكرِهم إلا بهم {وَمَا يَشْعُرُونَ} حال من ضمير يمكرون مع اعتبار ورود الاستثناء على النفي أي إنما يمكرون بأنفسهم والحالُ أنهم ما يشعُرون بذلك أصلاً بل يزعُمون أنهم يمكرون بغيرهم وقوله تعالى
...Birincisi {أكابرَ مجرميها} tamlamasıdır, zarf ise lağvdır; yani Mekke'nin elebaşları ve günahkârları olan o kâfirler gibi, her şehirde de onların günahkâr büyüklerini kıldık; yani onları zikredilenlerin sıfatlarıyla nitelenmiş, amelleri kendilerine süslü gösterilmiş, batılda ısrarcı ve onunla hakka karşı mücadele eder kıldık ki orada hile yapsınlar, yani orada tuzak kursunlar. Bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) için bir tesellidir. Allah Teâlâ'nın {وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَاّ بِأَنفُسِهِمْ} “Onlar ancak kendilerini aldatırlar/kendilerine tuzak kurarlar” buyruğu, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir vaat, kâfirlere ise bir tehdit olarak getirilmiş itirazî bir cümledir; yani tuzaklarının felaketi ancak kendilerini kuşatır. {وَمَا يَشْعُرُونَ} “fakat farkında değillerdir”; istisnanın nefiy üzerine gelmesi dikkate alınarak {يمكرون} fiilindeki zamirden haldir; yani onlar ancak kendilerine tuzak kurarlar, oysa bunun asla farkında değillerdir, bilakis başkalarına tuzak kurduklarını zannederler. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{وإذا جاءتهم آية} رجوعٌ إلى بيان حالِ مجرمي أهلِ مكةَ بعد ما بُيِّن بطريق التسليةِ أن حالَ غيرِهم أيضاً كذلك وأن عاقبةَ مكرِ الكلِّ ما ذُكر فإن العظيمةَ المنقولةَ إنما صدَرت عنهم لا عن سائر المجرمين أي إذا جاءتهم آية بواسطة الرسول ﷺ قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حتى نؤتى {مثل ما أوتى رسل الله} قال ابن عباس ﵄ حتى يوحيَ إلينا ويأتيَنا جبريلُ ﵇ فيخبرَنا أن محمداً صادق كما قالوا أَوْ تَأْتِىَ بالله والملائكة قَبِيلاً وعن الحسن البصْري مثلُه وهذا كما ترى صريحٌ ي أن ما عُلّق بإيتاء ما أوتيَ الرسلُ عليهم الصلاة والسلام هو إيمانُهم برسولِ الله ﷺ وبما أنزل إليه إيماناً حقيقياً كما هُو المتبادَرُ منه عند الإطلاقِ خلا أنه يستدعي أن يُحمل ما أوتى رسل الله على مطلق الوحي ومخاطبةِ جبريلُ ﵇ في الجملة ة وأن تُصرفَ الرسالةُ في قوله تعالى {الله أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} عن ظاهرها وتُحملَ على رسالة جبريلَ ﵇ بالوجه المذكور ويُرادَ بجعلها تبليغُها إلى المرسَل إليه لا وضعُها في موضعها الذي هو الرسول ليتأتّى كونُه جوبا عن اقتراحهم ورداً له بأن يكونَ معنى الاقتراحِ لن نؤمنَ بكون تلك الآيةِ نازلةً من عند الله تعالى إلى الرسول حتى يأتينا بالذات عينانا كما يأتي الرسولُ فيخبرُنا بذلك ومعنى الردّ الله أعلم مَنْ يليقُ بإرسال جبريلَ ﵇ إليه لأمر من الأمور إيذاناً بأنهم بمعزل من استحقاق ذلك التشريفِ وفيه من التمحُّل ما لا يخفى وقال مقاتلٌ نزلتْ في أبي جهلٍ حين قال زاحَمْنا بني عبدِ منافٍ في الشرف حتى إذا صِرْنا كفرَسَيْ رهانٍ قالوا أمنا نبيٌّ يوحى إليه والله لا نرضى به ولا نتّبعه أبداً حتى يأتيَنا وحيٌ كما يأتيه وقال الضحاك سأل كلُّ واحد من القوم أن يُخَصّ بالرسالة والوحي كما أخبر الله تعالى عنْهُم فِي قوله بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امرىء مّنْهُمْ أَن يؤتى صُحُفاً مُّنَشَّرَةً ولا يخفى أنَّ كلَّ واحدٍ من هذين القولين وإن كان مناسباً للرد المذكورِ لكنه يقتضي أن يراد بالإيمان المُعلَّقِ بإيتاء ما أوتيَ الرسلُ مجردُ تصديقِهم برسالته ﵊ في الجملة من غير شمولٍ لكافة الناس وأن تكون كلمةُ حتى في قول اللعينِ حتى يأتيَنا وحيٌ كما يأتيه الخ غايةً لعدم الرضا لا لعدم الاتباعِ فإنه مقررٌ على تقديرَيْ إيتاءِ الوحي وعدمِه فالمعنى لن نؤمنَ برسالته أصلاً حتى نؤتى نحن من الوحي والنبوة مثل ما أوتى رسل الله أو
{وإذا جاءتهم آية} “Onlara bir ayet geldiğinde”; teselli yoluyla başkalarının halinin de böyle olduğu ve hepsinin hilesinin akıbetinin zikredilen durum olduğu beyan edildikten sonra, Mekke ehlinin günahkârlarının halini beyana dönüştür; zira nakledilen o büyük cürüm diğer günahkârlardan değil, ancak onlardan sadır olmuştur. Yani Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasıtasıyla onlara bir ayet geldiğinde, {قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حتى نؤتى مثل ما أوتى رسل الله} “Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız dediler”. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Bize vahiy gelmedikçe ve Cebrail (aleyhisselâm) bize gelip Muhammed'in doğru söylediğini haber vermedikçe [inanmayız dediler]; nitekim {أَوْ تَأْتِىَ بالله والملائكة قَبِيلاً} demişlerdi.” Hasan-ı Basrî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Gördüğün gibi bu rivayet; peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) verilenin benzerinin verilmesine bağlanan şeyin, mutlak olarak kullanıldığında ilk akla gelen mana üzere Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ona indirilene hakiki anlamda iman etmeleri olduğunu açıkça göstermektedir. Ancak bu durum, {ما أوتى رسل الله} ifadesinin mutlak vahye ve Cebrail'in (aleyhisselâm) genel olarak hitap etmesine hamledilmesini; Allah Teâlâ'nın {الله أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ} “Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir” buyruğundaki “risalet” lafzının zahirinden çevrilip zikredilen vecihle Cebrail'in (aleyhisselâm) elçiliğine hamledilmesini; onun kılınmasından (ce'l) muradın da peygamberlik makamı olan elçiye yerleştirilmesi değil gönderilene tebliğ edilmesi olmasını gerektirir ki, tekliflerine cevap ve onu bir ret olabilsin. Şöyle ki: Teklifin manası, “Cebrail elçiye geldiği gibi bizzat göz göre göre bize de gelip bunu haber vermedikçe, o ayetin Allah Teâlâ katından elçiye indirildiğine asla inanmayız” demek olur; reddin manası ise “Allah, herhangi bir iş için Cebrail'in (aleyhisselâm) kendisine gönderilmesine kimin layık olduğunu en iyi bilendir” demek olur ve bu da onların bu şerefi hak etmekten ne kadar uzak olduklarını bildirir. Fakat bunda aşikâr bir zorlama vardır. Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Cehil hakkında indi; o şöyle demişti: “Biz şerefte Abdümenâfoğulları ile yarıştık; nihayet yarış atları gibi başa baş hale geldiğimizde: 'Bizden kendisine vahiy gelen bir peygamber çıktı' dediler. Allah'a yemin olsun ki, ona gelen vahiy gibi bize de bir vahiy gelmedikçe ona asla razı olmayız ve ebediyen tabi olmayız.” Dahhâk ise şöyle demiştir: Kavimden her biri, Allah Teâlâ'nın onlardan haber vererek {بَلْ يُرِيدُ كُلُّ امرىء مّنْهُمْ أَن يؤتى صُحُفاً مُّنَشَّرَةً} buyurduğu gibi, özellikle kendisine risalet ve vahiy verilmesini istemiştir. Açıktır ki bu iki görüşten her biri zikredilen redde uygun olsa da peygamberlere verilenin verilmesine bağlanan imandan muradın, bütün insanları kapsamaksızın sadece onun (aleyhisselâm) peygamberliğini genel olarak tasdik etmeleri olmasını; o melunun “ona vahiy geldiği gibi bize de vahiy gelmedikçe...” sözündeki {حتى} edatının ise tabi olmamanın değil razı olmamanın gayesi olmasını gerektirir. Zira tabi olmama durumu vahyin verilmesi ve verilmemesi takdirlerinin her ikisinde de sabittir. O halde mana şöyledir: “Peygamberlere verilen vahiy ve nübüvvetin benzeri bizzat bize de verilmedikçe onun peygamberliğine asla inanmayız” yahut...
إيتاءً مثلَ إيتاءِ رسلِ الله وأما ما قيل من أن الوليدَ بنَ المغيرةِ قال لرسول الله ﷺ لو كانت النبوةُ حقاً لكنتُ أولى بها منك لأني أكبرُ منك سناً وأكثرُ منك مالاً وولداً فنزلت فلا تعلُّقَ له بكلامهم المردودِ إلا أن يرادَ بالإيمان المعلَّقِ بما ذكر مجردُ الإيمانِ بكون الآيةِ النازلةِ وحياً صادقاً لا الإيمانِ بكونها نازلةً إليه ﵊ فيكون المعنى وإذا جاءتهم آيةٌ نازلةٌ إلى الرسول قالوا لن نؤمنَ بنزولها من عند الله حختى يكونَ نزولُها إلينا لا إليه لأنا نحن المستحقون دونه فإن مُلخّصَ معنى قولِه لو كانت النبوةُ حقاً الخ لو كان ما تدّعيه من النبوة حقاً لكنتُ أنا النبيَّ لا أنت وإذ لم يكُنِ الأمرُ كذلكَ فليست بحق وماله تعليقُ الإيمانِ بحقية النبوةِ بكون نفسِه نبياً ومثلَ ما أُوتيَ نُصب على أنه نعت لمصدر محذوف وما مصدرية أي حتنى نؤتاها إيتاءً مثلَ إيتاءِ رسلِ الله وإضافةُ الإيتاءِ إليهم لأنهم منكِرون لإيتائه ﷺ وحيث نُصب على المفعولية توسعاً لا بنفس أعلمُ لما عرفتَ من أنَّه لا يعمل في الظاهر بل يفعل دلَّ هو عليه أي هو أعلمُ يعلم الموضِعَ الذي يضعها فيه والمعنى أن منصِبَ الرسالةِ ليس مما ينال بكثرة المالِ والولدِ وتعاضُدِ الأسبابِ والعدد وإنما يُنال بفضائلَ نفسانيةٍ يخُصّها الله تعالى بمن يشاء من خُلّص عبادِه وقرىء رسالاتِه {سَيُصِيبُ الذين أَجْرَمُواْ} استئنافٌ آخرُ ناعٍ عليهم ما سيلقونه من فنون الشر بعد مانعى عليهم حِرمانَهم مما أمّلوه والسين للتأكيد ووضعُ الموصولِ موضعَ الضميرِ للإشعار بأن إصابةَ ما يصيبهم لإجرامهم المستتبِعِ لجميع الشرورِ والقبائحِ أي يصيبهم البتةَ مكانَ ما تمنَّوْه وعلّقوا به أطماعَهم الفارغةَ من عزة النبوة وشرفِ الرسالة {صَغَارٌ} أي ذلة وحقارة بعد كِبْرِهم {عَندَ الله} أي يوم القيامة وقيل من عند الله {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ} في الآخرةِ أو في الدنيا {بِمَا كَانُواْ يَمْكُرُونَ} أي بسبب مكرِهم المستمرِّ أو بمقابلته وحيث كان هذا من معظم موادِّ إجرامِهم صُرّح بسببيته
...“Allah'ın elçilerine verildiği gibi bir veriliş olmadıkça [inanmayız].” Velîd b. Mugîre'nin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Eğer peygamberlik hak olsaydı, ben ona senden daha layık olurdum; çünkü ben yaştan senden daha büyüğüm, mal ve evlatça da senden daha çokum” dediği ve ayetin bunun üzerine indiği şeklindeki rivayete gelince; zikredilene bağlanan imandan murat, ayetin ona (aleyhisselâm) indirildiğine iman etmek değil de sadece inen ayetin doğru bir vahiy olduğuna iman etmek olmadıkça, bu rivayetin onların reddedilen sözleriyle bir ilgisi olmaz. Bu takdirde mana şöyle olur: Resûl'e inen bir ayet geldiğinde dediler ki: “O ayet ona değil de bize inmedikçe onun Allah katından indirildiğine asla inanmayız; zira ona değil, buna layık olan biziz.” Çünkü onun “Eğer peygamberlik hak olsaydı...” sözünün özeti şudur: “Eğer iddia ettiğin peygamberlik hak olsaydı, sen değil ben peygamber olurdum; mademki durum böyle değildir, o halde o hak değildir.” Bunun neticesi de nübüvvetin hak olduğuna inanmayı bizzat kendisinin peygamber olmasına bağlamaktır. {مِثْلَ ما أُوتِيَ} ifadesi mahzuf bir mastarın sıfatı olarak nasb edilmiştir; {ما} mastariyyedir, yani “Allah'ın elçilerine verildiği gibi bir verilişle bize verilmedikçe” demektir. Verilmenin onlara [elçilere] izafeti, onların Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) verilmesini inkâr etmelerindendir. {حَيْثُ} kelimesi, bizzat {أعلم} fiiliyle değil -çünkü daha önce öğrendiğin üzere o zahir isimde amel etmez, bilakis onun delalet ettiği bir fiille amel eder- tevessü yoluyla meful olarak nasb edilmiştir; yani O, onu nereye koyacağını en iyi bilendir. Mana şudur: Peygamberlik makamı mal ve evlat çokluğuyla, sebeplerin ve sayıların birbirini desteklemesiyle elde edilecek bir şey değildir; o ancak Allah Teâlâ'nın seçkin kullarından dilediğine tahsis ettiği nefsanî faziletlerle elde edilir. {رسالاتِه} şeklinde çoğul olarak da okunmuştur. {سَيُصِيبُ الذين أَجْرَمُواْ} “O suç işleyenlere isabet edecektir”; umduklarından mahrum kalışları kendilerine bildirildikten sonra, karşılaşacakları türlü şerleri haber veren yeni bir başlangıçtır. Sîn harfi tekit içindir. Zamir yerine ismi mevsulün getirilmesi, başlarına gelecek şeylerin bütün şerleri ve çirkinlikleri peşinden getiren cürümleri sebebiyle olduğunu hissettirmek içindir; yani peygamberliğin izzeti ve risaletin şerefinden temenni ettikleri ve boş tamahlarını bağladıkları şeyin yerine mutlaka başlarına gelecektir: {صَغَارٌ} “bir aşağılık”; yani büyüklük taslamalarından sonra bir zillet ve hakaret; {عَندَ الله} “Allah katında”; yani kıyamet gününde; Allah katından [gelecektir] de denilmiştir; {وَعَذَابٌ شَدِيدٌ} “ve pek şiddetli bir azap”; ahirette yahut dünyada; {بِمَا كَانُواْ يَمْكُرُونَ} “kurdukları tuzaklar sebebiyle”; yani sürekli kurdukları tuzaklar sebebiyle yahut onun karşılığı olarak. Bu durum cürümlerinin en büyük maddelerinden biri olduğu için sebebiyeti açıkça ifade edilmiştir.
{فَمَن يُرِدِ الله أَن يَهْدِيَهُ} أي يُعرِّفه طريقَ الحقِّ ويوفِّقَه للإيمان {يَشْرَحْ صَدْرَهُ للإسلام} فيتسعَ له وينفتح وهو كنايةٌ عن جعل النفس قابلةً للحق مهيئة لحلوله فيها مصفّاةً عما يمنعه وينافيه وإليه أشارَ ﵊ حين سئل فقال نورٌ يقذِفه الله في قلب المؤمن فينشرح له وينفتح فقالوا هل لذلك من أمارة يُعرف بها فقال نعم الإنابةُ إلى دارِ الخُلودِ والإعراضُ عن دار الغرورِ والاستعدادُ للموت قبل نزوله {وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ} أي يخلُقَ فيه الضلالَ بصرفِ اختيارِه إليه {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيّقاً حَرَجاً} بحيث ينبو عن قَبول الحقِّ فلا يكاد يدخله الإيمانُ وقرىء ضَيْقاً بالتخفيف وحرِجاً بكسر الراء أي شديد الضيق والأولُ مصدرٌ وُصف به مبالغةً {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} ما هذه مُهيِّئةٌ لدخول كأنّ على الجمل الفعلية {فِى السماء} شِبْهٌ للمبالغة في ضيق صدرِه بمن يزاول ما لا يكادُ يُقدر عليه فإن صعودَ السماءِ مثلٌ فيما هو خارجٌ عن دائرة الاستطاعة وفيه تنبيه على أن الإيمانَ يمتنع منه كما يمتنع منه الصعودُ وقيل معناه كأنما يتصاعد إلى السماء نبُوّاً عن الحق وتباعداً في الهرب منه وأصلُ يصعّد يتصعّد وقدقرىء به وقرىء يصّاعد وأصله يتصاعد {كذلك} أي مثلَ ذلك الجعلِ الذي هو جعل الصدر حرجا
{فَمَن يُرِدِ الله أَن يَهْدِيَهُ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse”; yani kime hak yolu bildirip onu imana muvaffak kılmak isterse; {يَشْرَحْ صَدْرَهُ للإسلام} “onun göğsünü İslam'a açar”; böylece göğsü İslam için genişler ve açılır. Bu, nefsi hakkı kabule elverişli, içine girmesine hazır ve ona mani olup zıt düşen şeylerden arınmış kılmaktan kinayedir. Kendisine sorulduğunda Peygamber (aleyhisselâm) buna şöyle işaret etmiştir: “O, Allah'ın müminin kalbine attığı bir nurdur; böylece kalbi onun için genişler ve açılır.” “Bunun tanınacağı bir alameti var mıdır?” dediler; buyurdu ki: “Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan yüz çevirmek ve gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır.” {وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ} “Kimi de saptırmak isterse”; yani iradesini oraya sarf etmesiyle onda sapıklığı yaratmak isterse; {يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيّقاً حَرَجاً} “onun göğsünü daraltır, son derece sıkıntılı kılar”; öyle ki hakka karşı direnir ve içine neredeyse hiç iman girmez. Şeddeli yerine şeddesiz olarak {ضَيْقاً} ve râ'nın kesresiyle {حرِجاً} şeklinde de okunmuştur; yani son derece dar demektir. Birincisi mübalağa için sıfat kılınmış bir mastardır. {كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ} “sanki tırmanıyormuş gibi”; buradaki {ما}, {كأنّ} edatının fiil cümlelerine girmesini sağlayan kâffedir; {فِى السماء} “göğe [tırmanıyormuş gibi]”; göğsünün daralmasındaki mübalağa, neredeyse güç yetiremeyeceği bir işe girişen kimseye benzetilmiştir. Zira göğe tırmanmak güç yetirilemeyecek durumlar için bir darb-ı meseldir. Bunda, göğe çıkmanın imkânsız olduğu gibi ondan imanın sadır olmasının da imkânsız olduğuna bir dikkat çekme vardır. Haktan kaçmak ve ondan uzaklaşmak için sanki göğe yükseliyormuş gibi anlamına geldiği de söylenmiştir. {يصّعّد} fiilinin aslı {يتصعّد}dir; nitekim bu şekilde de okunmuştur. Aslı {يتصاعد} olan {يصّاعد} şeklinde de okunmuştur. {كذلك} “İşte böylece”; yani göğsün zikredilen şekilde daraltılması gibi bir kılma ile...
على الوجه المذكور {يَجْعَلُ الله الرجس} أي العذابَ أو الخِذلانَ قال مجاهدٌ الرجس مالا خيرَ فيه وقال الزجاج الرجسُ اللعنةُ في الدنيا والعذابُ في الآخرة {عَلَى الذين لَا يُؤْمِنُونَ} أي عليهم ووضعُ الموصول موضعَ المضمرِ للإشعار بأن جعلَه تعالى معلَّلٌ بما في حيز الصلة من كمال نبُوِّهم عن الإيمان وإصرارِهم على الكفر
...zikredilen vecih üzere; {يَجْعَلُ الله الرجس} “Allah o murdarlığı/azabı kılar”; yani azabı yahut yardımsız bırakmayı (hızlân) [kılar]. Mücâhid: “Rics, içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir” demiştir. Zeccâc ise: “Rics, dünyada lanet, ahirette azaptır” demiştir; {عَلَى الذين لَا يُؤْمِنُونَ} “inanmayanların üzerine”; yani onların üzerine [kılar]. Zamir yerine ismi mevsulün getirilmesi, Allah Teâlâ'nın böyle kılmasının, sıla cümlesinde yer alan imandan tamamen kaçışları ve küfürdeki ısrarlarıyla illetli olduğunu hissettirmek içindir.
{وهذا} أي البيانُ الذي جاء به القرآنُ أو الإسلامُ أو ما سبق من التوفيق والخذلان {صراط رَبّكَ} أي طريقُه الذي ارتضاه أو عادتُه وطريقتُه التي اقتضتها حِكمتُه وفي التعرض لعنوان الربيوبية إيذانٌ بأن تقويمَ ذلك الصراطِ للتربية وإفاضةِ الكمال {مُّسْتَقِيماً} لا عِوَج فيه أو عادلا مطردا وهو حالٌ مؤكدة كقوله تعالى وَهُوَ الحق مُصَدّقًا والعاملُ فيها معنى الإشارةِ {قَدْ فصلنا الآيات} ببناها مفصلةً {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} يتذكرون ما في تضاعيفها فيعلمون أن كلَّ ما يحدُث من الحوادث خيرا كان أو شرا فإنما يحدُث بقضاء الله تعالى وخلقِه وأنه تعالى عالمٌ بأحوال العبادِ حكيمٌ عادلٌ فيما يفعل بهم وتخصيصُ القومِ المذكورين بالذكر لأنهم المنتفِعون بتفصيل الآيات
{وهذا} “İşte bu”; yani Kur'an'ın getirdiği beyan yahut İslam yahut daha önce geçen tevfik ve hızlân; {صراط رَبّكَ} “Rabbinin yoludur”; yani O'nun razı olduğu yolu yahut hikmetinin gerektirdiği âdeti ve yoludur. Rubûbiyyet unvanına yer verilmesinde, o yolun dosdoğru kılınmasının terbiye etmek ve kemal bahşetmek için olduğuna bir işaret vardır; {مُّسْتَقِيماً} “dosdoğru olarak”; içinde hiçbir eğrilik bulunmayan yahut adil ve dosdoğru bir şekilde. Bu, Allah Teâlâ'nın {وَهُوَ الحق مُصَدّقًا} buyruğunda olduğu gibi tekit edici bir haldir; onda amel eden ise işaret manasıdır. {قَدْ فصلنا الآيات} “Şüphesiz biz ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık”; onları apaçık ve detaylı kıldık; {لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ} “öğüt alıp düşünen bir topluluk için”; ayetlerin inceliklerini düşünüp meydana gelen her olayın -ister hayır olsun ister şer- ancak Allah Teâlâ'nın takdiri ve yaratmasıyla meydana geldiğini, O'nun kulların hallerini hakkıyla bildiğini, onlara yaptıklarında hakîm ve adil olduğunu bilen [bir topluluk için]. Zikredilen kavmin özellikle belirtilmesi, ayetlerin tafsilatından faydalananların ancak onlar olmasındandır.
{لَهُمْ دَارُ السلام} أي للمتذكرين دارُ السلامة من كل المكاره وهي الجنة {عِندَ رَبّهِمْ} أي في ضمانه أو ذخيرةٌ لهم عنده لا يعلم كُنهَها غيرُه تعالى {وَهُوَ وَلِيُّهُم} أي مولاهم وناصرُهم {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} بسبب أعمالِهم الصالحةِ أو متولِّيهم بجزائها يتولى إيصالَه إليهم
{لَهُمْ دَارُ السلام} “Onlar için esenlik yurdu vardır”; yani düşünenler için bütün hoşlanılmayan şeylerden selamette olma yurdu olan cennet vardır; {عِندَ رَبّهِمْ} “Rableri katında”; yani O'nun teminatı altındadır yahut O'nun katında kendileri için saklanmış öyle bir mükâfattır ki mahiyetini O'ndan başkası bilemez; {وَهُوَ وَلِيُّهُم} “ve O onların dostudur”; yani onların mevlası ve yardımcısıdır; {بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “yapageldikleri şeyler sebebiyle”; salih amelleri sebebiyle [dostlarıdır] yahut mükâfatını bizzat üstlenerek onu kendilerine ulaştıracaktır.
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً} منصوبٌ بمضمر إما على المفعولية أو الظرفية وقرىء بنون العظمةِ على الالتفاتِ لتهويل الأمرِ والضميرُ المنصوبُ لمن يُحشر من الثقلين أي واذكر يوم الحشر الثقلين قائلاً {يَا مَعْشَرَ الجن} أو ويوم يحشرهم يقول يا معشرَ الجنِّ أو ويوم يحشرهم ويقول يا معشرَ الجن يكونُ من الأحوال والأهوالمال لا يساعده لفظاعته والمعشرُ الجماعةُ والمرادُ بمعشر الجنِّ الشياطينُ {قَدِ استكثرتم مّنَ الإنس} أي من إغوائهم وإضلالِهم أو منهم بأن جعلتموهم أاتباعكم فحُشِروا معكم كقولهم استكثر الأمير من أي من الجنود وهذا بطريق التوبيخِ والتقريع {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم} أي الذين أطاعوهم ومِنْ في قولِه تعالَى {مّنَ الإنس} إما لبيان الجنسِ أي أولياؤُهم الذين هم الإنسُ أو متعلقةٌ بمحذوفٍ هو حالٌ من أولياؤهم أي كاتئنين من الإنس {رَبَّنَا استمتع بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} أي انتفع الإنسُ بالجن بأن دلُّوهم على الشهوات وما يُتوصَّل به إليها وقيل بأن ألقوا إليهم من الأراجيف والسِّحر والكهانة والجن بالإنس بأ أطاعوهم وحصّلوا مرادَهم بقَبول ما ألقوه إليهم وقيل استمتاعُ الإنسِ بهم أنهم كانوا يعوذون بهم في المفاوز
{وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً} “Onların hepsini toplayacağı gün”; ya meful ya da zarf olarak mahzuf bir fiille mansuptur. İşi dehşetli kılmak amacıyla iltifat yoluyla azamet nûnu ile [nahşuruhum] şeklinde de okunmuştur. Mansup zamir toplanacak olan insan ve cin topluluklarına racidir; yani: “İnsan ve cinleri toplayacağı gün: {يَا مَعْشَرَ الجن} 'Ey cin topluluğu!' diyerek o günü hatırla”; yahut “Onları toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu!' der”; yahut “Onları toplayıp: 'Ey cin topluluğu!' dediği gün öyle dehşetli haller ve korkular olur ki vahametinden ötürü lafızlar onu ifade edemez.” Ma'şer, cemaat demektir; cin topluluğundan murat ise şeytanlardır. {قَدِ استكثرتم مّنَ الإنس} “İnsanların çoğunu yoldan çıkardınız”; yani onları azdırıp saptırmayı çoğalttınız yahut onları kendinize tabi kılmak suretiyle [çoğalttınız] da sizinle beraber haşroldular; nitekim “Emir askerden çoğalttı (askerini çoğalttı)” denir. Bu, azarlama ve kınama yoluyladır. {وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم} “Onların dostları derler ki”; yani onlara itaat edenler. Allah Teâlâ'nın {مّنَ الإنس} “insanlardan [olan]” buyruğundaki {مِنْ} edatı ya cins beyanı içindir, yani onların insanlardan olan dostları; ya da {أولياؤهم} ifadesinden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir, yani insanlardan bulunarak. {رَبَّنَا استمتع بَعْضُنَا بِبَعْضٍ} “Rabbimiz! Bir kısmımız diğer bir kısmımızdan faydalandı”; yani insan, şeytanların kendilerine şehvetleri ve onlara ulaştıracak yolları göstermesiyle cinlerden faydalandı; onlara asılsız haberler, sihir ve kehanet fısıldamalarıyla faydalandığı da söylenmiştir. Cinler de insanlara emirlerine itaat etmeleri ve kendilerine telkin ettikleri şeyleri kabul ederek arzularını yerine getirmeleri sebebiyle faydalandı. İnsanların onlardan faydalanmasının ıssız çöllerde ve korku yerlerinde onlara sığınmaları; cinlerin insanlardan faydalanmasının ise insanların kendilerini korumaya güç yetirdiklerini itiraf etmeleri olduğu da söylenmiştir.
والمخاوفِ واستمتاعُهم بالإنس اعترافُهم بأنهم قادرون على إجازتهم {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الذى أَجَّلْتَ لَنَا} وهو يومُ القيامة قالوه اعترافاً بما فعلوه من طاعة الشياطينِ واتباعِ الهوى وتكذيبِ البعث وإظهاراً للندامة عليها وتحسراً على حالهم واستسلاماً لربهم ولعل الاقتصارَ على حكاية كلامِ الضالّين للإيذان بأن المُضلِّين قد أُفحموا بالمرة فلم يقدروا على التكلم أصلاً {قَالَ} استئنافٌ مبنيٌّ على سؤال نشأ من حكاية كلا منهم كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ الله تعالى حينئذ فقيل قال {النار مَثْوَاكُمْ} أي منزِلُكم أو ذاتُ ثوُائِكم كما أن دارَ السلام مثوى المؤمنين {خالدين فِيهَا} حال والعاملُ مثواكم إن جُعل مصدراً ومعنى الإضافة إن جُعل مكاناً {إِلَاّ مَا شَاء الله} قال ابن عباس ﵄ استثنى الله تعالى قوماً قد سبق في علمه أنهم يُسلمون ويصدِّقون النبيَّ ﷺ وهذا مبنيٌّ على أن الاستثناءَ ليس من المحكيّ وما بمعنى مَنْ وقيل المعنى إلا الأوقاتَ التي يُنقلون فيها من النار إلى الزمهرير فقد رُوي أنهم يدخُلون وادياً فيه من الزمهرير ما يميِّزُ بعضَ أوصالِهم من بعض فيتعاوَوْن ويطلُبون الردَّ إلى الجحيم وقيل يفتح لهم وهم في النار بابٌ إلى الجنة فيُسرعون نحوه حتى إذا صاروا إليه سُدَّ عليهم الباب وعلى التقديرين فالاستثناءُ تهكّمٌ بهم وقيل إلا ما شاء الله قبل الدخولِ كأنه قيل النارُ مثواكم أبداً إلا ما أمهلكم ولا يخفى بعدُه {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} في أفاعيله {عَلِيمٌ} بأحوال الثقلين وأعمالِهم وبما يليق بها من الجزاء
...ve korku yerlerinde [onlara sığınmaları; cinlerin insanlardan faydalanmasının ise insanların kendilerini korumaya güç yetirdiklerini itiraf etmeleri olduğu da söylenmiştir]. {وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الذى أَجَّلْتَ لَنَا} “ve bizim için takdir ettiğin süremize ulaştık”; o da kıyamet günüdür. Bunu, şeytanlara itaat, hevalara tabi olma ve dirilişi yalanlama şeklinde yaptıklarını itiraf etmek, bunlardan dolayı pişmanlıklarını ortaya koymak, hallerine hayıflanmak ve Rablerine teslimiyet göstermek üzere söylemişlerdir. Sadece sapanların sözünün nakledilmesiyle yetinilmesi, saptırıcıların büsbütün susturulup asla konuşmaya güç yetiremediklerini bildirmek içindir. {قَالَ} “[Allah] buyurur ki”; onların sözlerinin nakledilmesinden doğan bir soruya bina edilmiş yeni bir başlangıçtır; sanki “O zaman Allah Teâlâ ne buyurdu?” denilmiş, buna karşılık şöyle denilmiştir: {النار مَثْوَاكُمْ} “Barınağınız ateştir”; yani esenlik yurdu müminlerin barınağı olduğu gibi sizin durağınız yahut ikamet yeriniz ateştir; {خالدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcılar olarak”; haldir; عامل’i masdar kabul edilirse {مثواكم} kelimesidir, mekân ismi kabul edilirse izafet manasıdır; {إِلَاّ مَا شَاء الله} “Allah'ın dilediği müstesna”. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Allah Teâlâ, ilminde Müslüman olacakları ve Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdik edecekleri geçmiş olan bir topluluğu istisna etmiştir. Bu görüş, istisnanın nakledilen sözden olmadığına ve {ما} edatının {مَن} anlamında olduğuna dayanır. Mananın, cehennem ateşinden zemherir azabına nakledildikleri vakitler müstesna demek olduğu da söylenmiştir; nitekim onların, içinde uzuvlarını birbirinden ayıran zemheririn bulunduğu bir vadiye girecekleri, orada uluyarak tekrar cehenneme döndürülmeyi isteyecekleri rivayet edilmiştir. Onlar ateşte iken kendilerine cennete doğru bir kapı açılacağı, ona doğru koştukları ve tam vardıklarında kapının yüzlerine kapatılacağı da söylenmiştir. Her iki takdire göre de istisna onlarla alay etmek içindir. Ateşe girmeden önceki süre müstesna demek olduğu da söylenmiştir; sanki: “Size mühlet verdiği süre müstesna, ateş sizin ebedî barınağınızdır” denilmiştir; fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu açıktır. {إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin hikmet sahibidir”; fiillerinde [hikmet sahibidir]; {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir”; insanların ve cinlerin hallerini, amellerini ve bunlara layık olan cezayı.
{وكذلك} أي مثلَ ما سيق من تمكين الجنِّ من إغواء الإنسِ وإضلالِهم {نُوَلّى بَعْضَ الظالمين} من الإنس {بَعْضًا} آخرَ منهم أي نجعلهم بحيث يتولَّوْنهم بالإغواء والإضلالِ أو نجعل بعضَهم قرناءَ بعضٍ في العذاب كما كانوا كذلك في الدنيا عند اقترافِ ما يُؤدِّي إليه من القبائح {بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} بسبب ما كانوا مستمرِّين على كسبه من الكفر والمعاصي
{وكذلك} “İşte böylece”; yani cinlere insanları azdırıp saptırma imkânı verilmesinde geçtiği gibi; {نُوَلّى بَعْضَ الظالمين} “zalimlerin bir kısmını musallat ederiz/dost kılarız”; insanlardan [olan zalimlerin bir kısmını]; {بَعْضًا} “diğer bir kısmına”; yani onları azdırma ve saptırmayla birbirlerinin velisi kılarız yahut dünyada azaba sürükleyen çirkinlikleri işlerken olduğu gibi azapta da birbirlerinin yoldaşları kılarız; {بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “kazanageldikleri şeyler sebebiyle”; küfür ve günahlardan sürekli kazandıkları şeyler sebebiyle.
{يَا مَعْشَرَ الجن والإنس} شروعٌ في حكاية ما سيكون من توبيخ المعشَرَين وتقريعِهم بتفريطهم فيما يتعلق بخاصة أنفسِهم إثرَ حكايةِ توبيخِ معشر الجنِّ بإغواء الإنسِ وإضلالِهم وبيانِ مآلِ أمرِهم {أَلَمْ يَأْتِكُمْ} أي في الدنيا {رُسُلُ} أيْ مِنْ عندِ الله ﷿ ولكن لا على أن يأتيَ كلُّ رسولٍ كلَّ واحدة من الأمم بل على أن يأتي كلَّ أمة رسولٌ خاصٌّ بها أي ألم يأتِ كلَّ أمة منكم رسولٌ معين وقوله تعالى {مّنكُمْ} متعلقٌ بمحذوف وقع صفةٌ لرسلٌ أي كائنةٌ من جملتكم لكن لا على أنهم من جنس الفريقين معاً بل من الإنس خاصةً وإنما جُعلوا منهما إما لتأكيد وجوبِ اتباعِهم والإيذانِ بتقاربهما ذاتاً واتحادِهما تكليفاً وخطاباً كأنّهما جنسٌ واحد ولذلك تمكن أحدُهما من إضلال الآخَر وإما لأن المرادَ بالرسل ما يعمُّ رسلَ الرسلِ وقد ثبت أن الجن قد استمعوا القرآن وأنذروا به قومَهم حيث نطق به قوله تعالى وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَراً من الجن يستمعون الرقآن
{يَا مَعْشَرَ الجن والإنس} “Ey cin ve insan topluluğu!”; cin topluluğunun insanları azdırıp saptırmasıyla azarlanmalarının ve akıbetlerinin beyan edilmesinin ardından, her iki topluluğun bizzat kendileriyle ilgili hususlardaki kusurlarından ötürü azarlanmalarını ve kınanmalarını hikâye etmeye giriştir; {أَلَمْ يَأْتِكُمْ} “Size gelmedi mi?”; yani dünyada; {رُسُلُ} “elçiler”; yani Allah Azze ve Celle katından [elçiler]; fakat her elçinin ümmetlerin hepsine gitmesi şeklinde değil, bilakis her ümmete kendilerine mahsus bir elçinin gitmesi şeklinde; yani içinizden her ümmete muayyen bir peygamber gelmedi mi? Allah Teâlâ'nın {مّنكُمْ} “içinizden” buyruğu, {رسل} kelimesine sıfat olan mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani sizin aranızdan olan [elçiler]. Fakat her iki fırkanın türünden olmaları şeklinde değil, bilakis sadece insan cinsinden olmaları şeklindedir. İkisinden kılınmaları; ya onlara uymanın vacipliğini tekit etmek ve sanki tek bir cinsmiş gibi zatça birbirlerine yakın olduklarını, mükellefiyet ve hitapta bir olduklarını bildirmek içindir -ki bu sebeple biri diğerini saptırmaya muvaffak olabilmiştir-; ya da elçilerden muradın elçilerin gönderdiği elçileri de kapsaması sebebiyledir. Nitekim cinlerin Kur'an'ı dinledikleri ve Allah Teâlâ'nın {وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَراً من الجن يستمعون الرقآن} buyruğundan...
إلى قوله تعالى وَلَّوْاْ إلى قَوْمِهِم مُّنذِرِينَ وقوله تعالى {يقصون عليكم آياتي} صفةٌ أخرى لرسلٌ محققةٌ لما هو المرادُ من إرسال الرسل من التبليغ والإنذارِ وقد حصل ذلك بالنسبة إلى الثقلين {وَيُنذِرُونَكُمْ} بما هو في تضاعيفها من القوارع {لِقَاء يَوْمِكُمْ هذا} يومِ الحشرِ الذي قد عاينوا فيه ما أُعدَّ لهم من أفانين العقوباتِ الهائلة {قالوا} استئناف مبني على سؤال نشأ من الكلام السابقِ كأنه قيل فماذا قالوا عند ذلك التوبيخِ الشديد فقيل قالوا {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} أي بإتيان الرسلِ وإنذارِهم وبمقابلتهم إياهم بالكفر والتكذيب وباستحقاقهم بسبب ذلك للعذاب المخلّد حسبما فصل ي حكاية جوابِهم عن سؤال خَزَنةِ النار حيث قالوا بلى قَدْ جَاءنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ الله مِن شَىْء إِنْ أَنتُمْ إِلَاّ فِى ضلال كَبِيرٍ وقد أجمل ههنا في الحكاية كما أُجمل في حكاية جوابِهم حيث قالوا بلى ولكن حَقَّتْ كَلِمَةُ العذاب عَلَى الكافرين وقوله تعالى {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا} معَ ما عُطف عليه اعتراضٌ لبيان ما أداهم في الدنيا إلى ارتكابهم للقبائح التي ارتكبوها وألجأهم بعد ذلك في الآخرة إلى الاعتراف بالكفر واستيجاب العذابِ وذمٌّ لهم بذلك أي واغتروا في الدنيا بالحياة الدنيئةِ واللذات الخسيسةِ الفانية وأعرضوا عن النعيم المقيم الذي بشرت به الرسل واجترءوا على ارتكاب ما يجُرّهم إلى العذاب المؤبَّد الذي أنذروهم إياه {وَشَهِدُواْ} في الآخرة {عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُواْ} في الدُّنيا {كافرين} أي بالآيات والنذر التي أتى بها الرسلُ على التفصيل المذكورِ آنفاً واضطُرّوا إلى الاستسلام لأشد العذابِ كما ينبىء عنه ما حُكيَ عنُهم بقولِه تعالى وَقَالُواْ لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِى أصحاب السعير وفيه من تحسيرهم وتحذيرِ السامعين عن مثل صنيعِهم ما لا مزيدَ عليه
...Allah Teâlâ'nın {وَلَّوْاْ إلى قَوْمِهِم مُّنذِرِينَ} buyruğuna kadar açıkça ifade ettiği üzere onunla kendi kavimlerini uyardıkları sabittir. Allah Teâlâ'nın {يقصون عليكم آياتي} “size ayetlerimi anlatan” buyruğu, {رسل} kelimesine diğer bir sıfattır; peygamberlerin gönderilmesinden muradın tebliğ ve uyarı olduğunu ortaya koymaktadır ki bu durum insan ve cinlerin her ikisi hakkında da gerçekleşmiştir. {وَيُنذِرُونَكُمْ} “ve sizi uyaran”; ayetlerin içerdiği dehşetli tehditlerle [sizi uyaran]; {لِقَاء يَوْمِكُمْ هذا} “bu gününüze kavuşacağınız hususunda”; kendileri için hazırlanan korkunç ceza çeşitlerini gözleriyle gördükleri haşir günüyle [uyaran]. {قالوا} “Dediler ki”; önceki sözden doğan bir soruya bina edilmiş yeni bir başlangıçtır; sanki “Bu şiddetli azarlama karşısında ne dediler?” denilmiş, buna karşılık “şöyle dediler” denilmiştir: {شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا} “Kendi aleyhimize şahitlik ettik”; yani peygamberlerin geldiğine, kendilerini uyardıklarına, onlara küfür ve yalanlamayla karşılık verdiklerine ve bu sebeple ebedî azabı hak ettiklerine [şahitlik ettik]; nitekim cehennem bekçilerinin sorusuna verdikleri cevapta şöyle tafsilatla anlatılmıştır: “Evet, doğrusu bize uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve 'Allah hiçbir şey indirmedi, siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz' dedik.” Burada ise “Evet, fakat inkârcılar üzerine azap kelimesi hak oldu” dedikleri cevabın hikâyesinde olduğu gibi özet olarak verilmiştir. Allah Teâlâ'nın {وَغَرَّتْهُمُ الحياة الدنيا} “ve onları dünya hayatı aldattı” buyruğu, ona matuf olanla birlikte, dünyada onları işledikleri çirkinlikleri yapmaya sevk eden ve sonrasında ahirette küfrü itiraf etmeye ve azabı hak ettiklerini kabule mecbur bırakan sebebi beyan etmek ve bununla onları yermek için getirilmiş itirazî bir cümledir; yani dünyada bayağı hayata ve geçici değersiz lezzetlere aldandılar, peygamberlerin müjdelediği kalıcı nimetten yüz çevirdiler ve kendilerini peygamberlerin uyardığı ebedî azaba sürükleyecek şeyleri yapmaya cüret ettiler. {وَشَهِدُواْ} “ve şahitlik ettiler”; ahirette; {عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُواْ} “kendi aleyhlerine, olduklarına... dair”; dünyada [olduklarına dair]; {كافرين} “kâfir kimseler”; yani az önce zikredilen tafsilat üzere peygamberlerin getirdiği ayetleri ve uyarıları inkâr eden kimseler olduklarına şahitlik ettiler ve Allah Teâlâ'nın haklarında hikâye ettiği: “Eğer dinlemiş veya akletmiş olsaydık, şu çılgın alevli cehennemlikler arasında bulunmazdık dediler” buyruğunun bildirdiği üzere en şiddetli azaba boyun eğmek zorunda kaldılar. Bunda, onların duyduğu derin pişmanlığı ve dinleyenleri onların yaptığı gibi yapmaktan son derece sakındırmayı içeren üstün bir beyan vardır.
{ذلك} إشارة إلى ما ذُكر من شهادتهم على أنفسهم بالكفر واستيجاب العذاب والخطاب للرسول ﷺ بطريق التلوين وهو مبتدأٌ خبرُه قولُه تعالى {أَن لم يكن ربك مهلك القرى} بحذف اللام ى أَنَّ أنْ مصدريةٌ أو مخففةٌ من أنَّ وضميرُ الشأن الذي هو اسمُها محذوفٌ وقوله تعالى {بِظُلْمٍ} متعلقٌ إما بمهلك أي بسبب ظلمٍ أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من القُرى أي ملتبسةً بظلم فإن مكلابسة أهلِها للظلم ملابسةٌ للقرية له بواسطتهم وأما كونُه حالاً من ربك أو من ضميرِه في مُهلكَ كما قيل فيأباه أن غفلةَ أهلِها مأخوذةٌ في معنى الظلمِ وحقيقتِه لا محالة فلا يحسُن تقييدُه بقوله تعالى {وَأَهْلُهَا غافلون} والمعنى ذلك ثابتٌ لانتفاء كونِ ربِّك أو لأن الشأنَ لم يكن ربك مهلك القرى بسبب أي ظلم فعلوه من أفراد الظلم قيل أن يُنْهَوْا عنه ويُنَبَّهوا على بُطلانه برسول وكتابٍ وإن قضَى به بديهةُ العقولِ ويُنذَروا عاقبةَ جناياتِهم أو لولا انتفاءُ كونِه تعالى معذباً لهم قبل إرسالِ الرسلِ وإنزالِ الكتبِ لَما أمكن التوبيخُ بما ذُكر ولَما شهِدوا على أنفسهم بالكفر واستيجابِ العذاب ولا اعتذروا بعدم إتيانِ الرسل كما في قوله تعالى وَلَوْ أَنَّا أهلكناهم بِعَذَابٍ مّن قَبْلِهِ لَقَالُواْ رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً فنتبع آياتك مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ ونخزى وإنما عُلّل ما ذُكر بانتفاء التعذيبِ الدنيويِّ الذي هو إهلاكُ القرى قبل الإنذارِ مع أن التقريبَ في تعليله بانتفاء مطلقِ التعذيب من غير بعث الرسلِ أتمُّ على ما نطقَ به قولُه تعالى وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً لبيان كمال
{ذلك} “İşte bu”; küfürlerini ve azabı hak ettiklerini kendi aleyhlerine itiraf etmelerine işarettir. Hitap iltifat yoluyla Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem). Bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {أَن لم يكن ربك مهلك القرى} “Rabbinin şehirleri helak edici olmamasıdır”; lâm harfinin hazfiyle [takdir edilmiştir]; yani {أن} mastariyyedir yahut şeddeli {أنّ}den hafifletilmiştir ve ismi olan şan zamiri mahzuftur. Allah Teâlâ'nın {بِظُلْمٍ} “zulüm ile” buyruğu, ya {مهلك} kelimesine mütealliktir; yani bir zulüm sebebiyle; ya da {القرى} kelimesinden hal olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani zulme bulaşmış olarak; zira halkının zulme bulaşması, onların vasıtasıyla şehrin de zulme bulaşması demektir. Söylendiği gibi {ربك} kelimesinden veya {مهلك} içindeki zamirden hal olmasına gelince; halkın gafletinin zulüm manasına ve hakikatine dâhil olması kaçınılmazdır, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın {وَأَهْلُهَا غافلون} “halkı habersizken” buyruğuyla kayıtlanması uygun düşmez. Mana şöyledir: Bu durum, Rabbinin şehirleri -akılların apaçık hükümleriyle sabit olsa bile- bir elçi ve bir kitap vasıtasıyla kendilerine yasaklanmadan, batıllığı bildirilmeden ve cinayetlerinin akıbetiyle uyarılmadan önce işledikleri herhangi bir zulüm sebebiyle helak edici olmamasından ötürü sabittir. Yahut Allah Teâlâ'nın elçiler göndermeden ve kitaplar indirmeden önce onları cezalandırmayacağı hükmü olmasaydı, zikredilen azarlama mümkün olmazdı, onlar da kendi aleyhlerine küfürle ve azabı hak ettikleriyle şahitlik etmezlerdi; ayrıca Allah Teâlâ'nın {وَلَوْ أَنَّا أهلكناهم بِعَذَابٍ مّن قَبْلِهِ لَقَالُواْ رَبَّنَا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً فنتبع آياتك مِن قَبْلِ أَن نَّذِلَّ ونخزى} buyruğunda olduğu gibi elçilerin gelmeyişini mazeret olarak ileri sürerlerdi. Zikredilen durumun, Allah Teâlâ'nın {وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً} buyruğunun bildirdiği üzere peygamber göndermeksizin mutlak anlamda cezalandırmanın nefyiyle gerekçelendirilmesi daha tam olacağı halde, uyarılmadan önce şehirlerin helaki demek olan dünyevî azabın nefyiyle gerekçelendirilmesi...
نزاهتِه ﷾ عن كلا التعذيبين الدنيوي والأخروي معاً من غير إنذارٍ على أبلغِ وجهٍ وآكدِه حيث اقتُصِر على نفي التعذيبِ الدنيوي عنه تعالى ليثبُتَ نفيُ التعذيبِ الأخروي عنه تعالى على الوجه البرهانيّ بطريق الأولوية فإنه تعالى حيث لم يعذِّبهم بعذاب يسيرٍ منقطعٍ بدون إنذارٍ فلأن لا يعذِّبَهم بعذاب شديد مخلدٍ أولي وأجلي ولو عُلل بما ذكر من نفي التعذيبِ لا نصرف بحسب المقام إلى ما فيه الكلامُ من نفي التعذيب الأخروي ونفي التعذيب الدنيوي وغير متعرَّضٍ له لا صريحاً ولا دَلالةً ضرورةَ أن نفي الأعلى لا يدل على نفي الأدنى ولأن ترتب العذاب الدنيويِّ على الإنذار عند عدمِ تأثرِ المنذَرين منه معلومٌ مشاهدٌ عند السامعين فيستدلون بذلك على أن التعذيبَ الأخرويَّ أيضاً كذلك فينزجرون عن الإخلال بمواجب الإنذارِ أشدَّ انزجارٍ هذا هُو الذي تستدعيهِ جزالة النظمِ الكريم وأما جعلُ ذلك إشارةً إلى إرسال الرسلِ ﵈ وإنذارِهم وخبرُ المبتدأ محذوفٌ كما أطبقَ عليه الجمهورُ فبمعزل من مقتضى المقامِ والله سبحانه أعلم
...uyarı olmaksızın gerek dünyevî gerek uhrevî her iki azabın da O'ndan uzak olduğunu en beliğ ve en tekitli şekilde ortaya koymak içindir. Zira O'ndan dünyevî azabın nefyedilmesiyle yetinilmiştir ki, O'ndan uhrevî azabın nefyi de evleviyet yoluyla burhanî bir şekilde sabit olsun. Çünkü Allah Teâlâ onları uyarı olmaksızın geçici ve hafif bir azapla cezalandırmadığına göre, onları şiddetli ve ebedî bir azapla cezalandırmaması öncelikle ve apaçık bir şekilde geçerlidir. Şayet zikredilen mutlak azabın nefyiyle gerekçelendirilseydi, makamın gereği olarak söz konusu olan şey uhrevî azabın nefyine yönelirdi ve dünyevî azabın nefyi ise ne sarih ne de delalet yoluyla temas edilmemiş olarak kalırdı; zira üsttekinin nefyi alttakinin nefyini gerektirmez. Ayrıca uyarılanların uyarılardan etkilenmemesi halinde dünyevî azabın uyarıya terettüp etmesi dinleyenlerce bilinen ve müşahede edilen bir durumdur; bu sayede uhrevî azabın da böyle olduğuna delil getirirler ve uyarının gereklerini ihlal etmekten son derece sakınırlar. Kerim nazmın fesahatinin gerektirdiği mana işte budur. Cumhurun ittifak ettiği gibi {ذلك} kelimesini peygamberlerin (aleyhimüsselâm) gönderilmesine ve uyarmalarına işaret kılmak ve mübtedanın haberini mahzuf saymak ise makamın gereğinden uzaktır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
{وَلِكُلّ} أي من المكلفين من الثقلين {درجات} متفاوتةٌ وطبقاتٌ متباينة {مّمَّا عَمِلُواْ} من أعمالهم صالحةً كانت أو سيئةً فإن أعمالَهم درجاتٌ في أنفسها أو من جزاء أعمالِهم فإن كلَّ جزاءٍ مرتبةٌ معينةٌ لهم أو من أجل أعمالِهم {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} فيخفى عليه عملٌ من أعمالهم أو قدْرُ ما يستحقون بها من ثواب أو عقاب وقرىء بالتاء تغليباً للخطاب على الغَيْبة
{وَلِكُلّ} “Herkes için... vardır”; yani insan ve cinlerden mükellef olan herkes için; {درجات} “dereceler vardır”; farklı dereceler ve çeşitli tabakalar; {مّمَّا عَمِلُواْ} “yaptıklarından ötürü”; ister iyi ister kötü olsun amellerinden ötürü; zira amelleri bizzat kendi içinde derecelerdir yahut amellerinin karşılığından ötürüdür; çünkü her bir ceza ve mükâfat onlar için belirli bir mertebedir; yahut amelleri sebebiyle demektir. {وَمَا رَبُّكَ بغافل عَمَّا يَعْمَلُونَ} “Rabbin onların yaptıklarından habersiz değildir”; öyle ki amellerinden herhangi bir amel yahut onunla hak ettikleri sevap veya cezanın miktarı O'na gizli kalsın. Muhatap sigasını gaib sigasına galip kılarak tâ ile [ta'melûn] şeklinde de okunmuştur.
{وَرَبُّكَ الغنى} مبتدأٌ وخبرٌ أي هو المعروفُ بالغني عن كلِّ ما سواهُ كائنا من كان وكا كان فيدخُل فيه غناه عن العباد وعن عبادتهم في التعرُّض لوصف الربوبيةِ في الموضعين لا سيما في الثاني لكونه موقعَ الإضمار مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من إظهار اللطفِ به ﷺ وتنزيهِ ساحتِه عن توهم شمولِ الوعيدِ الآتي لها أيضاً ما لا يخفى وقوله تعالى {ذُو الرحمة} خبرٌ آخرُ أو هو الخبرُ والغنيُّ صفةٌ أي يترحم عليهم بالتكليف تكميلاً لهم ويُمهلهم على المعاصي وفيه تنبيه على أن ما سلف ذكرُه من الإرسال ليس لنفعه بل لترحمه على العباد وتمهيدٌ لقوله تعالى {إِن يَشَأْ يذهبكم} أي مابه حاجةٌ إليكم إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا العصاةُ وفي تلوين الخطابِ من تشديد الوعيد ما لا يخفى {وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم} أي من بعد إذهابِكم {مَا يَشَاء} من الخلق وإيثارُ مَا على مَنْ لإظهار كمالِ الكبرياءِ وإسقاطِهم عن رتبة العقلاءِ {كَمَا أَنشَأَكُمْ من ذرية قوم آخرين} أي من نسل قومٍ آخرين لم يكونوا على مثل صفتِكم وهم أهلُ سفينة نوحٌ ﵊ لكنه أبقاكم ترحماً عليكم وما في كما مصدريةٌ ومحلُّ الكافِ النصبُ على أنه مصدر تشبيهي على غير الصدر فإن يستخلف في معنى ينشىء كأنه قيل وينشىء إنشاءً كائناً كإنشائكم الخ أو نعتٌ لمصدر الفعل المذكور أي يستخلف استخلافاً كائناً كإنشائكم الخ والشرطيةُ استئنافٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلها من الغنى والرحمة
{وَرَبُّكَ الغنى} “Rabbin zengindir/ihtiyaçsızdır”; mübteda ve haberdir; yani O, kim olursa olsun ve ne olursa olsun kendisinden başka her şeyden müstağni olmakla bilinendir; dolayısıyla kullardan ve onların ibadetlerinden müstağni olması da buna dahildir. Her iki yerde de -özellikle zamir makamı olması sebebiyle ikincisinde- Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet vasfına yer verilmesinde, ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) lütfun gösterilmesi ve gelecek tehdidin onu da kapsadığı zannından zatının tenzih edilmesi hususundaki incelik açıktır. Allah Teâlâ'nın {ذُو الرحمة} “rahmet sahibidir” buyruğu, diğer bir haberdir yahut asıl haber budur ve {الغني} ise sıfattır; yani onları kemale erdirmek için mükellefiyet yükleyerek kendilerine merhamet eder ve günahları sebebiyle mühlet verir. Bunda, daha önce zikredilen peygamber göndermenin O'nun bir menfaati için değil, kullarına merhametinden ötürü olduğuna bir dikkat çekme ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna bir hazırlık vardır: {إِن يَشَأْ يذهبكم} “Eğer dilerse sizi yok eder”; yani O'nun size hiçbir ihtiyacı yoktur; ey günahkârlar, dilerse sizi yok eder! Hitabın bu şekilde değiştirilmesinde tehdidi şiddetlendirme inceliği açıktır. {وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم} “ve sizden sonra yerinize geçirir”; yani sizi yok ettikten sonra; {مَا يَشَاء} “dilediğini”; yaratılmışlardan [dilediğini]. {من} yerine {ما} lafzının tercih edilmesi, kibriyasının tamlığını göstermek ve onları akıllılar mertebesinden düşürmek içindir; {كَمَا أَنشَأَكُمْ من ذرية قوم آخرين} “sizi başka bir kavmin soyundan yarattığı gibi”; sizin gibi olmayan başka bir kavmin neslinden -ki onlar Nuh'un (aleyhisselâm) gemisindekilerdir- var ettiği gibi; fakat size merhametinden ötürü sizi hayatta bırakmıştır. {كما}daki {ما} mastariyyedir; kâf harfi ise masdar-ı gayr-ı sarih olarak teşbihî bir mastar olmak üzere nasb mahallindedir; zira {يستخلف} fiili {ينشىء} anlamındadır; sanki “Sizi yarattığı gibi bir yaratışla yaratır...” denilmiştir; yahut zikredilen fiilin mastarının sıfatıdır; yani “Sizi yaratması gibi bir halef kılmayla halef kılar...” demektir. Şart cümlesi ise öncesinde yer alan gına (zenginlik) ve rahmet manalarını pekiştiren yeni bir başlangıçtır.
{إن ما توعدون}
{إن ما توعدون} “Şüphesiz size vaad olunan şey”
أي الذي توعدونه من البعث وما يتفرَّع عليه من الأمور الهائلةِ وصيغةُ الاستقبال للدِلالة على الاستمرار التجددي {لأَتٍ} لواقعٌ لا محالة كقوله تعالى إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لواقع وإيثارُه عليه لبيان كمالِ سرعةِ وقوعِه بتصويره بصورة طالبٍ حثيثٍ لا يفوته هاربٌ حسبما يُعرب عنه قوله تعالى {وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} أي بفائتين ذلك وإن ركِبتم في الهرب متنَ كلِّ صَعْبٍ وذَلولٍ كما أن إيثارَ صيغةِ الفاعلِ على المستقبل للإيذان بكمال قربِ الإتيان والمرادُ بيانُ دوامِ انتفاءِ الإعجازِ لا بيانُ انتفاءِ دوامِ الإعجاز فإن الجملة الاسميةَ كما تدل على دوام الثبوتِ تدل بمعونة المقام إذا دخل عليها حرف النفي على دوام الانتفاءِ لا على انتفاء الدوامِ كما حُقّق في موضعه
Yani yeniden dirilme ve buna bağlı korkunç hallerden size vaad edilen şey; gelecek zaman sîgası ise yenilenen sürekliliğe delalet etmek içindir; {لأَتٍ} “mutlaka gelecektir”; Allah Teâlâ'nın {إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لواقع} “Size vaad olunan şey mutlaka gerçekleşecektir” buyruğundaki gibi muhakkak vuku bulacaktır. [Vâkı' yerine] bunun tercih edilmesi, Allah Teâlâ'nın {وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ} “ve siz [bunu] engelleyebilecek değilsiniz” buyruğunun ifade ettiği üzere, elinden hiçbir kaçanın kurtulamadığı gayretli bir talip suretinde tasvir edilerek vukuunun tam anlamıyla süratini beyan etmek içindir; yani kaçmak için her türlü zor ve kolay yola başvursanız bile bunu atlatıp kurtulamazsınız. Nitekim ism-i fâil sîgasının muzariye tercih edilmesi de gelişin son derece yakın olduğunu bildirmek içindir. Kastedilen, âciz bırakmanın devamının olumsuzlanması değil, âciz bırakmanın olumsuzluğunun devamını beyan etmektir. Zira isim cümlesi sübutun devamına delalet ettiği gibi, makamın yardımıyla üzerine nefy harfi girdiğinde devamın olumsuzluğuna değil, olumsuzluğun devamına delalet eder; nitekim kendi yerinde tahkik edilmiştir.
{قل يا قوم اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} إثرَ ما بيّن لهم حالَهم ومآلَهم بطريق الخطاب أُمر رسول الله ﷺ بطريق التلوينِ بأن يواجِهَهم بتشديد التهديد وتكريرِ الوعيد ويظهر لهم ما هو عليه غاية التصلب في الدين ونهايةِ الوثوقِ بأمره وعدم المبالاةِ بهم أي اعملوا على غاية تمكنكم واستطاعتك يقال نمكن مكانةً إذا تمكّن أبلغَ التمكّن أو على جهتكم وحالتِكم التي أنتمُ عليها من قولهم مكان ومكانة كمقامٌ ومقامة وقرىء مكاناتِكم والمعنى اثبتوا على كفرهم ومعاداتكم {إِنّى عامل} ما أُمرت به من الثبات على الإسلام والاستمرارِ على الأعمال الصالحةِ والمصابرةِ وإيرادُ التهديد بصيغة الأمرِ مبالغةٌ في الوعيد كأن المهددَ يريد تعذيبَه مجمِعاً عليه فيحمِله بالأمر على ما يؤدي إليه وتسجيلٌ بأن المهدِّد لا يتأتّى منه إلا الشرُّ كالذي أُمر به بحيث لا يجد إلى التقصّي عنه سبيلاً {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُ عاقبة الدار} سوف لتأكيد مضمونِ الجملة والعلمُ عرفاني ومن إما استفهامية معلقة لفعل العلم محلُّها الرفعُ على الابتداءِ وتكون باسمها وخبرها خبرٌ لها وهي مع خبرها في محل نصبٍ لسدها مسدَّ مفعول تعلمون أي فسوف تعلمون أيُّنا تكون له العاقبةُ الحسنى التي خلق الله تعالى هذه الديار لها وإما موصولةٌ فمحلُّها النصبُ على أنَّها مفعولٌ لتعلمة ون أي فسوف تعلمون الذي له عاقبةُ الدارِ وفيه مع الإنذار إنصافٌ في المقال وتنبيهٌ على كمال وثوقِ المنذِرِ بأمره وقرىء بالياء لأن تأنيثَ العاقبةِ غيرُ حقيقي {إِنَّهُ} أي الشأنَ {لَا يُفْلِحُ الظالمون} وُضع الظلمُ موضِعَ الكفرِ إيذاناً بأن امتناعَ الفلاحِ يترتب على أي فردٍ كان من أفراد الظلمِ فما ظنُّك بالكفر الذي هو أعظمُ أفرادِه
{قل يا قوم اعملوا على مَكَانَتِكُمْ} “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın/bulunduğunuz hal üzere amel edin'”; hitap yoluyla onların hallerini ve varacakları yeri açıkladıktan sonra, üslup değişikliği yoluyla Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) tehdidi şiddetlendirerek ve azap uyarısını tekrarlayarak onlarla yüzleşmesi, dindeki tam sebatını, davasına nihai güvenini ve onlara hiç aldırış etmediğini göstermesi emredilmiştir; yani elinizden gelenin en son noktasına ve bütün gücünüze göre amel edin. Bir kimse en ileri derecede güç yetirdiğinde [Arapçada] bu kökten ifadeler kullanılır; yahut “makâm” ve “makâme” kelimeleri gibi “mekân” ve “mekâne” kelimelerinden hareketle “üzerinde bulunduğunuz cihet ve hal üzere [amel edin]” demektir. [Mekânetiküm yerine] “Mekânâtiküm” şeklinde de okunmuştur. Anlamı ise: Küfrünüz ve düşmanlığınız üzere sebat edin! {إِنّى عامل} “Şüphesiz ben de [bana emredileni] yapmaktayım”; İslam üzere sebat etmek, salih amellere ve sabretmeye devam etmek hususunda bana emredilenleri yapmaktayım. Tehdidin emir sîgasıyla getirilmesi uyarıda mübalağa içindir; sanki tehdit eden kişi, onu cezalandırmayı kesin olarak isteyip kararlaştırmış da bu sebeple kendisini cezaya götürecek şeyi yapmaya emir yoluyla sevk etmekte ve tehdit edilen kimseden, emrolunduğu şey gibi yalnızca kötülük sadır olacağını, dolayısıyla bundan kurtulmaya hiçbir yol bulamayacağını tescil etmektedir. {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُ عاقبة الدار} “Dünya yurdunun sonunun kime ait olacağını yakında bileceksiniz”; {سَوْفَ} cümlenin içeriğini tekit içindir, ilim ise tanıma (irfan) anlamındadır. {من} ya tealluk eden istifhamiyedir, mübteda olarak ref mahallindedir; {تَكُونُ} fiili ise ismi ve haberiyle birlikte onun haberidir ve haberle birlikte {تَعْلَمُونَ} fiilinin mefulü yerine geçerek nasb mahallindedir; yani “Allah Teâlâ'nın bu yurdu kendisi için yarattığı o güzel akıbetin hangimize ait olacağını yakında bileceksiniz” demektir; yahut mevsûledir, {تَعْلَمُونَ} fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir; yani “Yurdun güzel sonunun kime ait olduğunu yakında bileceksiniz” demektir. Bunda uyarı ile birlikte sözde bir insaf ve uyaran kişinin davasına tam güvenine dikkat çekme vardır. Âkıbet kelimesinin müennesliği hakiki olmadığı için [tekûnü yerine] yâ ile [yekûnü] şeklinde de okunmuştur. {إِنَّهُ} yani durum şu ki; {لَا يُفْلِحُ الظالمون} “Zalimler asla kurtuluşa eremezler”; felaha ermenin engellenmesinin zulmün herhangi bir ferdine bağlı olduğunu bildirmek için küfür yerine zulüm lafzı konulmuştur; zulmün en büyük ferdi olan küfür hakkında artık ne düşünülür!
{وَجَعَلُواْ} شروعٌ في تقبيح أحوالِهم الفظيعةِ بحكاية أقوالِهم وأفعالهم الشنيعة مشركوا العربِ كانوا يُعيِّنون أشياءَ من حرث ونتاج لله تعالى وأشياءَ منهما لآلهتهم فإذا رأوا ما جعلوه لله تعالى زاكياً نامياً يزيد في نفسه خيراً رجَعوا فجعلوه لآلهتهم وإذا زكا ما جعلوه لآلهتهم تركوه معتلين بأن اللع تعالى غنيٌّ وما ذاك إلا لحب آلهتِهم وإيثارِهم لها والجعلُ إما متعدَ إلى واحد فالجارّان في قوله تعالى
{وَجَعَلُواْ} “Ve kıldılar/ayırdılar”; çirkin sözlerini ve fiillerini hikâye ederek onların korkunç hallerini kötülemeye giriştir. Müşrik Araplar, ekin ve hayvanlardan birtakım şeyleri Allah Teâlâ'ya, bunlardan birtakım şeyleri de ilahlarına ayırırlardı. Allah Teâlâ için ayırdıkları şeyin bereketlenip geliştiğini ve kendiliğinden çoğaldığını gördüklerinde dönüp onu ilahlarına verirlerdi. İlahlarına ayırdıkları şey bereketlendiğinde ise Allah Teâlâ'nın zengin/ihtiyaçsız olduğu bahanesini ileri sürerek onu [ilahlarına] bırakırlardı. Bu ise ancak ilahlarına olan sevgilerinden ve onları tercih etmelerindendir. {جَعَلَ} fiili ya tek mefule müteaddidir; bu durumda Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki iki câr-mecrûr:
{لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} متعلقان به ومِنْ في قولِه تعالَى {مِنَ الحرث والانعام} بيانٌ لما وفيه تنبيهٌ على فرط جهالتِهم حيث أشركوا الخالقَ في خلقه جماداً لا يقدِر على شيءٍ ثم رجّحوه عليه بأن جعلوا الزكيَّ له أي عيَّنوا له تعالى مما خلقه من الحرث والأنعام {نَصِيباً} يصرِفونه إلى الضِيفان والمساكينِ وتأخيرُه عن المجرورَيْن لما مرَّ مرارا من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر وإما إلى مفعولين أولُهما مما ذرأ على أن من تبعيضية أي جعلوا بعضَ ما خلقه نصيباً له وما قيل من أن الأولَ نصيباً والثاني لله لا يساعده سَدادُ المعنى وحكايةُ جعلِهم له تعالى نصيباً تدل على أنهم جعلوا لشركائهم أيضاً نصيباً ولم يُذْكر اكتفاءً بقوله تعالى {فَقَالُواْ هذا لِلَّهِ} بِزَعْمِهِمْ {وهذا لِشُرَكَائِنَا} وقُرىء بضم الزاءِ وهو لغةٌ فيه وإنما قُيِّد به الأولُ للتنبيه على أنه في الحقيقة ليس يجعل الله تعالى غيرُ مستتبِعٍ لشيء من الثواب كالتطوعات التي يُبتغى بها وجهُ الله تعالى لا لما قيلَ من أنه للتنبيه على أن ذلك مما اخترعوه لم يأمرهم الله تعالى به فإن ذلك مستفادٌ من الجعل ولذلك لم يقيَّدْ به الثاني ويجوزُ أنْ يكونَ ذلكَ تمهيداً لما بعده على معنى أن قولَهم هذا لله مجرَّدُ زعمٍ منهم لا يعملون بمقتضاه الذي هو اختصاصُه به تعالى فقوله تعالى {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى الله وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلى شُرَكَائِهِمْ} بيانٌ وتفصيلٌ له أي فما عيَّنوه لشركائهم لا يُصرَف إلى الوجوه التي يُصرف إليها ما عيّنوه لله تعالى من قِرى الضِيفان والتصدقِ على المساكين وما عيَّنوه لله تعالى إذا وجدوه زاكياً يُصرف إلى الوجوه التي يُصرف إليها ما عيّنوه لآلهتهم من إنفاق عليها وذبحِ نسائِكَ عندها والإجراءِ على سَدَنتها ونحو ذلك {سَاء مَا يَحْكُمُونَ} فيما فعلوا من إيثار ى لهتهم على الله تعالى وعملهم بما لم يُشرَعْ لهم وما بمعنى الذي والتقديرُ ساء الذي يحكُمون حكمَهم فيكون حكمُهم مبتدأً وما قبله الخبرُ وحُذف لدِلالة يحكُمون عليه
{لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ} “Allah için, O'nun yaratıp çoğalttığı şeylerden...” O'na müteallıktır. Allah Teâlâ'nın {مِنَ الحرث والانعام} “ekinden ve hayvanlardan” buyruğundaki {مِنْ} harfi, {ما} lafzının beyanıdır. Bunda, Yaratıcı'yı kendi yarattığı varlıklarda hiçbir şeye gücü yetmeyen cansız putlarla ortak kıldıkları, sonra da bereketli olanı puta tahsis etmek suretiyle putu O'na tercih ettikleri için onların aşırı cehaletlerine bir dikkat çekme vardır. Yani Allah Teâlâ'ya, yarattığı ekin ve hayvanlardan {نَصِيباً} “bir pay” ayırdılar ki bunu misafirlere ve yoksullara harcarlardı. Bu payın iki mecrûrdan sonraya bırakılması, daha önce defalarca geçtiği üzere, öne alınana önem vermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. Yahut iki mefule müteaddidir; birincisi {مِنْ} harfinin teb'îziyye olması üzere {مِمَّا ذَرَأَ} ifadesidir; yani O'nun yarattığı şeylerin bir kısmını O'na pay kıldılar. Birincisinin {نَصِيباً}, ikincisinin ise {لِلَّهِ} olduğu görüşü anlamın sağlamlığına uygun düşmez. Onların Allah Teâlâ'ya bir pay ayırdıklarının hikâye edilmesi, ortaklarına da bir pay ayırdıklarını gösterir; Allah Teâlâ'nın {فَقَالُواْ هذا لِلَّهِ} بِزَعْمِهِمْ {وهذا لِشُرَكَائِنَا} “ve kendi zanlarınca: 'Bu Allah'a, bu da ortaklarımızadır' dediler” buyruğu ile yetinildiği için bu ayrıca zikredilmemiştir. [Zan kelimesi] zâ harfinin zammesiyle [bi-zu'mihim] şeklinde de okunmuştur ki bu onun bir lehçesidir. Birincisinin bu zanna bağlanması, Allah rızası gözetilen nafileler gibi hakikatte Allah için kılınmadığına ve hiçbir sevap getirmeyeceğine dikkat çekmek içindir; yoksa bunun onların uydurduğu ve Allah Teâlâ'nın kendilerine emretmediği bir şey olduğuna dikkat çekmek için değildir; zira bu mana zaten kılma/ayırma (ca'l) fiilinden anlaşılmaktadır ve bu sebeple ikincisi buna bağlanmamıştır. Bunun, sözlerinin sadece kuru bir iddiadan ibaret olup gereğiyle yani Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesiyle amel etmedikleri manasında sonrasına bir hazırlık olması da caizdir. Allah Teâlâ'nın {فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى الله وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إلى شُرَكَائِهِمْ} “Ortakları için olan Allah'a ulaşmaz; fakat Allah için olan ortaklarına ulaşır” buyruğu bunu açıklamakta ve detaylandırmaktadır; yani ortaklarına ayırdıkları şey, misafir ağırlamak ve yoksullara sadaka vermek gibi Allah Teâlâ için ayırdıklarını harcadıkları yerlere sarf edilmez; Allah Teâlâ için ayırdıkları şey ise bereketlendiğini gördüklerinde ilahlarına harcamak, onların yanında kurbanlar kesmek ve bakıcılarına ödeme yapmak gibi putlarına ayırdıklarını harcadıkları yerlere sarf edilir. {سَاء مَا يَحْكُمُونَ} “Hükmettikleri şey ne kötüdür!”; ilahlarını Allah Teâlâ'ya tercih etmeleri ve kendilerine meşru kılınmayan şeylerle amel etmeleri hususunda verdikleri hüküm ne kötüdür! {ما} mevsûl manasındadır ve takdiri “Hükmettikleri hüküm ne kötüdür!” şeklindedir; bu durumda onların hükmü mübteda, öncesi ise haber olur ve {يَحْكُمُونَ} fiilinin delaletinden ötürü hazfedilmiştir.
{وكذلك} ومثلَ ذلك التزيينِ وهو تزيينُ الشرك في قسمة القُربانِ بين الله تعالى وبين آلهتهم أو مثل ذلك التزيين البليغ المعهودِ من الشياطين {زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مّنَ المشركين قَتْلَ أولادهم} بوأدهم ونحْرِهم لآلهتهم كان الرجل يحلِف في الجاهلية لئن وُلد له كذا غلاماً لينحَرَنّ أحدهم كما حلف عبدُ المطلب وهو مشهور {شُرَكَاؤُهُمْ} أي أولياؤهم من الجن أو من السَّدَنة وهو فاعلُ زَيَّن أُخِّر عن الظرف والمفعولِ لما مر غيرَ مرةٍ وقُرِىءَ على البناءِ للمفعولِ الذي هو القتلُ ونصبِ الأولاد وجرِّ الشركاء بإضافة القتلِ إليه مفصولاً بينهما بمفعوله وقُرِىءَ على البناءِ للمفعولِ ورفعِ قتل وجرِّ أولادِهم ورفعِ شركاؤهم بإضمار فعلٍ دلَّ عليه زُيِّن كأنه لما قيل زُيِّن لهم قتلُ أولادِهم قيل مَنْ زيَّنه فقيل زينه شركاؤهم {ليردوهم} أي يهلكوهم بالإغواء {وَلِيَلْبِسُواْ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} وليخلِطوا عليهم ما كانوا عليه من دين إسمعيل ﵇ أو ما وجب عليهم أن يتدينوا به واللامُ للتعليل إن كان التزيينُ من الشياطين وللعاقبة إن كان من السدنة {وَلَوْ شَاء الله} أي عدمَ فعلهم ذلك {مَّا فَعَلُوهُ} أي ما فعل المشركون ما زُيّن لهم من القتل أو الشركاء التزيين أو الإرداء واللبس أو الفريقان جميعَ ذلك على إجراء الضميرِ مُجرى اسمِ الإشارةِ {فَذَرْهُمْ وَمَا يفترون} الفاء
{وكذلك} “Ve bunun gibi”; işte bu süsleme gibi -ki o da kurban paylaştırmada Allah Teâlâ ile ilahları arasında şirki süslemektir- yahut şeytanlardan bilinen o beliğ süsleme gibi; {زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مّنَ المشركين قَتْلَ أولادهم} “müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi”; kız çocuklarını diri diri gömerek ve ilahları için kurban ederek öldürmeyi süsledi. Cahiliye döneminde kişi, “Eğer şu kadar erkek çocuğum olursa mutlaka birini kurban edeceğim” diye yemin ederdi; nitekim Abdülmuttalib'in böyle yemin ettiği meşhurdur; {شُرَكَاؤُهُمْ} “ortakları”; yani cinlerden veya put bakıcılarından olan dostları. Bu kelime {زَيَّنَ} fiilinin failidir; daha önce defalarca geçtiği üzere zarftan ve mefulden sonraya bırakılmıştır. Katil kelimesinin mefulü olan öldürme fiilinin meçhul yapılmasıyla, evlatların nasbı ve aralarına mefulün girmesiyle katil kelimesinin ortaklara izafetiyle mecrur olarak [zuyyine li-kesîrin mine'l-müşrikîne katle evlâdihim şürekâihim şeklinde] okunmuştur. Yine meçhul sîga ile katlin ref'i, evlatlarının cerri ve {زُيِّنَ} fiilinin delalet ettiği gizli bir fiille ortaklarının ref'i olarak [zuyyine katlü evlâdihim şürekâuhüm şeklinde] okunmuştur; sanki onlara çocuklarını öldürmek süslendi denilince “Bunu kim süsledi?” diye sorulmuş ve “Ortakları süsledi” denilmiştir. {ليردوهم} “onları helak etsinler diye”; yani saptırarak helake sürüklesinler diye; {وَلِيَلْبِسُواْ عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ} “ve dinlerini onlara karmaşık kılsınlar/örtsünler diye”; İsmail'in (aleyhisselâm) dininden üzerinde bulundukları şeyi yahut inanmakla yükümlü oldukları dini onlara karıştırsınlar diye. Süsleme şeytanlardan ise lâm ta'lîl (gerekçe) içindir, put bakıcılarından ise âkıbet (sonuç) içindir. {وَلَوْ شَاء الله} “Eğer Allah dileseydi”; yani onların bunu yapmamasını dileseydi; {مَّا فَعَلُوهُ} “onu yapmazlardı”; yani müşrikler kendilerine süslenen öldürme fiilini yapmazlardı yahut ortaklar süslemeyi veya helak edip karıştırmayı yapmazlardı yahut zamirin işaret ismi yerine geçmesiyle iki grup birden bütün bunları yapamazdı. {فَذَرْهُمْ وَمَا يفترون} “Artık onları ve uydurdukları şeyleri baş başa bırak”; fâ,
فصيحةٌ أي إذا كان ما فعلوه بمشيئة الله تعالى فدعهم وافتراءَهم أو وما يفترونه من الإفك فإن فيما شاء الله تعالى حِكَماً بالغة إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إثماً ولهم عذاب مهين وفيه من شدة الوعيدِ ما لا يخفى
fasîhadır; yani mademki onların yaptıkları Allah Teâlâ'nın dilemesi iledir, öyleyse onları ve iftiralarını yahut uydurdukları yalanları bırak; zira Allah Teâlâ'nın dilediği şeyde pek derin hikmetler vardır: {إِنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ لِيَزْدَادُواْ إثماً ولهم عذاب مهين} “Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz ve onlar için alçaltıcı bir azap vardır”. Bunda uyarının son derece şiddetli olduğu açıktır.
{وَقَالُواْ} حكايةٌ لنوعٍ آخرَ من أنواع كفرِهم {هذه} غشارة إلى ما جعلوه لآلهتهم والتأنيثُ للخبر {أنعام وَحَرْثٌ حِجْرٌ} أي حرام فِعْلٌ بمعنى مفعول كالذِبح يستوي فيه الواحد والكثير والذكر والأنثى لأن أصله المصدر ولذلك وقع صفةً لأنعامٌ وحرثٌ وقرىء حُجُر بالضم وبضمتين وحَرَجٌ أي ضيق وأصله حرج وقيل هو مقلوب من حجر {لَاّ يَطْعَمُهَا إِلَاّ مَن نَّشَاء} يعنون خدنم الأوثانِ من الرجال دون النساءِ والجملةُ صفةٌ أخرى لأنعامٌ وحرثٌ بِزَعْمِهِمْ متعلقٌ بمحذوف هو حال من فاعل قالوا أي قالوه ملتبسين بزعمهم الباطلِ من غير حجة {وأنعام} خبرُ مبتدأٍ محذوفٍ والجملةُ معطوفةٌ على قولِه تعالى هذه أنعام الخ أي قالوا مشيرين إلى طائفةٍ أُخرى من أنعامهم وهذه أنعامٌ {حُرّمَتْ ظُهُورُهَا} يعنون بها البحائرَ والسوائبَ والحواميَ {وأنعام} أي وهذه أنعام كما مرَّ وقوله تعالى {لَاّ يذكرون اسم الله عليها} صفةٌ لأنعام لكنه غيرُ واقعٍ في كلامهم المحكيِّ كنظائره بل مَسوقٌ من جهتِه تعالَى تعييناً للموصوف وتمييزاً له عن غيره كما في قوله تعالى وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا المسيح عِيسَى ابن مَرْيَمَ رَسُولَ الله على أحد التفاسير كأنه قيل وأنعامٌ ذُبحت على الأصنام فإنها التي لا يُذكر عليها اسمُ الله وإنما يُذكر عليها اسمُ الأصنام وقيل لا يحجّون عليها فإن الحجَّ لا يعرى عن ذكرِ الله تعالى وقال مجاهد كانت لهم طائفة ما أنعامهم لا يذكرون اسمَ الله عليها ولا في شيء من شأنها لا إن ركِبوا ولا إن حلبوا ولا إن ننجوا ولا إن باعوا ولا إن حمَلوا {افتراء عَلَيْهِ} نُصب على المصدر إما على أن ما قالوه تقوُّلٌ على الله تعالى وإما على تقدير عاملٍ من لفظه أي افترَوا افتراءً والجارُّ متعلقٌ بقالوا أو بافترَوا المقدّر أو بمحذوف هو صفة له لا بافتراءً لأن المصدرَ المؤكد لا يعمل أو على الحالِ من فاعل قالوا أي مفترين أو على العلة أي للافتراء فالجارُّ متعلق به {سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} أي بسببه أو بدله وفي غبهام الجزاءِ من التَّهويلِ ما لا يخفى
{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; küfürlerinin başka bir türünün hikâyesidir; {هذه} “Bunlar”; ilahlarına ayırdıkları şeylere işarettir ve müennes kılınması haberden ötürüdür; {أنعام وَحَرْثٌ حِجْرٌ} “dokunulmaz/yasak hayvanlar ve ekinlerdir”; yani haramdır. Zibh (kurbanlık) gibi meful anlamında bir vezindir; aslı mastar olduğu için tekil, çoğul, müzekker ve müennes için aynı şekilde kullanılır; bu yüzden hayvanlar ve ekine sıfat olmuştur. Zamme ile ve iki zamme ile [hucur/hücür] ve darlık anlamında “harac” şeklinde de okunmuştur; aslı haracdır; “hicr” kelimesinden kalb edilmiş olduğu da söylenmiştir. {لَاّ يَطْعَمُهَا إِلَاّ مَن نَّشَاء} “onları dilediğimiz kimseden başkası yiyemez”; kadınları değil, sadece erkeklerden put hizmetçilerini kastederler. Bu cümle ekin ve hayvanlar için diğer bir sıfattır. {بِزَعْمِهِمْ} “kendi zanlarınca”; {قَالُواْ} fiilinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani hiçbir delil olmaksızın bâtıl zanlarına dayanarak bunu söylediler. {وأنعام} “Ve [nice] hayvanlar vardır ki”; mahzuf bir mübtedanın haberidir ve bu cümle Allah Teâlâ'nın {هذه أنعام...} buyruğuna matuftur; yani hayvanlarından başka bir gruba işaret ederek: “Bunlar da hayvanlardır” dediler; {حُرّمَتْ ظُهُورُهَا} “sırtları haram kılınmıştır”; bunlarla bahîre, sâibe ve hâmîyi kastederler. {وأنعام} “ve [nice] hayvanlar da vardır ki”; yani daha önce geçtiği gibi “bunlar da hayvanlardır”; Allah Teâlâ'nın {لَاّ يذكرون اسم الله عليها} “üzerlerine Allah'ın ismini anmazlar” buyruğu ise hayvanların sıfatıdır; fakat benzerleri gibi onların hikâye edilen sözü içinde yer almaz, bilakis Allah Teâlâ'nın {وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا المسيح عِيسَى ابن مَرْيَمَ رَسُولَ الله} “ve 'Allah'ın elçisi Meryem oğlu İsa Mesih'i öldürdük' demeleri sebebiyle...” buyruğunda tefsirlerden birine göre olduğu gibi, mevsufu belirlemek ve diğerlerinden ayırt etmek üzere bizzat Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir. Sanki: “Putlar adına boğazlanan hayvanlar ki üzerlerine Allah'ın adı anılmaz, ancak putların adı anılır” denilmiştir. Onlarla hacca gitmezlerdi de denilmiştir; zira hac Allah Teâlâ'nın zikrinden uzak kalmaz. Mücahid şöyle demiştir: “Hayvanlarından bir kısmı vardı ki üzerlerine ve durumlarından hiçbir şeye Allah'ın adını anmazlardı; ne bindiklerinde, ne sağdıklarında, ne yavrulattıklarında, ne sattıklarında ve ne de yük yüklediklerinde.” {افتراء عَلَيْهِ} “O'na iftira ederek”; ya söylediklerinin Allah Teâlâ'ya karşı bir uydurma olması sebebiyle ya da kendi lafzından takdir edilen bir amil sebebiyle mef'ûlü mutlak olarak mansub kılınmıştır; yani iftira ederek uydurdular. Câr-mecrûr {قَالُواْ} fiiline, takdir edilen {افترَوا} fiiline yahut onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; tekit edici mastar amel etmeyeceği için {افتراء} kelimesine müteallık değildir; yahut {قَالُواْ} fiilinin failinden haldir, yani “iftira ediciler olarak”; yahut illet bildirmektedir, yani “iftira etmek için”; bu durumda câr-mecrûr ona müteallık olur. {سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفْتَرُونَ} “Uydurmakta oldukları şeyler sebebiyle [Allah] onları cezalandıracaktır”; yani onun sebebiyle veya onun karşılığında. Cezanın müphem bırakılmasında son derece büyük bir korkutma olduğu açıktır.
{وَقَالُواْ} حكايةٌ لفن آخرَ من فنون كفرِهم {مَا فِى بُطُونِ هذه الانعام} يعنون به أجنة البحائرِ والسوائبِ {خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا} حلالٌ لهم خاصة والناء للنقل إلى الاسمية أو للمبالغة أو لأن الخالصة مصدرٌ كالعافية وقع موقعَ الخالصِ مبالغةً أو بحذف المضاد أي ذو خالصة أو للتأنيث بناء على أنَّ ما عبارةٌ عن الأجنة والتذكير في قوله تعالى {وَمُحَرَّمٌ على أزواجنا} أي جنس أزواجِنا وهن الإناثُ باعتبار اللفظ وفيه كما ترى حملٌ للنظم الكريم على خلاف المعهودِ الذي هو الحملُ على اللفظ ولا على المعنى ثانياً كما في قوله تعالى وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا على قُلُوبِهِمْ الخ ونظائرِه وإما العكس فقد
{وَقَالُواْ} “Ve dediler ki”; küfürlerinin diğer bir türünün hikâyesidir; {مَا فِى بُطُونِ هذه الانعام} “Şu hayvanların karınlarında olanlar”; bununla bahîre ve sâibelerin ceninlerini kastederler; {خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا} “yalnızca erkeklerimize helaldir”; sırf onlara helaldir. Tâ harfi isme nakletmek veya mübalağa içindir; yahut âfiye kelimesi gibi [hâlisatün] mübalağa için hâlis yerine geçen bir mastardır; yahut muzâfın hazfiyle “hâlis kılınan şey” demektir; yahut {ما} lafzının ceninlerden ibaret olmasına dayanılarak müennes kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın {وَمُحَرَّمٌ على أزواجنا} “ve kadınlarımıza haram kılınmıştır”; yani eşlerimizin cinsi olan kadınlara [haramdır] buyruğundaki müzekkerlik ise lafza itibar iledir. Gördüğün gibi burada yüce nizam, Allah Teâlâ'nın {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنَا على قُلُوبِهِمْ} “Onlardan seni dinleyenler vardır; oysa kalplerine... koyduk” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi bilinenin aksine önce lafza sonra manaya hamledilmiştir; bunun tersinin ise,
قالوا إنمه لا نظيرَ له في القرآن وهذا الحكمُ منهم إن وُلد ذلك حيا وهو الظاهر المعتادُ {وَإِن يَكُن مَّيْتَةً} أي إن ولدت ميتة {فَهُمُ} أي الذكورُ والإناث {فِيهِ} أي فيما في بطون الأنعامِ وقيل المرادُ بالميتة ما يعُمّ الذكرَ والأنثى فغلب الأولُ على الثاني {شُرَكَاء} يأكلون منه جميعاً وقرىء خالصةً بالنصب على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ والخبرُ لذكورنا أو حال من الضمير الذي في الظرف لا من الذي في ذكورنا ولا من الذكور لأنه لا يتقدم على العامل المعنويِّ ولا على صاحبه المجرورِ وقرىء خالصُهُ بالرفع والإضافة إلى الضمير على أنه بدل من ما أو مبتدأٌ ثانٍ {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} أي جزاءَ وصفِهم الكذبَ على الله تعالى في أمر التحليل والتحريم من قوله تعالى وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الكذب {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} تعليلٌ للوعيد بالجزاء فإن الحكيمَ العليمَ بما صدر عنهم لا يكاد يترك جزاءَهم الذي هو من مقتضَيات الحكمة
Kur'an'da bir benzerinin bulunmadığını söylemişlerdir. Onların bu hükmü, yavru diri doğduğu takdirdedir ki zahir ve alışılagelmiş olan da budur. {وَإِن يَكُن مَّيْتَةً} “Eğer ölü olursa”; yani ölü doğarsa; {فَهُمُ} “onlar”; yani erkekler ve kadınlar; {فِيهِ} “onda”; yani hayvanların karınlarındakinde; leş ile erkek ve dişiyi kapsayan şeyin kastedildiği, bu sebeple birincinin ikinciye galip kılındığı da söylenmiştir; {شُرَكَاء} “ortaktırlar”; hep birlikte ondan yerler. [Hâlisa kelimesi] tekit edici bir mastar olarak nasb ile [hâlisaten] okunmuştur; haber {لِّذُكُورِنَا} ifadesidir; yahut zarftaki zamirden haldir, {ذُكُورِنَا}daki zamirden veya erkeklerden hal değildir, çünkü manevi amilin ve mecrur sahibinin önüne geçemez. Zamire izafetle ve ref ile [hâlisuhû] şeklinde de okunmuştur ki {ما}dan bedel yahut ikinci mübtedadır. {سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ} “Bu nitelendirmelerinin cezasını onlara verecektir”; yani Allah Teâlâ'nın {وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الكذب} “Dilleri de yalanı nitelendirir” buyruğunda olduğu gibi, helal ve haram kılma konusunda Allah Teâlâ'ya yalan isnat etmelerinin cezasını verecektir. {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir”; ceza uyarısının gerekçesidir; zira hikmet sahibi olan ve onlardan sadır olan her şeyi hakkıyla bilen Allah, hikmetin gereği olan cezalarını asla terk etmez.
{قَدْ خَسِرَ الذين قَتَلُواْ أولادهم} جوابُ قسمٍ محذوفٍ وقرىء بالتشديد وهم ربيعةُ ومضرُ وأضرابُهم من العرب الذين كانوا يئِدون بناتِهم مخافةَ السبْي والفقر أي خسِروا دينَهم ودنياهم {سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ} متعلقٌ بقتلوا على أنه علة له أي لخِفة عقلهم وجهلِهم بأن الله هو الرزاقُ لهم ولأولادهم أو نُصب على الحال ويؤيده أنه قرىء سفهاءَ أو مصدر {وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ الله} من البحائر والسوائب ونحوهما {افتراء عَلَى الله} نُصب على أحد الوجوه المذكورة وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمارِ لإظهار كمالِ عُتوِّهم وطغيانهم {قَدْ ضَلُّواْ} عن الطريق المستقيم {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} إليه وإن هُدوا بفنون الهدايات أو وما كانوا مهتدين من الأصل لسوء سيرتِهم فالجملةُ حينئذ اعتراضٌ وعلى الأول عطف على ضلوا
{قَدْ خَسِرَ الذين قَتَلُواْ أولادهم} “Çocuklarını öldürenler gerçekten ziyana uğramışlardır”; mahzuf bir yeminin cevabıdır. Şedde ile [kattelû] şeklinde de okunmuştur. Bunlar, esir düşme ve fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömen Rebîa, Mudar ve Araplardan onların benzerleridir; yani hem dinlerini hem de dünyalarını ziyana uğratmışlardır. {سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ} “beyinsizlikleri yüzünden, bilgisizce”; öldürme fiiline illet olmak üzere müteallıktır; yani akıllarının kıtlığından ve Allah'ın kendilerinin de çocuklarının da rızık vereni olduğunu bilmediklerinden ötürüdür; yahut hal olarak mansubdur ki [süfehâe şeklinde] çoğul okunması da bunu destekler; yahut mastardır. {وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ الله} “ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar”; bahîre, sâibe ve benzerlerinden; {افتراء عَلَى الله} “Allah'a iftira ederek”; zikredilen vecihlerden biri üzere mansubdur. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça getirilmesi, onların azgınlık ve taşkınlıklarının tamlığını göstermek içindir. {قَدْ ضَلُّواْ} “Gerçekten saptılar”; dosdoğru yoldan saptılar; {وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ} “ve doğru yolu bulucu da değillerdi”; her türlü hidayet yolları gösterilse bile ona ulaşacak değillerdi yahut kötü gidişatları sebebiyle zaten asla hidayete ermiş değillerdi. Bu durumda cümle itiraziyedir; birinciye göre ise {ضَلُّواْ} fiiline matuftur.
{وَهُوَ الذى أَنشَأَ جنات معروشات} تمهيدٌ لما سيأتي من تفصيل أحوال الأنعامِ أي هو الذي أنشأهن من غير شركة لأحد في ذلك بوجهٍ من الوجوه والمعروشاتُ من الكروم المرفوعاتُ على ما يحملها {وَغَيْرَ معروشات} وهن المُلْقَياتُ على وجه الأرض وقيل المعروشاتُ ما غرسه الناسُ وعرّشوه وغيرُ المعروشات ما نبت في البوادي والجبال {والنخل والزرع} عطفٌ على جناتٍ أي أنشأهما {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} وقرىء أُكْله بسكون الكاف أي ثمرُه الذي يُؤكل في الهيئة والكيفية والضميرُ إما للنخل والزرعُ داخلٌ في حكمه أو للزرع والباقي مَقيسٌ عليه أو للجميع على تقدير أكل ذلك أو كلِّ واحد منهما ومختلفا مقدرة إذ ليس كذلك وقت الإنشاء {والزيتون والرمان} أي أنشأهما وقوله تعالى {متشابها وَغَيْرَ متشابه} نُصب على الحالية أي يتشابه بعض
{وَهُوَ الذى أَنشَأَ جنات معروشات} “Çardaklı bahçeleri inşa eden O'dur”; hayvanların durumunun gelecekteki detaylı açıklamasına bir hazırlıktır; yani hiçbir şekilde hiç kimsenin ortaklığı olmaksızın o bahçeleri var eden O'dur. Çardaklı olanlar, kendilerini taşıyan direkler üzerine yükseltilmiş asmalardır; {وَغَيْرَ معروشات} “ve çardaksız [bahçeleri de]”; bunlar ise yer yüzüne yayılanlardır. Çardaklı olanların insanların dikip çardak kurdukları, çardaksız olanların ise kırlarda ve dağlarda kendiliğinden bitenler olduğu da söylenmiştir. {والنخل والزرع} “ve hurmaları ve ekinleri de [inşa etti]”; bahçeler kelimesine matuftur; yani o ikisini de inşa etti; {مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ} “yemişleri farklı olarak”; kâf harfinin sükûnu ile [üklühû] şeklinde de okunmuştur; yani şekil ve keyfiyet bakımından yenen meyvesi [farklı olarak]. Zamir ya hurmaya aittir ve ekin de onun hükmüne dahildir; ya ekine aittir ve geri kalanı ona kıyas edilmiştir; yahut “bunların yemişi” veya “her birinin yemişi” takdiriyle hepsine aittir. {مُخْتَلِفًا} kelimesi takdirîdir; zira ilk yaratılış anında henüz öyle değildir. {والزيتون والرمان} “ve zeytini ve narı da [inşa etti]”; yani ikisini de yarattı; Allah Teâlâ'nın {متشابها وَغَيْرَ متشابه} “birbirine benzeyen ve benzemeyen olarak” buyruğu hal olmak üzere mansubdur; yani bazı
أفرادِهما في اللون والهيئةِ أو الطعم ولا يتشابه بعضها {كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ} أي من ثمر كل واحدٍ من ذلك {إِذَا أَثْمَرَ} وإن لم يدرك ولم يينع بعد وقيل فائدته رخصة المالك في الأكل منه قبل أداء حق الله تعالى {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} أريد به ما كان يُتصدَّق به يوم الحصاد بطريق الوجوب من غير تعيين المقدارِ لا الزكاةُ المقدرةُ فإنها فُرِضت بالمدينة والسورةُ مكية وقيل الزكاةُ والآيةُ مدنيةٌ والأمر بإيتائها يوم الحصادِ لِيُهتمَّ به حينئذ حتى لا يؤخَّر عن وقت الأداء وليعلم أن الوجوبَ بالإدراك لا بالتصفية وقرىء يوم حصاده بمكسر الحاء وهو لغةٌ فيه {وَلَا تُسْرِفُواْ} أي في التصدق كما رُوي عن ثابت بن قيس أنه صرَم خمسَمائة نخلةٍ ففرَّق ثمرَها كلِّها ولم يُدخل منه شيئاً إلى منزله كقوله تعالى وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ البسط الآية {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ المسرفين} أي لا يرتضي إسرافَهم
fertleri renk, şekil veya tat bakımından birbirine benzer, bazı fertleri ise benzemez. {كُلُواْ مِن ثَمَرِهِ} “Ürün verdiğinde ürününden yiyin”; yani her birinin meyvesinden; {إِذَا أَثْمَرَ} “ürün verdiği zaman”; henüz tam olgunlaşmamış ve ermemiş olsa bile. Bundaki faydanın, Allah Teâlâ'nın hakkını ödemeden önce mal sahibine ondan yeme ruhsatı verilmesi olduğu da söylenmiştir. {وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ} “ve hasat günü hakkını verin”; bununla, belirli bir miktar tayin edilmeksizin hasat günü vacip olarak sadaka verilmesi kastedilmiştir; miktarı belirlenmiş zekât değildir, zira o Medine'de farz kılınmıştır, bu sure ise Mekkîdir. Zekât olduğu ve ayetin Medenî olduğu da söylenmiştir. Hasat günü verilmesinin emredilmesi, eda vaktinden geriye bırakılmaması için o anda ona önem verilmesi ve vücûbiyetin tasfiye ile değil olgunlaşma ile olduğunun bilinmesi içindir. Hâ harfinin kesresiyle [hısâdihî] şeklinde de okunmuştur ki bu da bir lehçedir. {وَلَا تُسْرِفُواْ} “ve israf etmeyin”; yani sadaka vermede [israf etmeyin]; nitekim Sâbit b. Kays'ın beş yüz hurma ağacını hasat edip bütün meyvesini dağıttığı ve evine hiçbir şey götürmediği rivayet edilmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ البسط} “Büsbütün de elini açıp saçma” ayeti gibidir. {إِنَّهُ لَا يُحِبُّ المسرفين} “Şüphesiz O, israf edenleri sevmez”; yani onların israfına razı olmaz.
{وَمِنَ الانعام حَمُولَةً وَفَرْشًا} شروع في تفصيل حال الأنعامِ وإبطالِ ما تقوَّلوا على الله تعالى في شأنها بالتحريم والتحليل وهو عطفٌ على مفعول أنشأ ومِنْ متعلقةٌ به أي وأنشأ من الأنعام ما يُحمل عليه الأثقالُ وما يُفرش للذبح أو ما يُفرش المصنوعُ من شعره وصوفِه ووبرِه وقيل الكبارُ الصالحةُ للحمل والصغارُ الدانيةُ من الأرض كأنها فُرشٌ مفروشٌ عليها {كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} ما عبارةَ عما ذُكر من الحَمولة والفَرْش ومِنْ تبعيضيةٌ أي كلوا بعضَ ما رزقكم الله تعالى أي حلالَه وفيه تصريحٌ بأن إنشاءَها لأجلهم ومصلحتِهم {وَلَا تَتَّبِعُواْ} في أمر التحليل والتحريم بتقليد أسلافِكم المجازفين في ذلك من تلقاء أنفسِهم المفترين على الله سبحانه {خطوات الشيطان} فإن ذلك منهم بإغوائه واستتباعِه إياهم {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} ظاهرُ العداوة
{وَمِنَ الانعام حَمُولَةً وَفَرْشًا} “Hayvanlardan da yük taşıyanları ve sergi olanları [yarattı]”; hayvanların durumunu detaylandırmaya ve onların haram-helal kılınması hususunda Allah Teâlâ'ya karşı uydurdukları şeyleri iptal etmeye giriştir. Bu, {أَنشَأَ} fiilinin mefulüne matuftur ve {مِنْ} harfi ona müteallıktır; yani hayvanlardan yük taşınanları ve kesilmek için yere yatırılanları yahut kılından, yününden ve tüyünden sergi yapılanları yarattı. Yük taşımaya elverişli büyükler ile sanki yere serilmiş sergiler gibi yere yakın olan küçükler olduğu da söylenmiştir. {كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} “Allah'ın size rızık olarak verdiğinden yiyin”; {ما} lafzı zikredilen yük taşıyan ve sergi olan hayvanlardan ibarettir; {مِنْ} ise teb'îziyyedir; yani Allah Teâlâ'nın size rızık olarak verdiğinin bir kısmını, yani helal olanını yiyin. Bunda, onların yaratılmasının insanlar için ve onların maslahatı doğrultusunda olduğuna açık bir beyan vardır. {وَلَا تَتَّبِعُواْ} “ve uymayın”; kendiliklerinden bu konuda gelişigüzel davranan ve Allah Teâlâ'ya iftira eden geçmişlerinizi taklit ederek helal ve haram kılma hususunda uymayın; {خطوات الشيطان} “şeytanın adımlarına”; zira onların bu yaptığı, şeytanın saptırması ve onları peşinden sürüklemesi sebebiyledir. {إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ} “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır”; düşmanlığı apaçıktır.
{ثمانية أزواج} الزوجُ ما معه آخَرُ من جنسه يُزاوجُه ويحصُل منهما النسلُ والمرادُ بها الأنواعُ الأربعةُ وإيرادُها بهذا العنوان وهذا العددِ تمهيدٌ لما سيق له الكلامُ من الإنكار المتعلّقِ بتحريم كلِّ واحدٍ من الذكر والأنثى وبما في بطنها وهو بدلٌ من حَمولةً وفرشاً منصوبٌ بما نَصَبهما وجعلُه مفعولاً لكلوا على أنَّ قولَه تعالى وَلَا تَتَّبِعُواْ الآية معترض بينهما أو حالا مِنْ ما بمعنى مختلفةً أو متعددةً يأباه جزالةُ النظمِ الكريم لظهور أنه مَسوقٌ لتوضيح حالِ الأنعام بتفصيلها أولاً إلى حمولةٍ وفرْشٍ ثم بتفصيلها إلى ثمانية أزواجٍ حاصلةٍ من تفصيل الأولى إلى الإبل والبقر وتفصيلِ الثاني إلى الضأن والمَعَز ثم تفصيلِ كلَ من الأقسام الأربعة إلى الذكر والأنثى كلُّ ذلك لتحرير الموادِّ التي تقوّلوا فيها عليه ﷾ بالتحليل والتحريم ثم تبكيتهم بإظهار كذبهم وافترائهم في كل مادة من تلك المواد بتوجيه الإنكار إليها مفصلة واثنين في قوله ﷾ {مّنَ الضأن اثنين} بدلٌ من ثمانيةَ أزواج منصوبٌ بناصبه وهو العاملُ في مِنْ أي أنشأ من الضأن زوجين الكبشَ والنعجة
{ثمانية أزواج} “Sekiz çift”; zevc (çift), kendi cinsinden kendisiyle eşleşen ve ikisinden nesil meydana gelen eş demektir. Bununla kastedilen dört türdür. Sözün bu unvan ve bu sayı ile getirilmesi, erkek ve dişiden her birinin ve karınlarındakinin haram kılınmasıyla ilgili inkârî soruya bir hazırlıktır. Bu lafız {حَمُولَةً وَفَرْشًا} ifadesinden bedeldir ve onları nasbeden amil ile mansubdur. {وَلَا تَتَّبِعُواْ} ayetinin araya giren bir itiraz cümlesi olması gerekçesiyle {كُلُواْ} fiilinin mefulü kılınması yahut farklı veya çeşitli anlamında {ما} lafzından hal yapılması yüce nizamın fesahatine uymaz; zira bu ifadenin hayvanların durumunu açıklamak üzere sevk edildiği açıktır: Önce yük taşıyan ve sergi olan şeklinde ayrılmış, sonra birincisi deve ve sığır, ikincisi koyun ve keçi şeklinde ikiye, ardından bu dört kısımdan her biri erkek ve dişi şeklinde detaylandırılarak sekiz çifte ayrılmıştır. Bütün bunlar, helal ve haram kılma hususunda Allah'a (azze ve celle) karşı iftirada bulundukları maddeleri netleştirmek ve sonra da her bir maddeye ayrı ayrı inkâr yönelterek onların yalan ve iftiralarını ortaya koyup onları susturmak içindir. Allah Teâlâ'nın {مّنَ الضأن اثنين} “Koyundan iki” buyruğundaki {اثنين} kelimesi {ثمانية أزواج} lafzından bedeldir ve onu nasbeden amil ile mansubdur ki o da {مِنْ} harfinde amel eden amildir; yani koyundan iki çift; koç ve koyunu yarattı.
وقرىء اثنان على الابتداء والضأنُ اسمُ جنس كالإبل وجمعُه ضَئين كأمير أو جنمع ضائن كتاجر وتجْرٍ وقرىء بفتح الهمزة {وَمِنَ المعز اثنين} عطفٌ على مثله شريكْ له في حكمه أي وأنشأ من المعز زوجين التيسَ والعنز وقرىء بفتح العين وهو جمعُ ماعز كصاحب وصحْب وحارس وحرَس وقرىء ومن المِعْزى وهذه الأزواجُ الأربعةُ تفصيلٌ للفَرْش ولعل تقديمَها في التفصيل مع تأخر أصلِها في الإجمال لكون هذين النوعين عرضةً للأكل الذي هو معظمُ ما يتعلق به الحِلُّ والحُرمة وهو السرُّ في الاقتصار على الأمر به في قوله تعالى كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله من غير تعرضٍ للانتفاع بالحمل والركوب وغيرِ ذلك مما حرموه في السائبة وأخواتِها {قُلْ} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى رسول الله ﷺ إثرَ تفصيلِ أنواعِ الأنعامِ التي أنشأها قُلْ تبكيتا لهم وإظهارا لانقطاعهم عن الجواب {آلذكرين} من ذَيْنك النوعين وهما الكبشين والتيسُ {حَرَّمَ} أي الله ﷿ كما تزعُمون أنه هو المحرم {أم الأنثيين} هما النعجة والعنز نصب الذكرين والأنثيين بحَرَّم وهو مؤخر عنهمات بحسب المعنى وإن توسط بينهما صورةً وكذا قوله تعالى {أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنثيين} أي ما حملت إناثُ النوعين حَرَّم ذكراً كان أو أنثى وقوله تعالى {نَبّئُونِي بِعِلْمٍ} الخ تكريرٌ للإلزام وتثنيةٌ للتبكيت والإفحام أي أخبروني بأمر معلومٍ من جهة الله تعالى من الكتاب أو أخبارِ الأنبياءِ يدل على أنه تعالى حرم شيئاً مما ذُكر أو نبئوني تنبئةً ملتبسةً بعلم صادرةً عنه {إِن كُنتُمْ صادقين} أي في دعوى التحريمِ عليه سبحانه وقوله تعالى
Mübteda olarak ref ile [isnâni şeklinde] de okunmuştur. {الضأن} deve (ibil) gibi bir cins ismidir, çoğulu emîr vezninde “daîn” veya tâcir ve tecr gibi “dâin” kelimesinin çoğuludur. Hemzenin fethasıyla [da'en] şeklinde de okunmuştur. {وَمَنَ المعز اثنين} “ve keçiden de iki”; benzerine matuftur ve hükmünde ona ortaktır; yani keçiden de iki çift; teke ve keçiyi yarattı. Ayn harfinin fethasıyla [ma'az] şeklinde de okunmuştur ki sâhib ve sahb, hâris ve hares gibi “mâiz” kelimesinin çoğuludur; “mine'l-mi'zâ” şeklinde de okunmuştur. Bu dört çift, sergi olan hayvanların (ferş) detaylı açıklamasıdır. İcmaldeki asılları sonraya bırakıldığı halde tafsilatta öne alınmaları, belki de bu iki türün helal ve haramlığın çoğunlukla taalluk ettiği yeme fiiline konu olmasındandır; Allah Teâlâ'nın {كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ الله} buyruğunda sâibe ve benzerlerinde haram kıldıkları yük taşıma, binme ve diğer faydalanmalara değinmeksizin sadece yeme emriyle yetinilmesinin sırrı da budur. {قُلْ} “De ki”; hitabın değiştirilerek, yarattığı hayvan türlerini detaylandırdıktan hemen sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltilmesidir. Onları susturmak ve cevap veremez hale geldiklerini göstermek için de ki: {آلذكرين} “İki erkeği mi”; bu iki türden olan iki erkeği, yani koç ve tekeyi mi; {حَرَّمَ} “haram kıldı?”; yani iddia ettiğiniz gibi haram kılan Allah (azze ve celle) mi haram kıldı; {أم الأنثيين} “yoksa iki dişiyi mi?”; yani koyun ve keçiyi mi? {الذكرين} ve {الأنثيين} kelimeleri {حَرَّمَ} fiiliyle mansubdur; bu fiil surette ikisinin arasına girmiş olsa da mana bakımından ikisinden sonradır. Allah Teâlâ'nın {أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأنثيين} “yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığını mı?” buyruğu da böyledir; yani bu iki türün dişilerinin ister erkek ister dişi olsun taşıdığı yavruları mı haram kıldı? Allah Teâlâ'nın {نَبّئُونِي بِعِلْمٍ} “Bana bir bilgiye dayanarak haber verin” buyruğu ise bağlayıcı delili tekrarlamak, susturmayı ve acze düşürmeyi pekiştirmek içindir; yani bana Allah Teâlâ tarafından kitap veya peygamberlerin haberleri yoluyla bilinen ve zikredilen şeylerden birini haram kıldığını gösteren kesin bir delil bildirin yahut bana bilgiye dayanan ve bilgiden kaynaklanan bir haber verin; {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru söyleyenler iseniz”; yani O'na isnat ettiğiniz haram kılma iddianızda [doğru iseniz]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{وَمِنَ الإبل اثنين} عطفٌ على قوله تعالى من الضأن اثنين أي وأنشأ من الإبل اثنين هما الجمل والناقة {وَمِنَ البقر اثنين} ذكر واثنى {قُلْ} إفحاماً لهم في أمر هذين النوعين أيضاً {آلذكرين} منهما {حَرَّمَ أَمِ الانثيين أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الانثيين} من ذينك النوعين والمعنى إنكارُ أن الله سبحانى حرَّم عليهم شيئاً من الأنواع الأربعة ة إظهار كذبِهم في ذلك وتفصيلُ ما ذكر من الذكور والإناثِ وما في بطونها للمبالغة في الرد عليهم بإيراد الإنكارِ على كل مادةٍ من موادّ افترائِهم كانوا يحرمون من ذكر الأنعام تارة وأولادَها كيفما كانت تارة أخرى مسندين ذلك كلَّه إلى الله سبحانه وإنما عُقّب تفصيلُ كلِّ واحدٍ من نوعي الصغارِ ونوعي الكبارِ بما ذكر من الأمر بالاستفهام والإنكارِ مع حصول التبكيتِ بإيراد الأمر عقيب تفصيل أنواع الأربعةِ بأن يقال قل آلذكور حرم أو الإناثَ أم ما اشتملت عليه أرحامُ الإناث لما في التثنية والتكري من المبالغة في التبكيت والإلزام وقوله تعالى {أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء} تكريرٌ للإفحام كقوله تعالى نَبّئُونِي بِعِلْمٍ وأمْ منقطعة ومعنى الهمزةِ الإنكارُ والتوبيخُ ومعنى بل الإضراب بما ذُكر إلى التَّوبيخِ بوجه
{وَمِنَ الإبل اثنين} “Deveden de iki”; Allah Teâlâ'nın {من الضأن اثنين} buyruğuna matuftur; yani deveden de deve ve nâka olmak üzere iki tane yarattı; {وَمِنَ البقر اثنين} “sığırdan da iki”; erkek ve dişi [yarattı]. {قُلْ} “De ki”; bu iki tür hususunda da onları susturmak için; {آلذكرين} “İki erkeği mi”; bu ikisinden [iki erkeği mi]; {حَرَّمَ أَمِ الانثيين أَمَّا اشتملت عَلَيْهِ أَرْحَامُ الانثيين} “haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinin kuşattığını mı?”; bu iki türün [rahimlerinin kuşattığını mı?] Manası, Allah Teâlâ'nın bu dört türden hiçbir şeyi onlara haram kılmadığını inkâr etmek ve bu konudaki yalanlarını ortaya koymaktır. Erkeklerin, dişilerin ve karınlarındakilerin ayrı ayrı zikredilmesi, iftiralarının her bir maddesine karşı inkâr yönelterek reddiyede mübalağa etmek içindir. Onlar bazen hayvanların erkeğini, bazen de nasıl olursa olsun yavrularını haram kılıyor ve bütün bunları Allah Teâlâ'ya isnat ediyorlardı. Küçük ve büyük hayvan türlerinin her birinin detaylandırılmasının ardından, dört türün açıklanmasından sonra “De ki: Erkekleri mi, dişileri mi, yoksa dişilerin rahimlerinin kuşattığını mı haram kıldı?” denilerek susturma gerçekleşebilecekken bu istifham ve inkâr emrinin getirilmesi, tekrarlamada ve pekiştirmede susturma ve bağlayıcı delil sunma açısından son derece ileri bir mübalağa bulunmasındandır. Allah Teâlâ'nın {أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء} “Yoksa siz şahitler miydiniz?” buyruğu, {نَبّئُونِي بِعِلْمٍ} buyruğu gibi susturmayı tekrarlamaktır. {أَمْ} munkatıadır; hemzenin anlamı inkâr ve kınamadır; {بَلْ} anlamı ise zikredilen husustan başka bir yönden kınamaya geçiştir;
أخرى بل كنتم حاضرين مشاهدين {إِذْ وصاكم الله بهذا} أي حين وصاكم بهذا الترحيم إذ أنتم لا تؤمنون بنبيَ فلا طريقَ لكم حسبما يقود إليه مذهبُكم إلى معرفة أمثالِ ذلك إلا المشاهددة والسماعُ وفيه من تركيك عقولِهم والتهكمِ بهم ما لا يَخفْى {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِبًا} فنسبَ إليه تحريمَ ما لم يحرم والمرادكبراؤهم والمقررون لذلك أو عمر بنُ لُحيِّ بنِ قُمعةَ وهو المؤسسُ لهذا الشرِّ أو الكلُّ لاشتراكهم في الافتراءعليه ﷾ فأي طريق أظلمُ من فريقٍ افتروا الخ ولا يقدح في أظلمية الكلِّ كونُ بعضِهم مخترعينله وبعضِهم مقتدين بهم والفاءُ لترتيب ما بعدها على ما سبق من تبكيتهم وإظهارِ كذِبهم وافترائِهم أيْ هُو أظلمَ منْ كل ظالمٍ وإن كان المنفيُّ صريحا الأظلمية دون المساواةِ كما مر غيرَ مرة {لِيُضِلَّ الناس} متعلق بالافتراء {بِغَيْرِ عِلْمٍ} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعل افترى أي افترى عليه تعالى بصدور التحريم منه تعالى وإنما وصفوا بعد العلمِ بذلك مع أنهم عالمون بعدم صدورِه عنه تعالى إيذانا بخروجهم في الظالم عن الحدود والنهاياتِ فإن من افتلاى عليه تعالى بغير علم بصدوره عنه تعالى مع احتمال الصدورِ عنه إذا كان أظلمَ منْ كلِّ ظالمٍ فما ظنُّك بمن افترى عليه تعالى وهو يعلم أنه لم يصدُرْ عنه ويجوزُ أنْ يكونَ حالاً من فاعليصل أي ملتبساً بغير علم بما يؤدي بهم إليه {إِنَّ الله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} كائناً من كان إلى ما فيه صلاحٌ حالهم عاجلاً أو آجلاً وإذا كان هذا حالُ المتصفين بالظلم في الجملة فما ظنُّك بمن هو في أقصى غاياتِه
bilakis hazır bulunup bizzat müşahede mi ettiniz; {إِذْ وصاكم الله بهذا} “Allah size bunu emrettiği zaman?”; yani bu haram kılmayı size vasiyet ettiği zaman? Mademki siz hiçbir peygambere inanmıyorsunuz, mezhebinizin gerektirdiğine göre bu gibi şeyleri bilmenizin bizzat görüp işitmekten başka hiçbir yolu yoktur. Bunda onların akıllarını kıt gösterme ve onlarla alay etme manası açıktır. {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى عَلَى الله كَذِبًا} “Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; haram kılmadığı şeyi O'na nispet ederek iftira edenden. Kastedilenler onların ileri gelenleri ve bunu kural kılanlar yahut bu kötülüğün kurucusu olan Amr b. Luhay b. Kamaa yahut Allah'a (azze ve celle) iftira ortaklığından ötürü hepsidir. Dolayısıyla iftira eden bir topluluktan daha zalim hangi grup olabilir! Bazılarının bunu icat eden, bazılarının da onlara uyan kimseler olması hepsinin en zalim olmasına halel getirmez. Fâ harfi, sonrasının onların susturulması ve yalan ile iftiralarının ortaya konulması üzerine terettüp etmesi içindir; yani açıkça nefyedilen şey eşitlik değil en zalim olma vasfı olsa bile, daha önce defalarca geçtiği üzere o her zalimden daha zalimdir. {لِيُضِلَّ الناس} “İnsanları saptırmak için”; iftira fiiline müteallıktır. {بِغَيْرِ عِلْمٍ} “bilgisizce”; {افترى} fiilinin failinden hal olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani bu haram kılmanın Allah Teâlâ'dan sadır olduğuna dair hiçbir bilgiye dayanmaksızın O'na iftira etti. Bunun O'ndan sadır olmadığını bildikleri halde kendilerinin bilgisizlikle nitelendirilmesi, zulümde bütün sınırları ve nihayetleri aştıklarını bildirmek içindir; zira Allah Teâlâ'dan sadır olma ihtimali varken O'ndan sadır olduğuna dair bir bilgi olmaksızın O'na iftira eden kimse her zalimden daha zalim olursa, O'ndan sadır olmadığını bildiği halde O'na iftira eden hakkında ne düşünürsün! {يُضِلَّ} fiilinin failinden hal olması da caizdir; yani onları neye sürükleyeceğini bilmeksizin saptırır. {إِنَّ الله لَا يَهْدِى القوم الظالمين} “Şüphesiz Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”; kim olursa olsun dünya veya ahirette durumlarının düzelmesini sağlayacak şeye [hidayet etmez]. Zulümle nitelenenlerin durumu genel olarak böyle olunca, zulmün en uç noktasında olan kimse hakkında ne düşünürsün!
{قُلْ} أُمرَ رسولُ الله ﷺ بعد إلزامِ المشركين وتبكيتِهم وبيانِ أن ما يتقوّلونه في أمر التحريمِ افتراءٌ بحتٌ لا أصلَ له قطعاً بأن يُبيِّن لهم ما حرّمه عليهم وفي قوله تعالى {لا أَجِدُ فِيمَا أُوْحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا} إيذانٌ بأن مناطَ الحلِّ والحُرمةِ هو الوحيُ وأنه ﷺ قد تتبع في جميعَ ما أوحيَ إليه وتفحّص عن المحرمات فلم يجد غيرَ ما فُصِّل وفيه مبالغةٌ في بيان انحصارها في ذلك ومحرما صفةٌ لمحذوف أي لا أجد ريثما تصفحْتُ ما أوحي إلي كعاما محرماً من المطاعم التي حرَّموها {على طَاعِمٍ} أي أيِّ طاعمٍ كان من ذَكَرٍ أَوْ أنثى رداً على قولهم مُحَرَّمٌ على أزواجنا وقوله تعالى لزيادة التقريرِ {إِلا أَن يَكُونَ} أي ذلك الطعامُ {ميتة} وقرىء تكون بالتء لتأنيث الخبرِ وقرىء ميتةٌ بالرفعِ على أنَّ كانَ تامةٌ وقوله تعالى {أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا} حينئذ عطفٌ على أنْ مع ما في حيزه أي إلا وجودَ ميتةٍ أو دماً مسفوحاً أي مصبوباً كالدماء التي في العروقلا كالطحال والكبِد {أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ} أي الخنزيرَ {رِجْسٌ} أي لحمُه قذرٌ لتعوه أكل النجاسات أوخبيث {أَوْ فِسْقًا} عطف على لحمَ خنزيرٍ وما بينهما اعتراضٌ مقرِّر لحرمته {أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} صفةٌ له من ضحة أي ذُبح على اسم الأصنامِ وإنما سُمِّي ذلك فسقاً لتوغله في الفسق ويجوز أن يكون فسقاً مفعولاً له لأُهِلَّ وهو عطف على يكون والمستكن راجعٌ إلى ما رجع إليه المستكن في يكون {فمن اضطر} أي
{قُلْ} “De ki”; müşrikler ilzam edilip susturulduktan ve haram kılma konusunda söylediklerinin kesinlikle hiçbir aslı olmayan katıksız bir iftiradan ibaret olduğu açıklandıktan sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara haram kılınan şeyleri açıklaması emredilmiştir. Allah Teâlâ'nın {لا أَجِدُ فِيمَا أُوْحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا} “Bana vahyolunanlar içinde haram kılınmış bir şey bulamıyorum” buyruğunda, helal ve haram kılmanın dayanağının sadece vahiy olduğuna ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine vahyedilen her şeyi araştırıp haramları incelediğine ve detaylandırılanlar dışında bir şey bulamadığına bir işaret vardır. Bunda haramların bu sayılanlara hasredildiğini beyan etmede bir mübalağa vardır. {مُحَرَّمًا} mahzuf bir kelimenin sıfatıdır; yani bana vahyolunanı incelediğim kadarıyla onların haram kıldığı yiyeceklerden haram kılınmış hiçbir yiyecek bulamıyorum; {على طَاعِمٍ} “hiçbir yiyen kimseye”; erkek olsun kadın olsun herhangi bir yiyene; bu da onların {مُحَرَّمٌ على أزواجنا} sözüne bir reddir. Açıklamayı pekiştirmek için şöyle buyrulmuştur: {إِلا أَن يَكُونَ} “meğerki olsun”; yani o yiyecek; {ميتة} “ölü eti/leş”. Haberin müennesliğinden ötürü tâ ile [tekûne] şeklinde de okunmuştur; {كان} fiilinin tâmme olması üzere ref ile [meytetün] şeklinde de okunmuştur. Bu takdirde Allah Teâlâ'nın {أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا} “yahut akıtılmış kan” buyruğu, {أن} ve sılasına matuf olur; yani ölü etinin bulunması yahut akıtılmış kan olması müstesna; yani damarlardaki kanlar gibi akıtılan [kan], dalak ve karaciğer gibi değil; {أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ} “yahut domuz eti; çünkü o”; yani domuz; {رِجْسٌ} “bir murdardır/pistir”; yani necasetleri yemeyi adet edindiği için eti pistir veya habistir; {أَوْ فِسْقًا} “yahut bir fısk olarak”; domuz etine matuftur ve aradaki ifade onun haramlığını pekiştiren bir ara cümlesidir; {أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ} “üzerine Allah'tan başkasının adı anılmış [bir kurban]”; onun açık bir sıfatıdır; yani putların adı üzerine boğazlanmıştır. Fıskta ileri gittiği için buna fısk adı verilmiştir. {فِسْقًا} kelimesinin {أُهِلَّ} fiili için mef'ûlü leh olması ve {يكون} fiiline matuf olması da caizdir; gizli zamir ise {يكون}daki gizli zamirin döndüğü yere döner. {فمن اضطر} “Fakat kim mecbur kalırsa”; yani
أصابه الضَّرورةُ الداعيةُ إلى أكل الميتة بوجه من الوجة وه المضطرة {غَيْرَ بَاغٍ} في ذلك على مضطرمثله {وَلَا عَادٍ} قدرَ الضرورة {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} مبالِغٌ في المغفرةِ والرحمةِ لا يؤاخذه بذلك وليس التقييدُ بالحال الأولى لبيان أنه لو لم يوجَد القيدُ لتحققت الحرمة المبحوثُ عنها بل للتحذير من حرام آخر هو آخذخ حقِّ مضطرٍ آخرَ فإن من أخذ لحمَ الميتة من يد مضطرٍ آخرَ فأكله فإن حرمتَه ليست باعتبا كونِه لحمَ الميتة بل باعتبار كونه حقاً للمضطر الآخر وأما الحال الثاني فلتحقيق زوالِ الحرمةِ المبحوثِ عنها قطعاً فإن التجاوزَ عن القدر الذي يُسدّ به الرمقُ حرامٌ من حيث إنه لحمُ الميتة وفي التعرض لوصفي المغفرةِ والرحمةِ إيذانٌ بأن المعصيةَ باقيةٌ لكنه تعالى يغفرُ له ويرحمه والآيةُ محكمةٌ لأنها تدل على أنه ﷺ لم يجد فيما أوحيَ إليه في تلك الغاية غيرَه ولا ينافيه ورودُ التحريمِ بعد ذلك في شيء آخرَ فلا يصِحُّ الاستدلالُ بها على نسخ الكتابِ بخبر الواحدِ ولا على حل الأشياءِ التي هي غيرُها إلا مع الاستصحاب
herhangi bir şekilde leş yemeyi gerektiren bir zaruret hali kendisine isabet ederse; {غَيْرَ بَاغٍ} “haddi aşmaksızın”; bunda kendisi gibi darda kalmış birine tecavüz etmeksizin; {وَلَا عَادٍ} “ve sınırı taşmaksızın”; zaruret miktarını aşmaksızın; {فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “şüphesiz Rabbin çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; mağfireti ve rahmeti pek bol olandır, bundan dolayı onu cezalandırmaz. İlk hal ile kayıtlanması, şayet bu kayıt bulunmasaydı ele alınan haramlığın gerçekleşeceğini beyan etmek için değil, darda kalmış bir başkasının hakkını almak şeklindeki diğer bir haramdan sakındırmak içindir; zira darda kalmış başka birinin elinden leş etini alıp yiyen kimsenin bu fiilindeki haramlık leş eti olması bakımından değil, darda kalmış diğer kişinin hakkı olması bakımındandır. İkinci hal ise ele alınan haramlığın kesin olarak kalktığını tahkik etmek içindir; zira canı kurtaracak miktarı aşmak, leş eti olması yönüyle haramdır. Mağfiret ve rahmet vasıflarına yer verilmesinde, günahın aslında baki kaldığına fakat Allah Teâlâ'nın onu bağışlayıp merhamet edeceğine bir işaret vardır. Ayet muhkemdir; zira Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) o ana kadar kendisine vahyedilenler içinde bundan başkasını bulamadığına delalet eder; bundan sonra başka şeylerde haramlığın gelmesi buna aykırı değildir. Dolayısıyla bu ayetle Kitab'ın âhâd haberle neshedildiğine delil getirilemeyeceği gibi, istishâb olmaksızın bunların dışındaki şeylerin helalliğine de delil getirilemez.
{وعلى الذين هادوا} خاصة لا على من عجاهم من الأولين والآخِرين {حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ} أي كلَّ ما له أصبَعٌ من الإبل والسباعِ والطيورِ وقيل كلَّ ذي مِخْلبٍ وحافرٍ وسُمِّيَ الحافرُ ظفُراً مجازاً والمسبَّبُ عن الظلم هو تعميمُ التحريمِ حيث كان بعضُ ذواتِ الظفرِ حلالاً لهم فلما ظلموا عم التحريمُ كلَّها وهذا تحقيقٌ لما سلف من حصر المحرمات فيما فصل بلإبطال ما يخالفه من فرية اليهود وتكذيبهم في ذلك فإنهم كانوا يقولون لسنا أولَ من حُرِّمتْ عليه وإنما كانت محرمةً على نوح وإبراهيم من بعدَهما حتى انتهى الأمرُ إلينا {وَمِنَ البقر والغنم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} لا لحومَهما فإنها باقيةٌ على الحل والشحومُ الثروبُ وشحومُ الكلى والإضافةُ لزيادة الربطِ {إِلَاّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} استثناء من الشحوم ومخرج لما علِق من الشحم بظهورهما عن حكم التحريم {أَوِ الحوايا} عطفٌ على ظهورهما أي ما حملته الحوايا وهي جمعُ حاوية أو حاوِياء كقاصِعاء وقواصِعَ أو حوية كسفينة وسفائن {أَوْ مَا اختلط بِعَظْمٍ} عطف على ما حمَلَتْ وهو شحمُ الأَلْيةِ واختلاطُه بالعظم اتصالُه بعُجْب الذنب وقيل هو كلُّ شحمٍ متصلٍ بالعظم من الأضلاع وغيرِها {ذلك} إشارة إلى الجزاء والتحريم فهو على الأول نُصب على أنَّه مصدرٌ مُؤكدٌ لما بعده وعلى الثَّاني على أنَّه مفعولٌ ثان لهأي ذلك التحريمُ {جزيناهم بِبَغْيِهِمْ} بسبب ظلمِهم وهو قتلُهم الأنبياءَ بغير حق وأكلُهم الربا وقد نهو عنه وَأَكْلِهِمْ أموالَ الناس بالباطل كقوله تعالى فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ وكانوا كلما أتَوْا بمعصية عُوقبوا بتحريم شيءٍ مما أحل لهم وهم ينكرون ذلك ويدّعون أنها لم تزَلْ محرمةً على الأمم فرد ذلك عليهم وأكذ بقوله تعالى {وِإِنَّا لصادقون} أي في جميع أخبارِنا التي من حملتها هذا الخبرُ ولقد ألقمهم الحجر قوله تعالى كُلُّ الطعام كَانَ حِلاًّ لّبَنِى إسرائيلَ إلا ما حرم إسرائيل على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين روي أنه ﷺ لما قال لهم ذلك بهتوا ولم يجسروا أن
{وعلى الذين هادوا} “Yahudilere ise”; öncekilerden ve sonrakilerden onların dışındakilere değil, sadece onlara; {حَرَّمْنَا كُلَّ ذِى ظُفُرٍ} “bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık”; yani deve, yırtıcı hayvanlar ve kuşlardan parmağı olan her şeyi; pençesi ve tırnağı olan her şey olduğu da söylenmiştir; tırnak (hâfir) mecaz olarak tırnak (zufr) diye adlandırılmıştır. Zulümden kaynaklanan şey, tırnaklı hayvanların bazısı onlara helal iken zulmettiklerinde haramlığın hepsini kapsamış olmasıdır. Bu, Yahudilerin buna aykırı iftiralarını ve bu konudaki yalanlarını iptal ederek daha önce geçen haramların zikredilenlere hasredilmesini tahkik etmektedir. Zira onlar: “Biz bu haramlığın getirildiği ilk kimseler değiliz; bu Nuh'a ve İbrahim'e ve onlardan sonrakilere ta bize ulaşıncaya kadar haram kılınmıştı” diyorlardı. {وَمِنَ البقر والغنم حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا} “Sığır ve koyunun ise iç yağlarını onlara haram kıldık”; etlerini değil, zira etler helal olarak kalmıştır. Yağlar ise işkembe yağı ve böbrek yağlarıdır; izafet bağlantıyı pekiştirmek içindir; {إِلَاّ مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا} “sırtlarının taşıdığı müstesna”; yağlardan istisnadır ve sırtlarına yapışan yağları haramlık hükmünden çıkarır; {أَوِ الحوايا} “yahut bağırsakların [taşıdığı]”; sırtlarına matuftur; yani havâyânın taşıdığı [yağlar]. Bu kelime, kâsı'â ve kavâsı' gibi hâviye veya hâviyâ'nın ya da sefîne ve sefâin gibi heviyyenin çoğuludur; {أَوْ مَا اختلط بِعَظْمٍ} “yahut kemiğe karışanlar müstesna”; {ما حمَلَتْ} ifadesine matuftur ki o da kuyruk yağıdır ve kemikle karışması kuyruk sokumuna bitişik olmasıdır. Kaburgalar ve diğer kemiklere bitişik her yağ olduğu da söylenmiştir. {ذلك} “İşte bunu”; cezaya ve haram kılmaya işarettir; birinciye göre sonrasını tekit eden bir mastar olarak mansubdur, ikinciye göre ise onun ikinci mefulüdür; yani işte bu haram kılmayı; {جزيناهم بِبَغْيِهِمْ} “azgınlıkları/zulümleri sebebiyle onlara ceza olarak verdik”; haksız yere peygamberleri öldürmeleri, yasaklandıkları halde faiz yemeleri ve insanların mallarını bâtıl yollarla yemeleri şeklindeki zulümleri sebebiyle. Bu, Allah Teâlâ'nın {فَبِظُلْمٍ مّنَ الذين هَادُواْ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طيبات أُحِلَّتْ لَهُمْ} “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” buyruğu gibidir. Onlar her ne zaman bir günah işleseler, kendilerine helal kılınmış bir şeyin haram kılınmasıyla cezalandırılırlardı; onlar ise bunu inkâr eder ve bunların milletlere öteden beri haram kılındığını iddia ederlerdi. Bu iddiaları reddedilmiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile tekit edilmiştir: {وِإِنَّا لصادقون} “Ve şüphesiz biz elbette doğru söyleyenleriz”; yani bu haberin de dahil olduğu bütün haberlerimizde [doğru söyleyenleriz]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu onların ağzına taş tıkamıştır: {كُلُّ الطعام كَانَ حِلاًّ لّبَنِى إسرائيلَ إلا ما حرم إسرائيل على نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التوراة قُلْ فَأْتُواْ بالتوراة فاتلوها إن كنتم صادقين} “Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz Tevrat'ı getirin de okuyun!'” Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu onlara söylediğinde dehşete kapılmışlar ve
يخرجوا التوراة وكيف وقد بُيِّن فيها جميعُ ما يحذرون وأوضح بيان
Tevrat'ı çıkarmaya cesaret edememişlerdir; nasıl etsinler ki, çekindikleri her şey orada en açık bir şekilde beyan edilmişti!
{فَإِن كَذَّبُوكَ} قيل الضمير لليهود لأنهم أقربُ ذِكراً ولذكر المشركين بعد ذلك بعنوان الإشراك وقيل للمشركين فالمعنى على الأول إن كذبتْك اليهودُ في الحكم المذكورِ وأصروا على ما كانُوا عليهِ من ادعاء قِدَم التحريم {فَقُلْ} لهم {ربكم ذو رحمة واسعة} لا يؤاخذكم لكل ما تأتونه من المعاصي ويُمهلكم على بعضها {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ} بالكلية {عَنِ القوم المجرمين} فلا تنكروا ما وقع منه تعالى من تحريمِ بعضِ الطيبات عليكم عقوبةً وتشديداً وعلى الثاني فإن كذبك المشركون يما فُصل من أحكام التحليل والتحريمِ فقل لهم ربُكم ذو رحمة واسعة لا يعاجلكم بالعقوبة على تكذيبكم فلا تغتروا بذلك فإنَّه إمهالٌ لا إهمالٌ وقيل ذو رحمةٍ للمطيعين وذو بأس شديد على المجرمين فأقيم مُقامَه قوله تعالى وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ الخ لتضمنه التنبيهَ على إنزال البأسِ عليهم مع الدلالة أنه لا حقّ بهم اُلبتةَ منْ غيرِ صارفٍ يصرِفه عنهم أصلاً
{فَإِن كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa”; zamirin Yahudilere ait olduğu söylenmiştir; çünkü zikre en yakın olanlar onlardır ve bundan sonra müşrikler şirk unvanıyla anılmıştır. Müşriklere ait olduğu da söylenmiştir. Birinciye göre anlam: Eğer Yahudiler zikredilen hükümde seni yalanlar ve haram kılmanın kadim olduğu iddiaları üzere ısrar ederlerse, {فَقُلْ} “onlara de ki:” {ربكم ذو رحمة واسعة} “Rabbiniz geniş bir merhamet sahibidir”; işlediğiniz her günahtan ötürü sizi hemen cezalandırmaz ve bazısına mühlet verir; {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ} “fakat O'nun azabı geri çevrilmez”; bütünüyle geri çevrilemez; {عَنِ القوم المجرمين} “suçlular topluluğundan”; dolayısıyla bir ceza ve ağırlaştırma olarak bazı temiz rızıkların size haram kılınmasını inkâr etmeyin! İkinciye göre ise: Eğer müşrikler helal ve haram kılma hususunda detaylandırılan hükümlerde seni yalanlarlarsa onlara de ki: Rabbiniz geniş bir merhamet sahibidir; yalanlamanız sebebiyle cezayı acele vermez; buna sakın aldanmayın, zira bu bir mühlet vermedir, ihmal etmek değildir. İtaatkârlara merhamet sahibi, suçlulara ise şiddetli azap sahibidir denilmiş ve azabın üzerlerine ineceğine dikkat çekmeyi ve kendilerini bundan kurtaracak hiçbir engel olmaksızın azabın kesinlikle başlarına geleceğini göstermeyi tazammun ettiği için {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ...} buyruğu onun yerine ikame edilmiştir.
{سَيَقُولُ الذين أَشْرَكُواْ} حكاية لفنَ آخرَ من كُفرِهم وإخبارُه قبل وقوعِه ثم وقوعُه حسبما أُخبر به كما يحكيه قوله تعالى عند وقوعِه وَقَالَ الذين أَشْرَكُواْ لَوْ شَآء الله ما عبدنا مِن دُونِهِ مِن شَىْء صريحٌ في أنَّه من عندِ الله {لو شآء الله ما أَشْرَكْنَا} أي لو شاء خلافَ ذلك مشيئةَ ارتضاءٍ لما فعلنا الإشراك نحن {ولا آباؤنا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَىْء} أرادوا به أنَّ ما فعلُوه حقٌّ مرضيٌّ عندَ الله تعالَى لَا الاعتذارَ من ارتكاب هذه القبائحِ بإرادة الله تعالى إياها منهم حتى ينتهضَ ذمُّهم به دليلا للمعتزل ألايرى إلى قوله تعالى {كذلك كَذَّبَ الذين مِن قَبْلِهِمْ} أي مثلَ ما كذّبك هؤلاءِ في أنه تعالى منَع من الشرك ولم يحرِّم ما حرموه كذّب متقدموهم الرصل فإنه صريحٌ فيما قلنا وعهطف آباؤنا على الضمير للفصل بلا {حتى ذَاقُواْ بَأْسَنَا} الذي أنزلنا عليهم بتكذيبهم {قُلْ هَلْ عِندَكُم مّنْ عِلْمٍ} من أمر معلوم يصِحّ الاحتجاجُ به على ما زعمتم {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} أي فتُظهروه لنا {إِن تَتَّبِعُونَ إِلَاّ الظن} أي ما تتبعون في ذلكَ إِلَاّ الظنَّ الباطلَ الذي لَا يُغْنِى مِنَ الحق شيئاً {وَإِنْ أَنتُمْ إِلَاّ تَخْرُصُونَ} تكذِبون على الله ﷿ وليس فيه دلالةٌ على المنع من اتباع الظنِّ على الإطلاق بل فيما يعارضه قطعي
{سَيَقُولُ الذين أَشْرَكُواْ} “O şirk koşanlar diyecekler ki”; küfürlerinin başka bir türünün hikâyesidir; vuku bulmadan önce haber verilmesi ve ardından aynen haber verildiği gibi gerçekleşmesi -ki vuku anında Allah Teâlâ'nın {وَقَالَ الذين أَشْرَكُواْ لَوْ شَآء الله ما عبدنا مِن دُونِهِ مِن شَىْء} “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi O'ndan başka hiçbir şeye tapmazdık'” buyruğunun bunu hikâye ettiği üzere- bunun Allah katından olduğuna açık bir delildir; {لو شآء الله ما أَشْرَكْنَا} “'Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık'”; yani eğer rıza gösteren bir dileme ile bunun aksini dileseydi biz şirk koşmazdık; {ولا آباؤنا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَىْء} “babalarımız da [ortak koşmazdı] ve hiçbir şeyi de haram kılmazdık”; bununla, yaptıklarının Allah Teâlâ katında razı olunan bir hak olduğunu kastetmişlerdir; yoksa bu çirkinlikleri işlemeyi Allah Teâlâ'nın kendileri hakkında irade etmesiyle mazur göstermek istememişlerdir ki onlara yöneltilen yergi Mutezile için bir delil olabilsin. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna bakmaz mısın: {كذلك كَذَّبَ الذين مِن قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de işte böyle yalanlamışlardı”; yani bunların, Allah Teâlâ'nın şirki yasakladığı ve onların haram kıldıklarını haram kılmadığı hususunda seni yalanladıkları gibi, öncekiler de peygamberleri yalanlamışlardı. Zira bu, dediğimiz hususta gayet açıktır. “Babalarımız” kelimesinin zamire atfedilmesi {لا} ile fasıla yapıldığı içindir. {حتى ذَاقُواْ بَأْسَنَا} “Sonunda azabımızı tattılar”; yalanlamaları sebebiyle üzerlerine indirdiğimiz azabı. {قُلْ هَلْ عِندَكُم مّنْ عِلْمٍ} “De ki: 'Yanınızda bir bilgi var mı'”; iddia ettiğiniz şeye karşı delil getirilmesi sahih olan bilinen bir husustan [bir bilgi]; {فَتُخْرِجُوهُ لَنَا} “ki onu bize çıkarasınız?”; yani bize gösteresiniz? {إِن تَتَّبِعُونَ إِلَاّ الظن} “Siz ancak zanna uyuyorsunuz”; yani bu konuda haktan hiçbir şeyi ifade etmeyen bâtıl zandan başkasına uymuyorsunuz; {وَإِنْ أَنتُمْ إِلَاّ تَخْرُصُونَ} “ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz”; Allah'a (azze ve celle) yalan isnat ediyorsunuz. Bunda mutlak olarak zanna uymanın yasaklandığına dair bir delil yoktur, bilakis kendisiyle çelişen kesin bir delil bulunduğunda böyledir.
{قُلْ فَلِلَّهِ الحجة البالغة} الفاء جواب شرطمحذوف أي قد ظهر أن لا حجةَ لكم فللَّه الحجةُ البالغة أي البينةُ الواضحة التيبلغت غايةَ المتانةِ والثباتِ أو بلغ بها صاحبُها صحةَ دعواه والمرادُ بها الكتابُ والرسولُ والبيانُ وهي من الحجج بمعنى القصدَ كأنها تقصُد إثباتَ الحُكم وتطلُبه {فَلَوْ شَاء} هدايتَكم جميعاً {لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} بالتوفيق لها والحملِ عليها لكن
{قُلْ فَلِلَّهِ الحجة البالغة} “De ki: 'En kesin ve üstün delil Allah'ındır'”; fâ harfi mahzuf bir şartın cevabıdır; yani hiçbir delilinizin olmadığı ortaya çıkmıştır, o halde üstün delil Allah'ındır; yani sağlamlığın ve sebatın son noktasına ulaşmış yahut sahibini davasının sıhhatine ulaştıran apaçık delil O'nundur. Bununla kastedilen Kitap, Resûl ve beyandır. Hüccet, kastetmek anlamındaki “hacc” kökündendir; sanki hükmün ispatını kasteder ve onu arar. {فَلَوْ شَاء} “Eğer O dileseydi”; hepinizin hidayetini; {لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ} “hepinizi hidayete erdirirdi”; ona muvaffak kılarak ve ona sevk ederek [hidayete erdirirdi], fakat
لم يشأْ هدايةَ الكلِّ بل هدايةَ البعضِ الصارفين هِممَهم إلى سلوك طريقِ الحقِّ وضلالَ آخرين صرفوا اختيارَهم إلى خلاف ذلك من غير صارف يلويهم ولا عاطفٍ يَثْنيهم
herkesin hidayetini dilememiş, bilakis gayretlerini hak yolunda gitmeye sarf eden bir kısmının hidayetini, tercihlerini hiçbir caydırıcı ve çevirici olmaksızın bunun aksine sarf eden diğerlerinin ise sapkınlığını dilemiştir.
{قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءكُمُ} أي أحضِروهم وهو اسمُ فعلٍ لا يتصرَّف على لغة أهلِ الحجاز وفعلٌ يؤنث ويُجمع على لغة بني تميم على رأي الجمهور وقد خالفهم البعض في فعليته وليس بشيء وأصلُه عند البصريين هالُمّ من لَمّ إذا قصَد حُذفت الألفُ لتقدير السكون في اللام فإنه الأصل وعند الكوفيين هلْ أُمَّ فحذفت الهمزةُ بإلقاء حركتِها على اللام وهو بعيد لأن هل تدخل الأمر ويكون متعدياً كما في الآية ولازما كمال في قوله تعالى هَلُمَّ إِلَيْنَا {الذين يَشْهَدُونَ أَنَّ الله حَرَّمَ هذا} وهم قدوتُهم الذين ينصُرون قولَهم وإنما أُمروا باستحضارهم ليُلزِمَهم الحجة ويظهربانقطاعهم ضلالتَهم وأنه لا متمسَّكَ لهم كمن يقلدهم ولذلك قُيّد الشهداءُ بالإضافة ووُصفوا بما يدل على أنهم شهداءُ معروفون بالشهادة لهم وبنُصرة مذهبهم {فَإِن شَهِدُواْ} بعد ما حضَروا بأن الله حرم هذا {فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ} أي فلا تصدقْهم فإنه كذِبٌ بحتٌ وافتراءٌ صِرْفٌ وبيِّنْ لهم فسادَه فإن تسليمَه منهم موافقة لهم في الهادة الباطلة {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاء الذين كَذَّبُواْ بآياتنا} من وُضع المُظْهر مقامَ المُضْمَر للدِلالة على أن من كذَّب بآياتِ الله تعالى وعدَل به غيرَه فهو متبع للهوى لا غيرُ وأن من اتبع الحجةَ لا يكون إلا مصدقاً بها {والذين لَا يُؤْمِنُونَ بالاخرة} كعبدة الأوثان عطفٌ على الموصول الأولِ بطريق عطفِ الصفةِ على الصفة مع اتحاد الموصوف كما في قولِه ... إلى الماجد القَرْمِ وابنِ الهما م وليثِ الكتائبِ في المزْدَحَمْ فإن من يكذب بآياته تعالى لا يؤمن بالآخرة وبالعكءس {وَهُم بِرَبِهِمْ يَعْدِلُونَ} أي يجعلون له عديلا بلا عطفٌ على لا يؤمنون والمعنى لا تتبع أهواءَ الذين يجمعون بين تكذيبِ آياتِ الله وبين الكفرِ بالآخرة وبين الإشراكِ به سبحانه لكن لا على أن يطكون مدارُ النهي الجمعُ المذكورُ بل على أن أولئك جامعون لها متصفون بكلها
{قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءكُمُ} “De ki: 'Şahitlerinizi getirin'”; yani onları hazır edin. Hicaz ehlinin lehçesinde çekimi yapılmayan bir ism-i fiildir; cumhurun görüşüne göre Benî Temîm lehçesinde ise müennesi ve çoğulu yapılan bir fiildir. Bazıları onun fiil oluşuna muhalefet etmişse de bu bir değer taşımaz. Basralılara göre aslı, kastetmek anlamındaki “lemm” kökünden “hâ-lümm”dür; lâm harfindeki takdirî sükûn sebebiyle elif hazfedilmiştir, zira asıl olan budur. Kûfelilere göre ise “hel ümme”dir, harekesi lâma aktarılarak hemze hazfedilmiştir; fakat bu uzaktır, çünkü “hel” emre dahil olmaz. Ayette olduğu gibi müteaddî, Allah Teâlâ'nın {هَلُمَّ إِلَيْنَا} “Bize gelin” buyruğunda olduğu gibi lâzım da olur. {الذين يَشْهَدُونَ أَنَّ الله حَرَّمَ هذا} “Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik edecek [şahitlerinizi getirin]”; bunlar, onların sözlerini destekleyen önderleridir. Kendilerine delili bağlayıcı kılmak, acze düşmeleriyle sapkınlıklarını ve kendilerine uyan kimseler olarak hiçbir dayanaklarının bulunmadığını ortaya koymak için onların hazır edilmesi emredilmiştir. Bu sebeple şahitler izafetle sınırlandırılmış ve kendilerine şahitlik etmekle ve mezheplerine yardım etmekle bilinen şahitler olduklarını gösteren vasıfla nitelenmişlerdir. {فَإِن شَهِدُواْ} “Eğer şahitlik ederlerse”; hazır edildikten sonra Allah'ın bunu haram kıldığına şahitlik ederlerse; {فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ} “onlarla beraber şahitlik etme”; yani onları doğrulama, zira bu katıksız bir yalan ve sırf iftiradır; onlara bunun bozukluğunu açıkla; çünkü bunu onlardan kabul etmek, bâtıl şahitlikte onlara muvafakat etmek olur. {وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاء الذين كَذَّبُواْ بآياتنا} “ve ayetlerimizi yalanlayanların hevalarına uyma”; açık ismin zamir makamına konulması, Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlayıp başkasını O'na denk tutan kimsenin sadece hevasına uymuş olduğunu ve delile uyan kimsenin ise ancak ayetleri tasdik edici olacağını bildirmek içindir; {والذين لَا يُؤْمِنُونَ بالاخرة} “ve ahirete inanmayanların [hevalarına uyma]”; putperestler gibi; şairin: “... O cömert öndere, ulu zâta ve savaş meydanındaki o ordu aslanına” beytinde olduğu gibi, mevsufun birliğiyle sıfatın sıfata atfedilmesi yoluyla birinci mevsûle matuftur; zira Allah'ın ayetlerini yalanlayan kimse ahirete iman etmez, bunun aksi de böyledir; {وَهُم بِرَبِهِمْ يَعْدِلُونَ} “onlar Rablerine denk tutmaktadırlar”; yani O'na eş koşarlar; {لَا يُؤْمِنُونَ} ifadesine matuftur. Manası: Allah'ın ayetlerini yalanlamayı, ahireti inkâr etmeyi ve O'na şirk koşmayı bir arada toplayanların hevalarına uyma! Ancak bu, nehyin illetinin söz konusu toplama işlemi olduğu anlamına gelmez, bilakis onların bu vasıfları kendilerinde toplamış ve her biriyle nitelenmiş oldukları manasındadır.
{قُلْ تَعَالَوْاْ} لما ظهر بُطلانُ ما ادعَوْا من أن إشراكَهم وإشراكَ آبائِهم وتحريمَ ما حرموه بأمر الله تعالى ومشيئتِه بظهور عجْزِهم عن إخراج شيءٍ يُتمسّك به في ذلك وإحضارِ شهداءَ يشهدون بما ادعَوْا في أمر التحريم بعد ما كُلّفوه مرةً بعد أخرى عجزاً بيناً أمر رسول الله ﷺ بأن يبين لهم من المحرمات ما يقتضي الحالُ بيانَه على الأسلوب الحكيم إيذاناً بأن حقَّهم الاجتنابُ عن هذه المحرماتِ وأما الأطعمةُ المحرمةُ فقد بُينت بقوله تعالى قُل لا أجد الآية وتعالى أمرٌ من التعالي والأصلُ فيه أن يقله من في مكان
{قُلْ تَعَالَوْاْ} “De ki: 'Gelin'”; kendilerinden defalarca istendiği halde bu konuda tutunulacak bir delil ortaya koymaktan ve haram kılma hususundaki iddialarına şahitlik edecek kimseleri getirmekten aciz oldukları apaçık ortaya çıkınca, kendilerinin ve babalarının şirk koşmasının ve haram kıldıkları şeyleri haram saymalarının Allah Teâlâ'nın emri ve dilemesiyle olduğuna dair iddialarının bâtıllığı sabit oldu. Bunun üzerine Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem), durumun gerektirdiği haramları hakîmane bir üslupla onlara açıklaması emredildi; bu da onların asıl vazifesinin bu haramlardan sakınmak olduğunu bildirmek içindir. Haram kılınan yiyecekler ise Allah Teâlâ'nın {قُل لا أجد} ayetiyle zaten beyan edilmişti. {تَعَالَوْاْ} yücelmek (teâlî) kökünden bir emirdir; aslı, yüksekte olan kimsenin kendisinden aşağıda olana bunu söylemesidir. Sonra tıpkı ganimetin asılda düşmandan koyun elde etmek iken sonra hiçbir meşakkat olmaksızın her türlü kazancı elde etmede genişletilerek kullanılması gibi genelleştirilerek yaygınlık kazanmıştır.
عالٍ لمن هو في أسفلَ منه ثم اتُّسع فيه بالتعميم كما أن الغنيمة في الأصل إصابةُ الغَنَم من العدو ثم استعملت في إصابة كلِّ ما يُصاب منهم اتساعاً في الفوز بكل مكلب من غير مشقة {اتل} جوابُ الأمر وقوله تعالى {مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ} منصوبٌ به على أن ما موصولةٌ والعائدُ محذوفٌ أي اقرأْ الذي حرمه ربُّكم أي الآياتِ المشتمِلةَ عليه أو مصدريةٌ أي الآياتِ المشتملة على تحريمه أو يحرم على أنها استفهاميةٌ والجملةُ مفعول لأتنل لأتن التلاوةَ من باب القول كأنه قيل أقُلْ أيُّ شيءٍ حرم ربكم {عَلَيْكُمْ} متعلقٌ بحرّم على كل حال وقيل بأتلُ والأول أنسبُ بمقام الاعتناءِ بإيجاب الانتهاءِ عن المحرمات المذكورةِ وهو السر في التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرهم فإن تذكيرَ كونِه تعالى رباً لهم ومالكاً لأمرهم على الإطلاق من أَقْوى الدَّواعي إلى انتهائهم عما نهاهم عنه أشدَّ انتهاءٍ وأنْ في قولِه تعالَى {إِلَاّ تُشْرِكُواْ بِهِ} مفسرةٌ لفعل التلاوةِ المعلَّقِ بما حرم ولا ناهيةٌ كما ينبىء عنه عطفُ ما بعده من الأوامر والنواهي عليه وليس من ضرورة كونِ المعطوفِ عليه تفسير تلاوة المحرمات بحسب منطوقه كونُ المعطوفاتِ أيضاً كذلك حتى يمتنع انتظامُ الأوامر في سلك العطفِ عليه بل يكفي في ذلك كونُها تفسيراً لها باعتبار لوازمِها التي هي النواهي المتعلقةُ بأضداج ما تعلقت به فإن الأمرَ بالشيء مستلزمٌ للنهي عن ضده بل هو عينُه عند البعض كأن الأوامرَ ذُكرت وقُصد لوازمُها فإن عطفَ الأوامرِ على النواهي الواقعةِ بعد أن المفسرة لتلاوة المحرماتِ مع القطع بأن المأمورَ به لا يكون محرماً دليلٌ واضحٌ على أن التحريمَ راجعٌ إلى الأضداد على الوجهالمذكور فكأنه قيل أتلُ ما حرم ربكم أن لا تشركوا ولا تُسيئوا إلى الوالدين خلا أنه قد أُخرج مُخرجَ الأمرِ بالإحسان إليهما بين النهيَين المكتنِفين له للمبالغة في إيجاب مراعاةِ حقوقِهما فإن مجرَّدَ تركِ الإساءةِ إليهما غيرُ كافٍ في قضاء حقوقِهما ولذلك عُقّب به النهيُ عن الإشراك الذي هو أعظمُ المحرماتِ وأكبرُ الكبائرِ ههنا وفي سائر المواقعِ وقيل أن ناصبةٌ ومحلُّها النصبُ بعليكم على أنه للإغراء وقيل النصبُ على البدلية مما حرم وقيل من عائدها المحذوفِ على أن لا زائدة وقيل الجرُّ بتقدير اللام وقيل الرفع بتقدير المتلو أن لا تشركو أو المحرَّمُ أن لا تشركوا بزيادة لا وقيل والذي عليه التعويلُ هو الأول لأمور من جملتها أن في إخراج المفسَّرِ على صورة النهي مبالغةً في بيان التحريمِ وقوله تعالى {شَيْئاً} نُصب على المصدرية أو المفعولية أي لا تشركوا به شيئاً من الإشراك أو شيئاً من الأشياء {وبالوالدين} أي وأحسِنوا بهما {إحسانا} وقد مر تحقيقه {وَلَا تَقْتُلُواْ أَوْلادَكُمْ} تكليفٌ متعلق بحقوق الأولادِ عقّب به التكليفَ المتعلقَ بحقوق الوالدين أي لا تقتلوهم بالوأد {مّنْ إملاق} أي من أجل فقرٍ كما في قوله تعالى خَشْيَةَ إملاق وقيل هذا في الفقر الناجزِ وذا في المتوقَّع وقوله تعالى {نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} استئنافٌ مَسوقٌ لتعليل النهي وإبطالِ سببيةِ ما اتخذوه سبباً لمباشرة المنهيعنه وضمانٌ منه تعالى لأرزاقهم أي نحن نرزق الفريقين لا أنتم فلا تخافوا الفقرَ بناءً على عجزكم عن تحصيل الرزق وقوله تعالى {وَلَا تَقْرَبُواْ الفواحش} كقوله تعالى وَلَا تَقْرَبُواْ الزنا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً الآية إلا أنه جىء ههنا بصيغة الجمعِ قصداً إلى النهي عن أنواعها ولذلك أُبدل عنها قولُه تعالى {ما ظهرَ منها وما بَطَنَ} أي ما يُفعل منها علانية في الحوانيت كما هو دأَبُ أراذلِهم وما يفعل سراً باتخاذ الأخدانِ كما هو عادةُ أشرافِهم وتعليقُ النهي بقُربانها إما للمبالغة في الزجر
{اتل} “Okuyayım”; emrin cevabıdır; Allah Teâlâ'nın {مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ} “Rabbinizin haram kıldığı şeyleri” buyruğu ise {ما} mevsûle ve aid zamiri mahzuf olmak üzere onunla mansubdur; yani Rabbinizin haram kıldığı şeyi, yani onu içeren ayetleri okuyayım; yahut mastariyyedir, yani O'nun haram kılmasını içeren ayetleri; yahut istifhamiyye olarak “Rabbiniz neyi haram kıldı” takdirindedir ve cümle {اتل} fiilinin mefulüdür; zira tilavet söz (kavl) kabilindendir, sanki “Rabbiniz neyi haram kıldı söyleyeyim” denilmiştir. {عَلَيْكُمْ} her halükârda {حَرَّمَ} fiiline müteallıktır; {اتل} fiiline müteallık olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi zikredilen haramlardan kaçınmanın gerekliliğine gösterilen özen makamına daha uygundur. Zamirlerine izafetle rubûbiyyet unvanına yer verilmesinin sırrı da budur; zira Allah Teâlâ'nın onların Rabbi ve mutlak anlamda işlerinin mâliki olduğunu hatırlatmak, yasakladığı şeylerden en şiddetli şekilde kaçınmalarının en kuvvetli saiklerindendir. Allah Teâlâ'nın {إِلَاّ تُشْرِكُواْ بِهِ} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” buyruğundaki {أنْ}, haram kılınana bağlanan tilavet fiilini açıklayan müfessiredir; {لا} ise sonrasındaki emir ve nehiylerin ona atfedilmesinin de bildirdiği gibi nâhiyedir (yasaklama edatıdır). Matufun aleyhin zahiri lafzı bakımından haramların tilavetinin tefsiri olması, matufların da mutlaka böyle olmasını gerektirmez ki emirlerin ona atıf zincirine dahil olması engellensin; bilakis taalluk ettiği şeylerin zıtlarına taalluk eden nehiyler olan gerekleri (levâzımı) itibariyle haramların tefsiri olması yeterlidir. Zira bir şeyi emretmek zıddını nehyetmeyi gerektirir, hatta bazılarına göre bizzat kendisidir. Sanki emirler zikredilmiş ve gerekleri kastedilmiştir; zira emredilen şeyin haram olamayacağı kesin olarak bilindiği halde, haramların tilavetini tefsir eden {أن} edatından sonra gelen nehiylere emirlerin atfedilmesi, haram kılmanın zikredilen şekilde zıtlarına râci olduğuna açık bir delildir. Sanki: “Rabbinizin haram kıldığı şeyi okuyayım: Şirk koşmayın ve anne babaya kötülük etmeyin” denilmiştir; ancak anne babanın haklarını gözetmenin gerekliliğinde mübalağa etmek için, kendisini kuşatan iki nehyin arasında onlara ihsanda bulunma emri şeklinde çıkarılmıştır; zira anne babanın haklarını ödemede onlara kötülük etmeyi terk etmek tek başına yeterli değildir. Bu sebeple burada ve diğer yerlerde, haramların en büyüğü ve büyük günahların en büyüğü olan şirk nehyinin hemen ardından bu getirilmiştir. {أن} edatının nâsıbe olduğu ve {عَلَيْكُمْ} kelimesi ığrâ (teşvik) için olmak üzere onunla nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. {ما حرَّم} ifadesinden bedel olarak nasb mahallinde olduğu veya {لا} zâide olmak üzere onun mahzuf aid zamirinden bedel olduğu da söylenmiştir. Lâm harfinin takdiriyle cer mahallinde olduğu veya {لا} zâide kılınarak “okunan şey O'na şirk koşmamanızdır” yahut “haram kılınan O'na şirk koşmamanızdır” takdiriyle ref mahallinde olduğu söylenmiştir. İtimat edilmesi gereken ise birincisidir; bunun pek çok sebebi vardır ki müfesserin nehiy suretinde çıkarılmasında haramlığı açıklamada mübalağa bulunması da bunlardandır. Allah Teâlâ'nın {شَيْئاً} buyruğu mastar veya meful olarak mansubdur; yani O'na hiçbir şekilde şirk koşmayın veya hiçbir şeyi ortak koşmayın. {وبالوالدين} “ve anne babaya”; yani onlara iyi davranın; {إحسانا} “tam bir iyilikle”; tahkiki daha önce geçmiştir. {وَلَا تَقْتُلُواْ أَوْلادَكُمْ} “ve çocuklarınızı öldürmeyin”; anne babanın haklarıyla ilgili mükellefiyetin ardından getirilen çocukların haklarıyla ilgili bir mükellefiyettir; yani onları diri diri gömerek öldürmeyin; {مّنْ إملاق} “yoksulluktan dolayı”; Allah Teâlâ'nın {خَشْيَةَ إملاق} “yoksulluk korkusuyla” buyruğunda olduğu gibi fakirlik sebebiyle. Bunun mevcut fakirlikte, diğerinin ise beklenen fakirlikte olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın {نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} “Sizi de onları da biz rızıklandırıyoruz” buyruğu, nehyi gerekçelendirmek ve yasaklanan fiili işlemeye gerekçe kıldıkları şeyin sebep oluşunu iptal etmek üzere sevk edilmiş yeni bir başlangıçtır ve rızıklarına Allah Teâlâ tarafından bir kefalettir; yani iki grubu da siz değil biz rızıklandırıyoruz, öyleyse rızkı elde etmekten aciz olduğunuza dayanarak fakirlikten korkmayın! Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَقْرَبُواْ الفواحش} “kötülüklere/çirkinliklere yaklaşmayın” buyruğu, Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَقْرَبُواْ الزنا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} “Zinaya yaklaşmayın, çünkü o pek çirkin bir hayasızlıktır” buyruğu gibidir; ancak burada türlerini yasaklamayı kastetmek için çoğul sîgasıyla getirilmiştir; bu sebeple ondan bedel olarak Allah Teâlâ'nın şu buyruğu getirilmiştir: {ما ظهرَ منها وما بَطَنَ} “onun açığına da gizlisine de”; yani aşağılık kimselerin adeti olduğu üzere meyhanelerde açıkça işlenenler ile ileri gelenlerinin adeti olduğu üzere gizli dost tutarak gizlice işlenenler. Nehyin kötülüklere yaklaşmaya bağlanması, ya onları işlemeye sevk eden etkenlerin gücünden ötürü sakındırmada mübalağa içindir ya da onlara yaklaşmanın bizzat onları işlemeye sevk edici olmasındandır. İsrailoğulları (İsrâ) Suresi'nde olduğu gibi bu nehyin çocukları öldürme nehyi ile mutlak öldürme nehyi arasına yerleştirilmesi,
عنها لقوة الدواعي إليها وإما لأن قربانَها داعٍ إلى مباشرتها وتوسيطُ النهي عنها بين النهي عن قتل الأولادِ والنهي عن القتلِ مطلقاً كما وقعَ في سورةِ بني إسرائيل باعتبار أنها مع كونها في نفسها جنايةً عظيمةً في حكم قتلِ الأولادِ فإن أولادَ الزنا في حكم الأموات وقد قال ﷺ في حق العزلِ إن ذاك وأدٌ خفيٌّ ومن ههنا تبين أن حملَ الفواحشِ على الكبائر مطلقاً وتفسير ما ظهرَ منها وما بطن بما فُسِّر به ظاهِرُ الإثمِ وباطنُه فيما سلف من قبيل الفصلِ بين الشجر ولِحائِه {وَلَا تقتلوا النفس التى حَرَّمَ الله} أي حرم قتلَها بأن عصمها بالإسلام أو بالعهد فيخرُج منها الحربيُّ وقوله تعالى {إِلَاّ بالحق} استثناءٌ مفرغٌ من أعم الأحوالِ أيْ لا تقتلوها في حالٍ من الأحوالِ إلا حالَ ملابستِكم بالحق الذي هو أمرالشرع بقتلها وذلك بالكفر بعد الإيمان والزنا بعد الإحصان وقتلِ النفسِ المعصومةِ أو من أعمِّ الأسباب أي لا تقتلوها بسب من السباب إلا بسبب الحقِّ وهو ما ذكر أو من أعمِّ المصادر أي لا تقتُلوها قتلاً ما إلا قتلاً كائناً بالحق وهو القتلُ بأحد الأمور المذكورة {ذلكم} إشارةٌ إلى ما ذكر من التكاليف الخمسةِ وما في ذلك من معنى البعد للإيذان بعلو طبقاتها من بين التكاليف الشرعية وهو مبتدأُ وقولُه تعالى {وصاكم بِهِ} أي أمركم به ربكم أمراً مؤكداً خبرُه والجملة استئنافٌ جيء به تجديدا للعهد وتأكيدا لإيجا بالمحافزظة على ما كُلِّفوه ولما كانت الأمورُ المنهيُّ عنها مما تقضي بديهةُ العقول بقبيحها فُصِّلت الآيةُ الكريمة بقوله تعالى {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} أي تستعملون عقولَكم التي تعقِل نفوسَكم وتحبِسُها عن مباشرة القبائحِ المذكورة
kendi içinde büyük bir cinayet olmakla birlikte çocukları öldürme hükmünde olması itibariyledir; zira zina çocukları ölüler hükmündedir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) azil hakkında: “O, gizli bir diri diri gömmedir” buyurmuştur. Buradan anlaşılmaktadır ki fahişelikleri mutlak olarak büyük günahlara hamletmek ve açığını ve gizlisini daha önce geçen günahın açığı ve gizlisi ile tefsir edildiği gibi tefsir etmek, ağaç ile kabuğunu birbirinden ayırmak kabilindendir. {وَلَا تقتلوا النفس التى حَرَّمَ الله} “Ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyin”; yani İslam veya zimmet akdi ile dokunulmaz kılarak öldürülmesini haram kıldığı canı; dolayısıyla harbî kâfir bundan çıkar. Allah Teâlâ'nın {إِلَاّ بالحق} “ancak hak ile olması müstesna” buyruğu ise hallerin en umumîsinden müferrağ bir istisnadır; yani şeriatın onun öldürülmesini emrettiği hakka bulaşma haliniz dışında hiçbir halde onu öldürmeyin; bu da imandan sonra küfür, evlendikten sonra zina ve masum bir canı öldürmekle olur; yahut sebeplerin en umumîsinden istisnadır; yani hiçbir sebeple onu öldürmeyin, ancak hak sebebiyle ki o da zikredilendir; yahut mastarların en umumîsinden istisnadır; yani hiçbir öldürme ile öldürmeyin, ancak hakka dayalı bir öldürme müstesna ki o da zikredilen şeylerden biri sebebiyle öldürmektir. {ذلكم} “İşte bunları”; zikredilen beş mükellefiyete işarettir ve bundaki uzaklık manası, şer'î mükellefiyetler arasındaki mertebelerinin yüceliğini bildirmek içindir; bu mübtedadır; Allah Teâlâ'nın {وصاكم بِهِ} “Rabbiniz size bunu vasiyet etti/emretti”; yani Rabbiniz bunu size kesin bir emirle emretti buyruğu ise onun haberidir. Bu cümle, ahdi yenilemek ve mükellef kılındıkları şeyleri korumanın gerekliliğini pekiştirmek üzere getirilmiş yeni bir başlangıçtır. Yasaklanan hususlar akılların apaçık bedahetiyle çirkinliğine hükmettiği şeylerden olduğu için bu yüce ayet Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile sonlandırılmıştır: {لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “umulur ki aklınızı kullanırsınız”; yani nefislerinizi zapt eden ve onları zikredilen çirkinlikleri işlemekten alıkoyan akıllarınızı kullanırsınız.
{وَلَا تَقْرَبُواْ مَالَ اليتيم} توجيهُ النهي إلى قُربانه لما مر من المبالغةُ في النَّهيِ عن أكله ولإخراج القُربان النافعِ عن حكم النهي بطريق الاستثناء أي لا تتعرضوا له بوجهٍ من الوجوه {إِلَاّ بالتى هِىَ أَحْسَنُ} إلا بالخَصلة التي هي أحسنُ ما يكونُ من الحِفظ والتئمير ونحو ذلك والخطابُ للأولياء والأوصياء لقوله تعالى {حتى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} فإنه غايةٌ لما يُفهم من الاستثناء لا للنهي كأنه قيل احفظوه حتى يصيرَ بالغاً رشيداً فحينئذ سلّموه إليهِ كما في قولِه تعالى فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم والأشُدُّ جمع شِدّة كنعمة وأنعم أو شَدّ ككلب وأكلُب أو شد كصر وآصر وقيل هو مفرد كلآنك {وَأَوْفُواْ الكيل والميزان بالقسط} أي بالعدل والتسوية {لَا نُكَلّفُ نَفْسًا إِلَاّ وُسْعَهَا} إلا ما يسعُها ولا يعسُر عليها وهو اعتراضٌ جيء به عَقيبَ الأمرِ بالعدل للإيذان بأن مراعاةَ العدلِ كما هو عسيرٌ كأنه قيل عليكم بما في وسعكم وما وراءه معفوٌّ عنكم {وَإِذَا قُلْتُمْ} قولاً في حكومة أو شهادة أو نحوِهما {فاعدلوا} فيه {وَلَوْ كَانَ} أي المقولُ له أو عليه {ذَا قربى} أذ ذا قرابةٍ منكم ولا تميلوا نحوهم أصلاٌ وقد مر تحقيق معنى لو في مثل هذا الموضعِ مراراً {وَبِعَهْدِ الله أَوْفُواْ} أي ما عَهد إليكم من الأمور المعدودةِ أو أيِّ عهدٍ كان فيدخُل فيه ما ذُكر
{وَلَا تَقْرَبُواْ مَالَ اليتim} “Yetimin malına yaklaşmayın”; nehyin mala yaklaşmaya yöneltilmesi, daha önce geçtiği üzere onu yemeyi yasaklamada mübalağa etmek ve faydalı yaklaşmayı istisna yoluyla nehyin hükmünden çıkarmak içindir; yani ona hiçbir şekilde el uzatmayın; {إِلَاّ بالتى هِىَ أَحْسَنُ} “ancak en güzel olan şekliyle müstesna”; ancak koruma, nemalandırma ve benzeri en güzel hasletle [yaklaşın]. Allah Teâlâ'nın {حتى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “rüşt çağına erişinceye kadar” buyruğu sebebiyle hitap velilere ve vasilerinedir; zira bu ifade nehyin değil, istisnadan anlaşılan mananın gayesidir (son sınırıdır); sanki: “O ergen ve reşit oluncaya kadar malı koruyun, o vakit geldiğinde malı kendisine teslim edin” denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: {فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم} “Onlarda bir rüşt görürseniz mallarını kendilerine verin” buyurmuştur. {الأشُدُّ} ni'met ve en'um gibi “şidde”nin çoğuludur yahut kelb ve eklüb gibi “şedd”in yahut ısr ve âsâr gibi “şidd”in çoğuludur; ânuk gibi tekil olduğu da söylenmiştir. {وَأَوْفُواْ الكيل والميزان بالقسط} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın”; yani adalet ve denge ile. {لَا نُكَلّفُ نَفْسًا إِلَاّ وُسْعَهَا} “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”; ancak gücünün yettiği ve kendisine zor gelmeyecek olanı [yükleriz]. Bu, adaleti gözetmenin zor olduğunu bildirmek için adalet emrinin hemen ardından getirilmiş bir itiraz cümlesidir; sanki: “Gücünüz dahilinde olanı yapın, bunun ötesi ise sizden affedilmiştir” denilmiştir. {وَإِذَا قُلْتُمْ} “Söylediğiniz zaman”; bir hükümde, şahitlikte veya benzeri bir durumda bir söz [söylediğiniz zaman]; {فاعدلوا} “artık adaleti gözetin”; onda [adaletli olun]; {وَلَوْ كَانَ} “velev ki olsun”; yani lehine veya aleyhine konuşulan kimse; {ذَا قربى} “bir akraba [olsun]”; yani size yakınlığı olan biri olsun, onlara asla meyletmeyin. Bu gibi yerlerde “lev” edatının anlamının tahkiki daha önce defalarca geçmiştir. {وَبِعَهْدِ الله أَوْفُواْ} “ve Allah'ın ahdini yerine getirin”; yani sayılan hususlardan size ahdettiği şeyleri yahut hangi ahit olursa olsun onu yerine getirin ki zikredilen hususlar da,
دخولا أوليا أو منا عاهدتم الله عليه من الإيمان والنذور وتقديمُه للاعتناء بشأنه {ذلكم} إشارةٌ إلى ما فُصِّل من التكاليف ومعنى البُعد لما ذكر فيما قبل {وصاكم بِهِ} أمركم به أمراً مؤكداً {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} تتذكرون ما في نضاعيفه وتعلمون بمقتضاه وقرىء بمقتضاه وقرىء بتشديد الذالِ وهذه أحكامٌ عشَرةٌ لا تختلف باختلاف الأممِ والأعصار عن ابن عباس ﵄ هذه آياتٌ محكماتٌ لم ينسَخْهن شيء من جميع الكتُب وهن محرماتٌ على بني آدم كلِّهم وهن أمُّ الكتابِ من عمِل بهن دخلَ الجنة ومن تركهن دخلَ النار وعن كعب الأحبارِ والذي نفسُ كعبٍ بيده إن هذه الآياتِ لأولُ شيءٍ في التوراة بسم الله الرحمن الرحيم قل تعالَوا الآيات
öncelikle buna dahildir; yahut iman ve adaklardan Allah'a verdiğiniz sözleri [yerine getirin]. Öne alınması şanına verilen önemden ötürüdür. {ذلكم} “İşte bunları”; detaylandırılan mükellefiyetlere işarettir ve uzaklık manası öncekinde zikredilen sebeptendir; {وصاكم بِهِ} “size kesin bir emirle emretti”; {لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “umulur ki düşünüp öğüt alırsınız”; katlarındaki manaları hatırlar ve gereğiyle amel edersiniz. Zâl harfinin şeddesiyle [tezzekkerûn şeklinde] de okunmuştur. Bunlar, ümmetlerin ve asırların değişmesiyle değişmeyen on hükümdür. İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet edilmiştir: “Bunlar hiçbir kitap tarafından neshedilmemiş muhkem ayetlerdir; bütün Âdemoğullarına haram kılınmıştır ve onlar Kitab'ın anasıdır; kim onlarla amel ederse cennete girer, kim de onları terk ederse cehenneme girer.” Kâ'bü'l-Ahbâr'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: “Kâ'b'ın canı elinde olan Allah'a yemin ederim ki, bu ayetler Tevrat'ın ilk kısmıdır: 'Bismillâhirrahmânirrahîm. De ki: Gelin...' ayetleri.”
{وَأَنَّ هذا صراطي} إشارةٌ إلى ما ذكر في الآيتين من الأمر والنهي قاله مقاتل وقيل إلى ما ذكر في السورة فإنها بأسرها في إثبات التوحيدِ والنبوة وبيانِ الشريعة وقرىء صراطيَ بفتح الياء ومعنى إضافتِه إلى ضميره ﷺ انتسابه إليه ﷺ من حيث السلوكُ لا من حيث الوضعُ كما في صراط اللهوالمراد بيان أن ما فضل من الأوامر والنواهي غيرُ مختصةٍ بالمتلو عليهم بل متعلقة به ﷺ أيضا وأنه ﷺ مستمرٌّ على العمل بها ومراعاتِها وقوله تعالى {مُّسْتَقِيماً} حالٌ مؤكدةٌ ومحل أن مع ما في حيزها بحذف لام العلة أي ولأن هذا صراطي أي مسلكي مستقيماً {فاتبعوه} كقوله تعالى وَأَنَّ المساجدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُواْ مَعَ الله أَحَداً وتعليلُ إتباعِه بكونه صراطه ﷺ لا بكونه صراطَ الله تعالى مع أنه في نفسه كذلك من حيث أن سلوكه ﷺ فيه داعٍ للخلق إلى الاتّباع إذ بذلك يتضح عندهم كونُه صراطَ الله ﷿ وقُرىء بكسر الهمزة على الاستئناف وقرىء أنْ هذا مخففةً من أنّ على أن اسمَها الذي هو ضميرُ الشأنِ محذوفٌ وقرىء سراطي وقرىء هذا صراطي وقرىء هذا صراطُ ربِّكم وهذا صراطُ ربِّك {وَلَا تَتَّبِعُواْ السبل} الأديانَ المختلفةَ أو طرقَ البدع والضلالات {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ} بحذف إحدى التاءين والباء للتعدية أي فتفرِّقَكم حسَبَ تفرُّقِها أياديَ سبا فهو كما ترى أبلغُ من تفرقكم كما قيل من أن ذهَبَ به لما فيه من الدلالة على الاستصحاب أبلغُ من أذهبه {عَن سَبِيلِهِ} أي سبيل الله الذي لا عِوَجَ فيهِ ولا حرج وهو دين الإسلام الذي ذُكر بعضُ أحكامه وقيل هو اتباعُ الوحي واقتفاءُ البرهان وفيه تنبيه على أن صراطه ﷺ عينُ سبيل الله تعالى {ذلكم} غشارة إلى ما مرَّ من اتباع سبيلِه تعالى وتركِ اتباعِ سائر السبل {وصاكم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} اتباعَ سبُلِ الكفر والضلالة
{وَأَنَّ هذا صراطي} “Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur”; iki ayette zikredilen emir ve nehiylere işarettir; bunu Mukâtil söylemiştir. Surede zikredilenlere işaret olduğu da söylenmiştir; zira surenin tamamı tevhidi, nübüvveti ispat ve şeriatı beyan hakkındadır. Yâ harfinin fethasıyla [sırâtıye] şeklinde de okunmuştur. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafe edilmesinin manası, “Allah'ın yolu” ifadesinde olduğu gibi vaz' (koyma) bakımından değil, sülûk (üzerinde yürüme) bakımından ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) nispet edilmesidir. Kastedilen, detaylandırılan emir ve nehiylerin kendilerine okunanlara has olmayıp Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) de taalluk ettiğini ve onun da bunlarla amel etmeye ve onları gözetmeye devam ettiğini açıklamaktır. Allah Teâlâ'nın {مُّسْتَقِيماً} “dosdoğru olarak” buyruğu tekit edici bir haldir; {أنّ} ve sılasının mahalli ise illet lâmının hazfi iledir; yani bu benim dosdoğru yolum olduğu için {فاتبعوه} “ona uyun”; bu, Allah Teâlâ'nın {وَأَنَّ المساجدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُواْ مَعَ الله أَحَداً} “Şüphesiz mescitler Allah'ındır; öyleyse Allah ile beraber hiçbir kimseye dua etmeyin” buyruğu gibidir. Yolun kendisine uyulmasının, hakikatte öyle olmakla birlikte Allah Teâlâ'nın yolu olmasıyla değil de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolu olmasıyla gerekçelendirilmesi, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu yolda yürümesinin insanları ittibâa sevk edici olması yönüyledir; zira bu sayede onun Allah'ın (azze ve celle) yolu olduğu onların nezdinde açıklık kazanır. Hemzenin kesresiyle istinaf olarak [ve inne hâzâ şeklinde] okunmuştur; {أنّ} edatından muhaffefe olarak şan zamiri olan ismi hazfedilmiş halde [ve en hâzâ şeklinde] okunmuştur; sîn ile [sırâtî], “hâzâ sırâtî”, “hâzâ sırâtu rabbiküm” ve “hâzâ sırâtu rabbike” şeklinde de okunmuştur. {وَلَا تَتَّبِعُواْ السبل} “ve [başka] yollara uymayın”; farklı dinlere yahut bidat ve dalalet yollarına [uymayın]; {فَتَفَرَّقَ بِكُمْ} “sonra sizi ayırır”; iki tâ harfinden birinin hazfi iledir ve bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; yani o yolların ayrılmasına göre sizi Sebe halkının dağılması gibi darmadağın eder; gördüğün gibi bu, “sizin ayrılmanızdan” daha beliğdir; nitekim beraberlik delaleti taşıdığı için “onunla gitti” ifadesinin “onu götürdü” ifadesinden daha beliğ olduğu söylenmiştir; {عَن سَبِيلِهِ} “O'nun yolundan”; yani Allah'ın hiçbir eğriliği ve darlığı bulunmayan yolundan ki o da bazı hükümleri zikredilen İslam dinidir. Vahye uymak ve delilin peşinden gitmek olduğu da söylenmiştir. Bunda, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunun bizzat Allah Teâlâ'nın yolu olduğuna bir dikkat çekme vardır. {ذلكم} “İşte bunu”; Allah Teâlâ'nın yoluna uymaya ve diğer yollara uymayı terk etmeye işarettir; {وصاكم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “sakınasınız diye size emretti”; küfür ve dalalet yollarına uymaktan [sakınasınız diye].
{ثم آتينا مُوسَى الكتاب} كلامٌ مسوقٌ من جهتِه تعالى تقريراً للوصية وتحقيقاً لها وتمهيداً لما يعقُبه منْ ذكر إنزال القرآنِ المجيد كما ينبىء عنه تغيرر الأسلوب بالالتفات إلى التكلم معطوفٌ على مقدر يقتضيه المقامُ ويستدعيهِ النظامُ كأنَّه قيل بعد قوله تعالى ذلكم
{ثم آتيna مُوسَى الكتاب} “Sonra Musa'ya Kitab'ı verdik”; vasiyeti teyit ve tahkik etmek ve üslubun mütekellim sîgasına iltifat ile değişmesinin de bildirdiği gibi ardından gelecek yüce Kur'an'ın indirilişinin zikrine bir hazırlık olmak üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiş bir kelamdır; makamın gerektirdiği ve nizamın davet ettiği mukadder bir cümleye matuftur; sanki Allah Teâlâ'nın {ذلكم وصاكم بِهِ} buyruğundan sonra istinaf yoluyla onu tasdik etmek ve içeriğini pekiştirmek üzere:
وصاكم بِهِ بطريق الاستئنافِ تصديقاً له وتقريراً لمضمونه فعلنا ذلك ثم آتينا الخ كما أن قوله تعالى وَنَطْبَعُ على قُلُوبِهِمْ معطوفٌ على ما يدلُّ عليهِ معنى أَوَ لَمْ يَهْدِ الخ كأنه قيل يغفُلون عن الهداية وتطيع الخ وأما عطفُه على ذلكم وصاكم به ونظمُه معه في سلك الكلامِ الملقّن كما أجمع عليه الجمهورُ فمما لا يليق بجزال النظمِ الكريم فتدبر وثم للتراخي في الإخبار كما في قولك بلغني ما صنعتَ اليوم ثم ما صنعتَ أمسِ أعجبُ أو للتفاوت في الرتبة كأنه قيل ذلكم وصاكم به قديماً وحديثاً ثم أعظمُ من ذلك أنا آتينا موسى التوراةَ فإن إيتاءَها مشتملةً على الوصية المذكورةِ وغيرِها أعظمُ من التوصية بها فقط {تَمَامًا} للكرامة والنعمة أي إتماماً لهما على أنه مصدرٌ من أتمّ بحذف الزوائد {عَلَى الذى أَحْسَنَ} أي على مَنْ أحسن القيامَ به كائناً مَنْ كان ويؤيده أنه قرىء على الذين أحسنوا وتماماً على المحسنين أو على الذي أحسن تبليغَه وهو مُوسى ﵇ أو تماماً على ما أحسنه موسى ﵇ أي أجاده من العلم والشرائعِ أي زيادةً على علمه على وجه التتميم وقرىء بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي على الذي هو أحسن دين وأرضاه وآتينا موسى الكتاب تماماً أي تاماً كاملاً على أحسنِ ما يكون عليه الكتُب {وَتَفْصِيلاً لّكُلّ شَىْء} وبياناً مفصلاً لكلِّ مَا يُحتاج إليهِ في الدين وهو عطفٌ على تماماً ونصبُهما إما على العلية وعلى المصدرية كمَا أُشير إليهِ أو على الحالية وكذا قوله تعالى {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} وضمير {لعلهم} لبني إسرائي المدلولِ عليهم بذكر موسى وإيتاءِ الكتاب والباء في قوله تعالى {بِلَقَاء رَبّهِمْ يُؤْمِنُونَ} قدمت عليه محافظةً على الفواصل قال ابن عباس ﵄ كي يؤمنوا بالبعث ويصدّقوا بالثواب والعذاب
“Biz bunu yaptık, sonra da verdik...” denilmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın {وَنَطْبَعُ على قُلُوبِهِمْ} “ve onların kalplerini mühürleriz” buyruğunun {أَوَ لَمْ يَهْدِ...} ifadesinin anlamının delalet ettiği şeye matuf olması gibi ki sanki “Hidayetten gafil olurlar ve biz de mühürleriz...” denilmiştir. Cumhurun ittifak ettiği gibi {ذلكم وصاكم به} buyruğuna atfedilmesi ve telkin edilen sözün zincirine onunla beraber dahil edilmesi ise yüce nizamın fesahatine yakışmaz, iyi düşün! {ثم} haber vermede terâhî (zaman aralığı) içindir; nitekim “Bugün ne yaptığın bana ulaştı, sonra dün ne yaptığın daha şaşırtıcıdır” sözünde olduğu gibi; yahut mertebe farkı içindir; sanki: “İşte bunu size eskiden ve yeniden vasiyet etti; sonra bundan daha büyüğü şudur ki biz Musa'ya Tevrat'ı verdik” denilmiştir; zira Tevrat'ın zikredilen vasiyeti ve diğerlerini içerecek şekilde verilmesi, sadece onun vasiyet edilmesinden daha büyüktür. {تَمَامًا} “tamamlamak üzere”; ikramı ve nimeti tamamlamak için; yani ilave harflerin hazfiyle “etmme” fiilinden mastar olarak ikisini tastamam kılmak üzere; {عَلَى الذى أَحْسَنَ} “iyilik eden kimseye”; yani kim olursa olsun o Kitab'ın gereğini en güzel şekilde yerine getiren kimseye; nitekim [müfred yerine çoğul olarak] “ale'llezîne ahsenû” ve “tamâmen ale'l-muhsinîn” şeklinde okunması da bunu destekler; yahut onu en güzel şekilde tebliğ eden kimseye ki o da Musa'dır (aleyhisselâm); yahut Musa'nın (aleyhisselâm) ilim ve şeriatlardan en güzel yaptığı şeyin üzerine, yani tamamlama yoluyla onun ilmine bir ilave olarak [tamamlamak üzere]. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile [temâmun şeklinde] de okunmuştur; yani “en güzel ve en razı olunan din üzere”; Musa'ya Kitab'ı kitapların bulunabileceği en mükemmel hal üzere tastamam olarak verdik. {وَتَفْصِيلاً لّكُلّ شَىْء} “ve her şeyi ayrıntılı olarak açıklamak... [üzere]”; dinde ihtiyaç duyulan her şeyi tafsilatlı bir beyan olarak; bu da {تَمَامًا} kelimesine matuftur ve ikisinin nasbı işaret edildiği üzere ya mef'ûlü leh ya mastar yahut hal olmaları sebebiyledir; Allah Teâlâ'nın {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “ve bir hidayet ve bir rahmet olarak” buyruğu da böyledir. {لعلهم} “umulur ki onlar” ifadesindeki zamir, Musa'nın ve Kitab'ın verilmesinin zikriyle delalet edilen İsrailoğullarına aittir. Allah Teâlâ'nın {بِلَقَاء رَبّهِمْ يُؤْمِنُونَ} “Rablerine kavuşmaya inanırlar” buyruğundaki câr-mecrûr ise ayet sonlarını (fâsıla) korumak için fiilin önüne geçirilmiştir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Yeniden dirilmeye inansınlar, sevap ve azabı tasdik etsinler diye.”
{وهذا} أي الذي تُليت عليكم أوامرُه ونواهيه أي القرآن {كِتَابٌ} عظيمُ الشأنِ لا يقادَر قدرُه وقوله تعالى {أنزلناه مُبَارَكٌ} أي كثيرُ المنافع ديناً ودنيا صفتان لكتابٌ وتقديمُ وصفِ الإنزال مع كونه غيرَ صريحٍ لأن الكلام مع منكريه أو خبرانِ آخرانِ لاسمِ الإشارة أي أنزلناه مشتملاً على فنون الفوائدِ الدينية والدنيوية التي فُصِّلت عليكم طائفةٌ منها والفاء في قوله تعالى {فاتبعوه} لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن عِظمَ شأنِ الكتابِ في نفسه وكونَه منزلاً من جنابِه ﷿ مستتبعاً للمنافع الدينية والدنيوية موجبٌ لاتباعه أيَّ إيجاب {واتقوا} مخالفتَه {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} بواسطة اتباعِه والعمل بموجبه
{وهذا} “İşte bu [Kur'an]”; yani size emir ve yasakları okunan şey, yani Kur'an; {كِتَابٌ} “bir kitaptır”; şanı yüce, kadrine paha biçilemez bir kitaptır; Allah Teâlâ'nın {أنزلناه مُبَارَكٌ} “onu biz indirdik, mübarektir/pek bereketlidir”; yani din ve dünya bakımından faydaları pek çoktur buyrukları {كِتَابٌ} için iki sıfattır. İndirme vasfının açık bir delil olmamakla birlikte öne alınması, sözün onu inkâr edenlerle olması sebebiyledir; yahut işaret ismi için diğer iki haberdir; yani onu, bir kısmı size detaylandırılan dini ve dünyevi pek çok faydayı içerecek şekilde indirdik. Allah Teâlâ'nın {فاتبعوه} “öyleyse ona uyun” buyruğundaki fâ harfi, sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira Kitab'ın bizzat kendi şanının yüceliği ve O'nun yüce katından indirilmiş olup dini ve dünyevi menfaatleri beraberinde getirmesi, ona uymayı kesinlikle gerekli kılar; {واتقوا} “ve sakının”; ona muhalefet etmekten [sakının]; {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “umulur ki merhamet olunursunuz”; ona uymak ve gereğiyle amel etmek vesilesiyle.
{أَن تَقُولُواْ} علةٌ لأنزلناه المدلولِ عليه بالمذكور لا لنفسه للزوم الفصلِ حينئذ بين العامل والمعمولِ بأجنبيّ هو مباركٌ وصفاً كان أو خبراً أي أنزلناه كذلك كراهةَ أن تقولوا يوم القيام لو لم تُنْزِله {إِنَّمَا أُنزِلَ الكتاب} الناطقُ بتلك الأحكام العامة لكل الأمم {على طائفتين} كمائنتين {مِن قَبْلِنَا} وهما اليهودُ والنصارى وزتخصيص الإنزال بكتابيهما لأنهما الذي اشتهر حينئذ فيما بين الكتب السماويةِ بالاشتمال على الأحكام لا سيما الأحكامِ المذكورة {وإن كنا}
{أَن تَقُولُواْ} “...demeyesiniz diye”; bizzat kendi fiiline değil, zikredilenle delalet edilen {أنزلناه} fiiline mef'ûlü lehtir; zira aksi halde amil ile mamulün arasına sıfat veya haber olsun {مُبَارَكٌ} gibi yabancı bir lafız girmiş olur. Yani, eğer onu indirmeseydik kıyamet günü şöyle demenizden hoşlanmadığımız için onu böyle indirdik: {إِنَّمَا أُنزِلَ الكتاب} “Kitap ancak... indirilmiştir”; bütün ümmetler için geçerli olan o genel hükümleri bildiren Kitap, {على طائفتين} “iki topluluğa”; iki zümreye, {مِن قَبْلِنَا} “bizden önceki”; yani Yahudilere ve Hristiyanlara indirilmiştir. İndirilişin onların iki kitabına tahsis edilmesi, o dönemde semavi kitaplar arasında özellikle zikredilen hükümleri ve genel hükümleri içermesiyle meşhur olanların bu ikisi olması sebebiyledir. {وإن كنا} “ve doğrusu biz... idik”;
أنْ هيَ المخففةُ منَ إن واللام فارقةٌ بينهما وبين النَّافيةِ وضميرُ الشَّأنِ محذوفٌ ومرادُهم بذلك دفعُ ما يرد عليهم من أن نزولَه عليهما لا ينافي عمومَ أحكامِه فلمَ لمْ تعملوا بأحكامه العامة أي وإنه كنا {عَن دِرَاسَتِهِمْ لغافلين} لا ندري ما في كتابهم إذ لم يكن على لغتنا حتى نتلقّى منه تلك الأحكامَ العامة ونحافظَ عليها وإن لم يكن منزلاً علينا وبهذا تبيّن أن معذرتَهم هذه مع أنهم غيرُ مأمورين بما في الكتابين لاشتمالهما على الأحكام المذكورة المتناولة الأممِ كما أن قطعَ تلك المعذرةِ بإنزال القرآنِ لاشتماله أيضاً عليها لا على سائر الشرائعِ والأحكام فقط
Buradaki {أَنْ} (en), şeddeli {إِنَّ} (inne) edatından hafifletilmiş olan (muhaffefe)dir; lâm harfi ise onunla nefiy (olumsuzluk) edatı olan {إِنْ} arasını ayıran fârika lâmıdır; şe'n zamiri mahzuftur. Onların bununla kastı, “Kitab'ın o ikisine inmiş olması hükümlerinin umumi olmasına engel değildir, öyleyse niçin onun umumi hükümleriyle amel etmediniz?” şeklinde kendilerine yöneltilecek itirazı savuşturmaktır. Yani: “Doğrusu biz {عَن دِرَاسَتِهِمْ لغافلين} ‘onların okuduklarından/derslerinden habersizdik’; o genel hükümleri oradan alıp koruyabilmemiz için kendi dilimizle olmadığından, bize indirilmemiş olsa bile onların kitabında ne olduğunu bilmiyorduk.” Böylece açıklığa kavuşmuştur ki, bu iki kitaptaki hükümleri uygulamakla yükümlü olmamalarına rağmen ileri sürdükleri bu mazeret, o iki kitabın bütün ümmetleri kapsayan zikredilen hükümleri içermesinden dolayıdır; nitekim bu mazeretin Kur'an'ın indirilmesiyle ortadan kaldırılması da sadece diğer şeriat ve hükümleri değil, aynı zamanda bu hükümleri de içermesi sebebiyledir.
{أَوْ تَقُولُواْ} عطفٌ على تقولوا وقرىء كلاهما بالياء على الالتفات من خطاب فاتبعوه واتقوا {لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الكتاب} كما أنزل عليهم {لَكُنَّا أهدى مِنْهُمْ} إلى الحقِّ الذي هو المقصِدُ الأقصى أو إلى ما في تضاعيفِه من جلائل الأحكام والشرائع ودقائقِها لحِدّة أذهانِنا وثَقابةِ أفهامنا ولذلك تلقّفنا من فنون العلم كالقصص والأخبار والخُطب والأشعار ونحوِ ذلك طرفاً صالحاً ونحن أمّيون وقوله تعالى {فَقَدْ جَاءكُمْ} متعلِّق بمحذوفٍ يُنبىء عنه الفاءُ الفصيحةُ إما معللٌ به أي لا تعتذروا بذلك فقد جاءكم الخ وإما شرطٌ له أي إن صدقتم فيما كنتم تعدّون من أنفسكم من كونكم أهدى من الطائفتين على تقدير نزولِ الكتابِ عليكم فقد حصل ما فرضتم وجاءكم {بينة} وأي بينة أي حجة واضحة لا يُكتَنهُ كنهها وقوله تعالى {من رَّبّكُمْ} متعلق بجاءكم أو بمحذوف هو صفةٌ لبينة أي بينةٌ كائنا منه تعالى وأيا ما كان ففيه دلالة على فضلها الإضافي كما أن في تنوينها التفخيميِّ دلالةٌ على فضلها الذاتي وفي التعرُّض لوصفِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِهم مزيدُ تأكيدٍ لإيجاب الاتباع {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} عطفٌ على بينةٌ وتنوينُهما أيضاً تفخيميٌّ عبّر عن القرآن بالبينة إيذاناً بكمال تمكنِهم من دراسته ثم بالهدى والرحمة تنبيهاً على أنه مشتملٌ على ما اشتمل عليه التوراةُ من هداية الناس ورحمتِهم بل هو عينُ الهداية والرحمة {فَمَنْ أَظْلَمُ} الفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن مجيءَ القرآن المشتمل على الهدى والرحمة موجبٌ لغاية أظلمية مَنْ يكذّبه أي وإذَا كانَ الأمرُ كذلك فَمَنْ أَظْلَمُ {مِمَّن كَذَّبَ بآيات الله} وُضع الموصولُ موضعَ ضميرِهم بطريق الالتفات تنصيصاً على اتصافهم بما في حيزلصلة وإشعارا بعلة التحكيم وإسقاطاً لهم عن رتبة الخطابِ وعبّر عما جاءهم بآيات الله تهويلاً للأمر وتنبيهاً على أن تكذيبَ أي آيةٍ كانت من آياتِ الله تعالى كافٍ في الأظلمية فما ظنكتكذيب القرآن المنطوي على الكل والمعنى إنكارُ أن يكون أحد ظلم ممن فعل ذلك أو مساوياً له وإن لم يكن سبكُ التركيب متعرضاً لإنكار المساواة أو نفيها فإذا قيل مَنْ أكرمُ من فلان أو لا أفضل منه فالمراد به حتماً بحكم العرف الفاشي والاستعمال المطرد أنه أكرمُ من كل كريم وأفضل من كل فاضل وقد مر مراراً {وَصَدَفَ عَنْهَا}
{أَوْ تَقُولُواْ} “Yahut... demeyesiniz diye”; {تقولوا} fiiline matuftur; her ikisi de {فاتبعوه} ve {واتقوا} hitabından iltifat yoluyla yâ harfiyle [üçüncü şahıs olarak] de okunmuştur. {لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الكتاب} “Eğer bize kitap indirilseydi”; onlara indirildiği gibi, {لَكُنَّا أهدى مِنْهُمْ} “onlardan daha doğru yolda olurduk”; nihai gaye olan hakka yahut zihinlerimizin keskinliği ve kavrayışımızın derinliği sebebiyle o Kitab'ın muhtevasındaki şeriat ve hükümlerin inceliklerine ve yüceliklerine [onlardan daha çok ulaşırdık]; bu yüzdendir ki biz ümmi bir topluluk olduğumuz halde kıssalar, haberler, hitabeler ve şiirler gibi ilim dallarından büyük bir pay aldık [derlerdi]. Allah Teâlâ'nın {فَقَدْ جَاءكُمْ} “İşte size... geldi” buyruğu, fasih fâ harfinin bildirdiği mahzuf bir ifadeye bağlıdır: Ya bununla illet bildirilmiştir; yani, “Bunu mazeret göstermeyin, zira size geldi...” demektir; yahut onun şartıdır; yani, “Eğer Kitap size indirildiği takdirde o iki fırkadan daha doğru yolda olacağınız yönündeki kendinize dair iddianızda doğru sözlü iseniz, farz ettiğiniz şey gerçekleşmiş ve size {بينة} ‘açık bir delil/belge’ gelmiştir”; öyle bir beyyine ki hakikatinin künhüne ulaşılamaz derecede açık bir hüccettir. Allah Teâlâ'nın {من رَّبّكُمْ} “Rabbinizden” buyruğu {جَاءكُمْ} fiiline yahut {بينة} kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir ifadeye bağlıdır; yani, “O Teâlâ'dan olan bir beyyine” demektir. Hangisi olursa olsun, bunda onun izafi üstünlüğüne bir delalet vardır; nitekim tenvinin tazim için olması da onun zatî üstünlüğüne delalet eder. Muhatapların zamirine izafe edilerek Rablik vasfının zikredilmesinde ise itaatin gerekliliğine dair daha fazla bir tekit vardır. {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “bir hidayet ve bir rahmet”; {بينة} kelimesine matuftur ve onların tenvini de tazim içindir. Kur'an'ın önce “beyyine” olarak nitelenmesi, onu öğrenip okumaya tam anlamıyla güç yetirebileceklerini bildirmek; ardından “hidayet ve rahmet” olarak nitelenmesi ise, Tevrat'ın insanları hidayete erdirme ve rahmete kavuşturma hususunda içerdiği şeyleri kapsadığını, hatta bizzat hidayet ve rahmetin ta kendisi olduğunu hatırlatmak içindir. {فَمَنْ أَظْلَمُ} “Öyleyse daha zalim kimdir?”; fâ harfi sonrasının öncesine terettüp etmesi içindir; zira hidayet ve rahmeti içeren Kur'an'ın gelişi, onu yalanlayan kimsenin en üst derecede zalim olmasını gerektirir. Yani, durum böyle olduğuna göre, {مِمَّن كَذَّبَ بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini yalanlayandan... daha zalim kimdir?”. Sıla cümlesindeki vasıfla nitelendiklerini açıkça belirtmek, hükmün illetini hissettirmek ve onları hitap makamından düşürmek amacıyla iltifat yoluyla onların zamiri yerine ism-i mevsûl konulmuştur. Kendilerine gelen şeyin “Allah'ın ayetleri” olarak ifade edilmesi ise meselenin büyüklüğünü göstermek ve Allah Teâlâ'nın ayetlerinden herhangi bir ayeti yalanlamanın bile en büyük zalim olmak için yeterli olduğuna dikkat çekmek içindir; öyleyse hepsini bünyesinde toplayan Kur'an'ı yalanlamanın durumu nasıl olur? Ayetin anlamı, bunu yapan kimseden daha zalim veya ona denk birinin bulunmasını inkâr etmektir; cümlenin kuruluşu denklik iddiasını doğrudan nefyetmeye yönelik olmasa bile. Zira yaygın örf ve yerleşik kullanım gereği “Falancadan daha cömert kim vardır?” veya “Ondan daha üstünü yoktur” denildiğinde, bununla kesin olarak onun her cömertten daha cömert ve her üstünden daha üstün olduğu kastedilir; nitekim bu daha önce defalarca geçti. {وَصَدَفَ عَنْهَا} “ve onlardan yüz çevirip engelleyen...”;
أي صرَفَ الناس عنها فجمعَ بين الضلال والإضلالِ {سَنَجْزِى الذين يَصْدِفُونَ} الناسَ {عَنْ آياتنا} وعيدٌ لهم ببيان جزاء إضلالِهم بحيث يُفهم منه جزاءُ ضلالهم ايضا ووضعُ الموصول موضعَ المضمرِ لتحقيق مناطِ الجزاء {سُوء العذاب} أي العذابَ السيءَ الشديدَ النكاية {بِمَا كَانُواْ يَصْدِفُونَ} أي بسببِ ما كانُوا يفعلون الصَّدْف والصرْف على التجدد والاستمرارِ وهذا تصريحٌ بما أَشعَرَ به إجراءُ الحُكم على الموصول من عِلِّيَّةِ مَا في حيزِ الصِّلةِ له
Yani insanları ondan alıkoyan, böylece hem sapıklığı hem de saptırmayı kendinde toplayan kimseden daha zalim kimdir? {سَنَجْزِى الذين يَصْدِفُونَ} “Biz saptıranları cezalandıracağız”; insanları {عَنْ آياتنا} “ayetlerimizden” [alıkoyanları]. Bu, onların saptırmalarının cezasını bildirmek suretiyle kendi sapıklıklarının cezasının da anlaşılacağı şekilde yapılmış bir tehdittir. Zamir yerine ism-i mevsûlün konulması ise cezanın gerekçesini pekiştirmek içindir. {سُوء العذاب} “azabın en kötüsüyle”; yani son derece şiddetli ve helak edici kötü bir azapla, {بِمَا كَانُواْ يَصْدِفُونَ} “yüz çevirip alıkoydukları sebebiyle”; yani yüz çevirme ve alıkoyma fiilini sürekli ve yenilenir şekilde yapageldiklerinden ötürü [cezalandıracağız]. Bu, hükmün mevsûle bağlanmasının hissettirdiği üzere, sıla cümlesindeki fiilin hükmün illeti olduğunu açıkça beyan etmektedir.
{هَلْ يَنظُرُونَ} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان أنَّه لا يتأتَّى منهمْ الإيمانُ بإنزال ما ذكر من اللبينات والهدى وأنهم لا يرعوون عن التمادي في المكابرة واقتراحِ ما ينافي الحكمةَ التشريعية من الآيات المُلجئة وأن الإيمانَ عند إتيانها مما لا فائدةَ له أصلاً مبالغةً في التبليغ والإنذار وإزاحةِ العلل والأعذار أي ما ينتظرونَ {إِلا أَن تَأْتِيهُمُ الملائكة أَوْ يَأْتِىَ رَبُّكَ} حسبما اقترحوا بقولهم لول أُنزِلَ عَلَيْنَا المَلائِكَةُ أَوْ نرى رَبَّنَا وبقولهم أو تأتي بالله والملائكة قَبِيلاً وبقولهم لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ونحو ذلك أو إلا أن تأتيهم ملائكةُ العذاب أو يأتيَ أمرُ ربك بالعذاب والانتظارُ محمولٌ على التمثيل كما سيجيء وقرىء يأتيَهم بالياء لأن تأنيثَ الملائكة غيرُ حقيقي {أو يأتي بعضُ آيات ربِّكَ} أي غيرُ ما ذكركما اقترحوا بقولهم أَوْ تُسْقِطَ السماء كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا ونحوِ ذلك من عظائمِ الآياتِ التي علّقوا بها إيمانَهم والتعبيرُ عنها بالبعض للتهويل والتفخيم كما أن إضافةَ الآياتِ في الموضعين إلى اسم الربِّ لمنبىء عن المالكية الكليةِ لذلك وإضافته إلى ضميره ﷺ للتشريف وقيل المرادُ بالملائكة ملائطكة الموت وبإتيانه ﷾ إتيانُ كل آياتِه بمعنى آياتِ القيامةِ والهلاكُ الكليُّ بقرينة ما بعده من إتيان بعضِ آياتِه تعالى على أن المرادَ به أشراطُ الساعةِ التي هي الدخانُ ودابةُ الأرضِ وخسفٌ بالمشرق وخسف بماغرب وخسف بجزيرة العرب والدجالوطلوع الشمس من مغربها ويأجوجُ ومأجوجُ ونزولُ عيسى ﵇ ونارٌ تخرج من عَدَنَ كما نطق به الحديثُ الشريفُ المشهورُ وحيث لم يكن إتيانُ هذه الأمورِ مما ينتظرونه كإتيان ما اقترحوه من الآيات فإن تعليقَ إيمانِهم بإتيانها انتظارٌ منهم له ظاهراً حُمل الانتظارُ على التمثيل المبنيِّ على تشبيه حالِهم في الإصرار على الكفر والتمادي في العناد إلى أن تأتيَهم تلك الأمورُ الهائلةُ التي لا بد لهم من الإيمان عند مشاهدتِها البتةَ بحال المنتظرين لها وأنتَ خبيرٌ بأنَّ النظمَ الكريمَ بسباقه المُنبىءِ عن تماديهم في تكذيبِ آياتِ الله تعالى وعدمِ الاعتدادِ بها وسياقِه الناطقِ بعدم نفع الإيمانِ عند إتيان ما ينتظرونه يستدعي أن يُحملَ ذلك على أمور هائلةٍ مخصوصةٍ بهم إما بأن تكونَ عبارةً عما اقترحوه أو عن عقوبات مترتبةٍ على جناياتهم كإتيان ملائكةِ العذاب وإتيانِ أمرِه تعالى بالعذاب وهُو الأنسبُ لما سيأتِي من قوله تعالى قُلِ انتظروا إِنَّا مُنتَظِرُونَ وأما حملُه على ما ذكر من إتيان ملائكةِ الموتِ وإتيانِ كل آياتِ القيامةِ وظهورِ أشراطِ الساعة مع شمول إتيانها
{هَلْ يَنظُرُونَ} “Onlar ancak... mi bekliyorlar?”; bu, zikredilen açık deliller ve hidayet indirilmişken onlardan imanın sadır olmayacağını, inatlaşmada aşırı gitmekten ve teşriî hikmete aykırı olan zorlayıcı ayetleri teklif etmekten vazgeçmeyeceklerini, bu ayetler geldiğinde ise imanın artık hiçbir faydasının olmayacağını açıklamak üzere tebliğde, uyarıda bulunmada ve bahaneleri bertaraf etmede mübalağa kabilinden sevk edilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). Yani onlar beklemiyorlar; {إِلا أَن تَأْتِيهُمُ الملائكة أَوْ يَأْتِىَ رَبُّكَ} “kendilerine meleklerin gelmesini yahut Rabbinin [emrinin] gelmesini”; tıpkı “Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik” sözleriyle, “Yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getiresin” sözleriyle ve “Ona bir melek indirilseydi ya!” sözleriyle teklif ettikleri gibi; yahut kendilerine azap meleklerinin gelmesini veya Rabbinin azap emrinin gelmesini beklemektedirler. Bekleme ifadesi gelecekte açıklanacağı üzere temsilî istiareye hamledilmiştir. Meleklerin müennesliği hakiki olmadığı için [fiil] yâ ile {يأتيهم} şeklinde de okunmuştur. {أو يأتي بعضُ آيات ربِّكَ} “Yahut Rabbinin bazı ayetlerinin [alametlerinin] gelmesini”; yani zikredilenlerin dışında, onların “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin” sözlerinde ve imanlarını kendilerine bağladıkları benzeri büyük ayetlerde olduğu gibi başka şeyleri bekliyorlar. Bunların “bazı” şeklinde ifade edilmesi, korkunçluğunu ve büyüklüğünü göstermek içindir; nitekim her iki yerde de ayetlerin “Rab” ismine izafe edilmesi o şey üzerindeki mutlak malikliğe delalet eder; O'nun zamirine izafesi ise Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şereflendirmek içindir. Bir rivayette meleklerden kastın ölüm melekleri; Allah Teâlâ'nın gelmesinden kastın O'nun kıyamet alametleri ve toptan helak manasındaki bütün ayetlerinin gelmesi olduğu söylenmiştir; zira ardından Allah Teâlâ'nın bazı ayetlerinin gelmesi zikredilmektedir ve bundan kastın da meşhur hadis-i şerifte açıkça belirtildiği üzere duman, dâbbetü'l-arz, doğuda bir batma, batıda bir batma, Arap yarımadasında bir batma, Deccal, güneşin batıdan doğması, Ye'cûc ve Me'cûc, İsa (aleyhisselâm)'ın inmesi ve Aden'den çıkacak bir ateş gibi kıyamet alametleri olduğu ifade edilmiştir. Bu durumların gelişi, teklif ettikleri ayetlerin gelişi gibi onların bilfiil beklediği şeylerden olmadığı için —zira imanlarını bunların gelişine bağlamaları görünüşte bir bekleyiştir— buradaki bekleme, küfürde ısrar etme ve inatta direnme hallerinin, bizzat gördüklerinde kesinlikle iman etmek zorunda kalacakları o korkunç durumlar gelinceye kadar sürmesini, o şeyleri bekleyenlerin haline benzetmeye dayalı bir temsilî anlatıma hamledilmiştir. Sen de takdir edersin ki, Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamada ısrar ettiklerini ve onlara değer vermediklerini bildiren kelamın siyakı ile bekledikleri şeyler geldiğinde imanın fayda vermeyeceğini bildiren sibakı, bu durumun onlara mahsus korkunç şeylere hamledilmesini gerektirir: Ya teklif ettikleri şeylerden ibarettir yahut azap meleklerinin gelmesi veya Allah Teâlâ'nın azap emrinin gelmesi gibi onların cinayetlerine terettüp eden cezalardır; nitekim bu, ileride gelecek olan “De ki: Bekleyin, şüphesiz biz de beklemekteyiz” buyruğuna en uygun olanıdır. Ölüm meleklerinin gelişi, kıyamet ayetlerinin tamamının gelişi ve kıyamet alametlerinin ortaya çıkması şeklindeki yoruma gelince, bunların gelişi kapsamlı olsa bile,
لكل ر وفاجر واشتمالِ غائلتِها على كل مؤمن وكافرٍ فمما لا يساعده المقامُ على أن بعضَ أشراطِ الساعةِ ليس مما ينسدّ به بابُ الإيمان والطاعة نعم يجوزُ حملُ بعضِ الآياتِ في قولِه ﷿ {يوم يأتي بعضُ آيات ربِّكَ} على ما يعم مقترحاتِهم وغيرها من الدواهي العاظام السالبةِ للاختيار الذي عليه يدجور فلكُ التكليفِ فإنه بمنزلة الكبرى من الشكل الأولِ فيتم التقريبُ عند وقوعِها جوابَ القسم وقرىء يومُ بالرفع على الابتداء والخبرُ هو الجملةُ والعائدُ محذوفٌ أي لا ينفع فيه {نَفْساً} من النفوس {إيمانها} حينئذ لانكشاف وكون الأمرِ عياناً ومدارُ قَبولِ الإيمان أن يكون بالغيب كقوله تعالى فَلَمْ يَكُ يَنفَعُهُمْ إيمانهم لَمَّا رأو بَأْسَنَا وقُرِىءَ لا تنفعُ بالتاءِ القوقانية الاكتساب الإيمانِ من ملابسة المضاف إليه تأنيثاً وقوله تعالى {لم تكن آمنت مِن قَبْلُ} أي من قبل إتيان بعض الآيات صفى ة لنفساً فصل بينهما بالفاعل لاشتماله على ضمير الموصوفِ ولا ضيرَ فيه لأنه غيرُ أجنبيَ منه لاشتراكهما في العامل {أَوْ كَسَبَتْ فِى إيمانها خَيْرًا} عطفٌ على آمنت بإيراد الترديدِ على النفي المفيدِ لكفاية أحد النفيين في عدم النفعِ والمعنى أنه لا ينفع الإيمانُ حينئذ نفساً لم تقدم إيمانَها أو قدّمتْه ولم تكسِبْ فيه خيراً ومن ضرورته اشتراطُ النفعِ بتحقق الأمرين أي الإيمانِ المقدَّمِ والخير المكسوف فيه معاً بمعنى أن النافعَ هو تحققُهما والإيمانُ المؤخرُ لغوٌ وتحصيلٌ للحاصل لا أنه هو النافعُ وتحققُهما شرطٌ في نفعه كما لو كان المقدَّمُ غيرَ المؤخرِ بالذات فإن قولَك لا ينفع الصومُ والصدقةُ مَنْ لم يؤمِنْ قبلَهما معناه أنهما ينفعانه عند وقوعِهما بعد الإيمان وقد استدل به أهلُ الاعتزالِ على عدم اعتبارِ الإيمانِ المجردِ عن الأعمال وليس بناهض ضرورةَ صحةِ حملِه على نفي الترديدِ المستلزِمِ لعمومه المفيدِ بمنطوقه لاشتراط عدمِ النفع بعدم الأمرين معاً وبمفهومه لاشتراط النفعِ بتحقق أحدِهما بطريق منعِ الخلوِّ دون الانفصالِ الحقيقي فالمعنى أنه لا ينفع الإيمانُ حينئذ نفساً لم يصدُرْ عنها من قبلُ أحدُ الأمرين أما الإيمانُ المجردُ أو الخيرُ المكسوبُ فيه فيتحقق النفعُ بأيهما كان حسبما تنطِقُ به النصوصُ الكريمةُ من الآيات والأحاديث وما قيل من أن عدم افيمان السابقِ مستلزمٌ لعدم كسب الخيرِ فيه بالضرورة فيكون ذكرُه تكراراً بلا فائدة على أن الموجبَ للخلود في النار هو العدمُ الأولُ من غير أن يكون للثاني دخلٌ ما في ذلك قطعاً فيكون ذكرُه بصدد بيانِ ما يوجب الخلودَ لغواً من الكلام لغو من الكلام مبني على توهم أن المقصودَ بوصف النفسِ بالعدمين المذكورين مجرد بيان غيجابهما للخلود فيها وعدمِ نفعِ الإيمان الحادثِ في إنجائها عنه وليس كذلك إلا لكفى في البيان أن يقال لا ينفعُ نفساً إيمانُها الحادثُ بل المقصِدُ الأصليُّ من وصفها بذينك العدمين في أثناء بيانِ عدم نفعِ الإيمان الحادثِ تحقيقُ أن موجبَ النفع إحدى ملكيتهما أعني الإيمانَ السابقَ والخيرَ المكسوبَ فيه بما ذكر من الطريقة والترغيبِ في تحصيلهما في ضمن التحذيرِ من تركهما ولا سبيلَ إلى أن يقال كما أن عدمَ الأولِ مستقلٌّ في إيسجاب الخلود في النار فيلغو ذكرُ عدمِ الثاني كذلك وجوده مستقل في إيجاب الخلاصعنها فيكون ذكرُ الثاني لغواً لما أنه قياسٌ مع الفارق كيف لا والخلود فيها أمرٌ لا يُتصوَّر فيه تعددُ العللِ وأما الخلاصُ عنها مع دخولِ الجنةِ فله مراتبُ بعضُها مترتبٌ على نفس الإيمان وبعضها على فروعه
her iyiye ve kötüye şamildir, sıkıntısı her mümini ve kâfiri kuşatır; bu sebeple makam buna müsait değildir; üstelik kıyamet alametlerinin bir kısmı iman ve itaat kapısının tamamen kapandığı cinsten de değildir. Evet, Allah Teâlâ'nın {يوم يأتي بعضُ آيات ربِّكَ} “Rabbinin bazı alametleri geldiği gün” buyruğundaki “bazı ayetler” ifadesini, onların teklif ettiklerini ve teklifin mihveri olan ihtiyarî iradeyi ortadan kaldıran diğer büyük felaketleri kapsayacak şekilde hamletmek caizdir; zira bu durum birinci şeklin kübrâsı (büyük önermesi) konumundadır ve yeminin cevabı olarak vaki olduğunda takrib tamamlanır. {يوم} kelimesi mübteda olarak ref ile de okunmuştur; haber ise cümlenin kendisidir ve râbıt zamir mahzuftur; yani o günde {نَفْساً} “hiçbir kimseye/nefse”, {إيمانها} “imanı” fayda vermez; zira artık hakikat açığa çıkmış, durum ayan beyan görülmüştür; halbuki imanın kabulünün esası gayba inanmaktır. Nitekim Allah Teâlâ “Azabımızı gördükleri zaman imanları onlara fayda vermedi” buyurmuştur. {لا تنفعُ} şeklinde üstten iki noktalı tâ ile de okunmuştur; çünkü {الإيمان} kelimesi muzafun ileyhin müennesliğinden dolayı müenneslik kazanmıştır. Allah Teâlâ'nın {لم تكن آمنت مِن قَبْلُ} “daha önce iman etmemiş...”; yani bazı ayetlerin gelişinden önce iman etmemiş buyruğu {نفساً} kelimesinin sıfatıdır; mevsûfun zamirini içerdiği için fail ile sıfatın arası ayrılmıştır ve amilde ortak oldukları için yabancı sayılmadığından bunda bir sakınca yoktur. {أَوْ كَسَبَتْ فِى إيمانها خَيْرًا} “yahut imanında bir hayır kazanmamış...”; bu, nefiy üzerine terdit getirilerek {آمنت} fiiline matuftur ve iki nefiydan birinin varlığının fayda sağlamama hususunda yeterli olduğunu ifade eder. Manası şudur: O gün, daha önce iman etmemiş yahut önceden iman ettiği halde bu imanında bir hayır işlememiş olan hiçbir kimseye imanı fayda vermez. Bunun zorunlu bir neticesi olarak imanın fayda vermesi iki durumun birden gerçekleşmesine bağlanmıştır; yani hem önceden iman edilmiş olması hem de bu imanda hayır kazanılmış olması gerekir. Bu da demek olur ki, asıl faydalı olan bu ikisinin gerçekleşmesidir; sonraya bırakılan iman ise boştur ve tahsil-i hâsıldır; yoksa sonradan gelen imanın faydalı olup bu ikisinin gerçekleşmesinin onun faydasına bir şart kılınması demek değildir; tıpkı öne alınan ile sonraya bırakılanın bizzat farklı olması durumunda olduğu gibi. Zira “Ondan önce iman etmeyene oruç ve sadaka fayda vermez” sözünün anlamı, onların ancak imandan sonra vaki olduklarında fayda verecekleri demektir. Mutezile mezhebi mensupları bu ayeti, amelden soyutlanmış kuru imanın muteber olmadığına delil getirmişlerdir; fakat bu istidlal tutarlı değildir. Zira bu ifadenin men'-i hulüvv yoluyla —hakiki bir ayrılık olmaksızın— iki durumun birden yokluğu halinde faydanın olmayacağını mantukıyla, ikisinden birinin gerçekleşmesi halinde ise faydanın olacağını mefhumuyla ifade eden bir genel nefy-i terdite hamledilmesi zorunlu olarak sahihtir. Dolayısıyla mana şöyle olur: O gün, daha önceden kendisinden iki durumdan biri sadır olmamış kimseye imanı fayda vermez; yani ya sırf iman veya iman dairesinde kazanılmış bir hayır; zira ayet ve hadislerin sarih nasslarının bildirdiği üzere bu ikisinden hangisi bulunursa bulunsun fayda hâsıl olur. “Önceki imanın bulunmaması, zorunlu olarak onda hayır kazanılmamasını da gerektirir; öyleyse bunun zikredilmesi faydasız bir tekrar olur; ayrıca cehennemde ebedi kalmayı gerektiren birinci yokluktur, ikincisinin bunda kesinlikle hiçbir etkisi yoktur; bu durumda ebedi kalmayı gerektiren şeyleri beyan sadedinde onun zikredilmesi lüzumsuz bir söz olur” şeklindeki itiraz ise, nefsin zikredilen iki yoklukla nitelenmesinden maksadın sadece cehennemde ebedi kalışı gerektirdiğini ve sonradan oluşan imanın insanı ondan kurtarmada faydasız olduğunu beyan etmek olduğu zannına dayanmaktadır. Halbuki durum böyle değildir; öyle olsaydı beyan için sadece “Sonradan oluşan imanı kimseye fayda vermez” denmesi yeterli olurdu. Bilakis, sonradan olan imanın faydasızlığının beyanı esnasında nefsin bu iki yoklukla nitelenmesindeki asıl maksat, faydayı gerektiren şeyin o iki özellikten biri —yani zikredilen yolla önceki iman ve onda kazanılan hayır— olduğunu ortaya koymak ve ikisini terk etmekten sakındırmak suretiyle ikisini elde etmeye teşvik etmektir. “Birincisinin yokluğu cehennemde ebedi kalmayı gerektirmede müstakil olduğu için ikincisinin yokluğunun zikredilmesi lüzumsuz oluyorsa, aynı şekilde birincisinin varlığı da oradan kurtulmayı gerektirmede müstakildir, öyleyse ikincisinin zikri lüzumsuzdur” denilemez; zira bu kıyas-ı maalfârıktır. Nasıl olmasın ki! Zira cehennemde ebedi kalma illetlerin çokluğunun tasavvur edilemeyeceği bir husustur; cennete girmekle birlikte oradan kurtuluşa gelince, onun dereceleri vardır: Bazısı bizzat imana, bazısı ise imanın nicelik ve nitelik bakımından farklı olan
المتفاوته كما وكيفما وإنما لم يقتصِرْ على بيان ما يوجب أصلَ النفع وهو الإيمان السابق مع أنه هو المقابلُ لما لا يوجبه أصلاً أعني الإيمانَ الحادثَ بل قرَنَ به ما يوجب النفع الوائد أيضاً إرشاداً إلى تحرّي الأعلى وتنبيهاً على كفاية الأدنى وإقناطاً للكفرة عمَّا علَّقوا به أطماعَهم الفارغةَ من أعمال البِرّ التي عمِلوها في الكفر من صلة الأرحام وإعتاق الرقاب وفك العُناةِ وإغاثةِ الملهُوفين وقِرى الأضيافِ وغير ذلك ممَّا هو من باب المكارم ببيان أن كل ذلك لغوٌ بحتٌ لابتنائه على غير أساسٍ حسبما نطق به قوله تعالى والذين كَفَرُواْ أعمالهم كَرَمَادٍ اشتدت بِهِ الريح الآية ونحوُ ذلك من النصوص الكريمة وأن افيمان الحادثَ كما لا ينفعهم وحده لا ينفعهم بانضمام أعمالِهم السابقةِ واللاحقة ولك أن تقول المقصودُ بوصف النفسِ بما ذُكر من العدمين التعريضُ بحال الكفرة في تمردهم وتفريطِهم في كلِّ واحدٍ من الأمرين الواجبين عليهم وإن كان وجوبُ أحدِهما منوطاً بالآخر كما في قوله ﷿ فلا صدق ولا صلى تسجيلاً بكمال طغيانِهم وإيذاناً بتضاعف عقابِهم لما تقرَّر من أنَّ الكفارَ مخاطَبون بفروع الشرائعِ في حق المؤاخذخ كما ينبىء عنه قوله تعالى فويل لّلْمُشْرِكِينَ الذين لَا يُؤْتُونَ الزكاة إذا تححققت هذا وقفتَ على أن الآيةَ الكريمة أحقُّ بأن تكون حجةً على المعتزلة من أن تكون حجةً لهم هذا وقد قيل إنها من باب اللف التقديريِّ أي لا ينفع نفساً إيمانُها ولا كسبُها في الإيمان لم تكن آمنت من قبل أو كسبت فيه وليس بواضح فإن مبنى اللفِّ التقديريِّ أن يكون المقدرُ من متمّمات الكلامِ ومقتَضَيات المقام قد ترك ذكرَه تعويلاً على دِلالة الملفوظِ عليه واقتضائِه إياه كما مرَّ في تفسيرِ قولِه ﷿ وَمَن يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ ويستكبر فيحشرهم إِلَيهِ جَمِيعاً فإنه قد طُوي في المفصل ذكرُ حشر المؤممنين ثقةً بإنباء التفصيل عنه أعني قوله تعالى فَأَمَّا الذين آمنوا الآية ولا ريب في أن ما قدر ههنا ليس مما يستدعيه قوله تعالى أَوْ كَسَبَتْ فِى إيمانها خَيْرًا ولا هو من مقتضيات المقامِ لأنه ليس ممنا وُعِدوه وعلّقوه بإتيان ما ذُكر من الآيات كالإيمان حتى يرِدَ عليهم ببيان عدمِ نفعِه إذ ذاك على أن ذلك مشعرٌ بأن لهم بعد ما أصابهم من الدواهي ما أصابهم بقاء على السلاة وزماناً يتأتى منهم الكسبُ والعملُ فيه وفيه من الإخلال بمقام تهويلِ الخطبِ وتفظيعِ الحالِ ما لا يخفى وقد أُجيب عن الاستدلال بوجوه أُخَرَ قصارى قصارى أمرِها إسقاطُ الآية الكريمةِ عن رتبة المعارضةِ للنصوص القطعية المنون القويةِ الدلالةِ على ما ذُكر من كفاية الإيمان المجردِ عن العمل في الإنجاء الخالدِ ولو بعد اللتيا والتي لِما تقرَّر من أنَّ الظنيَّ بمعزل من معارضة القطعي {قُلْ} لهم بعد بيانِ حقيقةِ الحالِ على وجه التهديد {انتظروا} ما تنتظرونه من إتيان أحدِ الأمورِ الثلاثةِ لترَوا أيَّ شيء تنتظرون {إِنَّا مُنتَظِرُونَ} لذلك لنشاهدَ ما يحِلُّ بكم من سوء العاقبة وفيه تأييدٌ لكون المرادِ بما ينتظرونه إتيانَ ملائكةِ العذابِ أو إتيانَ أمرِه تعالى بالعذاب كما اشير غليه وعِدَةٌ ضمنيةٌ لرسول الله ﷺ والمؤمنين بمعاينتهم لما يَحيق بالكفرة من العقاب ولعل ذلك هو الذي شاهدوه يوم بدر والله سبحانه أعلم
şubelerine bağlıdır. Ayette, asıl faydayı gerektiren önceki imanla yetinilmeyip —ki bu, asla fayda vermeyen sonradan oluşan imanın zıddıdır— ona ziyade faydayı gerektiren şeyin de eklenmesi, en üstün olanı aramaya yönlendirmek, en alt derecenin de yeterli olduğuna dikkat çekmek ve kâfirlerin küfür halindeyken yaptıkları sıla-i rahim, köle azat etme, esirleri kurtarma, darda kalanlara yardım etme, misafir ağırlama ve benzeri fazilet kabilinden iyiliklere bağladıkları boş emellerini boşa çıkarmak içindir; zira bunların hepsi, Allah Teâlâ'nın “Kâfir olanların amelleri fırtınalı bir günde rüzgarın şiddetle savurduğu küle benzer...” buyruğunda ve benzeri nasslarda bildirildiği gibi bir temele dayanmadığından tamamen boştur; nitekim sonradan oluşan iman tek başına onlara fayda vermediği gibi, önceki ve sonraki amelleriyle birleştiğinde de fayda vermez. Şunu da söyleyebilirsin: Nefsin zikredilen iki yoklukla nitelenmesinden maksat, kâfirlerin azgınlıklarındaki ve kendilerine vacip olan iki şeyin her birini ihmal etmelerindeki durumlarına tarizde bulunmaktır —biri diğerine bağlı olsa bile—; nitekim Allah Teâlâ'nın “Ne doğruladı ne de namaz kıldı” buyruğunda olduğu gibi, onların azgınlıklarının tamlığını kaydetmek ve azaplarının katlanacağını bildirmek içindir; zira kâfirlerin hesaba çekilme bakımından şeriatın füruu ile de mükellef oldukları sabittir; nitekim Allah Teâlâ'nın “Zekâtı vermeyen müşriklerin vay haline!” buyruğu da bunu hissettirmektedir. Bunu tahkik ettiğinde anlarsın ki, bu ayet-i kerimenin Mutezile lehine bir hüccet olmaktan ziyade aleyhlerine bir hüccet olması daha uygundur. Bu ayetin takdîrî leff ü neşr kabilinden olduğu da söylenmiştir; yani: “Daha önce iman etmemiş kimseye o günkü imanı fayda vermeyeceği gibi, imanında hayır kazanmamış kimseye de o günkü ameli fayda vermez.” Fakat bu açık değildir; zira takdîrî leffin esası, takdir edilen şeyin kelamın tamamlayıcılarından ve makamın gereklerinden olması ve telaffuz edilenin ona delaletine ve onu gerektirmesine güvenilerek zikrinin terk edilmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın “O'na kulluktan kaçınan ve kibirlenen kimseleri [Allah] huzurunda toplayacaktır” buyruğunun tefsirinde geçtiği üzere; zira mufassalda, tafsilatın bildirmesine güvenilerek müminlerin haşredilmesinin zikri dürülmüştür, yani “İman edenlere gelince...” buyruğunda olduğu gibi. Şüphe yok ki burada takdir edilen şey, ne Allah Teâlâ'nın {أَوْ كَسَبَتْ فِى إيمانها خَيْرًا} buyruğunun gerektirdiği bir şeydir ne de makamın icabıdır; çünkü amel, iman gibi zikredilen ayetlerin gelişine bağlayıp vadettikleri bir şey değildir ki o vakit amelin fayda vermeyeceğinin beyanıyla onlara reddiye yapılmış olsun; üstelik bu takdir, başlarına gelen onca felaketten sonra hayatta kalacaklarını ve kendilerinden amel ile kazancın sadır olabileceği bir zaman diliminin bulunacağını hissettirir ki bu da durumun dehşetini ve vehametini ifade etme makamına zarar verir, bu ise gizli değildir. Mutezile'nin bu istiklaline başka yönlerden de cevaplar verilmiştir ki bunların varacağı nihai nokta, ayet-i kerimeyi, amelsiz kuru imanın —binbir meşakkatten sonra da olsa— ebedi kurtuluş için yeterli olduğuna delalet eden kesin ve sübûtu kavi nasslarla çatışma derecesinden düşürmektir; zira zannî olanın kat'î olana karşı duramayacağı sabittir. Gerçek durumu açıkladıktan sonra tehdit yoluyla {قُلْ} “De ki:” onlara; {انتظروا} “Bekleyin!”; beklediğiniz o üç durumdan birinin gelmesini bekleyin de neyi beklediğinizi görün! {إِنَّا مُنتَظِرُونَ} “Şüphesiz biz de beklemekteyiz”; başınıza gelecek o kötü akıbeti müşahede etmek için bekliyoruz. Bunda, bekledikleri şeyden kastın azap meleklerinin gelmesi veya Allah Teâlâ'nın azap emrinin gelmesi olduğuna bir teyit vardır —işaret edildiği gibi— ve kâfirleri kuşatacak olan azabı bizzat gözleriyle göreceklerine dair Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminler için zımnî bir vaat vardır; nitekim onların Bedir günü gördükleri şey de belki budur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
{إِنَّ الذين فَرَّقُواْ دِينَهُمْ} استئناف
{إِنَّ الذين فَرَّقُواْ دِينَهُمْ} “Şüphesiz dinlerini parça parça edenler...”; bu, müşriklerin durumunun beyanının hemen ardından
لبيان أحوالِ أهلِ الكتابين إثرَ بيانِ حالِ المشركين أي بدّدوه وبعّضوه فتمسك بكل بعضٍ منه فِرقةٌ منهم وقرىء فارقوا أي باينوا فإن تركَ بعضِه وإن كان بأخذ بعضٍ منه تركٌ للكل ومفارقةٌ له {وَكَانُواْ شِيَعاً} أي فِرقاً تشيّع كلُّ فِرقةٍ إماتما لها قال ﷺ افترقت اليهود على إحدى وسبعين فرقةً كلهم في الهاوية إلا واحدة وافترقت النصارى اثنتين وسبعين فرقةً كلهم في الهاوية إلا واحدة وستفترق أمتي على ثلاث وسبعين فرقةً كلهم في الهاوية إلا واحدة واستثناء الواحدة من فِرَق كلَ من أهل الكتابين إنما هو باتلنظر إلى العصر الماضي قبل النسخِ وأما بعده فالكلُّ في الهاوية وإن اختلفت أسبابُ دخولِهم فمعنى قوله تعالى {لَّسْتَ مِنْهُمْ فِى شَىْء} لست من البحث عن تفرقهم والتعرّضِ لمن يعاصرك منهم بالمناقشة والمؤاخذة وقيل من قتالهم في شيء سوى تبليغِ الرسالةِ وإظهارِ شعائرِ الدين الحقِّ الذي أُمرت بالدعوة إليه فيكون منسوخاً بآية السيف وقوله تعالى {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى الله} تعليلٌ للنفي المذكورِ أي هو يتولى وحده أمر أولاهم وأخراهم ويدبره كيف يشاء حسبما تقتضيه الحكمة يؤاخذهم في الدنيا متى شاء ويأمر بقتالهم إذا أراد وقيل المفرقون أهل البدع والأهواء الزائغة من هذه الأمة ويرده أنه ﷺ مأمور بمؤاخذتهم والاعتذار بأن معنى لست منهم في شيء حينئذ أنت بريء منهم ومن مذهبهم وهم برآء منك يأباه التعليل المذكور {ثُمَّ يُنَبّئُهُم} أي يوم القيامة {بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} عبر عن إظهاره بالتنبئة لما بينهما من الملابسة في أنهما سببان للعلم تنبيهاً على أنهم كانوا جاهليل بحال ما ارتكبوه غافلين عن سوء عاقبته أي يظهر لهم على رءوس الأشهاد ويعلمهم أي شيء شنيع كانوا يفعلونه في الدنيا على الاستمرار ويرتب عليه ما يليقُ به من الجزاء وقوله تعالى
iki kitap ehlinin durumlarını açıklamak üzere yeni bir cümledir (isti'nâf). Yani dinlerini dağıtıp parçalara ayırdılar ve onlardan her bir fırka bir parçasına tutundu. {فارقوا} şeklinde de okunmuştur; yani dinden ayrıldılar; zira bir kısmını almak suretiyle de olsa dinin bir kısmını terk etmek, tamamını terk etmek ve ondan büsbütün ayrılmak demektir. {وَكَانُواْ شِيَعاً} “ve fırka fırka olanlar”; yani her bir fırkanın kendi önderine uyduğu hizipler haline geldiler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yahudiler yetmiş bir fırkaya ayrıldı, biri hariç hepsi cehennemdedir. Hristiyanlar yetmiş iki fırkaya ayrıldı, biri hariç hepsi cehennemdedir. Ümmetim ise yetmiş üç fırkaya ayrılacaktır, biri hariç hepsi cehennemdedir.” İki kitap ehlinin fırkalarından birer tanesinin istisna edilmesi, nesihten önceki geçmiş döneme göredir; nesihten sonra ise giriş sebepleri farklı olsa da hepsi cehennemdedir. Allah Teâlâ'nın {لَّسْتَ مِنْهُمْ فِى شَىْء} “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” buyruğunun manası; onların ayrılıklarını araştırmaktan, seninle aynı çağda yaşayanları münakaşa ve muaheze ile karşılamaktan sorumlu değilsin demektir. Tebliği ulaştırmak ve tebliğine emrolunduğun hak dinin şiarlarını izhar etmek dışında onlarla savaşmaktan sorumlu değilsin manasında olduğu da söylenmiştir; bu takdirde kılıç ayetiyle neshedilmiş olur. Allah Teâlâ'nın {إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى الله} “Onların işi ancak Allah'a kalmıştır” buyruğu, zikredilen nefyin illetidir; yani onların dünyadaki ve ahiretteki durumlarını tek başına O üstlenir ve hikmetin gerektirdiği şekilde dilediği gibi sevk ve idare eder; dünyada dilediği zaman onları cezalandırır, dilediğinde de onlarla savaşılmasını emreder. Dinlerini ayıranların bu ümmetin bidat ve bâtıl heva ehli olduğu da söylenmiştir; fakat Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onları muaheze etmekle emrolunmuş olması bunu reddeder. Bu durumda “senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur” ifadesinin “sen onlardan ve onların mezhebinden uzaksın, onlar da senden uzaktır” anlamına geldiği yönündeki özür de zikredilen illet sebebiyle kabul edilemez. {ثُمَّ يُنَبّئُهُم} “Sonra O, onlara haber verecektir”; yani kıyamet gününde, {بِمَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ} “yapmakta oldukları şeyleri”. Ortaya çıkarma fiili, her ikisi de ilmin sebebi olma ortak paydasında buluştuğu için haber verme olarak ifade edilmiştir; bu da işledikleri şeyin mahiyetinden habersiz ve kötü akıbetinden gafil olduklarına dikkat çekmek içindir. Yani mahşer meydanında herkesin gözü önünde durumu onlara açığa çıkaracak ve dünyada sürekli olarak yaptıkları o çirkin şeyin ne olduğunu onlara bildirecek ve ona layık olan cezayı terettüp ettirecektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} استئناف مبين لمقادير أجزية العاملين وقد صدر ببيان أجزية المحسنين المدلول عليهم بذكر أضدادهم ال عطاء عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهم يريد من عمل من المصدقين حسنة كتبت له عشر حسنات أي من دجاء يوم القيامة بالأعمال الحسنة من المؤمنين إذلا حسنة بغير غيمان فله عشر حسنات أمثالها تفضلا من الله ﷿ وقرىء عشر بالتنوين وأمثالها بالرفع على الوصف وهذا أقل ما وعد من الأضعاف وقد جاء الوعد بسبعين وبسبعمائة وبغير حساب ولذلك قيل المراد بذكر العشر بيان الكثرة لا الحصر في العدد الخاص {وَمَن جَاء بالسيئة} أي بالأعمال السيئة كائنا من كان من العاملين {فَلا يَجْزِى إِلَاّ مِثْلَهَا} بحكم الوعد واحدة بواحدة {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} بنقصِ الثواب وزيادة العقاب
{مَن جَاء بالحسنة فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır”; bu, amel edenlerin karşılıklarının miktarını açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf). Zıtlarının zikriyle kendilerine delalet edilen ihsan sahiplerinin mükâfatı beyan edilerek başlanmıştır. Atâ'nın İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre: “Tasdik edenlerden kim bir iyilik yaparsa ona on sevap yazılır”; yani müminlerden kim kıyamet gününe güzel amellerle gelirse —zira imansız hiçbir hasene olmaz— Allah Teâlâ'nın bir lütfu olarak ona onun dengi on hasene verilir. {عشرٌ} tenvin ile ve {أمثالُها} sıfat olarak ref ile de okunmuştur. Bu, kat kat verileceği vadedilen mükâfatların en azıdır; zira yetmiş, yedi yüz ve hesapsız katlar şeklinde de vaatler gelmiştir; bu sebeple on sayısının zikrinin tahdit değil çokluk bildirmek için olduğu söylenmiştir. {وَمَن جَاء بالسيئة} “Kim de bir kötülükle gelirse”; amel edenlerden her kim olursa olsun kötü amellerle gelirse, {فَلا يَجْزِى إِلَاّ مِثْلَهَا} “ancak misliyle cezalandırılır”; vaat gereği bire bir olarak karşılık görür, {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlar haksızlığa uğratılmazlar”; sevaplarının eksiltilmesi veya azaplarının artırılması suretiyle.
{قُلْ إِنَّنِى هَدَانِى رَبّى} أمر رسول الله ﷺ بأن يبين لهم ما هُو عليه من الدين الحق الذين يدعون أنهم عليه وقد فارقوه بالكلية وتصديرُ الجملة بحرفِ التَّحقيقِ لإظهار كمال الاعتناء بمضمونها والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﷺ لمزيد تشريفه أي قل لأولئك المفرقين أرشدني ربي بالوحي وبما نصب في الآفاق والأنفسِ من الآيات التكوينية {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} موصل إلى الحق
{قُلْ إِنَّنِى هَدَانِى رَبّى} “De ki: Şüphesiz Rabbim beni doğru yola iletti”; bu, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, o fırkalara kendisinin üzerinde bulunduğu hak dini açıklamasını emretmektedir; zira onlar da o din üzere olduklarını iddia etmekte, oysa ondan tamamen ayrılmış bulunmaktadırlar. Cümlenin tahkik harfiyle [inne ile] başlaması, muhtevasına gösterilen tam ihtimamı belirtmek içindir; Rablik unvanının Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in zamirine izafe edilerek zikredilmesi ise onu daha da şereflendirmek içindir. Yani: O dinlerini parçalayanlara de ki: Rabbim beni vahiy ile ve afakta ve nefislerde vaz' ettiği tekvînî delillerle iletti; {إلى صراط مُّسْتَقِيمٍ} “dosdoğru bir yola”; hakka ulaştıran bir yola.
وقوله تعالى {دِينًا} بدلٌ من إلى صراط فإن محله النصبُ كما في قوله تعالى وَيَهْدِيَكَ صراطا مُّسْتَقِيماً أو مفعولٌ لفعل مُضمر يدلُّ عليه المذكورُ {قَيِّماً} مصدرٌ نُعت به مبالغة والقياسُ قِوَماً كعِوَض فاعل لإعلال فعلِه كالقيام وقرىء قيما وهو فعيل من قام كسيّد من ساد وهو أبلغُ من المستقيم باعتبار الزنة وإن كان هو أبلغَ منه باعتبار الصيغة {مِلَّةِ إبراهيم} عطفُ بيانٍ لديناً {حَنِيفاً} حال من غبراهيم أي مائلاً عن الأديان الباطلةِ وقوله تعالى {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} اعتراضٌ مقرر لنزاهته ﷺ عما عليه المفرِّقون لدينه من عقْد وعَمَل أي ما كان منهم في أمر من أمور دينهم أصلا وفرعا صرح بذلك رداً على الذين يدَّعُون أنَّهم على ملته ﵇ من أهل مكةَ واليهود والمشركين بقولهم عزيرا ابنُ الله والنصارى المشركين بقولهم المسبح ابنُ الله
Allah Teâlâ'nın {دِينًا} “bir dine...” buyruğu {إلى صراط} ifadesinden bedeldir; zira Allah Teâlâ'nın “Seni dosdoğru bir yola iletir” buyruğunda olduğu gibi onun mahalli nasbdır; yahut zikredilenin delalet ettiği gizli bir fiilin mef'ûlüdür. {قَيِّماً} “dimdik ayakta duran/dosdoğru”; mübalağa için sıfat kılınmış bir mastardır; kıyasa uygun olanı {قِوَماً} şeklidir, fiilinin i'lâli sebebiyle fâil vezninde {القيام} gibi gelmiştir. {قَيِّم} şeklinde de okunmuştur; {ساد} kökünden {سيّد} gibi {قام} kökünden faîl veznindedir; vezin bakımından {المستقيم} kelimesinden daha beliğdir, her ne kadar sîga bakımından o daha beliğ olsa da. {مِلَّةِ إبراهيم} “İbrahim'in milletine/dinine”; {ديناً} kelimesinden atf-ı beyândır. {حَنِيفاً} “hanîf olarak”; İbrahim'in halidir; yani bâtıl dinlerden yüz çevirip hakka yönelmiş olarak. Allah Teâlâ'nın {وَمَا كَانَ مِنَ المشركين} “O, müşriklerden değildi” buyruğu ise, dinini parçalayanların inanç ve amellerinden İbrahim (aleyhisselâm)'ın berî olduğunu teyit eden bir itiraziyye cümlesidir; yani dinlerinin usul veya füruuna dair hiçbir hususta asla onlardan olmamıştır. Bu, onun milleti üzere olduklarını iddia eden Mekke ehline, “Üzeyir Allah'ın oğludur” diyen Yahudi müşriklerine ve “Mesih Allah'ın oğludur” diyen Hristiyan müşriklerine bir reddiye olarak açıkça beyan edilmiştir.
{قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى} أعيد الأمر لماأن المأمور به متعلِّقٌ بفروع الشرائعِ وما سبق أصولها أي عبادتي كلَّها وقيل وذبحي جُمع بينه وبين الصلاة كما في قوله تعالى فَصَلّ لِرَبّكَ وانحر وقيل صلاتي وحجّي {وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى} أي وما أنا عليه في حياتي وما أكونُ عليه عند موتي من الإيمان والطاعةِ أو طاعات الحياة الخيرات المضافة إلى الممات كالوصية والتدبير وقرىء محيايْ بسكون الياء إجراءً للوصل مُجرى الوقفِ {للَّهِ رَبّ العالمين}
{قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَنُسُكِى} “De ki: Şüphesiz benim namazım ve kurbanım/ibadetim...”; emredilen husus şeriatın füruu ile ilgili olduğu ve öncekiler ise usulü teşkil ettiği için emir tekrarlanmıştır. Yani, bütün ibadetlerim; kurban kesmem manasında olduğu da söylenmiştir ve nitekim Allah Teâlâ'nın “Rabbin için namaz kıl ve kurban kes” buyruğunda olduğu gibi namaz ile kurban bir arada zikredilmiştir; namazım ve haccım manasında olduğu da söylenmiştir. {وَمَحْيَاىَ وَمَمَاتِى} “hayatım ve ölümüm”; yani hayatımda üzerinde bulunduğum ve ölümüm esnasında üzerinde olacağım iman ve itaatim yahut hayattaki itaatlerim ile vasiyet ve tedbîr (köle azadı) gibi ölüme izafe edilen hayırlarım. Vaslın vakıf yerine geçirilmesiyle yâ'nın sükûnuyla {محيايْ} şeklinde de okunmuştur. {للَّهِ رَبّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah içindir”;
{لَا شَرِيكَ لَهُ} خالصةً له لا أُشرِك فيها غيرَه {وبذلك} إشارةٌ إلى الإخلاص وما فيه من معنى البُعدِ للإشعارِ بعلوِّ رتبتِه وبُعدِ منزلتِه في الفضل أي بذلك الإخلاصِ {أُمِرْتُ} لا بشيء غيرِه وقوله تعالى {وَأَنَاْ أَوَّلُ المسلمين} لبيان مسارعتِه ﵇ إلى الامتثال بما أُمر به وأن ما أُمر به ليس من خصائصِه ﵇ بل الكلُّ مأمورون به ويقتدي به ﵇ من أسلم منهم
{لَا شَرِيكَ لَهُ} “O'nun hiçbir ortağı yoktur”; sırf O'nun içindir, bu ibadetlere başkasını ortak koşmam. {وبذلك} “Ve bununla”; bu ihlasa işarettir; bundaki uzaklık manası, ihlasın rütbesinin yüceliğini ve faziletteki derecesinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani işte bu ihlasla, {أُمِرْتُ} “emrolundum”; başka bir şeyle değil. Allah Teâlâ'nın {وَأَنَاْ أَوَّلُ المسلمين} “ve ben Müslümanların ilkiyim” buyruğu, Peygamber (aleyhisselâm)'ın emrolunduğu şeyi yerine getirmedeki süratini ve emrolunduğu bu hususun sadece kendisine mahsus olmayıp bilakis herkesin bununla mükellef olduğunu ve teslim olanların ona uyacağını beyan etmek içindir.
{قُلْ أَغَيْرَ الله أَبْغِى رَبّا} فأُشرِكَه في العبادة {وَهُوَ رَبُّ كُلّ شَىْء} جملةٌ حالة مؤكدةٌ للإنكار أي والحالُ أنَّ كلَّ ما سواهُ مربوبٌ له مثلي فكيفَ يُتصوّر أن يكونَ شريكاً لي في المعبودية {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَاّ عَلَيْهَا} كانوا يقولون للمسلمين اتبعوا سبيلنا ولتنحمل خطاياكم إما بمعنى لِيُكْتَبْ علينا ما عمِلتم من الخطايا لا عليكم وإما بمعنى لنحمِلْ يوم القيامة ما كُتب عليكم من الخطايا فهذا ردٌّ له بالمعنى الأول أي لا تكونُ جنايةُ نفسٍ من النفوس إلا عليها ومُحالٌ أن يكون صدورُها عن شخص وقرارُها على شخص آخرَ حتى يتأتى ما ذكرتم وقولُه تعالى {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخرى} ردٌّ له بالمعنى الثاني أي لا تحمِلُ يومئذ نفسٌ حاملةٌ حِمْلَ نفسٍ أخرى حتى يصِحّ قولُكم {ثُمَّ إلى رَبّكُمْ مَّرْجِعُكُمْ} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى الكل لتأكيد الوعدِ وتشديد الوعيد أي إلى مالك أمورِكم ورجوعِكم يوم القيامة {فَيُنَبّئُكُمْ} يومئذ {بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} ببيان الرُّشدِ من الغيِّ وتمييزِ الحق من الباطل
{قُلْ أَغَيْرَ الله أَبْغِى رَبّا} “De ki: Allah'tan başka bir Rab mi arayayım?”; böylece ibadette O'na başkasını ortak mı koşayım? {وَهُوَ رَبُّ كُلّ شَىْء} “Oysa O, her şeyin Rabbidir”; inkârı pekiştiren bir hal cümlesidir; yani durum şu ki O'ndan başka her şey tıpkı benim gibi O'nun yaratıp terbiye ettiği bir kuldur, öyleyse mabut olmakta bana nasıl ortak tasavvur edilebilir? {وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَاّ عَلَيْهَا} “Herkesin kazandığı ancak kendi aleyhinedir”. Onlar Müslümanlara: “Bizim yolumuza uyun, sizin günahlarınızı biz yüklenelim” diyorlardı; bu ya “İşlediğiniz günahlar sizin aleyhinize değil bizim aleyhimize yazılsın” manasında yahut “Kıyamet günü aleyhinize yazılan günahları biz taşıyalım” manasındaydı. İşte bu ayet, birinci manaya bir reddiyedir; yani hiçbir nefsin işlediği cinayet başkasına değil ancak kendi aleyhine olur; bir şahıstan sadır olan günahın sizin iddia ettiğiniz gibi gerçekleşmesi için başka bir şahsın üzerine yerleşmesi imkânsızdır. Allah Teâlâ'nın {وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخرى} “ve hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” buyruğu ise ikinci manaya bir reddiyedir; yani o gün yük taşıyan hiçbir kimse başka birinin yükünü taşımaz ki sizin sözünüz doğru olsun. {ثُمَّ إلى رَبّكُمْ مَّrْجِعُكُمْ} “Sonra dönüşünüz ancak Rabbinizedir”; vaadi tekit etmek ve tehdidi şiddetlendirmek için hitap tarzı değiştirilip (telvin) herkese yöneltilmiştir; yani kıyamet gününde işlerinizin sahibine döneceksiniz; {فَيُنَبّئُكُمْ} “O size haber verecektir”; o günde, {بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri”; doğru yolu eğri yoldan ayırıp hakkı bâtıldan tefrik etmek suretiyle.
الأنعام آية
el-En'âm Ayet
١٦٥ - ٣ {وَهُوَ الذى جَعَلَكُمْ خلائف الأرض} حيث خلقتم الأممَ السالفة أو يخلُف بعضُكم بعضاً أو جعلكم خلفاءَ الله تعالى في أرضه تتصرفون فيها على أن الخطابَ عام {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ} في الشرف والغنى {فَوْقَ بَعْضٍ درجات} كثيرةٍ متفاوتة {ليبلوكم في ما آتاكم} من المال والجاهِ أي ليعاملكم معاملة من يبتليكم لينظر مذا تعملون من الشكر وضدَّه {إِنَّ رَبَّكَ} تجريدُ الخطابِ لرسول الله ﷺ مع إضافة اسم الربِّ إلى ضميره ﷺ لإبراز مزيدِ اللطفِ به ﷺ {سَرِيعُ العقاب} أي عقابُه سريعُ الإتيان لمن لم يُراعِ حقوقَ ما آتاه الله تعالى ولم يشكُرْه لأن كلَّ آتٍ قريبٌ أو سريعُ التمامِ عند إرادتِه لتعاليه عن استعمال المبادي والآلات {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} لمن راعاها كما ينبغي وفي جعل خبرِ هذه الجملةِ من الصفات الذاتيةِ الواردةِ على بناء المبالغةِ مؤكداً باللام مع جعل خبرِ الأولى صفةً جاريةً على غيرِ مَنْ هيَ له في من التنبيه على أنه تعالى غفور رحيم بالذات مبالغ فيعما فاعلٌ للعقوبة بالعَرَض مسامحٌ فيها ما لا يَخْفى والله أعلم عن رسولِ الله ﷺ أنزلت عليَّ سورةُ الأنعام جملةً واحدةً يشيِّعها سبعونَ ألفَ ملكٍ لهم زَجَلٌ بالتسبيح والتحميد فمن قرأ الأنعامَ صلَّى عليه واستغفرَ له أولئك السبعونَ الف ملك بعدد كل آية من سورة الأنعام يوماً وليلة والله تعالى أعلم
165 - {وَهُوَ الذى جَعَلَكُمْ خلائف الأرض} “Sizi yeryüzünün halifeleri kılan O'dur”; zira siz geçmiş ümmetlerin yerine geçtiniz yahut bir kısmınız diğerinin yerine geçmektedir veya hitabın genel olması esasına göre O, sizi yeryüzünde tasarrufta bulunacak halifeleri kılmıştır. {وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ} “ve kiminizi yükseltti”; şeref ve zenginlik bakımından, {فَوْقَ بَعْضٍ درجات} “birbirinizin üstüne derecelerle”; pek çok ve birbirinden farklı derecelerle [yükseltti], {ليبلوكم في ما آتاكم} “size verdikleriyle sizi sınamak için”; mal ve makamdan [size verdikleriyle]; yani şükür mü yoksa nankörlük mü edeceğinizi görmek için sizi sınayan bir kimsenin muamelesiyle muamele etmek için. {إِنَّ رَبَّكَ} “Şüphesiz Rabbin...”; hitabın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e yöneltilmesi ve Rab isminin onun zamirine izafe edilmesi, ona yönelik lütfun büyüklüğünü ortaya koymak içindir; {سَرِيعُ العقاب} “cezalandırması pek hızlı olandır”; yani Allah'ın kendisine verdiklerinin haklarını gözetmeyen ve O'na şükretmeyen kimseye O'nun azabının gelişi çok hızlıdır; çünkü gelecek olan her şey yakındır yahut dilediği zaman O'nun cezalandırması derhal tamamlanır; zira O, vasıtalara ve aletlere muhtaç olmaktan münezzehtir. {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Ve şüphesiz O, çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; o hakları layıkıyla gözeten kimseler için. Bu cümlenin haberinin mübalağa sîgasıyla gelen zatî sıfatlardan kılınıp lâm ile pekiştirilmesinde ve birincisinin haberinin ise fâilinden başkasına cari olan bir sıfat kılınmasında, Allah Teâlâ'nın zatı gereği Gafûr ve Rahîm olduğuna, bu hususta mübalağa sahibi bulunduğuna, cezalandırmasının ise arızî olduğuna ve onda müsamaha gösterdiğine dair bir uyarı vardır ki bu gizli değildir. Doğrusunu en iyi Allah bilir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edilmiştir: “En'âm suresi bana tek bir defada indi; tesbih ve tahmid uğultuları olan yetmiş bin melek ona eşlik etti. Kim En'âm suresini okursa, o yetmiş bin melek En'âm suresinin her bir ayeti sayısınca bir gün ve bir gece ona salât eder ve onun için bağışlanma diler.” Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.