{فأنجيناه} فصيحةٌ كما في قولِه تعالى فانفجرت أي فوقع ما قوع فأنجيناه {والذين معه} أي في الدين {برحمة} أي عظيمةٌ لا يُقادرُ قَدرُها وقوله تعالى {منا} أي من جهتنا متعلقٌ بمحذوف هو نعتٌ لرحمةٍ مؤكِّدٌ لفخامتها الذاتية المنفهة من تنكيرها بالفخامة الإضافية {وقطعنا دابر الذين كذبوا بآياتنا} أي استأصلناهم بالكلية ودمرناهم عن آخرهم {وما كانوا مؤمنين} عطفٌ على كذَّبوا داخلٌ معه في حكم الصلةِ أي أصرُّوا على الكفر والتكذيبِ ولم يرعووا عن ذلك أبداً وتقديمُ حكايةِ الإنجاءِ على حكاية الإهلاكِ قد مر سرُّه وفيه تنبيهٌ على أن مناطَ النجاةِ هو الإيمانُ بالله تعالى وتصديقُ آياتِه كما أن مدارَ البوارِ هو الكفرُ والتكذيب وقصتُهم أن عاداً قومٌ كانوا باليمن بالأحقاف وكانوا قد تبسّطوا في البلاد ما بين عُمان إلى حضْرَمَوتَ وكانت لهم أصنامٌ يعبُدونها صداً وصمود والهبا فبعثَ الله تعالى إليهم هوداً نبياً وكان من أوسطهم وأفضلهم حسباً فكذبوه وازدادوا عُتوّاً وتجبّراً فأمسك الله عنهم القطرَ ثلاثَ سنينَ حتى جهَدوا وكان الناس إذا نزل بهم بلاءٌ طلبوا إلى الله الفرجَ منه عند بيتِه الحرامِ مسلِمُهم ومشركُهم وأهل مكة إذ ذاك العماليقَ أولادَ عمليق ابن لاوذَ بنِ سامِ بنِ نوح وسيدُهم معاويةُ بنُ بكرٍ فجهزّت عادٌ إلى مكة من أماثلهم سبعين رجلا منهم قيل ابن عنز ومَرثدُ بن سعد الذي كان يكتُم إسلامَه فلما قدِموا نزلوا على معاويةَ بنِ بكر وهو بظاهر مكة خارجاً عن الحرم فأنزلهم وأكرمهم وكانوا أخوالَه وأصهارَه فأقاموا عنده شهراً يشربون الخمرَ وتغنّيهم قينتا معاوية فلما رأى طولَ مقامِهم وذهولَهم باللهو عما قدموا له أهمّه ذلك وقال قد هلك أخوالي وأصهاري وهؤلاء على ما هم عليه وكان يستحيي أن يكلمهم خشيةَ أن يظنوا به ثِقَلَ مقامهم عليه فذكر ذلم للقينتين فقالتا قل ضعرا نغنيهم به لا يدرون مَنْ قاله فقال معاوية ... ألا يا قِيلُ ويحكَ قم فهينِم لعل الله يسقينا غماما ... فيسقي أرضَ عادٍ إن عادا قَدَ أمسوا لا يبنون الكلاما فلما غنتا به قالوا إن قومَكم يتغوّثون من البلاء الذي نزل بهم وقد أبطأتم عليهم فادخُلوا الحرَم واستسقوا لقومكم فقال لهم مرثدُ بن سعد والله لا تُسقَون بدعائكم ولكن إن أطعتم نبيكم وتبتم إلى الله تعالى سُقِيتم وأظهر إسلامَه فقالوا لمعاوية احبِس عنا مرثداً لا يقدَمَن معنا فإنه قد اتبع هود وترك ديننا ثم دخلوا مكة فقال قيلُ اللهم اسقِ عاداً ما كنت تسقيهم فأنشأ الله تعالى سحاباتٍ ثلاثاً بيضاءَ وحمراءَ وسوداءَ ثم ناداه منادٍ من السماء يا قيلُ اختر لنفسك ولقومك فقال اخترت السوداءَ فإنها أكثرهم ماءً فخرجت على عاد من واد يقال له المغيث فاستبشَروا بها وقالوا هذا عارضٌ مُمطرُنا فجاءتهم منا ريح عقيم فأهلكتهم ونجال هودٌ والمؤمنون معه فأتَوا مكةَ فعبدوا الله تعالى
{فَأَنْجَيْنَاهُ} “Böylece onu kurtardık” Allah Teâlâ'nın: «Böylece fışkırdı...» kavlinde olduğu gibi fasîhadır; yani: Vuku bulacak olan vuku buldu da biz de onu kurtardık demektir. {وَالَّذِينَ مَعَهُ} “ve beraberindekileri” yani dinde onunla beraber olanları, {بِرَحْمَةٍ} “bir rahmet ile” yani kadrine paha biçilemeyecek büyük bir rahmet ile. Allah Teâlâ'nın: {مِنَّا} “tarafımızdan” kavli, yani katımızdan demektir; «rahmetin» sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir ve belirsizliğinden (nekireliğinden) anlaşılan zâtî azametini izâfet azametiyle tekit eder. {وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ve ayetlerimizi yalanlayanların kökünü kazıdık.” Yani onları tamamen kökünden söktük ve son ferdine kadar helak ettik. {وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Onlar inanmış değillerdi.” «Kezzebû» fiiline matuftur ve onunla birlikte sıla hükmüne dâhildir; yani küfür ve yalanlamada ısrar ettiler, bundan asla vazgeçmediler. Kurtarma hikâyesinin helak hikâyesinden öne alınmasının sırrı daha önce geçmişti. Bunda, helakin mihverinin küfür ve yalanlama olduğu gibi, kurtuluşun menatının da Allah Teâlâ'ya iman ve O'nun ayetlerini tasdik olduğuna dair bir uyarı vardır. Kıssaları şöyledir: Âd, Yemen'de Ahkâf'ta yaşayan bir kavimdi; Uman ile Hadramut arasındaki topraklara yayılmışlardı. Sadâ, Samûd ve Hebâ adında taptıkları putları vardı. Allah Teâlâ onlara Hûd'u peygamber olarak gönderdi; o, soyca onların en mutedil ve en faziletlilerindendi. Onu yalanladılar, azgınlık ve zorbalıklarını artırdılar. Bunun üzerine Allah onlardan üç yıl yağmuru kesti, öyle ki perişan oldular. İnsanların başına bir bela geldiğinde, Müslümanı da müşriki de Allah'ın Beyt-i Harâm'ı yanında O'ndan kurtuluş dilerlerdi. O dönemde Mekke halkı Amâlika, yani Nûh oğlu Sâm oğlu Lâvez oğlu Amîk'in çocukları idi ve reisleri Muâviye b. Bekr idi. Âd kavmi, aralarında Kayl b. Idr ve İslâm'ını gizleyen Mersed b. Sa'd'ın da bulunduğu ileri gelenlerinden yetmiş kişiyi Mekke'ye gönderdi. Geldiklerinde Harem sınırları dışında, Mekke'nin dış kesimlerinde bulunan Muâviye b. Bekr'e misafir oldular. O da onları ağırlayıp ikramda bulundu; zira onlar onun dayıları ve hısımları idiler. Yanında bir ay kalıp şarap içtiler, Muâviye'nin iki şarkıcı cariyesi onlara şarkı söyledi. Muâviye onların kalışlarının uzadığını ve geliş sebeplerini eğlence yüzünden unuttuklarını görünce bu durum onu üzdü ve: «Dayılarım ve hısımlarım helak oldu, bunlar ise ne haldeler» dedi. Yanında kalışlarının kendisine ağır geldiğini sanmalarından korktuğu için onlarla konuşmaya utandı. Bunu iki cariyeye anlattı. Onlar: «Onlara bir şiir söyleyelim, kimin söylediğini bilmesinler» dediler. Bunun üzerine Muâviye şu şiiri söyledi: «Ey Kayl! Yazık sana, kalk da dua et, belki Allah bize bir bulut yağdırır / Âd kavminin yurdunu sular; zira Âd kavmi artık söz söyleyemez hale gelmiştir.» Cariyeler bu şiiri şarkı olarak söyleyince onlar: «Kavminiz başlarına gelen beladan ötürü feryat edip yardım istiyor, siz ise onları geciktirdiniz; Harem'e girin ve kavminiz için yağmur dileyin» dediler. Mersed b. Sa'd onlara: «Vallahi duanızla size yağmur verilmez; fakat peygamberinize itaat eder ve Allah Teâlâ'ya tövbe ederseniz sulanırsınız» dedi ve İslâm'ını açıkladı. Bunun üzerine Muâviye'ye: «Mersed'i bizden alıkoy, bizimle gelmesin; çünkü o Hûd'a uydu ve bizim dinimizi terk etti» dediler. Sonra Mekke'ye girdiler. Kayl: «Allahım! Âd kavmine daha önce ne yağdırıyorsan onu yağdır» dedi. Allah Teâlâ beyaz, kırmızı ve siyah üç bulut var etti. Sonra semadan bir münâdi ona: «Ey Kayl! Kendin ve kavmin için seç» diye seslendi. O da: «Siyah olanı seçtim; zira o suyu en bol olanıdır» dedi. O bulut Âd kavmine Muğîs denilen bir vadiden çıktı. Onu görünce sevindiler ve: «Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur» dediler. Fakat onlara oradan kasıp kavuran bir rüzgâr geldi ve onları helak etti. Hûd ve beraberindeki müminler kurtuldu; Mekke'ye gelip ölünceye kadar
فيها إلى أن ماتوا
orada Allah Teâlâ'ya ibadet ettiler.
{وإلى ثمود أخاهم صالحا} عطف على ما سبق من قوله تعالى وإلى عاد أخاهم هوداً موافقٌ له في تقديم المجرورِ على المنصوب وثمودُ قبيلةٌ من العرب سُمُّوا باسم أبيهم الأكبرِ ثمودَ بنِ عابر بن إرم ابن سام بنِ نوحٍ ﵇ وقيل إنما سُمُّوا بذلك لقلة مائِهم من الثمد وهو الماء القليل وقرىء بالصرف بتأويل الحيّ وكانت مساكنُهم الحِجْرَ بين الحدجاز واتلشام إلى واد القُرى وإخوةُ صالح ﵇ لهم من حيث النسبُ كهودٍ ﵇ فإنه صالحُ بنُ عبيد بنِ أسف بنِ ماسحِ بن عبيد بن حاذر بن ثمود ولما كان الإخبرا بإرساله ﵇ إليهم مظنة لأن يسأل ويقال فماذا قال لهم قيل جوابا عنه بطريق الاستئناف {قال يا قوم اعبدوا الله مَا لَكُم مّنْ إله غيره} وقد مر الكلامُ في نظائره {قد جاءتكم بينة} أي آيةٌ ومعجزةٌ ظاهرة شاهدةٌ بنبوّتي وهي من الألفاظِ الجاريةِ مجرى الأبطحِ والأبرق في الاستغناء عن ذكر موصفاتها حالةَ الإفراد والجمع كالصالح إفراداً وجمعاً وكذلك الحسنةُ والسيئة سواءٌ كانتا صفتين للأعمال أو لمثوبة أو الحالة من الرخاء والشدة لذلك أوُلِيَت العوامل وقوله تعالى {من رَّبّكُمْ} متعلق بجاءتكم أو بمحذوف هو صفة لبينةٌ كما مر مراراً والمرادُ بها الناقةُ وليس هذا الكلام منه ﵇ أولَ ما خاطبهم إثرَ دعوتِهم إلى التوحيد بل إنما قاله بعد ما نصحهم وذكّرهم بنعم الله تعالى فلم يقبلوا كلامَه وكذبوه ألا يُرى إلى ما في سورة هود من قولِه تعالى هُوَ أنشأكم من الأرض واستعْمَركم فيها إلى آخر الآيات روي أنه لما أُهلكت عادٌ عَمَرت ثمودُ بلادَها وخلفوهم في الأرض وكثُروا وعُمِّروا أعماراً طِوالاً حتى إن الرجل كان يبني المسكن المُحْكَم فينهدمُ في حيانه فنحتوا البيوتَ من الجبال وكانوا في سعة ورخاءٍ من العيش فعتَوْا على الله تعالى وأفسدوا في الأرض وعبدوا الأوثانَ فبعثَ الله تعالى إليهم صالحاً وكانوا قوماً عرباً وصالحٌ من أوساطهم نسباً فدعاهم إلى الله ﷿ فلم يتبعْه إلا قليلٌ منهم مستضعَفون فحذرهم وأنذرهم فسألوه آية فقال أيةَ ى ية تريدون قالوا تخرج معنا إلى عيدنا في يوم معلومٍ لهم من السنة فتدعو إلهك وندعوا آلهتنا فإن استجيب لك اتبعناك وإن استجيب لنا اتبعنا فقال صالح ﵇ نعم فخرج معهم ودعَوْا أوثانهم وسألوا الاستجابة فلم تُجبْهم ثم قال سيدهم جندعُ بن عمرو وأشار إلى صخرة منفردة في ناحية الجيبل يقال لها الكاثبة أخرِجْ لنا من هذه الصخرةِ ناقةً مخترِجةً جوفاءَ وبراءً والمخترجة التي شاكلت البخث فإن فعلت صدقناك وأجبناك فأخذ صالح ﵇ المواثيق لئن فعلتُ ذلك لتؤمِنُن ولتُصدِّقُنّ قالوا نعم فصلى ودعا ربه فتمخضت الصخرة وتمخض النتوج بولدها فانصدعت عن ناقشة عُشَراءَ جوفاء وبراءٍ كما وصفوا لا يعلم ما بين جنبيها إلا الله تعالى وعظماؤهم ينظرون ثم نُتِجت ولداً مثلَها في العظم فآمن به جندع ورهطٌ من قومه ومنع أعقابهم ناس من رءوسهم أن تؤمنوا فمكثت الناقة مع ولدها ترعى الشجرَ وتشرب الماءَ
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik].” Daha önce geçen: «Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u...» kavline matuftur; mecrûrun mansubdan öne alınmasında ona uygundur. Semûd, Araplardan bir kabiledir; en büyük ataları olan Nûh aleyhisselâm oğlu Sâm oğlu İrem oğlu Âbir oğlu Semûd'un adıyla anılmışlardır. Az su demek olan «semed» kökünden sularının azlığından ötürü böyle adlandırıldıkları da söylenmiştir; kabile kastedilerek munsarıf olarak da okunmuştur. Yurtları Hicaz ile Şam arasında Vâdi'l-Kurâ'ya kadar uzanan el-Hicr bölgesiydi. Sâlih'in aleyhisselâm onlara kardeşliği, Hûd aleyhisselâm gibi soy bakımındandır; zira o, Semûd oğlu Hâzir oğlu Ubeyd oğlu Mâsih oğlu Esif oğlu Ubeyd oğlu Sâlih'tir. O'nun aleyhisselâm onlara gönderildiğinin haber verilmesi: «Peki, onlara ne dedi?» diye sorulmasına zemin hazırladığından, buna cevap olarak istînâf yoluyla şöyle buyruldu: {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.'” Benzerlerindeki açıklamalar daha önce geçmişti. {قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ} “Size apaçık bir delil gelmiştir” yani peygamberliğime şahitlik eden zâhir bir ayet ve mucize gelmiştir. «Beyyine» lafzı, tekil ve çoğul halinde sıfatının zikrinden müstağni olan «ebtah» ve «ebrak» gibi lafızlardandır; nitekim «sâlih» kelimesinin tekil ve çoğul hali de böyledir; aynı şekilde «hasene» ve «seyyie» lafızları da amellerin, sevabın yahut bolluk ve darlık halinin sıfatı olsun fark etmez, bu sebeple doğrudan âmiller bunlara dahil olmuştur. Allah Teâlâ'nın: {مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden” kavli, «câetküm»e yahut defalarca geçtiği üzere «beyyinetün»ün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir. Bundan murat dişi devedir (nâka). O'nun aleyhisselâm bu sözü, onları tevhide davetinin hemen ardından söylediği ilk söz değildir; bilakis bunu onlara nasihat edip Allah Teâlâ'nın nimetlerini hatırlattıktan ve onlar sözünü kabul etmeyip kendisini yalanladıktan sonra söylemiştir. Nitekim Hûd Suresi'ndeki: «O sizi yerden yarattı ve sizi orada imar edici kıldı...» ayetlerinin sonuna kadar olan kısım buna delalet etmez mi? Rivayet edildiğine göre Âd kavmi helak edilince, Semûd onların beldelerini imar etti, yeryüzünde onların halefi oldu, çoğaldılar ve uzun ömürler sürdüler; öyle ki bir adam muhkem bir ev yapar, o ev daha o yaşarken yıkılırdı; bu yüzden dağlardan evler oydular. Genişlik ve refah içinde bir hayat sürdüler; derken Allah Teâlâ'ya başkaldırıp yeryüzünde bozgunculuk yaptılar ve putlara taptılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara Sâlih'i gönderdi. Onlar Arap bir kavimdi; Sâlih de soyca onların en mutedil olanlarındandı. Onları Allah'a azze ve celle davet etti, fakat güçsüz bırakılmış pek azı dışında kimse ona uymadı. Onları uyardı ve sakındırdı. Onlar da kendisinden bir mucize istediler. O: «Nasıl bir mucize istiyorsunuz?» dedi. «Bizimle birlikte yılın belli bir günündeki bayramımıza çıkarsın; sen ilahına dua edersin, biz de ilahlarımıza dua ederiz; eğer senin duan kabul edilirse sana uyarız, şayet bizim duamız kabul edilirse sen bize uyarsın» dediler. Sâlih aleyhisselâm: «Olur» dedi. Onlarla birlikte çıktı; onlar putlarına dua edip icabet istediler, fakat putlar onlara cevap vermedi. Sonra reisleri Cünde' b. Amr, dağın bir tarafında tek başına duran ve Kâsibe denilen bir kayaya işaret ederek: «Şu kayadan bize iri gövdeli, karnı geniş, yünlü bir deve çıkar; 'muhtariçe', Buhtî develerine benzeyen devedir. Eğer bunu yaparsan seni tasdik eder ve sana icabet ederiz» dedi. Sâlih aleyhisselâm: «Eğer bunu yaparsam kesinlikle inanıp tasdik edecek misiniz?» diye onlardan kesin sözler aldı. «Evet» dediler. Bunun üzerine namaz kılıp Rabbine dua etti. Kaya, doğuracak devenin sancılanması gibi sancılandı ve onların tarif ettiği gibi, iki yanı arasını ancak Allah Teâlâ'nın bilebileceği, on aylık gebe, karnı geniş ve yünlü bir deve olarak yarıldı; onların ileri gelenleri de bakıp duruyorlardı. Sonra deve büyüklükte kendisi gibi bir yavru doğurdu. Cünde' ve kavminden bir grup ona iman etti; ancak reislerinden bazı kimseler peşlerindekilerin iman etmesine engel oldu. Deve yavrusuyla birlikte otlayıp su içerek aralarında kaldı.
وكانت ترِدُ غِباً فإذا كان يومُها وضَعتْ رأسَها في البئر فما ترفعها حتى تشربَ كلَّ ما فيها ثم تتفحج فيحتلبون ما شاءوا حتى تمتلىء أوانيهم فيشربون ويدّخرون وكانت إذا وقع الحرُّ تصيّفت بظهر الوادي فيهرب منها أنعامهم فتهبِط إلى بطنه وإذا وقع البرد تشتت ببطن الوادي فتهرب مواشيهم إلى ظهره فشق ذلك عليهم وزيَّنَت عَقرَها لهم امرأتانِ عنيزة أم إن وصدقة بنتُ المختار لِما أضرَّت به من مواشيهما وكانتنا كثيرتي المواشي فعقروها واقتسموا لحمها وطبخوه فانطلق سقيها حتى رقيَ جبلاً اسمُه قارةُ فرَغا ثلاثاً وكان صالح ﵇ قال لهم أدركوا الفصيل عسى أن يرفع عنكم العذاب فلم يقدروا عليه فانفجت الصخرةُ بعد رغائِه فدخلها فقال لهم صالح تُصبحون غدا وجوهكم مصفرة وبعد غدو وجوهكم محمرةٌ واليوم الثالث ووجوهكم مسودة يصبّحكم العذاب فلما رأوا العلاماتِ طلبوا أن يقتُلوه فأنجاه الله تعالَى إلى أرضِ فلسطين ولما كان اليومُ الرابع وارتفع الضحى تحنّطوا بالصبر وتكفنوا بالأنْطاع فأتتهم صيحةٌ من السماء ورجفةٌ من الأرض فتقطّعت قلوبُهم فهلكوا وقوله تعالى {هذه ناقة الله لكم آية} استئنافٌ مسوقٌ لبيان البينة وإضافةُ الناقةِ إلى الاسم الجليلِ لتعظيمها ولمجيئها من جهته تعالى بلا اسباب معهودة ووسايط معتاد ولذلك كانت آيةً وأيَّ آية ولكم بيانٌ لمن هي آيةٌ له وانتصابُ آيةً على الحالية والعاملُ فيها معنى الإشارةِ ويجوز أن يكون ناقةُ الله بدلاً من هذه أو عطف بيان له أو مبتدأ ثانياً ولكم خبراً عاملاً في آية {فذروها} تفريعٌ على كونها آيةً من ى يات الله تعالى فإنَّ ذلك ممَّا يوجب عدم التعرّضِ لها {تأكل في أرض الله} جوابُ الأمر أي الناقةُ ناقةُ الله والأرضُ أرضُ الله تعالى فاتركوها تأكلْ ما تأكلُ في أرض ربها فليس اكم أن تحولوا بينها وبينها وقرىء تأكلُ بالرفع على أنه في موضع الحالِ أي آكلةً فيها وعدمُ التعرض للشرب إما للاكتفاء عنه بذكر الأكلِ أو لتعميمه له أيضاً كَما في قولِه علفتُها تِبْناً وماء باردا وقد ذكر ذلك في قوله تعالى لها شِرْبٌ وَلَكُمْ شربُ يومٍ مَّعْلُومٍ {ولا تمسوها بسوء} نُهي عن المس الذي هو مقدمةُ الإصابةِ بالشرّ الشامل لأنواع الأذيةِ ونُكِّر السوءُ مبالغةً في النهي أي لا تتعرضوا لها بشيء مما يسوءها أصلاً ولا تطرُدوها ولا تيبوها إكرما لآية الله تعالى {فيأخذكم عذاب أليم} جوابٌ النهي ويُروى أن رسول الله ﷺ حين مر بالحِجر في غزوة تبوك قال لأصحابه لا يدخُلنّ أحدٌ منكم القريةَ ولا تشربوا من مائها ولا تدخُلوا على هؤلاء المعذبين إلا أن تكونوا باكين أن يصيبَكم مثلُ الذي أصابهم وقال ﷺ لعلي ﵁ يا علي أتدري من أشقى الأولين قال الله ورسولُه أعلم قال عاقرُ ناقةِ صالح أتدري من أشقى الآخِرين قال الله ورسولُه أعلم قال قاتلُك
Deve nöbetleşe su almaya gelirdi; sırası geldiğinde başını kuyuya sokar, içindeki suyun tamamını içinceye kadar başını kaldırmazdı. Sonra bacaklarını açar, onlar da kapları doluncaya kadar diledikleri kadar süt sağar, içerler ve saklarlardı. Sıcak bastırdığında vadinin sırtında yazlar, davarları ondan kaçıp vadinin tabanına inerdi; soğuk bastırdığında ise vadinin tabanında kışlar, davarları bu kez vadinin sırtına kaçardı. Bu durum onlara ağır geldi. Çok davar sahibi olan Uneyze Ümmü Ganem ve Sadaka binti'l-Muhtâr adında iki kadın, develerinin davarlarına zarar vermesinden ötürü devenin kesilmesini (katledilmesini) onlara süslü gösterdi. Sonunda deveyi kestiler, etini paylaşıp pişirdiler. Devenin yavrusu ise kaçıp Kâre adındaki bir dağa çıktı ve üç defa feryat edip bağırdı. Sâlih aleyhisselâm onlara: «Yavruya yetişin, belki azap üzerinizden kaldırılır» demişti, fakat ona güç yetiremediler. Yavrunun feryadından sonra kaya yarıldı ve yavru içine girdi. Sâlih onlara: «Yarın sabah yüzleriniz sapsarı, ertesi gün kıpkırmızı, üçüncü gün ise simsiyah olarak sabahlayacaksınız ve azap sizi sabahleyin yakalayacaktır» dedi. Alametleri görünce onu öldürmek istediler; fakat Allah Teâlâ onu Filistin topraklarına kurtardı. Dördüncü gün olup kuşluk vakti yükseldiğinde sabır otuyla mumyalanıp deri örtülere kefenlendiler. Derken semadan bir çığlık ve yerden şiddetli bir sarsıntı geldi; kalpleri parçalandı ve helak oldular. Allah Teâlâ'nın: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} “İşte şu, size bir mucize olarak Allah'ın devesidir” kavli, apaçık delili beyan etmek için getirilmiş bir istînâftır. Devenin o yüce isme izafe edilmesi, onu tazim etmek ve mutat sebepler ve alışılmış vasıtalar olmaksızın O Teâlâ'nın tarafından gelmesindendir; bu sebeple o büyük bir ayetti. «Leküm» kime ayet olduğunu beyan eder; «âyeten» kelimesinin nasbı hâl olmasındandır ve bundaki âmil işaret manasıdır. «Nâkatullâhi»nin «hâzihî»den bedel yahut atf-ı beyân veya ikinci mübteda olması, «leküm»ün de haber olup «âyeten»de amel etmesi caizdir. {فَذَرُوهَا} “Artık onu bırakın” Allah Teâlâ'nın ayetlerinden bir ayet olmasına terettüp eder; zira bu durum ona ilişilmemesini gerektirir. {تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} “Allah'ın arzında yesin” emrin cevabıdır; yani deve Allah'ın devesidir, yeryüzü de Allah Teâlâ'nın arzıdır; bırakın onu, Rabbinin arzında yiyeceğini yesin; sizin onunla yeryüzü arasına girme hakkınız yoktur. Ref ile «te'külü» şeklinde de okunmuştur ki bu durumda hâl konumundadır, yani «onda yiyici olduğu halde» demektir. İçmeden bahsedilmemesi, ya yemenin zikriyle iktifa edilmesinden yahut: «Ona saman ve soğuk su yedirdim» sözünde olduğu gibi yemenin içmeyi de kapsamasındandır. Nitekim bu husus Allah Teâlâ'nın: «Su içme hakkı bir gün onun, belirli bir günün su içme hakkı da sizindir» kavlinde açıkça zikredilmiştir. {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “ve ona hiçbir kötülükle dokunmayın” eziyet çeşitlerini kapsayan kötülüğün isabet etmesinin mukaddimesi olan dokunmaktan nehyedilmiştir. Kötülük («sû'») nehyi pekiştirmek için nekire getirilmiştir; yani Allah Teâlâ'nın ayetine hürmeten onu üzecek hiçbir şeyle ona ilişmeyin, onu kovmayın ve incitmeyin demektir. {فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yoksa sizi acı bir azap yakalar.” Nehyin cevabıdır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde Hicr'e uğradığında ashabına şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz bu köye girmesin, suyundan içmesin; onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden korkarak ağlar vaziyette olmadıkça bu azap görenlerin yanına girmeyin.» Yine sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye radıyallâhu anh şöyle buyurmuştur: «Ey Ali! Öncekilerin en şakîsinin kim olduğunu bilir misin?» Ali: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedi. Buyurdu ki: «Sâlih'in devesini kesendir. Peki, sonrakilerin en şakîsinin kim olduğunu bilir misin?» Ali: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» dedi. Buyurdu ki: «Seni öldürecek olandır.»
{واذكروا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء من بعد عاد} أي خلفاءَ في الأرض أو خلفاءهم كما مر {وبوأكم فِى الأرض} ٦ أي جعلَ لكم مَباءةً ومنزلاً في أرض الحجر بين الحجاز والشام {تتخذون من سهولها قصوراً} استئنافٌ مبينٌ لكيفية التبوِئةِ أي تبننون في سهولها قصوراً رفيعةً أو تبنون من سهولة الأرض بما تعلمون منها من الرِهْص واللِبن والآجر {وتنحتون الجبال}
{وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ} “Ve hatırlayın ki O sizi Âd kavminden sonra halifeler kıldı” yani daha önce geçtiği gibi yeryüzünde halifeler yahut onların halefleri kıldı, {وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ} “ve sizi yeryüzünde yerleştirdi” yani Hicaz ile Şam arasındaki Hicr topraklarında size bir barınak ve konak verdi. {تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا} “ovalıklarında saraylar ediniyorsunuz” yerleştirmenin keyfiyetini beyan eden bir istînâftır; yani ovalarında yüksek saraylar bina ediyorsunuz yahut toprağın yumuşaklığından, bildiğiniz harç, kerpiç ve tuğla ile yapılar inşa ediyorsunuz demektir. {وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ} “ve dağları oyuyorsunuz”
أي الصخورَ وقرىء تنحَتون بفتح الحاء وتناحتون بإشباع الفتحة كما في قوله ينباعُ من ذِفْرَى أسيلٍ حرّةٍ والنحتُ نجْرُ الشيءِ الصُّلب فانتصابُ الجبالِ على المفعولية وانتصابُ قوله تعالى {بيوتاً} عَلى أنَّها حالٌ مقدرةٌ منها كما تقول خِطْتُ هذا الثوبَ قميصاً وقيل انتصابُ الجبالِ على إسقاط الجار أي من الجبال وانتصابُ بيوتاً على المفعولية وقد جوّز أن يُضمَّن النحتُ معنى الاتخاذِ فانتصابُهما على المفعولية قيل كانوا يسكُنون السهولَ في الصيف والجبالَ في الشتاء {فاذكروا آلاء الله} التي أنعم بها عليكم مما ذكر أو جميعَ آلائِه التي هذه من جملتها {وَلَا تَعْثَوْاْ فِى الأرض مفسدين} فإن حقَّ آلائِه تعالى أن تُشكَرَ ولا تُهملَ ولا يُغْفلَ عنها فكيف بالكفر والعِثيِّ في الأرض بالفساد
yani kayaları [oyuyorsunuz]. Hâ harfinin fethasıyla «tenhatûne» ve fethanın işbâıyla «tenâhatûne» şeklinde de okunmuştur; nitekim şairin: «Pürüzsüz ve hür yanağın ter bezlerinden fışkırır» sözünde olduğu gibidir. Naht; sert bir şeyi yontup oymaktır. Dolayısıyla «el-cibâle» mef'ûliyet üzere mansubdur; Allah Teâlâ'nın: {بُيُوتًا} “evler [olarak].” kavlinin nasbı ise ondan mukadder bir hâl olması sebebiyledir; tıpkı senin: «Bu kumaşı gömlek olarak diktim» demen gibidir. «El-cibâle»nin cerr harfinin hazfiyle yani «mine'l-cibâli» takdirinde mansub olduğu, «buyûten»in ise mef'ûl olarak mansub olduğu da söylenmiştir. Naht fiilinin «ittihâz» (edinmek) manasını tazammun etmesi ve böylece her ikisinin de mef'ûl olarak nasb edilmesi de caiz görülmüştür. Denildi ki: Onlar yazın ovalarda, kışın ise dağlarda otururlardı. {فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ} “Öyleyse Allah'ın nimetlerini hatırlayın” zikredilen şeylerden üzerinize lütfettiği nimetleri yahut bu sayılanların da dahil olduğu O'nun bütün nimetlerini [hatırlayın]. {وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin.” Zira Allah Teâlâ'nın nimetlerinin hakkı, onlara şükredilmesidir; ihmal edilip onlardan gafil olunması değildir; nerede kaldı ki inkâr edilsin ve yeryüzünde fesat çıkararak taşkınlık yapılsın!
{قال الملأ الذين استكبروا من قومه} أي عتَوْا وتكبروا استئنافٌ كما سلف وقرىء بالواو عطفاً على ما قبله من قوله تعالى قَالَ يا قوم الخ ة واللام في قوله تعالى {للذين استضعفوا} للتبليغ وقوله تعالى {لمن آمن منهم} بدلٌ من الموصول بإعادة العاملِ بدلَ الكلِّ إن كان ضميرُ منهم لقومه وبدلَ البعضِ إن كان للذين استُضعفوا على أن مِن المستضعفين مَنْ لم يؤمن والأولُ هو الوجهُ إذ لا داعيَ إلى توجيه الخطابِ أولاً إلى جميع المستضعفين مع أن المجاوبةَ مع المؤمنين منهم على أن الاستضعافَ مختصٌّ بالمؤمنين أي اقلوا للمؤمنين الذين استَضْعفوهم واسترذلوهم عدَلوا عن الجواب الموافِقِ لسؤالهم بأن يقولوا نعم أو نعلم أنه مرسلٌ منه تعالى مسارعة إلى تحقيق الحقِّ وإظهارِ ما لهُم من الإيمانِ الثابتِ المستمر الذي ينبىء عنه الجملةُ الاسميةُ وتنبيهاً على أن أمرَ إرسالِه منَ الظهورِ بحيثُ لا ينبغِي أنْ يُسألَ عنه وإنما الحقيقُ بالسؤال عنه هو الإيمانُ به
{قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki:” Yani azgınlaşıp kibre kapılanlar; daha önce geçtiği gibi istînâftır. Vâv ile, Allah Teâlâ'nın önceki: «Dedi ki: Ey kavmim...» kavline matuf olarak da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا} “güçsüz bırakılanlara” kavlindeki lâm harfi tebliğ içindir. Allah Teâlâ'nın: {لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ} “içlerinden iman eden kimselere:” kavli, âmilin tekrar edilmesiyle ism-i mevsûlden bedeldir; şayet «minhüm» zamiri kavmine dönüyorsa bedel-i kül; şayet güçsüz bırakılanlara dönüyorsa —güçsüz bırakılanlardan iman etmeyenlerin de bulunduğu kabul edilerek— bedel-i ba'zdır. Evla olan birinci vecihtir; zira muhatap alınış onlardan sadece iman edenlerle olduğu halde, hitabın ilk başta bütün güçsüzlere yöneltilmesine bir gerekçe yoktur; nitekim güçsüz bırakılma hali de sadece müminlere mahsustur. Yani güçsüz görüp aşağıladıkları müminlere dediler ki: [Müminler] «Evet» yahut «O'nun O Teâlâ tarafından gönderilmiş olduğunu biliyoruz» diyerek onların sorularına tam mutabık bir cevap vermekten yüz çevirip, hakkı tahkike, isim cümlesinin bildirdiği sebatlı ve sürekli imanlarını açığa vurmaya koşmuşlar ve onun gönderiliş meselesinin sorulmayacak derecede apaçık olduğuna, asıl sorulmaya layık olan şeyin ona iman etmek olduğuna dikkat çekmişlerdir.
{قال الذين استكبروا} أعيد الموصولُ مع صلته مع كفاية الضميرِ إيذاناً بأنهم قد قالوا ما قالوه بطريق العتُوِّ والاستكبار {إنا بالذي آمنتم به كافرون} وإنما لم يقولوا إنما بما أرسل به كافرون إظهاراً لمخالفتهم إياهم ورداً لمقالتهم
{قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا} “Büyüklük taslayanlar dediler ki:” Zamir yeterli olduğu halde ism-i mevsûlün sılasıyla birlikte tekrar edilmesi, söyledikleri şeyi azgınlık ve kibir yoluyla söylediklerini bildirmek içindir: {إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ} “'Biz sizin inandığınız şeyi inkâr edenleriz.'” Onlara muhalefetlerini ortaya koymak ve sözlerini reddetmek için «O'nun kendisiyle gönderildiği şeyi inkâr edenleriz» dememişlerdir.
{فعقروا الناقة} أي نحروها أسند الهقر إلى الكل مع أن المباشر بعضهم للملابسة أو لأن ذلك لما كان برضاهم فكأنه فَعلَه كلُّهم وفيه من تهويل الأمرِ وتفظيعِه بحيث أصابت غائلتُه الكلَّ ما لا يخفى {وعتوا عَنْ أَمْرِ رَبّهِمْ} أي استكبروا عن امتثاله وهو ما بلّغهم صالحٌ ﵇ منَ الأمر والنهي {وقالوا} مخاطِبين له ﵇ بطريق التعجيزِ والإفحامِ على زعمهم {يا صالحُ ائتِنا بما تعدنا} أي من العذاب والإطلاقُ للعلم به قطعاً {إن كنت من المرسلين} فإن كونَك من جملتهم يستدعي صدقَ ما تقول من
{فَعَقَرُوا النَّاقَةَ} “Nihayet o dişi deveyi kestiler” yani boğazladılar. Fiili bizzat işleyen bazısı olduğu halde, aralarındaki münasebetten ötürü yahut bu iş onların rızasıyla gerçekleştiği için sanki hepsi yapmış gibi kesme fiili hepsine isnat edilmiştir. Bunda, işin dehşetini ve vehametinin hepsine dokunacak derecede korkunçluğunu ortaya koyan apaçık bir mana vardır. {وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ} “ve Rablerinin emrinden dışarı çıkıp başkaldırdılar” yani O'na itaatten kibirlenip kaçındılar; bu da Sâlih'in aleyhisselâm onlara tebliğ ettiği emir ve yasaklardır. {وَقَالُوا} “ve dediler ki:” kendi zanlarınca onu aciz bırakmak ve susturmak maksadıyla o aleyhisselâm'a hitap ederek: {يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “'Ey Sâlih! Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir'” yani azabı [getir]; kesin olarak bilindiği için mutlak bırakılmıştır, {إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ} “'eğer gönderilen elçilerdensen.'” Zira senin onlardan olman, söylediğin
الوعد والوعيد
vaat ve tehditlerin doğruluğunu gerektirir.
{فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة} أي الزلزلةُ لكن لا أثر ما قالوا ما قالوا بل بعدَ مَا جَرى عليهم ما جرى من مبادىء العذابِ في الأيام الثلاثةِ حسبما مر تفصيلُه {فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ} أي صاروا في أرضهم وبلدِهم أو في مساكنهم {جاثمين} خادمي موتى لا حَراكَ بهم وأصلُ الجثومِ البروكُ يقال الناسُ جثومٌ أي قعود لا حَراك بهم ولا ينبِسون نبْسةً قال أبو عبيدة الجثومُ للناس والطير والبروكُ للإبل والمرادُ كونُهم كذلك عند ابتداءِ نزولِ العذابِ بهم من غير اضطرابٍ ولا حركة كما يكون عند الموت المعتاد ولا يَخْفى ما فيهِ من شدة الأخذِ وسرعةِ البطش اللهم إنا بك نعوذ من نزول سخطِك وحُلولِ غضبِك وجاثمين خبرٌ لأصبحوا والظرفُ متعلقٌ به ولا مساغ لكونه خبراً أو جاثمين حالاً لإفضائه إلى كون الإخبارِ بكونهم في دارهم مقصوداً بالذات وكونِهم جاثمين قيداً تابعاً له غيرَ مقصودٍ بالذات قيل حيث ذُكرت الرجفةُ وُحِّدت الدارُ وحيث ذُكرت الصيحةُ جمعت لأن الصيحةَ كانت من السماء فبلوغُها أكثرُ وأبلغُ من الزلزلة فقُرن كلٌّ منهما بما هو أليقُ به
{فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Bunun üzerine onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi” yani deprem yakaladı; fakat söylediklerinin hemen ardından değil, tafsilatı daha önce geçtiği üzere üç gün boyunca azabın başlangıç halleri başlarına geldikten sonra yakaladı. {فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ} “ve yurtlarında” yani topraklarında, beldelerinde yahut meskenlerinde, {جَاثِمِينَ} “yüzüstü kapaklanıp kaldılar.” sönmüş, hareketsiz ölüler haline geldiler. Cüsûm'un aslı diz çökmektir. «İnsanlar câsimdir» denildiğinde, hiç hareket etmeden ve ses çıkarmadan oturdukları kastedilir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Cüsûm insanlar ve kuşlar için, bürûk (çökmek) ise develer için kullanılır.» Kastedilen, alışılagelmiş ölüm anında olduğu gibi hiçbir çırpınma ve hareket olmaksızın, azabın ilk indiği anda bu hale gelmeleridir. Bunda, yakalamanın şiddeti ve çarpmanın sürati hususunda saklı olan dehşet açıktır. Allahım! Gazabının inmesinden ve öfkenin başımıza gelmesinden Sana sığınırız! «Câsimîne», «asbehû»nun haberidir; zarf ise ona mütealliktir. Zarfın haber, «câsimîne»nin de hâl olması caiz değildir; zira bu durum, onların yurtlarında olduklarının bildirilmesinin bizzat kastedilmesine, yüzüstü kapaklanmış olmalarının ise ona tabi ve bizzat kastedilmeyen bir kayıt haline gelmesine yol açar. Denildi ki: Sarsıntının (racfe) zikredildiği yerde «ed-dâr» tekil getirilmiş; çığlığın (sayha) zikredildiği yerde ise çoğul getirilmiştir; çünkü çığlık semadan idi, dolayısıyla ulaşması depremden daha fazla ve daha kapsamlıydı; bu sebeple her biri kendisine en layık olanla eşleştirilmiştir.
{فتولى عنهم} إثرَ ما شاهد ما جرى عليهم تولي مغتم متحسر على ما فاتَهُم من الإيمان متحزن عليهم {وقال يا قوم لقد أبلغتكم رسالة ربي ونصحت لكم} بالترغيب والترهيبِ وبذلتُ فيكم وُسْعي ولكن لم تقبلوا مني ذلك وصيغةُ المضارعِ في قوله تعالى {ولكن لا تحبون الناصحين} حكايةُ حالٍ ماضيةٍ أي شأنُكم الاستمرارُ على بغض الناصحين وعداوتهم خاطبهم ﷺ بذلك خطابَ رسولِ الله ﷺ أهلَ قلَيبِ بدرٍ حيث قال إنا وجدْنا ما وعدنا ربُّنا حقاً فهل وجدتم ما وعد ربكم حقاً وقيل إنما تولى عنهم قبل نزولِ العذاب بهم عند مشاهدته ﷺ لعلاماته تولى ذاهب عنهم منكر لإصرارهم على ما هم عليه وروي أن عَقرَهم الناقةَ كان يوم الأربِعَاءِ ونزل بهم العذابُ يوم السبت وروي أنه خرج في مائة وعشرة من المسلمين وهو يبكي فالتفت فرأى الدخانَ ساطعاً فعلم أنهم قد هلَكوا وكانوا ألفاً وخمسَمائةِ دارٍ وروي أنه رجع بمن معه فسكنوا ديارَهم
{فَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “Bunun üzerine [Sâlih] onlardan yüz çevirdi” başlarına gelenleri gördükten sonra, kaçırdıkları imana kederlenen, üzülen ve onlar için acı çeken birinin yüz çevirmesiyle yüz çevirdi, {وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ} “ve dedi ki: 'Ey kavmim! Andolsun ben size Rabbimin elçiliğini tebliğ ettim ve size öğüt verdim'” rağbet ettirerek ve korkutarak [öğüt verdim], sizin için elimden gelen gayreti gösterdim; fakat bunu benden kabul etmediniz. Allah Teâlâ'nın: {وَلَكِنْ لَا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ} “fakat siz öğüt verenleri sevmezsiniz.'” kavlindeki muzâri sîgası, geçmiş halin hikâye edilmesidir; yani: «Sizin şanınız, öğüt verenlere buğzetmeyi ve onlara düşmanlık etmeyi sürdürmektir» demektir. O aleyhisselâm, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir çukurundakilere: «Biz Rabbimizin bize vadettiğini hak olarak bulduk; siz de Rabbinizin size vadettiğini hak olarak buldunuz mu?» diye hitap ettiği gibi onlara böyle hitap etmiştir. O'nun aleyhisselâm azap inmeden önce, azabın alametlerini gördüğünde, üzerinde bulundukları şeydeki ısrarlarını çirkin görerek onlardan ayrılıp giden bir kimse olarak yüz çevirdiği de söylenmiştir. Deveyi çarşamba günü kestikleri, azabın ise cumartesi günü indiği rivayet edilmiştir. Ağlayarak yüz on Müslüman ile birlikte çıktığı, dönüp baktığında dumanın yükseldiğini görüp helak olduklarını anladığı ve onların bin beş yüz hane oldukları rivayet edilmiştir. Beraberindekilerle geri dönüp onların yurtlarına yerleştikleri de rivayet edilmiştir.
{ولوطاً} منصوبٌ بفعل مضمر معطوف على ما سبق وعدمُ التعرُّضِ للمرسل إليهم مقدماً على المنصوب حسبما وقع فيما سبقَ وما لحقَ قد مر بيانُه في قصة هودٍ ﵇ وهو لوطُ بنُ هارانَ بن تارخ بنُ أخي إبراهيمَ كان من أرض بابلَ من العراق مع عمه إبراهيمَ فهاجر إلى الشأمِ فنزلَ فلسطينَ وأنزل لوطاً الأردُنّ وهي كورةٌ بالشام فأرسله الله تعالى إلى أهل سَدومَ وهي بلدٌ بحِمْصَ وقولُه تعالى {إِذْ قَالَ لقومه} ظرفٌ للمضمر المذكورِ أي أرسلنا لوطاً إلى قومه وقت قولِه لهم الخ ولعل تقييدَ إرسالِه ﵇ بذلك لما أن إرسالَه إليهم لم يكمن في أول وصولِه إليهم وقيلَ هو بدلٌ من لوطاً بدلَ اشتمالٍ على أن انتصابَه باذكر أي اذكرْ وقتَ قولِه ﵇ لقومه {أتأتون الفاحشة} بطريق الإنكارِ التوبيخيِّ التقريعيِّ أي أتفعلون تلك الفعلةَ المتناهيةَ في القبح المتماديةِ في
{وَلُوطًا} “Lût'u da [gönderdik]” Önceki ifadelere matuf mahzuf bir fiille mansubdur. Öncesinde ve sonrasında olduğu gibi mansubdan önce gönderilen kavmin zikredilmemesinin sebebi, Hûd aleyhisselâm kıssasında açıklanmıştı. O; İbrâhim'in kardeşinin oğlu olan Hârân b. Târah'ın oğlu Lût'tur. Amcası İbrâhim ile birlikte Irak'taki Bâbil topraklarındandı; Şam'a hicret etti ve İbrâhim Filistin'e yerleşti, Lût'u ise Şam'da bir bölge olan Ürdün'e yerleştirdi. Allah Teâlâ onu Humus'ta bir şehir olan Sedûm halkına peygamber olarak gönderdi. Allah Teâlâ'nın: {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} “Hani kavmine demişti ki:” kavli, mezkûr gizli fiilin zarfıdır; yani: Lût'u kavmine, onlara şöyle dediği vakitte gönderdik demektir. O'nun aleyhisselâm gönderilmesinin bu vakitle kayıtlanması, onlara gönderilmesinin kendilerine ilk ulaştığı anda olmamasındandır. «Üzkür» fiiliyle mansub olarak «Lût'an»dan bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir; yani: O'nun aleyhisselâm kavmine şöyle dediği vakti hatırla demektir: {أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ} “'Siz o hayasızlığı mı yapıyorsunuz?'” Kınayıcı ve azarlayıcı bir inkâr yoluyla; yani: Çirkinlikte son noktaya varan, kötülük ve fena
الشرية والسوء {ما سبقكم بها} ما عمِلها قبلكم على أن الباء للتعدية كما في قولِه ﵇ سبقك بها عكاشة من قولك سبقته بالكرة أي ضربتها قبله ومِنْ في قولِه تعالَى {من أحد} مزيدةٌ لتأكيد النفي وإفادةِ معنى الاستغراقِ وفي قولِه تعالى {مِن العالمين} للتبعيض والجملةُ مستأنفةٌ مسوقة لتأكيدِ النكيرِ وتشديدِ التوبيخِ والتقريعِ فإن مباشرةَ القبيح واختراعَه أقبحُ ولقد أنكر الله تعالى عليهم أولاً إتيانَ الفاحشةِ ثم وبخهم بأنهم أولُ من عمِلها فإن سبكَ النظمِ الكريمِ وإنْ كانِ على نفي كونِهم مسبوقين من غير تعرّضٍ لكونهم سابقين لكن المرادَ أنهم سابقون لكل مَنْ عداهم من العالمين كما مرَّ تحقيقُه مراراً في نحوِ قولِه تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افترى على الله كذبا أو مسوقةٌ جواباً عن سؤال مقدَّرٍ كأنه قيل من جهتهم لم لا نأتيها فقيل بياناً للعلة وإظهاراً للزاجر ما سبقكم بها أحدٌ لغاية قُبْحِها وسوءِ سبيلها فكيف تفعلونها قال عمرو بن دينار ما نزَا ذكرٌ على ذكر حتى كان قومُ لوط قال محمد بن إسحق كانت لهم ثمارٌ وقُرى لم يكن في الدنيا مثلُها فقصدهم الناسُ فآذَوْهم فعرض لهم إبليسُ في صورة شيخ إن فعلتم بهم كذا وكذا نجَوْتم منهم فأبَوْا فلما ألحّ الناسُ عليهم قصدوهم فأصابوا غلمانا صبحا فأخبثوا فاستحكم فيهم ذلك قال الحسن كانُوا لا يفعلونَ ذلكَ إلا بالغرباء وقال الكلبي أول من فُعل به ذلك الفعلُ إبليسُ الخبيثُ حيث تمثل لهم في صورة شابٍ جميل فدعاهم إلى نفسه ثم عبثوا بذلك العمل
likte alabildiğine ileri giden o fiili mi işliyorsunuz? {مَا سَبَقَكُمْ بِهَا} “Sizden önce onu yapmamıştı” sizden önce kimse onu işlememişti; buradaki bâ harfi, tıpkı senin: «Topu ondan önce vurdum» sözünde olduğu gibi, O'nun aleyhisselâm: «Ukkâşe bu hususta seni geçti» kavlinde olduğu üzere ta'diye (geçişlilik) içindir. Allah Teâlâ'nın: {مِنْ أَحَدٍ} “hiç kimse” kavlindeki «min», nefyi tekit etmek ve istiğrak (kapsayıcılık) manası vermek için ziyadedir. Allah Teâlâ'nın: {مِنَ الْعَالَمِينَ} “âlemlerden.” kavlindeki «min» ise teb'îz (kısım bildirme) içindir. Cümle, inkârı pekiştirmek, kınama ve azarlamayı şiddetlendirmek için getirilmiş bir istînâftır; zira çirkin bir fiili bizzat işlemek ve onu ilk icat eden olmak çok daha çirkindir. Allah Teâlâ önce onların o hayasızlığı yapmalarını inkâr etti, sonra da onu ilk işleyenler olduklarını belirterek onları kınadı. Yüce nazmın üslubu, her ne kadar onların öne geçenler olduğuna değinmeksizin kendilerinden önce kimsenin geçmediğini nefyetmek üzere kurulmuş olsa da, kastedilen mana —tıpkı Allah Teâlâ'nın: «Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim vardır?» gibi kavillerinde defalarca tahkik edildiği üzere— onların âlemlerden kendileri dışındaki herkese bu hususta öncülük ettikleridir. Yahut bu cümle takdirî bir soruya cevap olarak getirilmiştir; sanki onlar tarafından: «Biz onu niçin yapmayalım?» denilmiş, buna karşılık illetin beyanı ve caydırıcılığın ortaya konulması sadedinde: «Son derece çirkinliği ve yolunun kötülüğü sebebiyle sizden önce âlemlerden hiç kimse onu yapmamıştı; hal böyleyken siz onu nasıl yaparsınız?» denilmiştir. Amr b. Dînâr şöyle demiştir: «Lût kavmine gelinceye kadar hiçbir erkek bir erkeğin üzerine çıkmamıştı.» Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: «Onların dünyada benzeri olmayan meyveleri ve köyleri vardı. İnsanlar onların yanına gelip onlara eziyet verdiler. Bunun üzerine İblis yaşlı bir adam kılığında onlara görünüp: 'Onlara şöyle şöyle yaparsanız onlardan kurtulursunuz' dedi; onlar ise kabul etmediler. İnsanlar onlara yüklenmeye devam edince, onlara yönelip güzel yüzlü delikanlılara sataştılar ve böylece o çirkin işi yaptılar; derken bu durum aralarında yerleşip kökleşti.» Hasan-ı Basrî: «Onlar bunu sadece yabancılara yaparlardı» demiştir. Kelbî ise: «Kendisine bu fiil ilk yapılan, güzel bir genç suretine girip onları kendine çağıran ve sonra da bu işle eğlenen habis İblis'tir» demiştir.
{إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرجال} خبرٌ مستأنفٌ لبيان تلك الفاحشةِ وقرىء بهمزتين صريحتين وبتليين الثانيى ة بغير مدَ وبمد أيضاً على أنه تأكيدٌ للإنكار السابقِ وتشديدٍ للتوبيخ وفي زيادة إنّ واللامِ مزيدُ توبيخ وتقريع كأن ذلك أمرٌ لا يتحقق صدورُه عن أحد فيؤكد تأكيداً قوياً وفي إيراد لفظِ الرجالِ دون الغِلمان والمرادان ونحوِهما مبالغةً في التوبيخ وقوله تعالى {شَهْوَةً} مفعولٌ له أو مصدرٌ في موقعِ الحالِ وفي التقييد بها وصفهم بالبهيمة الصِّرْفة وتنبيهٌ عَلَى أنَّ العاقلَ ينبغي له أن يكون الداعي له إلى المباشرة طلبُ الولد وبقاءُ النوعِ لإقضاء الشهوةِ ويجوز أن يكون المرادُ الإنكارَ عليهم وتقريعَهم على اشتهائهم تلك الفعلةَ الخبيثةَ المكروهة كما ينبىء عنه قوله تعالى {مّن دُونِ النساء} أي متجاوزينَ النساءَ اللاتي هُنَّ محلُّ الاشتهاء كما ينبىء عنه قوله تعالى هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ {بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ} إضرابٌ عن الإنكار المذكورِ إلى الإخبار بحالهم التي أفضَتْهم إلى ارتكاب أمثالِها وهي اعتيادُ الإسرافِ في كل شيءٍ أو عن الإنكار عليها إلى الذم على دميع معايبِهم أو عن محذوف أي لا عذرَ لكم فيه بل أنتم قومٌ عادتم الإسراف
{إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ} “Gerçekten siz erkeklere yaklaşıyorsunuz” o hayasızlığı beyan eden müstakil bir haberdir; iki açık hemze ile («e-inneküm»), ikinci hemzenin teshili ile ve hem medli hem medsiz olarak da okunmuştur ki bu durumda önceki inkârın tekidi ve kınamanın şiddetlendirilmesidir. «İnne» ve «lâm» harflerinin ziyade edilmesinde kınama ve azarlamayı ziyadeleştirme vardır; sanki bu, hiç kimseden sâdır olması akla gelmeyecek bir iştir de bu sebeple kuvvetli bir şekilde tekit edilmektedir. Oğlanlar veya tüysüz gençler ve benzeri lafızlar yerine «rical» (erkekler) lafzının getirilmesinde kınamada mübalağa vardır. Allah Teâlâ'nın: {شَهْوَةً} “şehvetle” kavli, mef'ûlün leh yahut hâl konumunda bir masdardır. Bununla kayıtlanmasında onları sırf hayvaniyetle niteleme ve akıllı kimseye yaraşanın, şehveti tatmin etmek için değil, çocuk istemek ve neslin devamını sağlamak amacıyla ilişkiye girmek olduğuna dair bir uyarı vardır. Kastedilenin, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin hissettirdiği üzere, onların bu pis ve çirkin fiili arzulamalarını inkâr ve onları bundan ötürü kınamak olması da caizdir: {مِنْ دُونِ النِّسَاءِ} “kadınları bırakıp.” Yani Allah Teâlâ'nın: «Onlar sizin için daha temizdir» kavlinin işaret ettiği gibi asıl arzu mahalli olan kadınları bırakıp [erkeklere gidiyorsunuz]. {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ} “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz.'” Zikredilen inkârdan, onları bu tür şeyleri işlemeye sevk eden hallerini —ki bu da her şeyde haddi aşmayı adet edinmeleridir— haber vermeye bir ıdrâbdır (geçiş); yahut o fiili inkârdan onların bütün ayıplarını yermeye geçiştir; ya da mahzuf bir ifadeden geçiştir; yani: «Bu hususta hiçbir mazeretiniz yoktur; bilakis siz haddi aşmayı adet edinmiş bir kavimsiniz» demektir.
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ} أي المستكبرين منهم المتولين للأمر والنهي المتصدِّين للعقد والحل وقوله تعالى {إَّلا أَن قَالُواْ} استثناءٌ مفرَّغٌ من أعم الأشياء أي ما كان جواباً من جهة قومِه شيءٌ من الأشياءِ إِلَاّ قولُهم أي لبعضهم الآخرين المباتشرين للأمور معرضين عن مخاطبته ﵇ {أَخْرِجُوهُم} أي لوطان ومن معه من أهله المؤمنين {مّن قَرْيَتِكُمْ} أيْ إلَاّ هذا القولُ الذي يستحيلُ أنْ يكونَ جواباً لكلام
{وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ} “Kavminin cevabı ise... başka bir şey olmadı” yani onların içindeki büyüklük taslayanların, emir ve nehiy yetkisini elinde bulunduranların, bağlayıp çözmeye yetkili olanların [cevabı]. Allah Teâlâ'nın: {إَّلا أَن قَالُواْ} “ancak şöyle demelerinden” kavli, en genel şeylerden yapılmış bir istisna-i müferrağdır; yani kavmi tarafından, onunla (aleyhisselâm) muhatap olmaktan yüz çevirip işleri fiilen yürüten kendi aralarındaki diğer kimselere söyledikleri şu sözden başka hiçbir cevap çıkmamıştır: {أَخْرِجُوهُم} “Onları çıkarın” yani Lût'u ve onunla birlikte olan mümin ailesini, {مّن قَرْيَتِكُمْ} “şehrinizden!” Yani Lût'un (aleyhisselâm) sözüne cevap olması imkânsız olan şu sözden başka [bir cevapları olmadı].
لوطٍ ﵇ وقرىء برفع جواب على أنه اسم كان وإلا أن قالوا الخ خبرُها وهو أظهرُ وإن كان الأول أقوى في الصناعى لأن اللأعرف أحقُّ بالاسمية وأيا ما كان فليس المرادُ أنَّه لم يصدُرْ عنُهم بصددِ الجوابِ عن مقالات لوطٍ ﵇ ومَواعظِه إلا هذه المقالةُ الباطلةُ كما هو المتسارعُ إلى الإفهام بل أنه لم يصدُرْ عنهم في المرَّةِ الأخيرةِ من مراات المحاورات الجاريةِ بينهم وبينه ﵇ إلا هذه الكلمة الشنبيعة وإلا فقد صدرَ عنُهم قبل ذلك كثيرٌ من التُرَّهات حسبما حُكي عنهم في سائرِ السورِ الكريمةِ وهذا هو الوجهُ في نظائره الواردةِ بطريق القصر وقوله تعالى {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} تعليلٌ للأمر بالإخراج ووصفهم بالتطهير للاستهزاء والسخرية بهم وبتطهرهم من الفواحش والخبائث والافتخارِ بما هُم فيه من القذارة كما هو دين الشُطّار والدُعّار
Lût'un (aleyhisselâm) sözüne [cevap olması imkânsız olan şu sözden başka...]. «Cevâb» kelimesi «kâne»nin ismi, «illâ en kâlû...» ise onun haberi olmak üzere merfû olarak da okunmuştur ve bu kıraat daha açıktır; gerçi ilk [kıraat] nahiv kuralları açısından daha kuvvetlidir, zira daha marife olan [kelime] isim olmaya daha lâyıktır. Her ne olursa olsun kastedilen, zihinlere ilk gelen şekliyle, Lût'un (aleyhisselâm) sözlerine ve öğütlerine cevap sadedinde onlardan bu bâtıl sözden başka hiçbir şeyin sâdır olmadığı demek değildir; bilakis onlarla onun (aleyhisselâm) arasında geçen konuşmaların sonuncusunda onlardan bu çirkin sözden başkasının çıkmadığıdır; yoksa bundan önce, diğer şerefli surelerde hikâye edildiği üzere onlardan pek çok saçmalık sâdır olmuştur. Kasr yoluyla gelen benzerlerindeki durum da böyledir. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar temiz kalmak isteyen insanlarmış!” kavli, çıkarma emrinin gerekçesidir; onların temizlikle nitelenmesi ise onlarla, onların fuhşiyattan ve kötülüklerden temizlenmeleriyle alay etmek ve küstahların ve hayasızların adeti olduğu üzere içinde bulundukları pislikle övünmek içindir.
{فأنجيناه وَأَهْلَهُ} أي المؤمنين منهم {إِلَاّ امرأته} استثناءٌ من أهله فإنها كانت تُسِرّ بالكفر {كَانَتْ مِنَ الغابرين} أي الباقين في ديارهم الهالِكين فيها والتذكيرُ للتغليب ولبيان استحقاقِها لما يستحقه المباشِرون للفاحشة والجملةُ استئنافٌ وقعَ جواباً عن سؤال نشأ عن استثنائها من حكم الإنجاءِ كأنه قيل فماذا كان حالُها فقيل كانت من الغابرين
{فأنجيناه وَأَهْلَهُ} “Bunun üzerine onu ve ailesini kurtardık” yani içlerinden mümin olanları; {إِلَاّ امرأته} “yalnız karısı müstesna” ailesinden yapılmış bir istisnadır, çünkü o küfrünü gizlemekteydi. {كَانَتْ مِنَ الغابرين} “o, geride kalanlardan oldu.” Yani yurtlarında kalıp orada helak olanlardan [oldu]. Müzekker sîgası tağlîb içindir ve onun fuhşu bizzat işleyenlerin hak ettiğini hak ettiğini beyan etmek içindir. Cümle, onun kurtarılma hükmünden istisna edilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelen bir istînâftır; sanki: «Peki onun hali ne oldu?» denilmiş de: «O, geride kalanlardan oldu» denilmiştir.
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَّطَرًا} أي نوعاً من المطر عجيباً وقد بينه قوله تعالى وأمططرنا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مّن سِجّيلٍ قال ابو عبيدة مطرفي الرحمة وأُمطِر في العذاب وقال الراغب مُطر في الحبر وأُمطر في العذاب والصحيح أن أَمطَرنا بمعنى أرسلنا عليهم إرسالَ المطر قيل كانت المؤتَفِكةُ خمسَ مدائن وقيل كانوا أربعةَ آلافٍ بين الشام والمدينة فأمطر الله عليهم الكِبريتَ والنارَ وقيل خَسَف بالمقيمين منهم وأُمطرت الحجارةُ على مسافريهم وشُذّاذهم وقيل أُمطر عليهم ثم خصف بهم ورُوي أن تاجراً منهم كان في الحرَم فوقف الحجرُ له أربعين يوماً حتى قضى تجارتَه وخرج من الحرم فوقع عليه وروي أن امرأتَه التفتت نحوَ ديارِها فأصابها حَجَرٌ فماتت {فانظر كَيْفَ كان عاقبة المجرمين} خطابٌ لكلِّ مَنْ يتأتَّى منْهُ التأملُ والنظرُ تعجيباً من حالهم وتحذيراً من أعمالهم
{وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَّطَرًا} “Üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki!” yani acayip bir yağmur türü [yağdırdık]; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık» kavli bunu açıklamıştır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Rahmet için 'mutira' (yağmur yağdı), azap için ise 'umtira' (yağdırıldı) denir.» Râgıb da: «Hayırlı şeylerde 'mutira', azapta ise 'umtira' denir» demiştir. Sahih olan ise 'emtarnâ'nın, 'üzerlerine yağmur yağdırır gibi gönderdik' manasında olmasıdır. Altüst edilen şehirlerin (Mü'tefike) beş şehir olduğu söylenmiştir. Şam ile Medine arasında dört bin kişi oldukları, Allah'ın da onların üzerine kükürt ve ateş yağdırdığı da söylenmiştir. Orada yerleşik olanların yere batırıldığı, yolculukta olanların ve tek tük ayrılanların üzerine ise taş yağdırıldığı da söylenmiştir. Önce üzerlerine yağdırıldığı, sonra da yere batırıldıkları da söylenmiştir. Onlardan bir tüccarın Harem'de bulunduğu, ticaretini bitirip Harem'den çıkıncaya kadar taşın kırk gün onun için havada asılı kaldığı ve çıkınca üzerine düştüğü rivayet edilmiştir. Karısının ise yurtlarına doğru dönüp baktığı, ona bir taş isabet edip öldüğü rivayet edilmiştir. {فانظر كَيْفَ كان عاقبة المجرمين} “Bak işte o suçluların sonu nasıl oldu!” Düşünme ve ibretle bakma yetisine sahip olan herkese yönelik bir hitaptır; onların hallerine hayret ettirmek ve amellerinden sakındırmak içindir.
{وإلى مَدْيَنَ أخاهم شُعَيْباً} عطفٌ على قوله وإلى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا وما عُطف عليه وقد روعيَ ههنا ما في المعطوف عليه من تقديم المجرورِ على المنصوب أي وأرسلنا إليهم وهم أولاد مدين بن إبراهيم ﵇ شعيب بنُ ميكائيلَ بنِ يشجَر بنِ مدينَ وقيل شعيبُ بنُ ثويبِ بنِ مدينَ وقيل شعيبُ بنُ يثرونَ بنِ مدينَ وكان يقال له خطيب الأنبياء لحسن مراجعتِه قومَه وكانوا أهلَ بخسٍ للمكاييل والموازين مع كفرهم {قَالَ} استئنافٌ مبنيٌ
{وإلى مَدْيَنَ أخاهم شُعَيْباً} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik].” {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا} kavline ve ona atfedilenlere atıftır. Burada da matûfun aleyhteki mecrurun mensuptan önce getirilmesi kuralına riayet edilmiştir; yani: Onlara —ki onlar İbrahim'in (aleyhisselâm) oğlu Medyen'in evlatlarıdır— Medyen b. Yeşcur b. Mîkâîl b. Medyen'in oğlu Şuayb'ı [gönderdik]. Şuayb b. Süveb b. Medyen olduğu veya Şuayb b. Yesrûn b. Medyen olduğu da söylenmiştir. Kavmine güzel hitap etmesinden ve güzel cevaplar vermesinden dolayı ona 'Hatîbü'l-Enbiyâ' (peygamberlerin hatibi) denilirdi. Onlar inkârlarının yanı sıra ölçek ve tartılarda eksiltme yapan bir kavimdi. {قَالَ} “Dedi ki” bir istînâftır,
على سؤال نشأ عن حكاية إرسالِه إليهم كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ لهم فقيل قال {يا قوم اعبدوا الله مَا لَكُم مّنْ إله غَيْرُهُ} مر تفسيرُه مراراً {قَدْ جَاءتْكُم بَيّنَةٌ} أي معجزةٌ وقوله تعالى {من رَّبّكُمْ} متعلق بجاءتكم أو بمحذوف هو صلةٌ لفاعله مؤكدةٌ لفخامته الذاتيةِ المستفادةِ من تنكيره بفخامته الإضافيةِ أي بينةٌ عظيمةٌ ظاهرةٌ كائنةٌ من ربكم ومالِك أمورِكم ولم يُذكرْ معجزتُه ﵇ في القرآن العظيم كما لم يُذكر أكثرُ معجزاتِ النبيِّ ﷺ فمنها ما روي من محاربة عصا موسى ﵇ التّنّينَ حين دفع إليه غنمَه ومنها ولادةُ الغنمِ الدرعَ خاصة حين وعد أن يكون له الدرعُ من أولادها ومنها وقوعُ عصا آدمَ ﵇ على يده في المرات السبعِ لأن كلَّ ذلك كان قبل أن يُستنبأ مُوسى ﵇ وقيل البينةُ مجيئُه ﵇ كَما في قوله تعالى يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِن كُنتُ على بَيّنَةٍ مّن رَّبّى أي حجةٌ واضحةٌ وبرهانٌ نيِّرٌ عبّر بهما عما آتاه الله من النبوة والحكمة {فَأَوْفُواْ الكيل} أي المكيالَ كما وقعَ في سورةِ هودٍ يؤيده قوله تعالى {والميزان} قلإن المتبادرَ منه الآلةُ وإن جاز كونه مصدرا كالميعاد وقيل آلةَ الكيل والوزن على الإضمار والفاءُ لترتيبِ الأمرِ على مجيء البينةِ ويجوز أن تكون عاطفةً على اعبدوا فإن عبادةَ الله تعالى موجبة للاحتناب عن المناهي التي معظمُها بعد الكفرِ البخْسِ الذي كانوا يباشرونه {وَلَا تَبْخَسُواْ الناس أَشْيَاءهُمْ} التي تشترونها بهما معتمدين على تمامهما أيَّ شيءٍ كان وأيَّ مقدارٍ كان فإنهم كانوا يبخسون الجليلَ والحقيرَ والقليلَ والكثيرَ وقيل كانوا مكّاسين لا يدَعون شيئاً إلا مكَسوه قال زهير ... أفي كل أسواق العراق إتاوة وفي كا ما باع امرؤٌ مَكْسُ درهمِ {وَلَا تُفْسِدُواْ فِى الارض} أي بالكفر والحيف {بعد إصلاحها} بعدما أصلح أمرَها وأهلَها الأنبياءُ وأتباعهم بإجراء الشرائعِ أو أصلحوا فيها وإضافتُه إليها كإضافة مكرِ الليلِ والنهار {ذلكم خَيْرٌ لَّكُمْ} إشارةٌ إلى العمل بما أمرَهم به ونهاهم عنه ومعنى الخيريةِ إما الزيادةُ مطلقاً أو في الإنسانية وحسنِ الأُحدوثة وما يطلُبونه من التكسب والربح لأن الناسَ إذا عرفوهم بالأمانة رغِبوا في معاملتهم ومُتاجَرَتِهم {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} أي مصدّقين لي في قولي هذا
onun kendilerine gönderilmesinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalıdır; sanki: «Peki onlara ne dedi?» denilmiş de: Şöyle dedi, denilmiştir: {يا قوم اعبدوا الله مَا لَكُم مّنْ إله غَيْرُهُ} “'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur.'” Bunun tefsiri defalarca geçti. {قَدْ جَاءتْكُم بَيّنَةٌ} “Size açık bir delil geldi” yani bir mucize. Allah Teâlâ'nın: {من رَّبّكُمْ} “Rabbinizden” kavli, 'câetküm' fiiline veya failinin tenvinli gelişinden anlaşılan zâtî büyüklüğünü izâfî büyüklüğüyle tekit eden mahzuf bir sıfata müteallıktır; yani Rabbinizden ve işlerinizin sahibinden gelen pek yüce, apaçık bir beyyine [geldi]. Peygamber'in ﷺ mucizelerinin çoğunun zikredilmediği gibi, onun da (aleyhisselâm) mucizesi Yüce Kur'an'da zikredilmemiştir. Rivayet edilenler arasında, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) asasının, koyunlarını ona teslim ettiği sırada ejderhayla savaşması; koyunların sadece siyah-beyaz alaca doğuracağını vaat ettiğinde öyle doğurması; ve Âdem'in (aleyhisselâm) asasının yedi defasında da onun eline düşmesi sayılmıştır; çünkü bunların tamamı Mûsâ'ya (aleyhisselâm) peygamberlik verilmeden önceydi. Beyyinenin, Allah Teâlâ'nın: «Ey kavmim! Söyleyin bakalım, ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil (beyyine) üzerinde isem...» kavlinde olduğu gibi bizzat onun (aleyhisselâm) gelişi olduğu da söylenmiştir; yani Allah'ın kendisine verdiği peygamberlik ve hikmeti ifade ettiği apaçık bir delil ve parlak bir bürhandır. {فَأَوْفُواْ الكيل} “Artık ölçüyü tam yapın” yani Hûd suresinde geçtiği üzere mikyâli (ölçü aletini tam tutun); bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli de destekler: {والميزان} “ve tartıyı da.” Çünkü mîaddan olduğu gibi masdar olması caiz olsa da bundan ilk akla gelen alettir (terazi). Takdir yoluyla 'ölçü ve tartı aletini' manasında olduğu da söylenmiştir. 'Fâ' harfi, emrin beyyinenin gelişine terettüp ettiğini gösterir; 'u'budû' üzerine matuf olması da caizdir, zira Allah Teâlâ'ya ibadet etmek yasaklardan kaçınmayı gerektirir ki onların inkârdan sonra en büyük yasağı bizzat işledikleri eksiltmeydi. {وَلَا تَبْخَسُواْ الناس أَشْيَاءهُمْ} “İnsanların mallarını eksik vermeyin” tam olduklarına güvenerek o ikisiyle (ölçü ve teraziyle) satın aldığınız şeyleri; her ne olursa olsun ve ne miktarda olursa olsun [eksik vermeyin]. Çünkü onlar büyüğü de küçüğü de, azı da çoğu da eksiltirlerdi. Onların hiçbir şeyi karşılıksız bırakmayan haksız vergi toplayıcıları (mükkâs) oldukları da söylenmiştir. Züheyr şöyle demiştir: 'Irak'ın her pazarında bir haraç mı var / Ve bir adamın sattığı her şeyde bir dirhem haksız kesinti mi var?' {وَلَا تُفْسِدُواْ فِى الارض} “Yeryüzünde fesat çıkarmayın” yani küfür ve zulüm ile; {بعد إصلاحها} “ıslah edilmesinden sonra.” Peygamberlerin ve onların tâbilerinin şeriatları uygulamak suretiyle onun durumunu ve ahalisini ıslah etmelerinden sonra, yahut onda ıslahatta bulunmalarından sonra. İslahın arza izafe edilmesi, 'gecenin ve gündüzün hilesi' izafeti gibidir. {ذلكم خَيْرٌ لَّكُمْ} “İşte bu sizin için daha hayırlıdır” onlara emrettiği ve nehyettiği şeylerle amel etmeye bir işarettir. Hayırlı olmanın manası ise ya mutlak olarak ziyadeliktir, ya insanlıkta, güzel anılmakta ve talep ettikleri kazanç ve kârda ziyadeliktir; zira insanlar onları güvenilirlikle tanıdıklarında onlarla muamele ve ticaret yapmaya rağbet ederler. {إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ} “eğer inanan kimseler iseniz.” Yani bu sözümde beni tasdik ediyorsanız.
{وَلَا تَقْعُدُواْ بِكُلّ صراط تُوعِدُونَ} أي بكل طريقٍ من طرق الدِّين كالشيطان وصراطُ الحقِّ وإن كان واحداً لكنه يتشعب إلى معارفَ وحدودٍ وأحكامٍ وكانوا إذا رأو أحداً يشرَع في شيء منها منعوه وقيل كانوا يجلسون على المراصد فيقولن لمن يريد شعيباً إنه كذابٌ لا يفتنَنَّك عن دينك ويتوعجون لمن آمن به وقيل يقطعون الطريق {وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله} أي السبيلِ الذي قعَدوا عليه فوقع المُظهرُ موقعَ المضمرِ بياناً لكل صراطٍ ودلالةً على عِظم ما يصدون عنه تقبيحا لما كمانوا عليه أو الإيسمان بالله أو بكل صراط على أنه عبارةٌ عن طرق الدين وقوله تعالى {من آمن بِهِ} مفعول تصدون على أعمال الأقرب لو كان مفعة ول توعِدون لقيل وتصُدونهم وتوعِدون حال من الضمير في تقعدوا {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} أي وتطلبون لسبيل الله عوجاً بإلقاء الشُبَهِ أو بوصفها للناس بأنها مُعْوجةٌ وهي أبعدُ شيءٍ من شائبة الاعوجاج
{وَلَا تَقْعُدُواْ بِكُلّ صراط تُوعِدُونَ} “Ve öyle her yolun başına oturup da tehdit savurarak... durmayın” yani şeytan gibi dinin her bir yolunun başına oturup [tehdit etmeyin]. Hak yolu tek bir yol olsa da marifetlere, sınırlara ve hükümlere ayrılır; onlar birinin bunlardan birine başladığını gördüklerinde ona engel olurlardı. Gözetleme yerlerine oturup Şuayb'a gitmek isteyene: «O bir yalancıdır, seni dininden döndürmesin» dedikleri ve ona iman edenleri tehdit ettikleri de söylenmiştir. Yol kestikleri de söylenmiştir. {وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله} “Allah'ın yolundan alıkoyarak” yani üzerine oturdukları yoldan [alıkoyarak]. Her bir yolu beyan etmek ve alıkoydukları şeyin büyüklüğünü gösterip içinde bulundukları hali çirkin kılmak için zamir makamında açık isim getirilmiştir; yahut Allah'a imandan alıkoyarak, yahut dinin yollarından ibaret olmak üzere her yoldan [alıkoyarak]. Allah Teâlâ'nın: {من آمن بِهِ} “O'na iman edenleri” kavli, 'tasuddûne' fiilinin mef'ûlüdür ki en yakın amile amel ettirilmiştir; şayet 'tû'idûne'nin mef'ûlü olsaydı 've tasuddûnehüm' denilirdi. 'Tû'idûne' ise 'tak'udû'daki zamirden hâldir. {وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا} “ve o yolu eğri göstermeye yeltenerek.” Yani şüpheler atarak yahut insanlara onun eğri olduğunu söyleyerek Allah'ın yolu için eğrilik arıyorsunuz; halbuki o, eğrilik şâibesinden en uzak şeydir.
{واذكروا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ} بالبركة في النسل والمال {وانظروا كَيْفَ كَانَ عاقبة المفسدين} من الأمم الماضيةِ كقومِ نوحٍ ومَنْ بعدهم من عاد وثمودَ وأضرابِهم واعتبِروا بهم
{واذكروا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلاً فَكَثَّرَكُمْ} “Düşünün ki siz az idiniz de O sizi çoğalttı” nesilde ve malda bereket vermek suretiyle [çoğalttı]. {وانظروا كَيْفَ كَانَ عاقبة المفسدين} “Ve bakın bozguncuların sonu nasıl oldu!” Nûh kavmi ve onlardan sonraki Âd, Semûd ve benzerleri gibi geçmiş ümmetlerden [olan bozguncuların]; onlardan ibret alın.
{وَإِن كَانَ طَائِفَةٌ مّنكُمْ آمنوا بالذى أُرْسِلْتُ بِهِ} من الشرائع والأحكام {وَطَائِفَةٌ لَّمْ يْؤْمِنُواْ} أي به أو لم يفعلوا الإيمان {فاصبروا حتى يَحْكُمَ الله بَيْنَنَا} أي بين الفريقين بنصر المُحقّين على المبطلين فهو وعدٌ للمؤمنين ووعيدٌ للكافرين {وهو خير الحاكمين} غذ لا معقِّبَ لحكمه ولا حَيْفَ فيه
{وَإِن كَانَ طَائِفَةٌ مّنكُمْ آمنوا بالذى أُرْسِلْتُ بِهِ} “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilen şeylere” yani şeriatlara ve hükümlere “inanmış” {وَطَائِفَةٌ لَّمْ يْؤْمِنُواْ} “bir grup da inanmamışsa” yani ona inanmamışsa veya imanı gerçekleştirmemişse, {فاصبروا حتى يَحْكُمَ الله بَيْنَنَا} “artık Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin.” Yani haklı olanlara bâtıl ehli karşısında yardım etmek suretiyle iki zümre arasında hükmünü verinceye kadar; bu, müminler için bir vaat, kâfirler için ise bir tehdittir. {وهو خير الحاكمين} “O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.” Çünkü O'nun hükmünü geri çevirecek kimse yoktur ve hükmünde hiçbir zulüm/haksızlık bulunmaz.
{قال الملأ الذين استكبروا من قومه} استئناف مبني على سؤال ينساق إليه المقالُ كأنه قيل فماذا قالوا بعد ما سمعوا هذه المواعظَ من شعيبٍ ﵇ فقيل قال أشرافُ قومِه المستكبرون متطاولين عليه ﵇ غيرَ مكتفِين بمجرد الاستعصاءِ عليه والامتناعِ من الطاعة له بل بالغين من العُتوِّ والاستكبارِ إلى أن قصَدوا استتباعَه ﵇ فيما هم فيه وأتباعَه المؤمنين واجترءوا على إكراههم عليه بوعيد النفي وخاطبوه بذلك على طريقة التوكيدِ القسمي {لَنُخْرِجَنَّكَ يا شعيب والذين آمنوا} بنسبة الإخراجِ إليه ﵇ أولا إلى المؤمنين ثانياً بعطفهم عليه تنبيهاً على أصالته ﵇ في الإخراج وتبعيتِهم له فيه كما ينبىء عنه قوله تعالى {مَعَكَ} فإنه متعلقٌ بالإخراج لا بالإيمان وتوسيطُ النداءِ باسمه العَلَميِّ بين المعطوفَين لزيادة التقرير والتهديد الناشئة عن غاية الوقاحةِ والطغيان أي والله لنُخرجنّك وأتباعَك {مِن قَرْيَتِنَا} بغضاً لكم ودفعاً لفتنتكم المترتبةِ على المساكنة والجِوارِ وقوله تعالى {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنَا} عطفٌ على جوابِ القسمِ أيْ والله ليكونن أحدُ الأمرين البتنة على أن المقصِدَ الأصليَّ هو العَوْدُ وإنما ذُكر النفيُ والإجلاءُ لمحض القسر والأجاء كما يُفصِحُ عنه عدمَ تعرُّضِه ﵇ لجواب الإخراجِ كأنهم قالوا لا ندعكم فيما بيننا حتى تدخُلوا في ملتنا وإدخالُهم له ﵇ في خطاب العَوْدِ مع استحالة كونه ﵇ في ملتهم قبل ذلك إنما هو بطريق تغليل الجماعةِ على الواحد وإنما لم يقولوا أو لنُعيدنّكم على طريقة ما قبله لِما أن مُرادَهم أن يعودوا إليها بصوررة الطواعيةِ حِذارَ الإخراجِ باختيار أخون الشرَّين لا إعادتُهم بسائر وجوهِ الإكراهِ والتعذيب {قَالَ} استئنافٌ كما سبق أي قال ﵇ رداً لمقالتهم الباطلةِ وتكذيباً لهم في أيمانهم الفاجرة {أولو كُنَّا كارهين} على أنَّ الهمزةُ لإنكارِ الوقوعِ ونفْيِه لا لإنكارِ الواقعِ واستقباحِه كالتي في قولِه تَعالَى أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَىء مُّبِينٍ ويجوز أن يكون الاستفهامُ فيه باقياً على حاله وقد مرَّ مراراً أنَّ كلمةَ لو في مثلِ هذا المقامِ ليست لبيان انتفاءِ الشيءِ في الزمن الماضي لانتفاء غيرِه فيه فلا يلاخحظ لها جوابٌ قد حُذف تعويلاً على دِلالة ما قبلها عليه ملاحظة قصدية إلا عند القصدِ إلى بيان الإعرابِ على القواعد الصناعيةِ بل هي لبيان تحققِ ما يفيده الكلام السابق
{قال الملأ الذين استكبروا من قومه} “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki:” Sözün akışından doğan bir soruya dayalı bir istînâftır; sanki: «Şuayb'dan (aleyhisselâm) bu öğütleri işittikten sonra ne dediler?» denilmiş de: Kavminin büyüklük taslayan ileri gelenleri, sadece ona başkaldırmak ve ona itaatten kaçınmakla yetinmeyip, bilakis azgınlık ve kibri onu (aleyhisselâm) ve ona tâbi olan müminleri içinde bulundukları duruma döndürmeyi kastetme derecesine vardırarak ve sürgün tehdidiyle onları buna zorlamaya cüret ederek ona (aleyhisselâm) karşı küstahça şöyle dediler, denilmiştir. Ona yemin tekitleri tarzında hitap ederek: {لَنُخْرِجَنَّكَ يا شعيب والذين آمنوا} “'Ey Şuayb! Mutlaka seni de, seninle beraber inananları da... çıkaracağız'” dediler. Sürgün edilmeyi önce ona (aleyhisselâm), ikinci olarak da ona atfederek müminlere nispet etmek suretiyle, onun (aleyhisselâm) sürgün edilmedeki asıllığına ve onların da bu hususta ona tâbi olduklarına dikkat çekilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {مَعَكَ} “seninle beraber” kavli de bunu hissettirmektedir; zira bu ifade imana değil, çıkarmaya müteallıktır. Özel ismiyle yapılan nidanın iki matuf arasına yerleştirilmesi, son derece yüzsüzlük ve taşkınlıktan kaynaklanan kararlılığı ve tehdidi artırmak içindir; yani: «Allah'a andolsun ki seni ve sana tâbi olanları mutlaka çıkaracağız», {مِن قَرْيَتِنَا} “şehrimizden” size duyduğumuz buğuzdan ötürü ve bir arada yaşayıp komşu olmaktan doğan fitnenizi defetmek için [çıkaracağız]! Allah Teâlâ'nın: {أَوْ لَتَعُودُنَّ فِى مِلَّتِنَا} “'ya da mutlaka bizim dinimize döneceksiniz!'” kavli, kasemin cevabına atıftır; yani: «Allah'a andolsun ki kesinlikle iki işten biri olacaktır!» Asıl maksat dine dönmeleridir; sürgün ve kovmanın zikredilmesi ise sırf zorlama ve mecbur bırakma içindir; nitekim onun (aleyhisselâm) çıkarma cevabına hiç değinmemesi de bunu açıkça göstermektedir. Sanki onlar: «Bizim dinimize girinceye kadar sizi aramızda bırakmayız» demişlerdir. Daha önce onların dininde bulunması (aleyhisselâm) imkânsız olduğu halde onu da «dönüş» hitabına dahil etmeleri, cemaati tek kişiye tağlîb etme yoluyladır. Önceki gibi «yahut sizi mutlaka döndürürüz» dememeleri ise, maksatlarının onların diğer zorlama ve azap yollarıyla döndürülmesi değil, iki kötülükten daha hafif olanını tercih ederek sürgünden sakınmak suretiyle kendi rızalarıyla dönmüş gibi görünmelerini istemeleridir. {قَالَ} “[Şuayb] dedi ki:” Daha önce geçtiği üzere bir istînâftır; yani o (aleyhisselâm) onların bâtıl sözlerini reddetmek ve günahkâr yeminlerinde onları yalanlamak üzere şöyle dedi: {أولو كُنَّا كارهين} “'İstemesek de mi?'” Buradaki hemze, Allah Teâlâ'nın: «Sana apaçık bir delil getirmiş olsam da mı?» kavlindeki gibi vuku bulanı inkâr ve çirkin görme için değil, vuku bulmayı inkâr ve nefyetmek içindir. Buradaki istifhamın kendi asıl halinde kalması da caizdir. Bu gibi makamlarda 'lev' (لَوْ) kelimesinin, başka bir şeyin geçmişte bulunmaması sebebiyle bir şeyin geçmişte bulunmadığını beyan için olmadığı defalarca geçmişti. Dolayısıyla nahiv kurallarına göre irabı beyan etme kastı müstesna, öncesinin delaletine dayanılarak hazfedilmiş bir cevaba kasıtlı olarak itibar edilmez; bilakis o, önceki kelamın ifade ettiği şeyin bizzat yahut vasıtayla...
بالذَّاتِ أو بالواسطةِ من الحُكم الموجَبِ أو المنفي على كل حالٍ مفروض من الأحوال المقارنةِ له على الإجمال بإدخالِها على أبعدِها منه وأشدِّها منافاةً له ليظهرَ بثبوتهِ أو انتفائِه معه ثبوتُه أو انتفاؤُه مع ما عداه من الأحوال بطريق الأولوية لِما أن الشيءَ متى تحقَّقَ مع المنافي القويِّ فلأنْ يتحقَّقَ مع غيره أولى ولذلك لا يُذكر معه شيءٌ من سائرِ الأحوال ويكتفى عنه بذكر الواوِ العاطفةِ للجُملة على نظيرتها المقابلةِ لها الشاملةِ لجميع الأحوالِ المغايرةِ لها عند تعدّدِها وهذا معنى قولِهم أنها لاستقصاء الأحوالِ على سبيلِ الإجمالِ وهذا المعنى ظاهرٌ في الخبر الموجَبِ والمنفيِّ والأمرِ والنهي كما في قولك فلانٌ جوادٌ يُعطي ولو كان فقيراً أو بخيلٌ لا يُعطي ولو كان غنياً وكقولك أحس غليه ولو أساءَ إليك ولا تُهِنْه ولو أهانك لبقائه على حاله سالماً عما يغيّره وأما فيما نحنُ فيه ففية نوعُ خفاءٍ لتغيّره بورود الإنكارِ عليه لكن الأصلَ في الكل واحدٌ إلا أن كلمةَ لو في الصور المذكورةِ متعلقةٌ بنفس الفعل المذكورِ قبلها وأن ما يُقصد بيانُ تحققِه على كل حالٍ هو نفسُ مدلولِه وأن الجملةَ حالٌ من ضميره أو مما يتعلق به وأن ما في حيز لو مقرّرٌ على ما هو عليه من الاستبعاد بخلاف ما نحن فيه لما أن كلمةَ لو متعلقةٌ فيه بفعل مقدرٍ يقتضيه المذكورُ وأن ما يُقصد بيانُ تحققِه على كل حال هو مدلولُه لا مدلولُ المذكورِ وأن الجملةَ حالٌ من ضميره لا من ضمير المذكور كما سيأتي وأن المقصودج الأصلي إنكارُ مدلولِه من حيث مقارنتُه للحالة المذكورةِ وأما تقديرُ مقارنته لغيرها فلتوسيع الدائرةِ وأن ما في حيز لولا يُقصد استبعادُه في نفسه بل يقصد الإشعارُ بأنه أمرٌ مقرّرٌ إلا أنه أُخرج مُخرَجَ الاستبعادِ مبالغةً في الإنكار من جهة أن العودَ مما يُنكر عند كونِ الكراهةِ أمراً مستبعدا فكيف به عند كونِها أمراً محققاً ومعاملةً مع المخاطَبين على معتقدَهم لاستنزالهم من رتبة العِناد وليس المرادُ بالكراهة مجردَ كراهةِ المؤمنين للعود في ملة الكفرِ ابتداءً حتى يقال إنها معلومةٌ لهم فكيف تكون ممستبعدة عندهم بل إنما هي كراهتُهم له بعد وعيدِ الإخراجِ الذي جُعل قريناً للقتل في قوله تعالى وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا الآية فإنهم كانوا يستبعدونها ويطمَعون في أنهم حينئذ يختارون العود خشية الإخراج غذ رُب مكروهٍ يُختار عند حلولِ ما هُو أشدُّ منْهُ وأفظعُ والتقديرُ أنعودُ فيها لو لم نكن كارهين ولو كنا كارهين غيرَ مبالين بالإكراه فالجملةُ في محل النصب على الحالية من ضمير الفعل المقدرِ حسبما أُشير إليه إذ مآله ألعود فيها حالَ عدمِ الكراهةِ وحال الكراهة إنكارا لما تفيده كلمتُهم الشنيعةُ بإطلاقها من العَوْد على أي حالةٍ كانت غيرَ أنه اكتُفيَ بذكر الحالة الثانيةِ التي هي أشدُّ الأحوالِ منافاةً للعود وأكثرُها بُعداً منه تنبيهاً على أنها هي الواقعةُ في نفس الأمر وثقةً بإغنائها عن ذكر الأولى إغناءً واضحاً لأن العودَ الذي تعلق به الإنكارُ حين تحققَ مع الكراهة على ما يوجبه كلامُهم فلأن يتحققَ مع عدمها أولى إن قلتَ النفيُ المستفادُ من الاستفهامِ الإنكاريِّ فيما نحن فيه بمنزلة صريحِ النفي ولا ريب في أن الأولويةَ هناك معتبرةٌ بالنسبة إلى النفي ألا يُرى أن الأولى بالتحقق فيما ذُكر من مثال النفي عند الحالةِ المسكوتِ عنها أعني عدمَ الغِنى هو عدمُ الإعطاءِ لا نفسُه فكان ينبغي أن يكون الأولى بالتجحقق فيما نحن فيه عند عدمِ الكراهةِ عدمُ العَوْدِ لا نفسُه إذ هو الذي يدل عليه قولُنا أنعود لأنه في معنى لا نعود فلمَ اختلف الحالُ بينهما قلتُ لِما أن مناطَ الأولويةِ هو الحكم
olumlu veya olumsuz kılınan hükmün, ona eşlik eden farazi bütün hallerde icmâlî olarak gerçekleştiğini beyan etmek içindir; bu da 'lev' kelimesinin, o hükümden en uzak ve ona en aykırı olan durumun başına getirilmesiyle yapılır ki, bu durumla birlikte onun sübûtu veya intifası gerçekleştiğinde, diğer hallerde evleviyet yoluyla gerçekleştiği veya intifa ettiği ortaya çıksın. Zira bir şey güçlü bir zıddıyla bile gerçekleşiyorsa, başkasıyla gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir. Bu sebeple onunla birlikte diğer hallerden hiçbiri zikredilmez ve bu cümlenin, çokluk halinde ona aykırı olan bütün halleri kapsayan karşıtı üzerine atfeden vâv harfinin zikriyle yetinilir. İşte âlimlerin: «O, halleri icmâlî olarak tüketmek (istiksâ) içindir» sözlerinin anlamı budur. Bu mana, olumlu ve olumsuz haberde, emirde ve nehiyde açıktır; nitekim senin: «Falan adam cömerttir, fakir olsa bile verir» veya «Cimridir, zengin olsa bile vermez» ve «Sana kötülük etse bile ona iyilik et», «Seni aşağılasa bile onu aşağılama» demen gibi; çünkü o kendi halinde kalmış, onu değiştirecek şeyden selamette olmuştur. Bizim üzerinde durduğumuz ayette ise, üzerine inkârın girmesiyle değiştiği için bir tür kapalılık vardır; ancak hepsinde asıl birdir. Şu kadar var ki, zikredilen misallerde 'lev' kelimesi kendisinden önce geçen fiilin bizzat kendisine müteallıktır; her halükârda gerçekleştiği beyan edilmek istenen şey onun bizzat medlûlüdür; cümle onun zamirinden veya onunla ilgili şeyden bir hâldir ve 'lev'in dahil olduğu kısım uzak görme üzere olduğu gibi mukarrerdir. Bizim meselemizde ise durum farklıdır; zira buradaki 'lev' kelimesi zikredilenin gerektirdiği mukadder bir fiile müteallıktır; her halükârda gerçekleştiği beyan edilmek istenen şey zikredilenin medlûlü değil, onun medlûlüdür; cümle de ileride geleceği üzere zikredilenin zamirinden değil, onun zamirinden hâldir. Asıl maksat ise onun medlûlünü zikredilen durumla beraberliği bakımından inkâr etmektir; başkasıyla beraberliğinin takdiri ise daireyi genişletmek içindir. 'Lev'in dahil olduğu şey ise bizzat uzak görülmek istenen bir şey değildir; bilakis onun mukarrer bir durum olduğunu hissettirmek kastedilmiştir; ancak inkârda mübalağa için uzak görme kalıbında çıkarılmıştır; şu açıdan ki, hoşlanmamak uzak görülen bir şey iken dönmek inkâr edilecek bir şey olursa, kesinleşmiş bir durum iken nasıl olur? Bu aynı zamanda inat derecesinden aşağı çekmek için muhatapların inançlarına göre bir muameledir. Hoşlanmamaktan kasat, müminlerin en baştan küfür milletine dönmeyi kerih görmeleri değildir; zira öyle olsa bunun onlarca bilindiği ve kendilerince nasıl uzak görüleceği söylenirdi. Bilakis bu, Allah Teâlâ'nın: «Eğer biz onlara... diye yazsaydık» ayetinde öldürülmeye denk tutulan sürgün tehdidinden sonraki hoşlanmamalarıdır; zira onlar bunu uzak görmekte ve sürgün korkusuyla o zaman dönmeyi seçeceklerini ummaktaydılar; çünkü çok kere daha şiddetli ve daha feci bir durum indiğinde hoşlanılmayan şey tercih edilir. Takdiri şöyledir: «Biz istemesek de, zorlamaya aldırış etmeden istesek de ona döner miyiz?» Cümle, işaret edildiği üzere mukadder fiilin zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir; zira neticesi, onların çirkin sözlerinin mutlaklığıyla ifade ettiği her halükârda dönmeyi inkâr etmek üzere, 'istememe halinde de isteme halinde de ona döner miyiz?' demektir. Ancak dönmeye en çok aykırı ve ondan en uzak olan ikinci durumun zikriyle yetinilmiştir; bu da işin aslında vuku bulanın o olduğuna dikkat çekmek ve ilkini zikretmekten açıkça müstağni kılmasına güvenmek içindir; çünkü inkârın taalluk ettiği dönüş, onların sözünün gerektirdiğine göre kerâhet ile birlikte gerçekleştiğinde, kerâhet olmaksızın gerçekleşmesi evleviyetle geçerlidir. Eğer dersen ki: Bizim meselemizdeki inkârî istifhamdan anlaşılan nefy, açık nefy mesabesindedir; şüphe yok ki oradaki evleviyet nefye göre muteberdir. Görmez misin ki zikredilen nefy misalinde sükût geçilen durum —yani zengin olmama durumu— gerçekleştiğinde vuku bulmaya daha lâyık olan şey vermemek fiilinin kendisidir, bizzat vermek değildir; öyleyse bizim meselemizde de istememe durumu olmadığında vuku bulmaya daha lâyık olanın dönüşün bizzat kendisi değil, dönmemek olması gerekirdi; zira «döner miyiz?» sözümüzün delalet ettiği şey budur, çünkü o «dönmeyiz» anlamındadır. Öyleyse ikisi arasındaki bu fark neden kaynaklandı? Derim ki: Çünkü evleviyetin menâtı (dayanağı), her halükârda gerçekleştiği beyan edilmek istenen hükümdür...
الذي أريد بيانُ تحققِه على كل حالٍ وذلك في مثال النفي عدمُ الإعطاءِ المستفادِ من الفعل المنفيِّ المذكور وأما فيما نحن فيه فهو نفسُ العودِ المستفادِ من الفعل المقجر إذ هو الذي يقتضيه الكلامُ السابقُ أعني قولَهم لتعودُن وأما الاستفهامُ فخارجٌ عنه واردٌ عليه لإبطال ما يفيده ونفي مال يقتضيه لا أنه من تمامه كما في صورة النفي وتوضيحُه أن بين النفيين فرقاً معنوياً تختلف به أحكامُهما التي من جملتها ما ذكر من اعتبار الأولوية في أحدهما بالنسبة إلى نفسه وفي الآخر بالنسبة إلى متعلَّقه ولذلك لا تستقيم إقامةُ أحدِهما مُقامَ الآخَر على وجه الكلية ألا يُرى أنك لو قلت مكانَ أنعود فيها الخ لا نعود فيها ولو كنا كارهين لاختلَّ المعنى اختلالاً فاحشاً لأن مدلولَ الأولِ نفيُ العَوْد المقيدِ بحال الكراهة ومدلولَ الثاني تقييدُ العودِ المنفيِّ بها وذلك لأن حرفَ النفي يباشر نفسَ الفعلِ وينفيه وما يُذكر بعده يرجِعُ إليه من حيث هو منفيٌّ وأما همزةُ الاستفهامِ فإنها تباشر الفعل بعد تقييده بما بعده لما أن دِلالتَها على الإنكار والنفي ليست بدلالة وضعيةٍ كدِلالة حرفِ النفي حتى يتعلقَ معناها بنفس الفعلِ الذي يليها ويكونَ ما بعده راجعاً إليه من حيث هو منفيٌّ بل هي دِلالةٌ عقليةٌ مستفادةٌ من سياق الكلامِ فلا بد أن يكون ما يُذكر بعج الفعلِ من موانعه ودواعي إنكارِه ونفيِه حتماً ليكون قرينةً صارفةً للهمزة عن حقيقتها إلى معنى الإنكارِ والنفي ثم لما كان المقصود نفي الحاكم على كل حال مع الاقتصاد على ذكر بعضٍ منها مغنٍ عن ذكر ما عجاها لاستلزام تحقّقِه معه تحققه مع غيره بطريق الأولوية وكانت حالُ الكراهةِ عند كونها قيداً لنفس العَوْدِ كذلك أي مغنياً عن ذكر سائرِ الأحوالِ ضرورة أن تحققَ العَوْدِ في حال الكراهة مكستلزم لتحققه في حال عدمِها البتةَ وعند كونِها قيداً لنفيخ بخلاف ذلك أي غيرُ مغنٍ عن ذكر غيرِها ضرورة أن نفيَ العودِ في حال الكراهةِ لا يستلزمُ نفيَه في غيرها بل الأمرُ بالعكس فإن نفيَه في حال الإرادةِ مستلزمٌ لنفيه في حال الكراهةِ قطعاً استقام الأول لإفادته نفي العودى ة في الحالتين مع الاقتصار على ما ذِكْر ما هو مغنٍ عن ذكر الأخرى ولم يستقم الثاني لعدم إفادتِه إيَّاهُ على الوجهِ المذكورِ إن قيل فما وجهُ استقامتِهما جميعاً عند ذكرِ المعطوفَيْن معاً حيث يصِحّ أن يقال لا نعودُ فيها لو لم نكن كارهيم كما يصح أن يقال أنعودُ فيها لو لم نكن كارهين ولو كنا كارهين مع أن المقدّر في حكم الملفوظِ قلنا وجهُها أن كلاًّ منهما يفيد معنىً صحيحاً في نفسه لا أن معنى أحدِهما عينُ معنى الآخر أو متلازمان متفقانِ في جميع الأحكام كيف لا ومدلولُ الأولِ أن العودَ منتفٍ في الحالتين ومدلولُ الثاني مصحِّحٌ لنفي العَوْدِ في الحالتين منتفٍ وكلا المعنيين صحيحٌ في نفسه مصحِّحٌ لنفي العود فسي الحالتين مع ذكرهما معا غير أن الثاني مصحِّحٌ لنفي العَوْدِ في الحالتين مع الاقتصار على ذكر حالة الكراهة على عكس المعنى الأول فإنه مصحِّحٌ لنفيه فيهما مع الاقتصاد على ذكر حالةِ الإرادة
her halükârda gerçekleştiği beyan edilmek istenen hükümdür; o da nefy misalinde, zikredilen menfî fiilden anlaşılan 'vermemek'tir. Bizim meselemizde ise mukadder fiilden anlaşılan bizzat 'dönüş'ün kendisidir; zira önceki kelamın, yani onların «mutlaka döneceksiniz» sözünün gerektirdiği şey odur. İstifham ise onun dışındadır; onun ifade ettiği şeyi iptal etmek ve gerektirdiğini nefyetmek üzere üzerine gelmiştir; yoksa nefy suretinde olduğu gibi onun tamamlayıcısı değildir. Bunun açıklaması şudur: İki nefy arasında, hükümleri farklı kılan manevi bir fark vardır; bu hükümlerden biri de evleviyetin birinde bizzat kendisine, diğerinde ise müteallakına göre itibar edilmesidir. Bu yüzden birini diğerinin yerine tamamen ikame etmek sahih olmaz. Görmez misin ki sen: «Ona döner miyiz?...» yerine «İstemesek bile ona dönmeyiz» desen mana fahiş bir şekilde bozulur; çünkü birincinin medlûlü, kerâhet haliyle kayıtlı dönüşün nefyedilmesidir; ikincinin medlûlü ise menfî olan dönüşün onunla kayıtlanmasıdır. Çünkü nefy harfi bizzat fiille doğrudan temas eder ve onu nefyeder; ondan sonra zikredilen şey ise menfî olması bakımından ona döner. İstifham hemzesi ise fiille, kendisinden sonraki ile kayıtlandıktan sonra temas eder; zira onun inkâr ve nefye delaleti, nefy harfinin delaleti gibi vaz'î bir delalet değildir ki manası kendisini takip eden fiilin bizzat kendisine taalluk etsin ve sonrasındaki de menfî olması bakımından ona dönsün; bilakis o, kelamın siyakından anlaşılan aklî bir delalettir. Dolayısıyla fiilden sonra zikredilen şeyin mutlaka onun engellerinden, inkâr ve nefyinin gerekçelerinden olması şarttır ki hemzeyi hakikatinden çıkarıp inkâr ve nefy manasına yönelten bir karîne olsun. Sonra, maksat her halükârda hükmü nefyetmek olmakla beraber, onunla gerçekleşmesi başkasıyla gerçekleşmesini evleviyetle gerektirdiği için diğerlerini zikretmekten müstağni kılan bir kısmının zikriyle yetinmek olduğundan; ve kerâhet hali bizzat dönüşün bir kaydı olduğunda bu şekilde yani diğer halleri zikretmekten müstağni kılıcı olduğundan —çünkü kerâhet halinde dönüşün gerçekleşmesi, kerâhet olmaması halinde kesinlikle gerçekleşmesini gerektirir—; onun nefiy kaydı olduğunda ise durumun aksi olup diğerini zikretmekten müstağni kılmadığından —çünkü kerâhet halinde dönüşün nefyedilmesi başkasında nefyedilmesini gerektirmez, bilakis durum bunun aksinedir; zira arzu halinde nefyedilmesi kerâhet halinde nefyedilmesini kesinlikle gerektirir—; birinci şekil, diğerini zikretmekten müstağni kılan şeyin zikriyle yetinmekle birlikte iki halde de dönüşün nefyini ifade ettiği için sahih olmuş, ikinci şekil ise zikredilen veçhile bunu ifade etmediği için sahih olmamıştır. Eğer denilirse ki: Her iki matuf birlikte zikredildiğinde her ikisinin de sahih olmasının vechi nedir? Zira mukadder olan lafzen söylenmiş hükmünde olduğu halde, «İstesek de istemesek de döner miyiz?» denilebildiği gibi, «İstesek de istemesek de dönmeyiz» denilmesi de sahihtir. Deriz ki: Bunun vechi, her birinin kendi içinde sahih bir mana ifade etmesidir; yoksa birinin manası diğerinin aynısı olduğu veya bütün hükümlerde birbirini gerektiren ve uyuşan şeyler olduğu için değildir. Nasıl olmasın ki! Birincinin medlûlü dönüşün iki halde de menfî olmasıdır; ikincinin medlûlü ise dönüşün iki halde de nefyini tashih edicidir ve her iki mana da kendi içinde sahihtir, ikisi birlikte zikredildiğinde iki halde de dönüşün nefyini tashih edicidir. Şu kadar var ki ikincisi, kerâhet halinin zikriyle yetinildiğinde iki halde de dönüşün nefyini tashih eder; birinci mananın aksine, çünkü o, arzu halinin zikriyle yetinildiğinde ikisinde de nefyini tashih eder.
{قَدِ افترينا عَلَى الله كَذِبًا}
{قَدِ افترينا عَلَى الله كَذِبًا} “Doğrusu Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz”
أي كذباً عظيما لا يُقادَر قدرُه {إِنْ عُدْنَا فِى مِلَّتِكُمْ} التي هي الشركُ وجوابُ الشرطِ محذوفٌ لدلالة ما قبله عليه أي إن عجنا في ملتكم {بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا الله مِنْهَا} فقد افترينا على الله كذبا عظيماً حيث نزعُم حينئذ أن الله تعالى نِداً وليس كمثله شيءٌ وأنه قد تبين لنا أن ما كُنَّا عليه من الإسلام باطلٌ وأن ما كنتم عليه من الكفر حقٌّ وأيُّ افتراءٍ أعظمُ من ذلك وقيل إنه جوابُ قسمٍ محذوف حذف عنه اللامُ تقديره والله لقد افترينا الخ {وَمَا يَكُونُ لَنَا} أي وما يصِحّ وما يستقيم لنا {أن نعود فيها} في حالمن الأحوالِ أو في وقتٍ من الأوقات {إِلَاّ أَن يَشَاء الله} أي إلا حالَ مشيئةِ الله تعالى أو وقتَ مشيئتِه تعالى لعَوْدنا فيها وذلك مما لا يكاد يكون كما ينبىء عنه قوله تعالى {رَبَّنَا} فإن التعرض لعنوان لاربوبيته تعالى لهم مما ينبىء عن استحالة مشيئتِه تعالى لارتدادهم قطعاً وكذا قوله تعالى بع إِذْ نَجَّانَا الله مِنْهَا فإن تنجيتَه تعالى لهم منها من دلائل عدمِ مشيئتِه لعَودِهم فيها وقيل معناه إلا أن يشاء الله خِذلانَنا وقيل فيه دليلٌ على أنَّ الكفرَ بمشيئته تعالى وأيا ما كان فليس المرادُ بذلك بيانَ أن العودَ فيها في حيز الإمكانِ وخطرِ الوقوعِ بناءً على كون مشيئتِه تعالى كذلك بل بيانُ استحالةِ وقوعِها كأنه قيل وما كان لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربُّنا وهيهاتَ ذلك بدليل ما ذُكر من موجبات عدم مشيئتِه تعالى له {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْء عِلْمًا} فهو محيطٌ بكل ما كان وما يكون من الأشياء التي من جملتها أحوالُ عبادِه وعزائمُهم ونياتُهم وما هو اللائقُ بكل واحدٍ منهم فمُحالٌ من لطفه أن يشاء عَودَنا فيها بعد ما نجانا منها مع اعتصامنا به خاصةً حسبما ينطِق به قوله تعالى {عَلَى الله تَوَكَّلْنَا} أي في أن يثبتَنا على ما نحنُ عليه من الإيمان ويُتمَّ علينا نعمتَه بإنجائنا من الإشراك بالكلية وإظهارُ الاسمِ الجليلِ في موقع الإضمارِ للمبالغةِ في التضرعِ والجُؤار وقوله تعالى {رَبَّنَا افتح بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بالحق} إعراضٌ عن مقاولتهم إثرَ ما ظهر له ﵊ أنهم من العتو والعِناد بحيث لا يُتصور منهم الإيمانُ أصلاً وإقبالٌ على الله تعالى بالدعاء لفصل ما بينه وبينهم بما يليق بحال كلَ من الفريقين أي احكم بيننا بالحق والفَتاحَةُ الحكومة أو أظهرْ أمرنا حتى ينكشِفَ ما بيننا وبينهم ويتميز المُحقُّ من المبطِل من فتَحَ المُشكلَ إذا بيّنه {وَأَنتَ خَيْرُ الفاتحين} تذييلٌ مقررلمضمون ما قبله على المعنيين
“Doğrusu Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz” yani büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede büyük bir yalan uydurmuş oluruz; {إِنْ عُدْنَا فِى مِلَّتِكُمْ} “eğer sizin dininize dönersek” ki o da şirktir. Şartın cevabı, öncesinin delalet etmesinden ötürü mahzuftur; yani eğer sizin milletinize dönersek, {بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا الله مِنْهَا} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra” o takdirde Allah'a karşı büyük bir yalan uydurmuş oluruz; çünkü o zaman Allah Teâlâ'nın bir dengi olduğunu, hiçbir şeyin O'na benzemediğini [inkâr edip], üzerinde bulunduğumuz İslam'ın bâtıl, sizin üzerinde bulunduğunuz küfrün ise hak olduğunun bize açıkça belli olduğunu iddia etmiş oluruz. Bundan daha büyük hangi iftira olabilir? Bunun, 'lâm'ı hazfedilmiş mahzuf bir kasemin cevabı olduğu da söylenmiştir; takdiri: «Vallahi andolsun iftira etmiş oluruz...» şeklindedir. {وَمَا يَكُونُ لَنَا} “Bizim için olacak şey değildir” yani bizim için sahih ve doğru olmaz, {أن نعود فيها} “ona dönmemiz” hiçbir halükârda ve hiçbir vakitte [dönmemiz]; {إِلَاّ أَن يَشَاء الله} “meğer ki Allah dilesin” yani ancak Allah Teâlâ'nın bizim ona dönmemizi dilemesi hali veya vakti müstesna. Bu ise neredeyse imkânsız bir şeydir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنَا} “Rabbimiz” kavli de bunu hissettirmektedir. Zira O'nun rubûbiyet unvanının onlara izafe edilerek zikredilmesi, onların dinden dönmelerini kesinlikle dilemeyeceğini hissettiren hususlardandır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: «Allah bizi ondan kurtardıktan sonra» kavli de böyledir; çünkü O'nun onları kurtarmış olması, onların oraya dönmesini dilemeyeceğinin delillerindendir. Bunun: «Meğer ki Allah bizi yardımsız bırakmayı (hızlân) dileye» manasında olduğu da söylenmiştir. Bunda küfrün Allah Teâlâ'nın meşîetiyle olduğuna dair bir delil bulunduğu da söylenmiştir. Her ne olursa olsun bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın meşîetinin öyle olmasına dayanılarak oraya dönüşün imkân dahilinde ve vuku bulma tehlikesi içinde olduğunu beyan etmek değil; bilakis vuku bulmasının imkânsızlığını beyan etmektir; sanki: «Rabbimiz olan Allah dilemedikçe bizim oraya dönmemiz mümkün değildir; Allah'ın bunu dilememesinin zikredilen gerekçeleri sebebiyle bu nerede, o nerede!» denilmiştir. {وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْء عِلْمًا} “Rabbimiz ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.” O, olmuş ve olacak her şeyi kuşatmıştır ki kullarının halleri, azimleri, niyetleri ve her birine neyin lâyık olduğu da bunlardandır. Dolayısıyla bizi ondan kurtardıktan sonra ve özellikle sadece O'na sığınmışken, O'nun lütfu gereği bizim oraya dönmemizi dilemesi imkânsızdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: {عَلَى الله تَوَكَّلْنَا} “Biz yalnız Allah'a tevekkül ettik” kavli de bunu ifade etmektedir; yani üzerinde bulunduğumuz iman üzere bizi sebat ettirmesi ve bizi şirkten tamamen kurtararak üzerimizdeki nimetini tamamlaması hususunda [O'na tevekkül ettik]. İsmi Celil'in zamir makamında açıkça getirilmesi, yalvarış ve yakarışta mübalağa içindir. Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنَا افتح بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بالحق} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” kavli ise, onların iman etmelerinin asla düşünülemeyeceği bir azgınlık ve inat içinde oldukları ona (aleyhisselâm) zahir olduktan sonra onlarla tartışmayı bırakıp, her iki zümrenin haline lâyık olan şekilde aralarını ayırması için dua ile Allah Teâlâ'ya yönelmesidir; yani: Aramızda hak ile hükmet. 'Fetâha' hüküm vermektir; yahut: Aramızdaki durum açığa kavuşuncaya ve haklı olan bâtıl olandan ayırt edilinceye kadar işimizi ortaya çıkar! Bu da 'müşkil bir şeyi açıkladığında fetaha' denmesindendir. {وَأَنتَ خَيْرُ الفاتحين} “Çünkü Sen hükmedenlerin en hayırlısısın” her iki manaya göre de öncesinin muhtevasını teyit eden bir fezlekedir.
{وَقَالَ الملا الذين كَفَرُواْ مِن قَوْمِهِ} عطفٌ على قال الملأ الذين الخ ولعل هؤلاء غير أولئك المستكبرين ودونهم في الرتبة شأنُهم الوساطةُ بينهم وبين العامةِ والقيامُ بأمورهم حسبما يراه المستكبرون ويجوز أن يكون عينَ الأولين وتغييرُ الصلةِ لما أن مدارَ قولِهم هذا هو الكفرُ كما أن مناطَ قولِهم السابقِ هو الاستكبارُ أي قال أشرافُهم الذين أصروا على الكفر لأعقابهم بعد ما شاهدوا صلابةَ شعيبٍ ﵇ ومنْ معَهُ من المؤمنين في الإيمان وخافوا أن يستتبوا قومَهم تثبيطاً لهم عن الإيمان به وتنفيراً لهم عنه على طريقة التوكيدِ القسَمي والله {لَئِنِ اتبعتم شُعَيْبًا} ودخلتم في دينه وتركتم جين آبائِكم {إِنَّكُمْ إِذاً لخاسرون} أي في الدين لاشترائكم الضلالةَ بهداكم أو في الدنيا لفوات ما يحصُل لكم بالخس والتطفيف وإذن حرفُ جوابٍ وجزاءٍ معترِضٌ بين اسمِ إنَّ وخبرِها والجملةُ سادةٌ مسد
{وَقَالَ الملا الذين كَفَرُواْ مِن قَوْمِهِ} “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki:” {قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ...} kavline atıftır. Muhtemelen bunlar o büyüklük taslayanlardan başkalarıdır ve rütbece onların altındadırlar; işleri onlar ile halk arasında aracılık yapmak ve büyüklük taslayanların uygun gördüğü şekilde halkın işlerini yürütmektir. Öncekilerin bizzat kendileri olması da caizdir; sılanın değiştirilmesi ise, önceki sözlerinin dayanağı büyüklük taslamak olduğu gibi bu sözlerinin dayanağının küfür olmasındandır. Yani Şuayb'ın (aleyhisselâm) ve beraberindeki müminlerin imandaki sebatını görüp kavimlerini kendilerine bağlamalarından korktuktan sonra, kavimlerini ona imandan vazgeçirmek ve ondan nefret ettirmek maksadıyla inkârda ısrar eden ileri gelenleri, peşlerinden gelenlere yemin tekitleri tarzında: «Vallahi {لَئِنِ اتبعتم شُعَيْبًا} “Eğer Şuayb'a uyarsanız” ve onun dinine girip atalarınızın dinini terk ederseniz, {إِنَّكُمْ إِذاً لخاسرون} “şüphesiz o takdirde hüsrana uğrayanlar siz olursunuz”» dediler; yani hidayetiniz karşılığında sapıklığı satın aldığınız için dinde, yahut eksiltme ve tartıda çalma yoluyla elde ettiğiniz şeyleri kaçıracağınız için dünyada [hüsrana uğrarsınız]. «İzen» (إِذَنْ), «inne»nin ismi ile haberi arasına girmiş bir cevap ve ceza edatıdır. Bu cümle ise şart ve 'lâm'ın hazırladığı kasem cevaplarının yerine geçmiştir.
جوابي الشرطِ والقسمِ الذي وطَّأَتْه اللام
[Lâm harfinin hazırladığı] kasem ve şartın iki cevabının [yerine geçen bir cümledir].
{فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة} أي الزَّلزلةُ وهكذا في سورة العنكبوت وفي سورة هود وَأَخَذَتِ الذين ظَلَمُواْ الصَّيْحَةُ أي صيحةُ جبريلَ ﵇ ولعلها من مبادى الرجفةِ فأُسند هلاكُهم إلى السبب القريبِ تارةً وإلى البعيد أخرى {فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ} أي في مدينتهم وفي سورة هودج في ديارهم {جاثمين} أي ميتين لازمين لأماكنهم لا بَراحَ لهم منهَا
{فَأَخَذَتْهُمُ الرجفة} “Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakalayıverdi” yani zelzele. Ankebût suresinde de böyledir; Hûd suresinde ise {وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} “O zulmedenleri o korkunç ses yakalayıverdi” şeklindedir ki bu Cibrîl'in (aleyhisselâm) çığlığıdır; muhtemelen bu sarsıntının başlangıçlarındandır, bu yüzden helakleri bir defasında yakın sebebe, diğerinde ise uzak sebebe isnat edilmiştir. {فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ} “ve yurtlarında... kaldılar” yani şehirlerinde; Hûd suresinde ise 'diyârihim' (yurtlarında) şeklindedir; {جاثمين} “diz üstü çökekaldılar.” Yani yerlerine çakılıp kalmış, oradan ayrılamayan ölüler haline geldiler.
{الذين كَذَّبُواْ شُعَيْبًا} استئنافٌ لبيان ابتلائهم بشئوم قولِهم فيما سبق لَنُخْرِجَنَّكَ يا شعيب والذين آمنوا مَعَكَ مِن قَرْيَتِنَا وعقوبتِهم بمقابلته والموصولُ مبتدأٌ خبرُه قوله تعالى {كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ فِيهَا} أي استُؤصِلوا بالمرة وصاروا كأنهم لم يقيموا بقريتهم أصلاً أي عوقبوا بقولهم ذلك وصاروا هم المُخرَجين من القرية إخراجاً لا دخولَ بعده أبداً وقولُه تعالَى {الذين كَذَّبُواْ شُعَيْبًا كَانُواْ هُمُ الخاسرين} اتستئناف آخرُ لبيان ابتلائِهم بعقوبة قولِهم الأخيرِ وإعادةُ الموصولِ والصلةِ كما هي لزيادةِ التقريرِ والإيذانِ بأنَّ ما ذكر في حيز الصلة هو الذي استوجب العقوبتين أي الذين كذبوه ﵇ عوقبوا بمقالتهم الأخيرة فصاروا هم الخاسرين للدنيا والدين لا المتبعون له ﵊ وبهذا القصر اكتُفي عن التصريح والذين آمنوا مَعَهُ الخ
{الذين كَذَّبُواْ شُعَيْبًا} “Şuayb'ı yalanlayanlar” onların daha önce geçen: «Ey Şuayb! Seni de seninle beraber inananları da mutlaka şehrimizden çıkaracağız» sözlerinin uğursuzluğuyla imtihan edildiklerini ve onun mukabiliyle cezalandırıldıklarını beyan eden bir istînâftır. İsmi mevsûl mübteda olup haberi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {كَأَن لَّمْ يَغْنَوْاْ فِيهَا} “sanki orada hiç oturmamış gibi oldular.” Yani kökten yok edildiler ve sanki yurtlarında hiç ikamet etmemiş gibi oldular; yani o sözleri sebebiyle cezalandırıldılar ve şehirden bir daha asla girmemek üzere bizzat çıkarılanlar kendileri oldu. Allah Teâlâ'nın: {الذين كَذَّبُواْ شُعَيْبًا كَانُواْ هُمُ الخاسرين} “Şuayb'ı yalanlayanlar, asıl hüsrana uğrayanlar kendileri oldular” kavli ise, son sözlerinin cezasıyla imtihan edildiklerini beyan eden başka bir istînâftır. İsmi mevsûlün ve sılasının olduğu gibi tekrar edilmesi teyidi artırmak ve sıla dahilinde zikredilen hususun iki cezayı da gerektiren şey olduğunu bildirmek içindir; yani onu (aleyhisselâm) yalanlayanlar son sözleri sebebiyle cezalandırıldılar da ona tâbi olanlar değil, dünyayı ve ahireti kaybedenler bizzat kendileri oldu. Bu kasr ile {وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ...} ifadesini açıkça söylemeye gerek kalmamıştır.
{فتولى عنهم وقال يا قوم لقد أَبْلَغْتُكُمْ رسالات رَبّى وَنَصَحْتُ لكم} قالَه ﵊ بعد ما هلكوا تأسفاً بهم لشدة حزنِه عليهم ثم أنكر على نفسه ذلك فقال {فكيف آسى} أحزن حزناً شديداً {على قَوْمٍ كافرين} أي مُصِرِّين على الكفر ليسوا أهلَ حزنٍ لاستحقاقهم ما نزل عليهم بكفرهم أو قاله اعتذار عن عدم شدة حزنِه عليهم والمعنى لقد بالغتُ في الإبلاغ والإنذار وبذلتُ وُسعي في النصح والإشفاقِ فلم تُصدِّقوا قولي فكيف آسى عليكم وقرىء إيسى بإمالتين
{فتولى عنهم وقال يا قوم لقد أَبْلَغْتُكُمْ رسالات رَبّى وَنَصَحْتُ لكم} “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve: 'Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim' dedi.” Bunu helak olduktan sonra, onlara duyduğu şiddetli üzüntüden dolayı teessüfle söyledi; ardından kendi nefsini bundan nehyederek şöyle dedi: {فكيف آسى} “Artık nasıl kederlenirim” nasıl şiddetle üzülürüm, {على قَوْمٍ كافرين} “kâfir bir kavme?” Yani küfürde ısrar eden ve inkârları sebebiyle başlarına ineni hak ettiklerinden dolayı üzülmeye lâyık olmayan [bir kavme]. Yahut bunu onlara aşırı derecede üzülmeyişine bir mazeret olarak söyledi. Manası şöyledir: «Tebliğ ve uyarmada son derece ileri gittim, nasihat ve şefkatte gücümü sarf ettim; siz ise sözümü doğrulamadınız, artık size nasıl üzüleyim?» «Âsâ» kelimesi iki imâle ile «Îsî» şeklinde de okunmuştur.
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَةٍ مّن نَّبِىٍّ} إشارةٌ إجمالية إلى بيان أحوالِ سائرِ الأمم إثرَ بيان أحوالِ الأمم المذكورة وتفصيلا ومن مزيدة لتأكيد النفي والصفةُ محذوفةٌ أي من نبي كُذِّب أو كذَّبه أهلُها {إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا} استثناء مفرغ من أعم الأحوالِ وأخذنا في محل النصب من فاعل أرسلنا والفعلُ الماضي لا يقع بعد إلا بأحد شرطين إما تقديرِ قد كما في هذه الآية أو مقارَنةِ قد كما في قولك ما زيد إلا قد قام والتقديرُ وَمَا أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَةٍ من القرى المُهلَكة نبياً من الأنبياء في حالٍ من الأحوالِ إلا حالَ كونِنا آخذين
{وَمَا أَرْسَلْنَا فِى قَرْيَةٍ مّن نَّبِىٍّ} “Biz hiçbir memlekete hiçbir peygamber göndermedik ki...” Zikredilen ümmetlerin hallerinin ayrıntılı beyanının ardından, diğer bütün ümmetlerin hallerinin beyanına icmâlî bir işarettir. 'Min' nefyi tekit için zâiddir, sıfat ise mahzuftur; yani yalanlanan veya ahalisinin yalanladığı hiçbir peygamberi göndermedik ki... {إِلا أَخَذْنَا أَهْلَهَا} “onun halkını mutlaka yakalamış olmayalım.” En genel hallerden yapılmış bir istisna-i müferrağdır. 'Ahaznâ' fiili 'erselnâ'nın failinden hâl olarak nasb mahallindedir. Mâzî fiil 'illâ'dan sonra ancak iki şarttan biriyle yer alır: Ya bu ayette olduğu gibi 'kad'ın takdir edilmesiyle ya da «Zeyd ancak kalktı (mâ Zeydün illâ kad kâme)» sözünde olduğu gibi 'kad'ın açıkça bulunmasıyla. Takdiri şöyledir: Helak edilen memleketlerden hiçbir memlekete hiçbir peygamberi hiçbir durumda göndermiş olmayalım ki, mutlaka onun halkını yakalamış olmayalım...
أهلَها {بالبأساء} بالبؤس والفقرِ {والضراء} بالضُّرّ والمرض لكنْ لا على مَعْنى أن ابتداءَ الإرسالِ مقارِنٌ للأخذ المذكورِ بل على أنه مستتبِعٌ له غيرُ منفكَ عنه بالآخرة لاستكبارهم عن اتباع نبيِّهم وتعزُّزِهم عليه حسبما فعلت الأممُ المذكورة {لعلهم يتضرعون} كي يتضرعوا ويتذللوا ويحُطّوا أرديةَ الكِبْر والعزةِ عن أكتافهم كقوله تعالى لَقَدْ أَرْسَلْنَآ إلى أُمَمٍ مّن قَبْلِكَ فأخذناهم بالبأساء والضراء لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ
onun ahalisini {بالبأساء} “şiddetli bir yoksulluk” darlık ve fakirlikle {والضراء} “ve darlıkla” zarar ve hastalıkla [yakalamış olmayalım]. Ancak bu, göndermenin başlangıcının söz konusu yakalamayla beraber olduğu manasında değil; bilakis zikredilen ümmetlerin yaptığı gibi peygamberlerine tâbi olmaktan büyüklenmeleri ve ona karşı böbürlenmeleri sebebiyle nihayetinde onu takip edeceği ve ondan ayrılmayacağı manasındadır. {لعلهم يتضرعون} “tâ ki yalvarsınlar diye.” Yalvarsınlar, boyun eğsinler ve kibir ile büyüklük cübbelerini omuzlarından atsınlar diye; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Andolsun, senden önceki ümmetlere de peygamberler gönderdik; yalvarsınlar diye onları darlık ve zorlukla yakaladık.»
{ثُمَّ بَدَّلْنَا} عطفٌ على أخذنا داخلٌ في حكمه {مَكَانَ السيئة} التي أصابتهم للغاية المذكورةِ {الحسنة} أي أعطيناهم بدلَ ما كانُوا فيه من البلاء والمحنةِ والرخاء والسعةَ كقوله تعالى وبلوناهم بالحسنات والسيئات {حتى عَفَواْ} أي كثُروا عَدداً وعُدداً من عفا النباتُ إذا كثر وتكاثر وأبطرتهم النعمة {قالوا} غيرَ واقفين على أنَّ ما أصابَهم من الأمرين ابتلاءٌ من الله سبحانه {قد مس آباءنا الضراء والسراء} كما مسّنا ذلك وما هو إلا من عادة الدهرِ يعاقِب في الناس بين الضراءِ والسراء من غير أن يكون هناك داعيةٌ تؤدي إليهما أو تِبعةٌ تترتب عليهما ولعل تأخيرَ السراءِ للإشعار بأنها تعقُب الضراءَ فلا ضيرَ فيها {فأخذناهم} إثر ذلك {بغتة} فجاءة أشدَّ الأخذِ وأفظعَه {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بذلك ولا يخطرون ببالهم شيئاً من المكاره كقوله تعالى حتى إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ الآية وليس المرادُ بالأخذ بغتةً إهلاكَهم طرفة عينٍ كإهلاك عادٍ وقومِ لوطٍ بل ما يعُمّه وما يمضي بين الأخذ وإتمام الإهلاكِ أيام كدأب ثمود
{ثُمَّ بَدَّلْنَا} “Sonra değiştirdik” 'ahaznâ' fiiline atıftır ve onun hükmüne dahildir; {مَكَانَ السيئة} “kötülüğün yerine” zikredilen gaye için kendilerine isabet eden [kötülüğün yerine], {الحسنة} “iyiliği [getirdik]” yani içinde bulundukları bela ve sıkıntının yerine bolluk ve genişlik verdik; nitekim Allah Teâlâ: «Onları iyiliklerle ve kötülüklerle imtihan ettik» buyurmuştur. {حتى عَفَواْ} “Nihayet çoğaldılar” yani sayıca ve teçhizatça çoğaldılar; bitkinin çoğalıp gürleşmesi manasındaki 'afâ en-nebât' sözünden gelir; ve nimet onları şımarttı. {قالوا} “ve dediler ki:” Başlarına gelen bu iki durumun Allah Sübhânehu'dan bir imtihan olduğunun farkına varmayarak: {قد مس آباءنا الضراء والسراء} “'Atalarımıza da darlık ve bolluk dokunmuştu.'” Bizim başımıza geldiği gibi onlara da gelmişti; bu zamanın adetinden başka bir şey değildir; insanlar arasında, onları bunlara sevk eden bir sebep veya bunlardan doğan bir sorumluluk olmaksızın darlık ile bolluk nöbetleşe gelir. Bolluğun (serrâ) sonraya bırakılması, darlığın peşinden geldiğini, dolayısıyla onda bir zarar olmadığını hissettirmek içindir. {فأخذناهم} “Bunun üzerine onları yakalayıverdik” bunun hemen ardından, {بغتة} “ansızın” ansızın, en şiddetli ve en feci bir yakalayışla [yakaladık], {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar hiç farkında değillerken.” Buna hiç ihtimal vermezlerken ve akıllarına hoşlanmadıkları hiçbir şeyi getirmezlerken; nitekim Allah Teâlâ: «Kendilerine verilen şeylerle sevinip şımardıkları sırada...» buyurmuştur. Ansızın yakalamaktan maksat, Âd ve Lût kavimlerinin helaki gibi göz açıp kapayıncaya kadar helak edilmeleri değil; bilakis hem bunu hem de Semûd kavminin durumunda olduğu gibi yakalama ile helakin tamamlanması arasında günlerin geçmesini kapsayan durumdur.
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ القرى} أي القرى المُهلَكة المدلولَ عليها بقولِه تعالَى قَرْيَةٍ وقيل هي مكةُ وما حولها من القُرى وقيل جنس القُرى المنتظمةِ لما ذكر ههنا انتظاما أوليا {آمنوا} بما أوحي إلى أبيائهم معتبِرين بمَا جَرى عليهمْ من الابتلاء بالضراء والسراء {واتقوا} أي الكفرَ والمعاصيَ أو اتقَوْا ما أُنذروا به على ألسنة الأنبياءِ ولم يُصروا على ما فعلوا من القبائح ولم يحملوا ابتلاء الله تعالى على عادات الدهر وقالَ ابنُ عباسٍ رضيَ الله تعالى عنهما وحدوا الله واتقوا الشرك {لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بركات مّنَ السماء والارض} لوسّعنا عليهم الخيرَ ويسّرناه لهم من كل جانبٍ مكانَ ما أصابهم من فنون العقوباتِ التي بعضُها من السماء وبعضُها من الأرض وقيل المرادُ المطرُ والنباتُ وقرىء لفتّحنا بالتشديد للتكثير {ولكن كَذَّبُواْ} أي ولكن لم يؤمنوا ولم يتقوا وقد اكتفوى بذكر الأولِ لاستلزامه للثاني {فأخذناهم بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} منَ أنواع الكفرِ والمعاصي التي من جُملتها قولُهم قد مس آباءَنا الخ وهذا الأخذُ عبارةٌ عما في قوله تعالى فأخذناهم بَغْتَةً لا عن الجدب والقَحطِ كما قيل فإنهما قد زالا بتبديل الحسنةِ مكانَ السيئة
{وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ القرى} “Eğer o memleketlerin halkı” yani Allah Teâlâ'nın «karye» (memleket) kavliyle delalet edilen o helak edilmiş memleketlerin [halkı]; bunun Mekke ve çevresindeki köyler olduğu da söylenmiştir; burada zikredilenleri öncelikle içeren genel memleketler cinsi olduğu da söylenmiştir; {آمنوا} “iman etselerdi” darlık ve bollukla imtihan edilmelerinden ibret alarak peygamberlerine vahyedilen şeylere [inansalardı], {واتقوا} “ve sakınsalardı” yani küfürden ve günahlardan sakınsalardı; yahut peygamberlerin diliyle uyarıldıkları şeylerden sakınıp işledikleri çirkinliklerde ısrar etmeselerdi ve Allah Teâlâ'nın imtihanını zamanın adetlerine bağlamasalardı. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): «Allah'ı birleseler ve şirkten sakınsalardı» demiştir. {لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بركات مّنَ السماء والارض} “elbette üzerlerine gökten ve yerden nice bereketler açardık” bir kısmı gökten bir kısmı da yerden olan başlarına gelmiş çeşitli cezaların yerine, hayrı onlar için genişletir ve her yönden kolaylaştırırdık. Kastedilenin yağmur ve bitki olduğu da söylenmiştir. Çokluk ifade etmesi için şeddeli olarak 'leffettahnâ' şeklinde de okunmuştur. {ولكن كَذَّبُواْ} “fakat onlar yalanladılar” yani iman etmediler ve sakınmadılar; birincinin zikriyle yetinilmiştir çünkü o ikincisini gerektirmektedir. {فأخذناهم بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ} “Biz de onları kazandıkları şeyler sebebiyle yakalayıverdik” küfür ve günah çeşitlerinden [kazandıkları sebebiyle]; nitekim «Atalarımıza da... dokunmuştu» sözleri de bunlardandır. Bu yakalama, Allah Teâlâ'nın: «Onları ansızın yakalayıverdik» kavlindeki şeyden ibarettir; söylendiği gibi kuraklık ve kıtlıktan ibaret değildir, zira onlar kötülüğün yerine iyiliğin verilmesiyle zâil olmuştu.
{أفأمن أهل القرى} أي أهل القرى المذكورة
{أفأمن أهل القرى} “Yoksa o memleketlerin halkı güvende mi oldular?” Yani zikredilen memleketlerin halkı...
على وضعِ المظهرِ موضِعَ المُضْمَرِ للإيذان بأن مدارَ التوبيخِ أمْنُ كلِّ طائفةٍ ما أتاهم من البأس لا أمنُ مجموعِ الأمم فإن مل طائفةٍ منهم أصابهم بأسٌ خاصٌّ بهم لا يتعداهم إلى غيرهم كما سيأتي والهمزةُ لإنكارِ الواقعِ واستقباحِه لا لإنكار الوقوعِ ونفيِه كما قاله أبو شامةَ وغيره لقوله تعالى للا يَأْمَنُ مَكْرَ الله إِلَاّ القوم الخاسرون والفاءُ للعطف على أخذناهم وما بينهما اعتراضٌ توسّط بينهما للمُسارعةِ إلى بيانِ أنَّ الأخذَ المذكورَ مما كسبتْه أيديهم والمعنى أبعدَ ذلك الأخذِ أمِنَ أهلُ القرى {أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا بياتا} أي تبييتاً أو وقتَ بياتٍ أن مَبيتاً أو مبيتين وهو في الأصل مصدرٌ بمعنى البيتوتة ويجيء بمعنى التبييتِ السلام بمعنى التسليم {وَهُمْ نَائِمُونَ} حالٌ من ضميرهم البارزِ أو المستترِ في بياتاً
Zamir makamında açık ismin getirilmesi, kınamanın mihverinin ümmetlerin tamamının güvende olması değil, her bir zümrenin kendilerine gelen azaptan güvende olması olduğunu bildirmek içindir; zira ileride geleceği üzere onlardan her bir topluluğa başkasına geçmeyen kendilerine has bir azap isabet etmiştir. Hemze, Ebû Şâme ve başkalarının söylediği gibi vuku bulmayı inkâr ve nefyetmek için değil, Allah Teâlâ'nın: «Allah'ın tuzağından ancak hüsrana uğrayan kavim güvende olur» kavlinden ötürü vuku bulanı inkâr ve çirkin görmek içindir. 'Fâ' harfi 'ehaznâhüm' fiiline atıf içindir; aralarındaki kısım ise söz konusu yakalamanın onların kendi elleriyle kazandıklarından kaynaklandığını beyan etmekte acele davranmak için araya girmiş bir itiraziyedir. Manası şöyledir: O yakalayıştan sonra memleketlerin halkı güvende mi oldu, {أن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا بياتا} “azabımızın kendilerine geceleyin gelmesinden” yani gece baskınıyla veya gece vaktinde, yahut geceleyin uyurlarken veya geceleyen kimseler olarak [gelmesinden]. Bu kelime aslında 'gecelemek' manasında bir masdardır; 'teslîm' manasına gelen 'selâm' gibi gece baskını (tebyît) manasına da gelir. {وَهُمْ نَائِمُونَ} “onlar uyurlarken?” 'Beyâten'deki açık veya müstetir zamirden hâldir.
{أَوَ أَمِنَ أَهْلُ القرى} إنكارٌ بعد إنكارٍ للمبالغة في التوة بيخ الشديد ولذلك لم يقل أفأمن أهلُ القرى أَن يَأْتِيَهُم بأسنا بياتاً وهم نائمونَ أو ضحىً وهم يلعبون وقرىء أوْ بسكون الواوِ على الترديد {أَن يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى} أي ضحوةَ النهارِ وهو في الأصل ضوءُ الشمسِ إذا ارتفعت {وهم يلعبون} أي يلهوم من فرط الغفلةِ أو يشتغلون بما لا ينفعهم كأنهم يلعبون
{أَوَ أَمِنَ أَهْلُ القرى} “Yoksa o memleketlerin halkı güvende mi oldular” şiddetli azarlamada mübalağa için inkâr üstüne inkârdır; bu yüzden: «Memleketlerin halkı azabımızın kendilerine geceleyin onlar uyurlarken veya kuşluk vakti onlar oynarlarken gelmesinden güvende mi oldu?» denilmemiştir. Tereddüt ifade etmek üzere vâv'ın sükûnu ile «ev» şeklinde de okunmuştur. {أَن يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنَا ضُحًى} “azabımızın kendilerine kuşluk vakti gelmesinden” yani gündüzün kuşluk vaktinde; aslen güneşin yükseldiği andaki ışığıdır; {وهم يلعبون} “onlar eğlenip dururlarken?” Yani aşırı gafletten dolayı oyalanırlarken yahut kendilerine fayda vermeyecek şeylerle sanki oynuyormuş gibi meşgul olurlarken.
{أَفَأَمِنُواْ مَكْرَ الله} تكريرٌ للنكير لزيادة التقريرِ ومكرُ الله تعالى استعارةٌ لاستدراجه العبدوأخذه مِن حيثُ لَا يحتسبُ والمراد به بيان إتيانُ بأسِه تعالى في الوقتين المذكورين ولذلك عُطف الأول والثالث بالفاء في الإنكار فيهما متوجهٌ إلى ترتب الأمنِ على الأخذ المذكور وأما الثاني فمن تتمة الأولِ {فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ الله إِلَاّ القوم الخاسرون} أي الذين خسِروا أنفسَهم وأضاعوا فطرةَ الله التي فطرَ الناسَ عليها والاستعدادَ القريبَ المستفادَ من النظر في الآيات
{أَفَأَمِنُواْ مَكْرَ الله} “Onlar Allah'ın tuzağından güvende mi oldular?” Teyidi artırmak için inkârın tekrarıdır. Allah Teâlâ'nın mekri (tuzağı), kulunu derece derece helake yaklaştırması ve onu hiç ummadığı yerden yakalamasından istiaredir. Bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın azabının zikredilen iki vakitte gelişini beyan etmektir. Bu yüzden birincisi ve üçüncüsü 'fâ' ile atfedilmiştir; zira o ikisindeki inkâr, güven hissinin söz konusu yakalamanın ardından gelmesine yöneliktir. İkincisi ise birincisinin tamamlayıcısıdır. {فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ الله إِلَاّ القوم الخاسرون} “Oysa Allah'ın tuzağından ancak hüsrana uğrayanlar topluluğu güvende hisseder.” Yani kendilerini hüsrana uğratan, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı ve ayetlere bakmaktan elde edilen yakın istidadı zayi eden kimseler.
{أولم يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرض مِن بَعْدِ أَهْلِهَا} أي يخلُفون مَنْ خلا قبلهم من الأمم المُهلَكة ويرثون ديارَهم والمرادُ بهم أهلُ مكةَ ومَنْ حولها وتعديةُ فعل الهداية باللام إما لتنزيلها منزلة اللام كأنه قيل أغفلَوا ولم يفعلِ الهدايةَ لهم الخ وإما لأنها بمعنى التبيينِ والمفعولُ محذوفٌ والفاعلُ على التقديرين هو الجملةُ الشرطية أي أولم يبيَّن لهم مآلُ أمرِهم {أَن لَّوْ نَشَاء أصبناهم} بِذُنُوبِهِمْ أي أن الشأنَ لو نشأ أصبْناهم بجزاء ذنوبِهم أو بسبب ذنوبِهم كما أصبنا مَنْ قبلهم وقرىء نَهدِ بنون العظمة فالجملة مفعولُه {وَنَطْبَعُ على قُلُوبِهِمْ} عطفٌ على ما يُفهم من قولِه تعالَى أَوْ لَمْ يَهْدِ كأنه قيل لا يهتدون أو يغفُلون عن الهداية أو عن التفكر والتأمل أو منقطعٌ عنه بمعنى ونحن نطبع ولا يجوزعطفه على أصبناهم على أنه بمعنى طبعنا لإفضائه إلى نفي الطبْعِ عنهم لأنه في سياق جوابِ لو {فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} أي أخبار الأمم المهلكة فضلاعن التدبر والنظرِ فيها والاغتنامِ بِمَا في تضاعِيفِها منَ الهداية
{أولم يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الأرض مِن بَعْدِ أَهْلِهَا} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı” yani kendilerinden önce geçmiş olan helak edilmiş ümmetlerin yerine geçen ve onların yurtlarına vâris olan kimselere [belli olmadı mı]? Onlarla kastedilen Mekke halkı ve çevresindekilerdir. 'Hedâ' fiilinin 'lâm' ile geçişli kılınması ya 'lâm'ın yerine konulması sebebiyledir; sanki: «Gaflet mi ettiler ve onlara hidayeti ulaştırmadı mı...» denilmiştir; ya da 'tebyîn' (açıklamak) manasında olmasındandır, mef'ûl ise mahzuftur. Her iki takdire göre de fail şart cümlesidir; yani: Onların işinin sonu kendilerine açıklanmadı mı: {أَن لَّوْ نَشَاء أصبناهم} بِذُنُوبِهِمْ “ki eğer dileseydik onları da günahları yüzünden cezalandırırdık!” Yani durum şu ki, dileseydik kendilerinden öncekileri cezalandırdığımız gibi onları da günahlarının cezasıyla veya günahları sebebiyle cezalandırırdık. Azamet nûnu ile «nehdi» şeklinde de okunmuştur ki bu durumda cümle onun mef'ûlü olur. {وَنَطْبَعُ على قُلُوبِهِمْ} “Ve kalplerini mühürleriz” Allah Teâlâ'nın: «Belli olmadı mı?» kavlinden anlaşılan mana üzerine matuftur; sanki: «Hidayete ermiyorlar mı veya hidayetten yahut tefekkür ve ibret almaktan gafil mi kalıyorlar?» denilmiştir; yahut «ve biz mühürleriz» manasında munkatı'dır. 'Taba'nâ' (mühürledik) manasında olmak üzere 'esabnâhüm' üzerine atfedilmesi caiz değildir; çünkü 'lev'in cevabının siyakında olduğu için onlardan mühürlemenin nefyedilmesine yol açar. {فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “artık onlar işitmezler.” Yani helak edilen ümmetlerin haberlerini bile işitmezler; nerede kaldı ki onlar üzerinde düşünüp ibretle baksınlar ve aralarındaki hidayeti ganimet bilsinler!
{تِلْكَ القرى} جملةٌ مستأنفةٌ جاريةٌ مجرى الفذلكةِ لما قبلها من القِصص منبئةٌ عن غاية غَوايةِ الأممِ المذكورة وتماديهم فيها بعد ما أنتهم الرسلُ بالمعجزات الباهرة وتلك إشارةٌ إلى قرى الأمم المُهلَكة على أن اللامَ للعهد وهو مبتدأٌ وقولُه تعالى {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَائِهَا} خبرُه وصيغة المضارع للإيذان بعدم انقضاءِ القصة بعد ومِنْ للتبعيض أي بعضُ أخبارها التي فيها عظةٌ وتذكيرٌ وقيل تلك مبتدأ والقرة خبرُه وما بعده حالٌ أو خبرٌ بعد خبر عند من يجوِّز كون الخبر الثاني جملةً كما في قوله تعالى فَإِذَا هِىَ حَيَّةٌ تسعى وتصديرُ الكلام بذكر القرى وإضافةُ الأنباء إليها مع أن المقصوصَ أنباءُ أهلِها والمقصودُ بيانُ أحوالهم حسبما يُعرب عنه قوله تعالى {وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بالبينات} لما أن حكايةَ هلاكِهم بالمرة على وجه الاستئصالِ بحيث يشمل أماكنَهم أيضاً بالخسف بها والرجفةِ وبقائِها خاويةً معطلةً أهولُ وأفظعُ والباء في قوله تعالى بالبينات متعلقةٌ إما بالفعل المذكور على أنها للتعدية وإما بمحذوفٍ وقعَ حالاً من فاعله أي ملاتبسين بالبينات لكن لا بأن يأتيَ كلُّ رسولٍ ببينة واحدة بل بينات كثيرة خاصةٍ به معينةٍ له حسب اقتضاءِ الحِكمة فإن مراعاة انقسام الآحاد إلى الآحاد إنما هي فيما بين الرسل وضميرِ الأممِ والجملةُ مستأنفةٌ مبينةٌ لكمال عُتوِّهم وعنادِهم أي وبالله لقد جاء كلَّ أمةٍ مِنْ تلكَ الأممِ المُهلَكة رسولُهم الخاصُّ بهم بالمعجزات البيّنةِ المتكثرة المتواردةِ عليهم الواضحة الجلالة على صحة رسالتِه الموجبةِ للإيمان حتماً وقوله تعالى {فَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} بيانٌ لاستمرار عدم إيمانهم في الزمان الماضي لا لعدم استمرارِ إيمانِهم وترتيبُ حالتِهم هذه على مجيء الرسلِ بالبينات بالفاء لما أن الاستمرارَ على فعل من الأفعال بعد ورود ما يوجب الإقلاعَ عنه وإن كان استمرارا عليه في الحقيقة لكنه بحسَب العنوان فعلٌ جديد وصنعٌ حادثٌ نحوُ وعظتُه فلم ينزجِرْ ودعوتُه فلم يُجب واللامُ لتأكيد النفي أي فما صح وما استقام لقوم من أولئك الأقوامِ في وقتٍ من الأوقاتِ أن يؤمنوا لكل كان ذلك ممتنعاً منهم إلى أنْ لَقوُا ما لقوُا لغاية عتوِّهم وشدةِ شكيمتِهم في الكفر والطغيانِ ثم إن كان المحكي عنهم آخرَ حالِ كلِّ قوم منهم فالمرادُ بعدم إيمانِهم المذكور ههنا إصرارُهم على ذلك بعد اللتيا والتي وبما أشير إليه بقوله تعالى {بِمَا كَذَّبُواْ مِن قَبْلُ} تكذيبُهم من لدن مجيءِ الرسل إلى وقت الإصرارِ والعناد وإنما لم يُجعل ذلك مقصوداً بالذات كالأول بل جُعل صلةً للموصول إيذاناً بأنه بيِّنٌ بنفسه وإنما المحتاجُ إلى البيان عدمُ إيمانهم بعد تواتر البينات الظاهرة وتظاهر المعجزات الباهرة التي كانت تضطرهم إلى القَبول لو كانوا من أصحاب العقول والموصول الذي تعلق به الإيمان والتكذيب سلباً وإيجاباً عبارةٌ عن جميع الشرائعِ التي جاء بها كلُّ رسولٍ أصولِها وفروعِها وإن كان المحكيُّ جميع أحوال كل قوم منهم فالمراد بما ذكر أولاً كفرُهم المستمرُّ من حين مجيءِ الرسل الخ وبما أشير إليه آخرا تكذيبُهم قبل مجيئِهم فلا بد من جعل الموصولِ المذكور عبارة عن أصول الشرائعِ التي أجمعت عليها الرسل قاطبة ودعوا أممهم إليها آثر ذي أثير لاستحالة تبدلها وتغيرها مثل ملة التوحيد ولوازمها ومعنى تكذيبهم بها قبل مجيء رسلهم
{تِلْكَ القرى} “İşte o memleketler...” Kendisinden önceki kıssaların bir fezlekesi yerine geçen, peygamberler kendilerine apaçık mucizeler getirdikten sonra zikredilen ümmetlerin son derece azgınlıklarını ve onda ısrar edip ileri gidişlerini haber veren müstakil bir cümledir. «Tilke», 'el-' takısının ahd için olması üzere helak edilen ümmetlerin memleketlerine bir işarettir ve mübtedadır. Allah Teâlâ'nın: {نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَائِهَا} “onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz” kavli ise onun haberidir; muzari sîgası kıssanın henüz bitmediğini bildirmek içindir; 'min' ise teb'îz (kısmîlik) içindir; yani onların içinde öğüt ve ibret bulunan bazı haberlerini [anlatıyoruz]. «Tilke»nin mübteda, «el-kurâ»nın haber, sonrasının ise hâl olduğu veya Allah Teâlâ'nın: «Bir de baktı ki o koşan bir yılandır» kavlinde olduğu gibi ikinci haberin cümle olmasını caiz görenlere göre haber üstüne haber olduğu da söylenmiştir. Anlatılan şey onların ahalisinin haberleri olduğu ve maksat da Allah Teâlâ'nın şu kavlinin ifade ettiği üzere onların hallerini beyan etmek olduğu halde, söze memleketlerin zikriyle başlanması ve haberlerin onlara izafe edilmesi: {وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بالبينات} “Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” yerin dibine batırma, sarsıntı ve bomboş, metruk kalma suretiyle onların yurtlarını da kapsayacak şekilde kökten helak edilişlerinin hikâye edilmesinin daha dehşetli ve daha feci olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: «Bi'l-beyyinât» kavlindeki 'bâ' harfi ya geçişlilik için olmak üzere zikredilen fiile müteallıktır; ya da failinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani apaçık delillerle donanmış olarak [gelmişlerdi]. Ancak bu, her peygamberin tek bir beyyine ile gelmesi şeklinde değil, hikmetin gereğine göre her birine has ve tayin edilmiş pek çok beyyine ile gelmesi şeklindedir; zira fertlerin fertlere taksimi kuralı peygamberler ile ümmetlerin zamiri arasındadır. Cümle, onların azgınlık ve inatlarının kemâlini beyan eden bir istînâftır; yani: Allah'a andolsun ki o helak edilen ümmetlerin her birine, kendi hususi peygamberleri, peygamberliğinin doğruluğuna açıkça delalet eden, imanı kesinlikle zorunlu kılan, apaçık, pek çok ve birbiri ardınca gelen mucizelerle gelmiştir. Allah Teâlâ'nın: {فَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ} “Yine de inanacak değillerdi” kavli, geçmiş zamanda iman etmeyişlerinin sürekliliğini beyan eder; imanlarının süreksizliğini değil. Onların bu halinin peygamberlerin beyyinelerle gelişine 'fâ' ile terettüp ettirilmesi şundandır: Vazgeçmeyi gerektiren bir durum geldikten sonra bir fiilde ısrar etmek, gerçekte bir ısrar olsa da, yeni bir başlık altında yeni bir fiil ve ortaya çıkan yeni bir davranıştır; nitekim: «Ona öğüt verdim ama vazgeçmedi, onu çağırdım ama icabet etmedi» denilmesi gibidir. 'Lâm' ise nefyi tekit içindir; yani o kavimlerden hiçbir kavim için hiçbir vakitte iman etmek sahih ve mümkün olmadı, bilakis küfür ve taşkınlıktaki aşırı azgınlıkları ve katı inatları sebebiyle uğradıkları akıbete uğrayıncaya kadar bu durum onlardan imkânsız oldu. Sonra, şayet onlardan hikâye edilen durum her bir kavmin son hali ise, burada zikredilen iman etmeyişlerinden maksat, binbir türlü olaydan sonra bunda ısrar etmeleridir; Allah Teâlâ'nın: {بِمَا كَذَّبُواْ مِن قَبْلُ} “daha önce yalanladıklarından dolayı” kavliyle işaret edilen husus ise, peygamberlerin gelişinden ısrar ve inat vaktine kadar olan yalanlamalarıdır. Bunun ilki gibi bizzat kastedilmeyip mevsûle sıla yapılması, onun kendiliğinden apaçık olduğunu, beyana muhtaç olanın ise akıl sahipleri olsalardı onları kabule mecbur bırakacak olan apaçık delillerin ve parlak mucizelerin ardı ardına gelişinden sonra bile iman etmeyişleri olduğunu bildirmek içindir. İmanın ve yalanlamanın olumlu ve olumsuz olarak taalluk ettiği mevsûl ise her peygamberin getirdiği şeriatların tamamından, onların asıllarından ve fürûundan ibarettir. Şayet hikâye edilen şey her kavmin bütün halleri ise, ilk olarak zikredilen şeyden maksat peygamberlerin gelişinden itibaren devam eden küfürleridir; son olarak işaret edilen şeyden maksat ise peygamberlerin gelişinden önceki yalanlamalarıdır. Bu durumda zikredilen mevsûlü, tevhid dini ve onun gerekleri gibi değişmesi ve tebdil edilmesi imkânsız olan, bütün peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği ve öncelikle ümmetlerini kendisine davet ettiği şeriatların asıllarından ibaret kılmak gerekir. Peygamberleri gelmeden önce onları yalanlamalarının manası ise...
أنهم ما كانوا في زمن الجاهلية بحيث لم يسمعوا كلمةَ التوحيد قط بل كانت كلُّ أمةٍ من أولئك الأمم يتسامعون بهال من بقايا من قبلهم فيكذبونها ثم كانت حالتهم بعد مجيءِ رسلِهم كحالتهم قبل ذلك كأن لم يبعث إليهم أحد وتخصيص التكذيب وعدم الإيمان بما ذكر من الأصول لظهور حال الباقي بدلالة النص فإنهم حين لم يؤمنوا بما أجمعت عليه كافةُ الرسل فلأن يؤمنوا بما تفرَّد به بعضهم أولى وعدم جعل هذا التكذيبِ مقصوداً بالذات لما أن ما عليه يدور فلكُ العذابِ والعقابِ هو التكذيبُ الواقعُ بعد الدعوة حسبما يُعرب عنه قوله تعالى وَمَا كُنَّا مُعَذّبِينَ حتى نَبْعَثَ رَسُولاً وإنما ذكرها ما وقع قبلها بياناً لعراقتهم في الكفر والتكذيب وعلى كلا التقديرين فالضمائرُ الثلاثة متوافقة في المرجع وقيل ضميرُ كذبوا راجعٌ إلى أسلافهم والمعنى فما كان الأبناءُ ليؤمنوا بما كذب به الآباءُ ولا يَخْفى ما فيهِ من التعسف وقيل المرادُ ما كانوا ليؤمنوا لو أحييناهم بعد إهلاكِهم ورددناهم إلى دار التكليفِ بما كذبوا من قبلُ كقوله تعالى وَلَوْ رُدُّواْ لعادوا لِمَا نهوا عنه وقيل الباء للسببية وما مصدريةٌ أي بسبب تعوُّدِهم تكذيبَ الحق وتمرنهم عليه قبل بعثةِ الرسلِ ولا يرِدُ عليه ههنا ما ورد في سورة يونُسَ من مخالفة الجمهورِ بجعل ما المصدريةِ من قبيل الأسماء كما هو رأيُ الأخفشِ وابنِ السرّاج ليرجِعَ إليه الضميرُ في به {كذلك} أي مثلَ ذلك الطبعِ الشديدِ المُحكَم {يَطْبَعُ الله على قُلُوبِ الكافرين} أي من المذكورين وغيرهم فلا يكاد يؤثر فيها الآياتُ والنذرُ وفيه تحذير للسامعين وإظهارُ الاسمِ الجليلِ بطريق الالتفاتِ لتربية المهابة وإدخالِ الروعة
cahiliye döneminde tevhid kelimesini hiç duymamış kimseler gibi olmadıkları, bilakis o ümmetlerden her birinin kendilerinden öncekilerin kalıntılarından bunu işitip yalanladıkları, sonra peygamberleri geldikten sonraki hallerinin de sanki kendilerine hiç kimse gönderilmemiş gibi önceki halleri gibi olduğudur. Yalanlamanın ve iman etmeyişin zikredilen asıllara has kılınması, geri kalanların halinin nassın delaletiyle açık olmasındandır; zira onlar bütün peygamberlerin üzerinde ittifak ettiği şeylere inanmadıklarına göre, bazılarının tek başına getirdiği şeylere inanmamaları evleviyetle geçerlidir. Bu yalanlamanın bizzat kastedilen kılınmaması ise, azap ve ceza çarkının üzerinde döndüğü şeyin, Allah Teâlâ'nın: «Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz» kavlinin ifade ettiği üzere davetten sonra vuku bulan yalanlama olmasındandır. Ondan öncekilerin zikredilmesi ise onların küfür ve yalanlamadaki köklülüklerini beyan etmek içindir. Her iki takdire göre de üç zamir merci bakımından birbiriyle uyumludur. «Kezzebû»nun zamirinin onların atalarına râci olduğu da söylenmiştir; manası: «Babaların yalanladığı şeye oğullar da inanacak değillerdi» şeklinde olur; bundaki zorlama ise gizli değildir. Kastedilenin: «Onları helak ettikten sonra tekrar diriltip teklif yurduna döndürseydik, daha önce yalanladıkları şey sebebiyle yine inanacak değillerdi» manası olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: «Eğer geri döndürülselerdi, yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi» buyurmuştur. 'Bâ' harfinin sebebiyyet için, 'mâ'nın ise masdariyye olduğu da söylenmiştir; yani peygamberler gönderilmeden önce hakkı yalanlamayı âdet edinmeleri ve bunda alışkanlık kazanmaları sebebiyle [inanmadılar]. Yûnus suresinde geçen, Ahfeş ve İbnü's-Serrâc'ın görüşü doğrultusunda 'bihi'deki zamirin kendisine dönmesi için masdariyye olan 'mâ'yı isimler kabilinden sayarak cumhura muhalefet etme durumu burada vârid olmaz. {كذلك} “İşte böylece” yani böylesine şiddetli ve muhkem bir mühürleme ile; {يَطْبَعُ الله على قُلُوبِ الكافرين} “Allah kâfirlerin kalplerini mühürler.” Yani gerek zikredilenlerin gerekse başkalarının [kalplerini mühürler]; artık ayetler ve uyarılar onlara neredeyse hiç tesir etmez. Bunda dinleyenler için bir sakındırma vardır; İsmi Celil'in iltifat yoluyla açıkça getirilmesi ise heybet ve dehşet uyandırmak içindir.
{وَمَا وَجَدْنَا لاِكْثَرِهِم} أي أكثرِ الأممِ المذكورين واللامُ متعلقةٌ بالوُجدان كما في قولك ما وجدتُ له مالا أي ما صدفت له مالاً ولا لقِيته أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً مِنْ قوله تعالى {مّن عَهْدٍ} لأنَّه في الأصلِ صفةٌ للنكرة فلما قُدّمت عليها انتصبت حالاً والأصلُ ما وجدنا عهداً كائناً لأكثرهم ومن مزيدة للاستغراق أي وما وجدنا لأكثرهم من وفاء عهدٍ فإنهم نقضوا مَا عاهدوا الله عَلَيْهِ عند مساسِ البأساء والضراءِ قائلين لئن أنجيتنا من هذه لنكونَنّ من الشاكرين فتخصيصُ هذا الشأنِ بأكثرهم ليس لأن بعضَهم كانوا يوفون بعهودهم بل لأن بعضَهم كانوا لا يعهدون ولا يوفون وقيل المرادُ بالعهد ما عهِد الله تعالى إليهم من الإيمان والتقوى بنصب الآياتِ وإنزالِ الحُجج وقيل ما عهِدوا عند خطابِ أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ فالمرادُ بأكثرهم كلُّهم وقيل الضمير للبأس والجملةُ اعتراضٌ فإن أكثرَهم لا يوفون بالعهود بأي معنى كان {وَإِن وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ} أي أكثرُ الأمم أي علِمناهم كما في قولك وجدتُ زيداً ذا حِفاظ وقيل الأول أيضاً كذلك وإنْ مخففةٌ من أن وضمير الشأن محذوفٌ أي إن الشأنَ وجدناهم {لفاسقين} خارجين عن الطاعة ناقضين للعهود وعند الطكوفينن أنّ إنْ نافيةٌ واللامُ بمعنى إلا أي ما وجدناهم إلا فاسقين
{وَمَا وَجَدْنَا لاِكْثَرِهِم} “Onların çoğunda... bulamadık” yani zikredilen ümmetlerin çoğunda. 'Lâm' harfi, «ona bir mal bulamadım» yani onun için bir mala rastlamadım ve kavuşmadım sözünde olduğu gibi bulma fiiline müteallıktır; yahut Allah Teâlâ'nın şu kavlinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır: {مّن عَهْدٍ} “ahde bağlılık.” Çünkü o aslında belirsiz ismin (nekire) sıfatıdır; onun önüne geçirilince hâl olarak mansub olmuştur; aslı «onların çoğuna ait olan bir ahit bulamadık» şeklindedir. 'Min' istiğrâk (kapsam) için zâiddir; yani onların çoğunda ahde vefa namına hiçbir şey bulamadık; zira onlar darlık ve zorluk dokunduğunda: «Eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız» diyerek Allah'a verdikleri sözü bozdular. Bu durumun onların çoğuna has kılınması, bazılarının ahitlerine vefa göstermelerinden dolayı değil; bilakis bazılarının ne ahit yapıp ne de vefa göstermelerindendir. Ahitten maksadın, ayetler dikmek ve deliller indirmek suretiyle Allah Teâlâ'nın onlara emrettiği iman ve takva olduğu da söylenmiştir. {أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” hitabı sırasında verdikleri söz olduğu da söylenmiştir; bu takdirde onların çoğundan kasıt hepsidir. Zamirin insanlara ait olduğu ve cümlenin bir itiraziye olduğu da söylenmiştir; zira insanların çoğu hangi anlamda olursa olsun ahitlerine vefa göstermezler. {وَإِن وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ} “ve gerçekten onların çoğunu... bulduk” yani ümmetlerin çoğunu; senin «Zeyd'i vefalı buldum/bildim» sözünde olduğu gibi 'onları bildik' demektir. Birincinin de böyle olduğu söylenmiştir. «İn» (إِنْ), «enne»den muhaffefedir ve şe'n zamiri mahzuftur; yani şüphesiz durum şu ki onları bulduk: {لفاسقين} “yoldan çıkmış kimseler olarak.” İtaatten çıkmış, ahitleri bozan kimseler olarak [bulduk]. Kûfelilere göre ise «in» nâfiyedir, «lâm» ise «illâ» manasındadır; yani: «Onları ancak yoldan çıkmış kimseler olarak bulduk» demektir.
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم موسى} أي أرسلناه من بعد انقضاء
{ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم موسى} “Sonra onların ardından Mûsâ'yı gönderdik” yani zikredilen peygamberlerin kıssalarının sona ermesinden sonra,
وقائعِ الرسل المذكورين أو من بعد هلاكِ الأممِ المحكيةِ والتصريحُ بذلكَ مع دِلالة ثم على التراخي للإيذان بأن بعثه ﵊ جرى على سَنن السُنةِ الإلهية من إرسال الرسلِ تترى وتقديمُ الجارِّ والمجرور على المفعول الصريح لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر {بآياتنا} متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً من مفعول بعثنا أو صفةٌ لمصدرِه أي بعثناه ﵊ ملتبساً بآياتنا أو بعثناه بَعْثاً ملتبساً بها وهي الآيات التسع المفصلات التي هي العصا واليدُ البيضاء والسِّنونَ ونقصُ الثمرات والطوفانُ والجَرادُ والقُمّلُ والضفادعُ والدم حبما سيأتي على التفصيل {إلى فِرْعَوْنَ} هو لقبٌ لكل من ملَك مِصْرَ من العمالقة كما أن كِسرى لقب لكل من ملك فارسَ وقيصرَ لكل مَنْ ملك الروم واسمُه قابوسُ وقيلالوليد بن مصعب بن ريان {وَمَلَئِهِ} أي أشرافِ قومِه وتحصيصهم بالذكر مع عموم رسالتِه ﵊ لقومه كافةً حيث كانوا جميعاً مأمورين بعبادة ربِّ العالمين عز سلطانه وترك العظيمةِ الشنعاءِ التي كانَ يدَّعِيها الطاغيةُ ويقبلُها منهُ فئتُه الباغيةُ لأصالتهم في تدبير الأمور واتباعِ غيرِهم لهم في الورود والصدور {فَظَلَمُواْ بِهَا} أي كفروا بها أُجري الظلمُ مُجرى الكفرِ لكونهما من وادٍ واحدٍ أو ضُمّن معنى الكفرِ أو التكذيبِ أي ظلموا كافرين بها أو مكذِّبين بها أو كفروا بها مكان الإيمانِ الذي هو من حقها لوضوحها ولهذا المعنى وُضع ظلَموا موضِعَ كفروا وقيل ظلموا أنفسَهم بسببها بأن عرّضوها للعذاب الخالد أو ظلموا الناسَ بصدهم عن الإيمان بها والمرادُ به الاستمرارُ على الكفر بها إلى أن لقُوا من العذاب ما لقُوا ألا يُرى إلى قوله تعالى {فانظر كَيْفَ كَانَ عاقبة المفسدين} فكما أن ظلمهم بها مستتبعٌ لتلك العاقبةِ الهائلةِ كذلك حكايةُ ظلمِهم بها مستتبعٌ للأمر بالنظر إليها وكيف خبرُ كان قُدّم على اسمها لاقتضائه الصدارةَ والجملةُ في حيز النصبِ بإسقاط الخافضِ أي فانظر بعين عقلِك إلى كيفية ما فعلنا بهم ووضعُ المفسدين موضعَ ضميرِهم للإيذان بأن الظلم مستلزِمٌ للإفساد
yahut anlatılan ümmetlerin helakinden sonra [Mûsâ'yı] peygamber olarak gönderdik. «Sümme»nin zaman aralığına delalet etmesiyle birlikte bunun açıkça belirtilmesi, onun (aleyhisselâm) gönderilmesinin, peygamberlerin birbiri ardınca gönderilmesine dair ilahi sünnet çizgisi üzere cereyan ettiğini bildirmek içindir. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûlden öne geçirilmesi ise defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. {بآياتنا} “ayetlerimizle” 'baasnâ' fiilinin mef'ûlünden hâl olan veya masdarına sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani onu (aleyhisselâm) ayetlerimizle donanmış olarak gönderdik yahut ayetlerle donanmış bir gönderişle gönderdik. Bunlar, ileride ayrıntılı olarak geleceği üzere asa, beyaz el, kuraklık yılları, ürünlerin noksanlığı, tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan olan dokuz açık mucizedir. {إلى فِرْعَوْنَ} “Firavun'a” Kisrâ'nın Fars'a, Kayser'in Rûm'a hükmeden herkese verilen unvan olması gibi, Amâlika'dan Mısır'a hükmeden herkese verilen bir unvandır; ismi Kâbûs'tur, Mus'ab b. Reyyân'ın oğlu Velîd olduğu da söylenmiştir; {وَمَلَئِهِ} “ve onun ileri gelenlerine” yani kavminin eşrafına. Onun (aleyhisselâm) risaleti bütün kavmine şamil olduğu halde —çünkü hepsi de سلطانه عز olan Âlemlerin Rabbi'ne ibadet etmekle ve o azgının iddia edip isyankâr topluluğunun da ondan kabul ettiği o çirkin ve korkunç cinayeti terk etmekle emrolunmuşlardı— onların zikriyle tahsis edilmesi, işleri idare etmedeki asıllıkları ve diğerlerinin her türlü işte onlara tâbi olmalarından ötürüdür. {فَظَلَمُواْ بِهَا} “Fakat onlar o ayetlere zulmettiler” yani onları inkâr ettiler. Zulüm ile küfür aynı kökten olduğu için zulüm küfür yerine kullanılmıştır; yahut küfür veya tekzib manası tazmin ettirilmiştir; yani onları inkâr ediciler veya yalanlayıcılar olarak zulmettiler; yahut ayetlerin apaçıklığı sebebiyle hakkı olan imanın yerine onları inkâr ettiler; işte bu manadan ötürü 'keferû' yerine 'zalemû' konulmuştur. Kendilerini ebedi azaba maruz bırakmak suretiyle ayetler sebebiyle kendi nefislerine zulmettikleri, yahut insanları o ayetlere imandan alıkoymak suretiyle insanlara zulmettikleri de söylenmiştir. Bundan maksat, azaptan uğradıkları akıbete uğrayıncaya kadar ayetleri inkârda ısrar etmeleridir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavline bakılmaz mı: {فانظر كَيْفَ كَانَ عاقبة المفسدين} “Bak işte o bozguncuların sonu nasıl oldu!” Onların ayetlere zulmetmeleri o dehşetli akıbeti nasıl doğurduysa, onların bu zulümlerinin hikâye edilmesi de o akıbete ibretle bakma emrini öylece doğurmuştur. «Keyfe», cümlenin başında gelmeyi gerektirdiği için isminin önüne geçmiş olan «kâne»nin haberidir ve cümle cer edatının düşürülmesiyle nasb mahallindedir; yani: Akıl gözünle bizim onlara ne yaptığımızın keyfiyetine bir bak! Zamirleri yerine 'el-müfsidîn' (bozguncular) kelimesinin getirilmesi ise zulmün fesadı gerektirdiğini bildirmek içindir.
{وَقَالَ مُوسَى} كلامٌ مبتدأٌ مَسوقٌ لتفصيل ما أُجمل فيما قبله من كيفية إظهار الآياتِ وكيفيةِ عاقبة المفسدين {يا فرعون إِنِّي رَسُولٌ} أي إليك {مِن رَّبّ العالمين} على الوجه الذي مر بيانه
{وَقَالَ مُوسَى} “Mûsâ dedi ki:” Ayetlerin nasıl gösterildiği ve bozguncuların akıbetinin nasıl olduğu hususunda öncesinde mücmel bırakılan şeyleri ayrıntılı olarak açıklamak için sevk edilmiş müstakil bir sözdür. {يا فرعون إِنِّي رَسُولٌ} “'Ey Firavun! Şüphesiz ben bir elçiyim'” yani sana gönderilmiş bir elçiyim, {مِن رَّبّ العالمين} “Âlemlerin Rabbi tarafından” daha önce beyan edilen veçhile.
{حقيق على أن لا أَقُولَ عَلَى الله إِلَاّ الحق} جوابٌ عما ينساقُ إليه الذهنُ من حكاية ظلمِهم بالآيات من تكذيبه إياه ﵊ في دعوى الرسالةِ وكان أصلُه حقيقٌ على أن لا أقول الخ كما هو قراءة نافع فقلب للأمن من الإلباس كما في قول وتشقى الرماحُ بالضياطرة الحُمُر أو لأن ما لزِمك فقد لزِمتَه أو للإغراق في الوصف بالصدق والمعنى واجبٌ عليّ القولُ الحقُّ أن أكون أنا قائلُه لا يَرضَى إلا بمثلي ناطقاً به أو ضُمّن حقيقٌ معنى حريص أو وُضِعَ على موضعَ الباءِ لإفادة التمكن كقولهم
{حقيق على أن لا أَقُولَ عَلَى الله إِلَاّ الحق} “Bana Allah hakkında gerçekten başkasını söylememek yaraşır.” Ayetlere zulmetmelerinin hikâyesinden zihne gelen, onun (aleyhisselâm) peygamberlik davasında kendisini yalanlaması durumuna bir cevaptır. Aslı Nâfi' kıraatinde olduğu gibi: «Hakîkun aleyye en lâ ekûle...» (Bana haktır/görevdir ki...) şeklinde idi; karışıklıktan emin olunduğu için kalbedilmiştir (yer değiştirmiştir), nitekim: «Kırmızı hamallarla mızraklar helak olur» sözünde olduğu gibi; yahut sana gereken şey senin de ona sarılmanı gerektirdiği içindir; yahut doğrulukla nitelenmede mübalağa içindir. Manası şöyledir: Doğru sözün onu söyleyenin ben olmamı gerektirmesi vaciptir, o doğru söz ancak benim gibi birinin kendisini telaffuz etmesine razı olur; yahut 'hakîk' kelimesine 'harîs' (düşkün, özen gösteren) manası tazmin ettirilmiştir; yahut sağlamlık ve sebat ifade etmek için 'bâ' yerine 'alâ' konulmuştur; nitekim onların:
رميتُ على القوس وجئتُ على حال حسنةٍ ويؤيده قراءة أبي بالباء وقرىء حقيق أن لا أقول وقوله تعالى {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيّنَةٍ مّن رَّبّكُمْ} استئنافٌ مقرر لما قبله من ككونه رسولاً من رب العالمين وكونِه حقيقاً بقول الحقِّ ولم يكن هذا القول منه ﵊ وما بعده من جواب فرعون إثرَ ما ذكر ههنا بل بعدَ مَا جَرى بينهما من المحاورة المحكيةِ بقوله تعالى قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا الآيات وقوله تعالى وَمَا رَبُّ العالمين الآيات وقد طوى ههنا ذكرُه للإيجاز ومِنْ متعلقة إما بجئتُكم على أنها لابتداء الغايةِ مجازاً وإما بمحذوف وقع صفةً لبينة مفيدةً لفخامتها الإضافية المؤكدةِ لفخامتها الذاتية المستفادةِ من التنوين التفخيمي وإضافةُ اسمِ الرب إلى المخاطبين بعد إضافتِه فيما قبله إلى العالمين لتأكيد وجواب الإيمان بها {فَأَرْسِلْ مَعِىَ بني إسرائيل} أي فخلّهم حتى يذهبوا معي إلى الأرض المقدسةِ التي هي وطنُ آبائِهم وكان ق استبعدهم بعد انقراضِ الأسباطِ يستعملهم ويكلفهم الأفاعيلَ الشاقة فأنقذهم الله تعالى بموسى ﵊ وكانَ بين اليوم الذي دخل يوسفُ مصرَ واليومِ الذي دخله موسى ﵉ أربعُمائة عام والفاءُ لترتيب الإرسالِ أو الأمرِ به على ما قبله من رسالته ﵇ ومجيئه بالبينة
«Rameytü ale'l-kavsi» (yayla attım) ve «Ci'tü alâ hâlin hasenetin» (güzel bir hal ile geldim) sözleri gibi. Übeyy'in 'bâ' ile olan kıraati de bunu destekler. «Hakîkun en lâ ekûle» şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيّنَةٍ مّن رَّبّكُمْ} “Size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim” kavli, kendisinin Âlemlerin Rabbi'nden bir elçi olduğunu ve sadece hakkı söylemeye lâyık olduğunu pekiştiren bir istînâftır. Onun (aleyhisselâm) bu sözü ve sonrasındaki Firavun'un cevabı burada zikredilenin hemen akabinde olmamış; bilakis Allah Teâlâ'nın: «[Firavun]: Sizin Rabbiniz kimdir?...» ve «Âlemlerin Rabbi de nedir?...» ayetleriyle hikâye edilen aralarındaki konuşmalardan sonra gerçekleşmiştir; burada ise îcâz (kısalık) için onun zikri dürülüp geçilmiştir. 'Min' edatı ya mecazen ibtidâ-i gâye olmak üzere 'ci'tüküm'e müteallıktır; ya da 'beyyine'ye sıfat olan, tazim tenvininden anlaşılan zâtî büyüklüğünü tekit eden izâfî büyüklüğünü ifade eden mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Rabb isminin öncesinde âlemlere izafe edilmesinden sonra burada muhataplara izafe edilmesi, ona inanmanın gerekliliğini tekit etmek içindir. {فَأَرْسِلْ مَعِىَ بني إسرائيل} “Artık İsrailoğullarını benimle beraber gönder!” Yani onları serbest bırak da benimle birlikte atalarının vatanı olan Mukaddes Topraklara gitsinler! Firavun esbâtın (kabilelerin/nesillerin) tükenmesinden sonra onları köleleştirmiş, onları çalıştırıyor ve ağır işlere koşuyordu; Allah Teâlâ da onları Mûsâ (aleyhisselâm) ile kurtardı. Yûsuf'un Mısır'a girdiği gün ile Mûsâ'nın (aleyhimesselâm) girdiği gün arasında dört yüz yıl vardı. 'Fâ' harfi, göndermeyi veya onun emredilmesini, öncesinde geçen onun (aleyhisselâm) risaletine ve beyyine ile gelişine terettüp ettirmek içindir.
{قال} الأاستئناف وقع جوابا عن سؤال ينساقُ إليهِ الكلامُ كأنَّه قيل فماذا قال فرعونُ له ﵇ حين قال له ما قال فقيل قَالَ {إِن كُنتَ جِئْتَ بآية} أي من عندج مَنْ أرسلك كما تدعيه {فَأْتِ بِهَا} أي فأحضِرْها حتى تُثبت بها رسالتَك {إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} في دعواك فإن كونَك من جملة المعروفين بالصدق يقتضي إظهارَ الآيةِ لا محالة
{قال} “[Firavun] dedi ki:” Kelamın akışından doğan bir soruya cevap olarak gelen bir istînâftır; sanki: «Mûsâ ona bu dediklerini söyleyince Firavun ona ne dedi?» denilmiş de: Şöyle dedi, denilmiştir: {إِن كُنتَ جِئْتَ بآية} “'Eğer bir mucize getirdiysen'” yani iddia ettiğin gibi seni gönderenin katından [bir mucize getirdiysen], {فَأْتِ بِهَا} “hadi onu getir” yani onu ortaya koy ki onunla peygamberliğini ispat edesin, {إِن كُنتَ مِنَ الصادقين} “eğer doğru söyleyenlerden isen!'” Davanda [doğru söyleyenlerden isen]; çünkü senin doğrulukla tanınanlar zümresinden olman, mucizeyi mutlaka göstermeni gerektirir.
{فألقى عَصَاهُ فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ} أي ظاهرٌ أمرُه لا يُشك في كونه ثعباناً وهو الحيةُ العظيمةُ وإيثارُ الجملةِ الاسميةِ للدِلالة على كمال سرعةِ الانقلاب وثباتِ وصفِ الثُعبانية فيها كأنها في الأصل كذلك روي أنه لما ألقاها صارت ثعبانا أشعر فاغر فاهُ بين لَحْيَيهِ ثمانونَ ذراعا وضع لحيه الأسف عَلى الأرضِ والأَعْلى على سور القصرِ ثم توجه نحو فرعون فهرب منه وأحدث فانهزم الناسُ مزدحِمين فماتَ منهُم خمسةٌ وعشرون ألفاً فصاح فرعونُ يا موسى أنشُدك بالذي أرسلك خُذْه وأنا أؤمن بك وأرسلُ معك بني إسرائيلَ فأخذه فعاد عصا
{فألقى عَصَاهُ فَإِذَا هِىَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ} “Bunun üzerine asasını attı; bir de ne görsünler, o apaçık bir ejderha oluvermiş!” Yani durumu apaçık, yılan olduğunda şüphe edilmeyen [bir şey oluverdi]; o da devasa yılandır. İsim cümlesinin tercih edilmesi, dönüşümün tam süratini ve sanki aslında öyleymiş gibi ejderhalık vasfının onda sabit olduğunu göstermek içindir. Rivayet edildiğine göre asayı attığında, iki çenesi arası seksen arşın olan, kıllı, ağzını açmış bir ejderha oldu; alt çenesini yere, üst çenesini sarayın suruna koydu; sonra Firavun'a doğru yöneldi; Firavun ondan kaçtı ve altını kirletti; insanlar da birbirini ezerek kaçıştılar ve onlardan yirmi beş bin kişi öldü. Firavun: «Ey Mûsâ! Seni gönderen hakkı için sana yalvarıyorum, onu tut! Ben sana inanacağım ve İsrailoğullarını seninle beraber göndereceğim» diye bağırdı; Mûsâ onu tuttu ve tekrar asa haline döndü.
{وَنَزَعَ يَدَهُ} أي من جيبه أو من تحت إِبطِه {فَإِذَا هِىَ بَيْضَاء للناظرين} أي بيضاءُ بياضاً نورانياً خارجاً عن العادة يجتمع عليه النَّظارةُ تعجباً من أمرها وذلك ما يروى أنه أرى فرعونَ يدَه وقال ما هذه فقال يدُك ثم أدخلها جيبه وعليه مدرّعةُ صوفٍ ونزعها فإذا هي بيضاءُ بياضاً نورانياً غلب شعاعُه شعاعَ الشمس وكان ﵇ آدجم شديدَ الأدَمةِ وقيل بيضاء للناظرين لا أنها كانت بيضاءَ في جِبِلّتها
{وَنَزَعَ يَدَهُ} “Ve elini [koynundan] çekip çıkardı” yani yakasından veya koltuğunun altından çıkardı; {فَإِذَا هِىَ بَيْضَاء للناظرين} “bir de ne görsünler, o bakanlara bembeyaz [parıldayan bir el] oluvermiş!” Yani onun bu durumuna şaşırarak seyircilerin etrafında toplandığı, alışılmışın dışında nurani bir beyazlıkla beyaz [oluverdi]. Şöyle rivayet edilir: Mûsâ elini Firavun'a gösterip: «Bu nedir?» dedi. Firavun: «Senin elindir» dedi. Sonra üzerinde yünden bir cübbe varken elini yakasına soktu ve çekip çıkardı; bir de baktı ki el, ışığı güneşin ışığına galebe çalan nurani bir beyazlıktadır. Mûsâ (aleyhisselâm) esmer, koyu esmer tenliydi. [Ayrıca] bakanlar için beyaz olduğu, yoksa yaratılışında beyaz olmadığı da söylenmiştir.
{قَالَ الملا مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ}
{قَالَ الملا مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ} “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki:”
أي الأشرافُ منهم وهم أصحابُ مشورتِه {إِنَّ هذا لساحر عَلِيمٌ} أيْ مبالغٌ في علم السحر ماهرفيه قالوه تصديقاً لفرعون وتقريراً لكلامه فإن هذا القولَ بعينه مَعْزيٌّ في سورة الشعراء إليه
Yani onların eşrafı, onun danışma meclisinde bulunanlar: {إِنَّ هذا لساحر عَلِيمٌ} “'Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür!'” dediler. Yani sihir ilminde ileri gitmiş, onda mahir biridir. Bunu Firavun'u tasdik etmek ve onun sözünü pekiştirmek için söylediler; zira bu sözün aynısı Şuarâ Suresi'nde Firavun'a nispet edilmiştir.
{يُرِيدُ أَن يُخْرِجَكُم مّنْ أَرْضِكُمْ} أي من أرض مصرَ {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} بفتح النون وما في ماذا في محل النصب على أنه مفعول ثان لتأمرون بحذف الجار والأولُ محذوف والتقديرُ بأي شيء تأمرونني وهذا من كلام فرعونَ كما في قوله تعالى ذلك لِيَعْلَمَ أَنّى لَمْ أَخُنْهُ بالغيب أي فإذا كان كذلك فماذا تشيرون عليّ في أمره وقيل قاله الملأ من قبله بطريق التبليغِ إلى العامة فقوله تعالى
{يُرِيدُ أَن يُخْرِجَكُم مّنْ أَرْضِكُمْ} “'Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor'” yani Mısır toprağından [çıkarmak istiyor], {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “'O halde ne buyurursunuz?'” [تَأْمُرُونَ kelimesinde] nûn harfinin fethasıyladır. 'Mâzâ'daki 'mâ', harf-i cerrin hazfedilmesiyle 'te'murûn'un ikinci mef'ûlü olarak nasb mahallindedir; birinci mef'ûl ise mahzuftur. Takdiri: «Bana ne emredersiniz?» şeklindedir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, [Yûsuf'un] gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” ayetinde olduğu gibi Firavun'un sözüdür; yani: «Madem durum böyledir, onun hakkında bana ne tavsiye edersiniz?» demektir. [Bu sözü] ileri gelenlerin, halka tebliğ etmek yoluyla Firavun adına söyledikleri de ileri sürülmüştür. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{قَالُواْ أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} على الأول وهو الأظهرُ حكايةً لكلام الملأ الذين شاورهم فرعونُ وعلى الثاني لكلام العامة الذي خاطبهم الملأ ويأباه أن الخطابَ لفرعون وأن المشاورةَ ليست من وظائفَهم أي أخِّرْه وأخاه وعدمُ التعرض لذكره لظهور كونه معه حسبما ينادي به الآياتُ الأُخَرُ والمعنى أخِّرْ أمرَهما وأصدِرْهما عنك حتى ترى رأيك فيهما وتدبر شأنهما وقرىء أرجته وأرجِهِ من أرْجَأَه وأرْجاه {وَأَرْسِلْ فِى المدائن حاشرين} قيل هي مدائنُ صعيدِ مصرَ وكان رؤساءُ السحرةِ ومَهَرتُهم بأقصى مدائنِ الصعيد وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهاما أنهم كانوا سبعين ساحراً أخذوا السحرَ من رجلين مجوسيين من أهل نينَوى مدينةِ يونسَ ﵇ بالمَوْصِل ورُد ذلك بأن المجوسيةَ ظهرت بزرادَشْت وهو إنما جاء بعد موسى عليه الصلاة والسلام
{قَالُواْ أَرْجِهْ وَأَخَاهُ} “Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy'” Birinci görüşe göre -ki daha zâhir olan budur- Firavun'un kendilerine danıştığı ileri gelenlerin sözünün hikâye edilmesidir; ikinci görüşe göre ise ileri gelenlerin hitap ettiği halkın sözüdür. Ancak hitabın Firavun'a olması ve istişarenin halkın vazifesi olmaması bu ikinci görüşü reddeder. Yani: «Onu ve kardeşini ertele/alıkoy!» [Önceki ayetlerde Hârûn'un] zikrinin yer almayışı, diğer ayetlerin açıkça bildirdiği üzere onun Mûsâ ile beraber olduğunun bedihî olmasındandır. Manası: «Onların işini tehir et ve onlar hakkındaki fikrini netleştirip durumlarını tedbir edinceye kadar onları huzurundan geri gönder» demektir. 'Erci'te' ve 'ercihî' şeklinde hemzeli (ercee) ve hemzesiz (ercâ) olarak da okunmuştur. {وَأَرْسِلْ فِى المدائن حاشرين} “'ve şehirlere toplayıcılar gönder,'” Bunların Yukarı Mısır (Saîd) şehirleri olduğu söylenmiştir; zira büyücülerin reisleri ve mahir olanları Saîd'in en uç şehirlerindeydi. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre onlar yetmiş büyücü idiler ve sihri, Musul'daki Yûnus'un (aleyhisselâm) şehri Ninova ehlinden iki Mecûsî adamdan öğrenmişlerdi. Bu rivayet, Mecûsîliğin Zerdüşt ile ortaya çıktığı ve onun da Mûsâ'dan (aleyhissalâtü vesselâm) sonra geldiği gerekçesiyle reddedilmiştir.
{يَأْتُوكَ بِكُلّ ساحر عَلِيمٍ} أي ماهرٍ في السحر وقرىء بكل سحّار عليم والجملةُ جوابُ الأمر
{يَأْتُوكَ بِكُلّ ساحر عَلِيمٍ} “'sana bütün bilgili büyücüleri getirsinler!'” Yani sihirde mahir olanları [getirsinler]. [Kelime] 'bi-külli sehhârin alîm' şeklinde de okunmuştur. Cümle, emrin cevabıdır.
{وجاء السحرة فرعون} بعدما أرسل إليهم الحاشرين وإنما لم يصرح بهم حسبما فو قوله تعالى فَأَرْسَلَ فِرْعَونُ فِى المدائن حاشرين للإيذان بمسارعة فرعونَ إلى الإرسال ومبادرةِ الحاشرين والسحرة إلى الامتثال {قَالُواْ} استئنافٌ منوطٌ بسؤال نشأَ من حكايةِ مجيءِ السحرةِ كأنه قيل فماذا قالوا له عند مجيئِهم إياه فقيل قالوا مدْلين بما عندهم واثقين بغلبتهم {إِنَّ لَنَا لاجْرًا إِن كنا نحن الغالبين} بطريق الإخبار بثبوت الأجر وإيجابه كأنهم قالوا لا بُدَّ لنا من أجر عظيم حينئذ أو بطريق الاستفهامِ التقريري بحذف الهمزة وقرىء بإثباتها وقولُهم إن كنا لمجرد تعيينِ مناطِ ثبوتِ الأجرِ لا لترددهم في الغلبة وتوسيطُ الضميرِ وتحليةُ الخبر باللام للقصر أي إِن كُنَّا نَحْنُ الغالبين لا موسى
{وجاء السحرة فرعون} “Büyücüler Firavun'a geldiler” toplayıcıları kendilerine göndermesinden sonra [geldiler]. Allah Teâlâ'nın: {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ} “Firavun da şehirlere toplayıcılar gönderdi” ayetinde olduğu gibi [toplayıcıların gönderilmesinin burada] açıkça zikredilmemesi, Firavun'un göndermedeki aceleciliğini ve toplayıcılar ile büyücülerin [emre] uymadaki süratini hissettirmek içindir. {قَالُواْ} “[Büyücüler] dediler ki:” Büyücülerin gelişinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya bağlı bir istînâftır; sanki: «Onun yanına geldiklerinde ona ne dediler?» denilmiş de, ellerindekine güvenerek ve üstün geleceklerinden emin olarak şöyle dediler, denilmiştir: {إِنَّ لَنَا لاجْرًا إِن كنا نحن الغالبين} “'Eğer üstün gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?'” Ücretin sabit ve vacip olduğunu haber verme yoluyla -sanki: «Bu durumda bizim için muhakkak büyük bir mükâfat olmalı» demişler gibi- yahut hemzenin hazfiyle takrirî istifham yoluyladır; hemzenin sübutuyla da okunmuştur. Onların «Eğer üstün gelenler biz olursak» sözleri, üstün gelme konusunda tereddüt ettiklerinden değil, sadece ücretin hak edilme şartını belirlemek içindir. Zamirin araya getirilmesi (fasl zamiri) ve haberin lâm ile süslenmesi kasr (vurgu/tahsis) içindir; yani: «Mûsâ değil de üstün gelenler biz olursak» [demektir].
{قَالَ نَعَمْ} وقوله تعالى {وَإِنَّكُمْ لَمِنَ المقربين} عطف على محذوف سد مسدَّه حرف الإيجاب
{قَالَ نَعَمْ} “[Firavun] 'Evet' dedi,” Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّكُمْ لَمِنَ المقربين} “'üstelik siz kesinlikle [bana] en yakın olanlardan olacaksınız!'” buyruğu ise, tasdik harfinin (evet) yerini tuttuğu mahzuf bir ifadeye atıftır;
كأنه قال إن لكم لأجراً وإنكم مع ذلك لمن المقربين للمبالغة في الترغيب روي أنه قال لهم تكونُون أولَ من يدخُل مجلسي وآخِرَ من يخرُج منه
sanki teşvikte mübalağa etmek için: «Şüphesiz sizin için bir mükâfat vardır ve bununla birlikte siz kesinlikle en yakın kimselerden olacaksınız» demiştir. Rivayet edildiğine göre onlara: «Meclisime ilk giren ve oradan en son çıkanlar siz olacaksınız» demiştir.
{قَالُواْ} استئنافٌ كما مر كأنَّه قيلَ فمَاذا فعلُوا بعد ذلك فقيل قالوا متصدّين لشأنهم مخاطِبين لموسى ﵇ {يا موسى إِمَّا أَن تُلْقِىَ} ما تلقي أولاً {وَإِمَّا أَن نَّكُونَ نَحْنُ الملقين} أي لِما نُلقي أولاً أو الفاعلين للإلقاء أولاً خيّروه ﵇ بالبدء بالإلقاءِ مراعاة للأدب وإظهار للجلادة وأنه لا يختلف حالُهم بالتقديم والتأخير ولكن كانت رغبتُهم في التقديم كما ينبىء عنه تغييرُهم للنظم بتنعريف الخبر وتوسيطُ ضميرِ الفصل وتأكيدِ الضمير المتصل
{قَالُواْ} “Dediler ki:” Daha önce geçtiği gibi bir istînâftır; sanki: «Ondan sonra ne yaptılar?» denilmiş de, işlerine koyularak Mûsâ'ya (aleyhisselâm) hitaben şöyle dediler, denilmiştir: {يا موسى إِمَّا أَن تُلْقِىَ} “'Ey Mûsâ! Ya sen [önce] at,'” yani atacağını önce sen at, {وَإِمَّا أَن نَّكُونَ نَحْنُ الملقين} “'ya da ilk atanlar biz olalım!'” yani atacağımız şeyi önce biz atanlar veya atma işini ilk yapanlar biz olalım. Edebe riayet etmek ve [kendilerine olan] dayanıklılık ve cesaretlerini, öne alma veya ertelemeyle durumlarının değişmeyeceğini göstermek için önce atmayı seçme hakkını ona (aleyhisselâm) tanıdılar. Ne var ki haberin marife kılınması, fasl zamirinin araya sokulması ve muttasıl zamirin tekit edilmesi suretiyle söz dizimini değiştirmelerinden anlaşıldığı üzere, onların arzusu önce atmaktı.
{قَالَ أَلْقَوْاْ} غيرَ مبالٍ بأمرهم أي ألقوا ما تُلقُون {فَلَمَّا أَلْقُوْاْ} ما ألقَوْا {سَحَرُواْ أَعْيُنَ الناس} بأن خيّلوا إليهم ما لا حقيقةَ له {واسترهبوهم} أي بالغوا في إرهابهم {وجاؤوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} في بابه روي أنهم ألقَوا حِبالاً غلاظاً وخشَباً طِوالاً كأنها حياتٌ ملأت الواديَ وركِبَ بعضُها بعضاً
{قَالَ أَلْقَوْاْ} “[Mûsâ] 'Siz atın!' dedi.” Onların durumuna aldırmaksızın: «Ne atacaksanız atın» dedi. {فَلَمَّا أَلْقُوْاْ} “Onlar [ipleri ve değnekleri] atınca,” attıklarını attıkları zaman, {سَحَرُواْ أَعْيُنَ الناس} “insanların gözlerini büyülediler” yani onlara hakikati olmayan şeyleri öyleymiş gibi gösterdiler, {واسترهبوهم} “onları dehşete düşürdüler” yani onları korkutmada aşırıya gittiler {وجاؤوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ} “ve büyük bir büyü sergilediler.” Kendi sahasında [büyük bir büyü ortaya koydular]. Rivayet edildiğine göre kalın ipler ve uzun ağaçlar attılar; bunlar vadiyi dolduran ve birbirinin üzerine binen yılanlar gibi göründü.
{وَأَوْحَيْنَا إلى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِىَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} الفاءُ فصيحة أي فألقاها فصارت حيةً فإذا هي الآية وإنما حُذف للإشعار بمسارعة موسى ﵇ إلى الإلقاء وبغاية سرعةِ الانقلاب كأن لقْفَها لما يأفكون قد حصل متصلاً بالأمر بالإلقاء وصيغةُ المضارعِ لاستحضار صورةِ اللقْفِ الهائلةِ والإفك الصِّرْفِ والقلب عن الوجه المعتاد وما موصولةٌ أو موصوفةٌ والعائدُ محذوفٌ أي ما يأفِكونه ويزوّرونه أو مصدريةٌ وهي مع الفعل بمعنى المفعول روي أنها لمل تلقّفت مِلءَ الوادي من الخشب والحِبال ورفعها موسى فرجعت عصاً كما كانت وأَعدم الله تعالى بقدرته الباهرة تلط الأجرامَ العظامَ أو فرَّقها أجزاءً لطيفةً قالت السحرة لو كان هذا سحراً لبقِيَتْ حبالُنا وعِصِيُّنا
{وَأَوْحَيْنَا إلى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِىَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ} “Biz de Mûsâ'ya: 'Asanı at!' diye vahyettik. Bir de ne görsünler; o, onların uydurdukları şeyleri yutuveriyor!” 'Fâ' fasîhadır; yani «O da attı, asa bir yılan oldu ve bir de baktılar ki o...» demektir. [Bu aradaki ifadelerin] hazfedilmesi, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) atmadaki süratini ve dönüşümün nihai hızını hissettirmek içindir; sanki onların uydurdukları şeyleri yutması, atma emrinin hemen akabinde bitişik olarak gerçekleşmiş gibidir. Muzâri sîgası, yutmanın dehşet verici suretini, [onlarınkinin] sırf bir uydurma ve alışılmış durumdan saptırma olduğunu zihinde canlandırmak içindir. 'Mâ', mevsûl veya mevsûfedir, âid zamiri mahzuftur; yani: «Uydurdukları ve sahte olarak düzdükleri şeyleri [yutuyor]» demektir; yahut masdariyyedir ve fiille birlikte mef'ûl manasındadır. Rivayet edildiğine göre, o yılan vadolusu ağaç ve ipleri yutup Mûsâ onu yerden kaldırınca eskisi gibi asa haline döndü. Allah Teâlâ üstün kudretiyle o devasa cisimleri yok etti yahut onları görünmez ince parçalara ayırdı. Büyücüler: «Eğer bu bir sihir olsaydı, iplerimiz ve değneklerimiz geriye kalırdı» dediler.
{فَوَقَعَ الحق} أي فثبت لظهور أمر {وَبَطَلَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي ظهر بطلانُ ما كانوا مستمرِّين على عمله
{فَوَقَعَ الحق} “Böylece hak yerini buldu” yani apaçık ortaya çıkması sebebiyle sabit oldu {وَبَطَلَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “ve onların yapageldikleri şeyler boşa çıktı.” Yani yapmaya devam ettikleri şeylerin batıl olduğu açığa çıktı.
{فغلبوا} اي فوعون وقومُه {هُنَالِكَ} أي في مجلسهم {وانقلبوا صاغرين} أي صاروا أذلاء مبهوتين أو رجَعوا إلى المدينة أذلاء مقهورين والأولُ هو الظاهرُ لقولهخ تعالى
{فغلبوا} “Orada yenildiler” yani Firavun ve kavmi yenildi, {هُنَالِكَ} “orada” yani bulundukları mecliste, {وانقلبوا صاغرين} “ve küçük düşerek geri döndüler.” Yani zelil ve donakalmış hale geldiler yahut şehre zelil ve kahredilmiş olarak döndüler. Allah Teâlâ'nın şu buyruğundan dolayı birinci mana daha açıktır:
{وَأُلْقِىَ السحرة ساجدين} فإن ذلك كان بمحضرلا مكنم فرعون قطعاً أي خروا سجداً كأنما ألقاهم مُلْقٍ لشدة خرورِهم كيف لا وقد
{وَأُلْقِىَ السحرة ساجدين} “Büyücüler ise secdeye kapandılar.” Zira bu durum kesinlikle Firavun'un huzurunda gerçekleşmişti. Yani secdeye o kadar şiddetle kapandılar ki sanki onları bir atan yere atmıştı. Nasıl atmasın ki,
بهرهم الحقُّ واضْطَّرّهم إلى ذلك
hak onları büyülemiş ve onları buna mecbur bırakmıştı.
{قالوا آمنا بربّ العالمين} {ربَّ موسى وهارون} أبدلوا الثانيَ من الأول لئلا يُتوهم أن مرادَهم فرعون عن ابن عباس رضي الله عنهمات أنه قال لما آمنت السحرةُ اتبع موسى من بني إسرائي ستُّمائةِ ألف
{قالوا آمنا بربّ العالمين} “'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler,” {ربَّ موسى وهارون} “'Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine.'” Maksatlarının Firavun olduğu zannedilmesin diye ikinciyi birinciden bedel kıldılar. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Büyücüler iman edince İsrailoğullarından altı yüz bin kişi Mûsâ'ya tabi oldu.
{قَالَ فِرْعَوْنُ} منكِراً على السحرة موبِّخاً لهم على ما فعلوه {آمَنْتُم بِهِ} بهمزة واحدة إما على الإخبار المحضِ المتضمِّنِ للتوبيخ أو على الاستفهام التوبيخيِّ بحذف الهمزةِ كما مر في إن لنا لأجراً وقد قرىء بتحقيق الهمزتين معا وباحقيق الأولى وتسهيلِ الثانية بيْنَ بيْنٍ أي آمنتم بالله تعالى {قبل أن آذَنَ لَكُمْ} أي بغيرِ أنْ آذنَ لكم كما في قوله تعاللا لَنَفِدَ البحر قَبْلَ أَن تَنفَدَ كلمات رَبّى لا أن الإذنَ منه ممكنٌ في ذلك {إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَّكَرْتُمُوهُ} يعني أن ما صنعتموه ليس مما اقتضى الحالُ صدورَه عنكم لقوة الجليل وظهور المعجزة بل هو حيلة احتلتموها مع موطأة موسى {فِى المدينة} يعني مصرَ قبل أن تخرجوا إلى الميعاد رُوي أن موسى ﵊ وأميرَ السحرةِ التقيا فقال له موسى أرأيتَك إن غلبتُك أتؤمن بي وتشهد أن ما جئت به الحقُّ فقال الساحرُ والله لئن غلبتَني لأومننَّ بك وفرعونُ يسمعهما وهو الذي نشأ عنه هذا القول {لِتُخْرِجُواْ مِنْهَا أَهْلَهَا} أي القبط وتخلصهلي لك ولبني إسرائيلَ وهاتان شبهتان ألقاهما إلى أسماع عوامِّ القِبطِ عند معاينتهم لارتفاع أعلامِ المعجزةِ ومشاهدتِهم لخضوع أعناقِ السحرةِ لها وعدم تمالُكِهم من أن يؤمنوا بها ليمنعهم بهما عن الإيمان بنبوة موسى ﵊ بإراءة أن إيمان السحر مبني على المة واضعة بينهم وبين موسى وأن غرضَهم بذلك إخراجُ القوم من المدينة وإبطالُ مُلْكِهم ومعلومٌ أن مفارقةَ الأوطانِ المألوفةِ والنعمةِ المعروفةِ مما لا يُطاق به فجمع اللعينُ بين الشبهتين تثبيتاً للقِبطَ على ما هم عليه وتهييجاً لعداوتهم له عليهالصلاة والسلام ثم عقبهما بالوعيد ليُريَهم أن له قوزة وقدرةً على المدافعة فقال {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} أي عاقبة ما فعلتم وهذا وعيدٌ ساقه بطريق الإجمالِ للتهويل ثم عقبه بالتفصيل فقال
{قَالَ فِرْعَوْنُ} “Firavun dedi ki:” Büyücüleri kınayarak ve yaptıklarından ötürü onları azarlayarak: {آمَنْتُم بِهِ} “'Ona iman mı ettiniz?'” Tek hemzeyle; ya azarlamayı içeren sırf bir haber yahut 'İnne lenâ le-ecren'de geçtiği gibi hemzenin hazfiyle tevbihî (azarlama bildiren) bir istifham olarak okunmuştur. Her iki hemzenin tahkikiyle ve birincisinin tahkiki, ikincisinin ise beynetle (teshil ile) okunmasıyla da kıraat edilmiştir. Yani Allah Teâlâ'ya iman mı ettiniz, {قبل أن آذَنَ لَكُمْ} “'ben size izin vermeden önce!'” Yani Allah Teâlâ'nın: {لَّنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي} “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi” buyruğunda olduğu gibi; «ben size izin vermeksizin» demektir; yoksa bu hususta ondan izin alınması mümkün olduğundan değil. {إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَّكَرْتُمُوهُ} “'Şüphesiz bu, kurduğunuz bir tuzaktır'” Yani yaptığınız şey, delilin gücü ve mucizenin zuhuru sebebiyle durumun sizden sadır olmasını gerektirdiği bir şey değildir; bilakis Mûsâ ile anlaşarak kurduğunuz bir hiledir, {فِى المدينة} “'şehirde'” yani Mısır'da, buluşma yerine çıkmadan önce [kurduğunuz bir tuzaktır]. Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) ile büyücülerin reisi karşılaştılar. Mûsâ ona: «Söyle bana, eğer seni yenersem bana iman edip getirdiğimin hak olduğuna şahitlik eder misin?» dedi. Büyücü: «Vallahi eğer beni yenersen sana kesinlikle iman edeceğim» dedi. Firavun da onları duyuyordu; işte bu sözü ondan neşet etmiştir. {لِتُخْرِجُواْ مِنْهَا أَهْلَهَا} “'halkını oradan çıkarmak için.'” Yani Kıptîleri [oradan çıkarmak] ve orayı sana ve İsrailoğullarına tahsis etmek için. Bunlar, mucize sancaklarının yükseldiğini bizzat müşahede edip büyücülerin boyunlarının onun önünde eğildiğini ve büyücülerin ona iman etmekten kendilerini alamadıklarını gördüklerinde, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) peygamberliğine iman etmelerine engel olmak gayesiyle Kıptî avamının kulaklarına attığı iki şüphedir. Zira büyücülerin imanının Mûsâ ile aralarındaki bir anlaşmaya dayandığını, bununla maksatlarının kavmi şehirden çıkarmak ve mülklerini yok etmek olduğunu göstermek istemiştir. Alışılmış vatanlardan ve bilinen nimetlerden ayrılmanın tahammül edilemez bir şey olduğu ise malumdur. Bu melun, Kıptîleri bulundukları hal üzere sabit tutmak ve ona (aleyhissalâtü vesselâm) karşı düşmanlıklarını alevlendirmek için bu iki şüpheyi bir araya getirdi. Ardından da kendisinin karşı koyma gücüne ve kudretine sahip olduğunu onlara göstermek için bunu bir tehditle takip edip şöyle dedi: {فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “'Yakında bileceksiniz!'” Yani yaptığınızın akıbetini [bileceksiniz]. Bu, dehşete düşürmek için icmâlî olarak getirdiği bir tehdittir; ardından bunu tafsil ederek şöyle dedi:
{لاقَطّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلَافٍ} أي من كل شقَ طرَفاً {ثُمَّ لَاصَلّبَنَّكُمْ أجمعين} تفضيحا لكم وتنكيلا لأمثالكم قيل هو أولُ من سن ذلك فشرعه الله تعالى لقُطّاع الطريق تعظيماً لجُرمهم ولذلك سماه الله تعالى محاربةً لله ورسوله
{لاقَطّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مّنْ خِلَافٍ} “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim,'” yani her taraftan bir uzvu [keseceğim], {ثُمَّ لَاصَلّبَنَّكُمْ أجمعين} “'sonra da hepinizi mutlaka asacağım!'” Sizi rezil etmek ve benzerlerinize ibret kılmak için [bunu yapacağım]. Bunu ilk ihdas edenin o olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ da cürümlerinin büyüklüğünden ötürü yol kesiciler hakkında bunu meşru kılmış ve bu sebeple bunu Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş açmak olarak isimlendirmiştir.
{قَالُواْ} استئنافٌ مَسوقٌ للجواب
{قَالُواْ} “Dediler ki:” Cevap için getirilmiş bir istînâftır;
عن سؤال ينساق إليه الذهنُ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ السحرةُ عندما سمِعوا وعيدَ فرعونَ هل تأثروا به تصلبوا فيمَا هُم فيهِ من الدين فقيل قالوا ثابتين على ما أحدثوا من الإيمان {إِنَّا إلى رَبّنَا مُنقَلِبُونَ} أي بالموت لا محالة فسواءٌ كان ذلك من قِبَلك أو لا فلا نبالي بوعيدك أو إنا إلى رحمة ربنا وثوابِه منقلبون إن فعلتَ بنا ذلك كأنهم استطابوه شَغَفاً على لقاء الله تعالى وإنا جميعاً إلى ربنا منقلبون فيحكم بيننا وبينك
zihne gelen bir soruya cevaptır; sanki: «Büyücüler Firavun'un tehdidini işitince ne dediler, bundan etkilendiler mi yoksa girdikleri dinde sebat mı gösterdiler?» denilmiş de, yeni kavuştukları iman üzere sebat göstererek şöyle dediler, denilmiştir: {إِنَّا إلى رَبّنَا مُنقَلِبُونَ} “'Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz!'” Yani ölümle muhakkak [Rabbimize döneceğiz]; ister bu senin elinden olsun ister olmasın, senin tehdidine aldırmıyoruz; yahut «Eğer bize bunu yaparsan biz Rabbimizin rahmetine ve mükâfatına döneceğiz» demektir. Sanki Allah Teâlâ'ya kavuşma arzusuyla bunu hoş karşılamışlardır; yahut «Hepimiz Rabbimize döneceğiz de O bizimle senin aranda hüküm verecektir» [demektir].
{وَمَا تَنقِمُ مِنَّا} أي وما تُنكر وتَعيب منا {إلا أن آمنا بآيات رَبِّنَا لَمَّا جَآءَتْنَا} وهو خيرُ الأعمال وأصلُ المفاخر ليس مما يتأتى لنا العجول عنه طلباً لمرضاتك ثم أعرضوا عن مخاطبته إظهاراً لما في قلوبهم من العزيمة على ما قالوا وتقرير آلة ففزعوا إلى الله ﷿ وقالوا {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} أي أفِضْ علينا من الصبر ما يغمُرنا كما يغمرُ الماءُ أو صُبّ علينا ما يُطَهّرنا من أوضار الأوزار وأدناسِ الآثام وهو الصبرُ على وعيد فرعون {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} ثابتين على ما رزقتنا من الإسلام غيرَ مفتونين من الوعيد قيل فَعل بهم ما أوعدهم به وقيل لم يقدر عليه لقوله تعالى أَنتُمَا وَمَنِ اتبعكما الغالبون
{وَمَا تَنقِمُ مِنَّا} “'Sen bizden sırf şunun için intikam alıyorsun / kusur buluyorsun:'” Yani bizde inkâr edip ayıpladığın şey başka değil, {إلا أن آمنا بآيات رَبِّنَا لَمَّا جَآءَتْنَا} “'Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman etmemizden başka bir şey değildir!'” Ki bu amellerin en hayırlısı ve iftihar vesilelerinin aslıdır; senin rızanı kazanmak için bundan vazgeçmemiz mümkün değildir. Sonra söyledikleri şey konusundaki kalplerindeki azmi göstermek ve onu pekiştirmek için ona hitap etmekten yüz çevirip Allah'a (azze ve celle) sığındılar ve şöyle dediler: {رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا} “'Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır'” yani suyun kapladığı gibi bizi bütünüyle kaplayacak bir sabrı üzerimize bolca dök yahut bizi günahların kirlerinden ve veballerin paslarından arındıracak şeyi üzerimize boşalt -ki bu da Firavun'un tehdidine karşı sabırdır-, {وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ} “'ve canımızı Müslümanlar olarak al!'” Bize lütfettiğin İslam üzere sabit olarak, tehdit yüzünden fitneye düşmeksizin [canımızı al]. Firavun'un tehdit ettiği şeyi onlara yaptığı söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın: {أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” buyruğundan ötürü buna güç yetiremediği de söylenmiştir.
{وَقَالَ الملا مِن قَوْمِ فِرْعَونَ} مخاطِبين له بعد ما شاهدوا من أمر موسى ﵇ {أَتَذَرُ موسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُواْ فِى الأرض} أي في أرض مصر بتغير الناسِ عليك وصرفِهم عن متابعتك {وَيَذَرَكَ} عطفٌ على يُفسدوا أو جوابُ الاستفهام بالواو كما في قول الحطيئة ... ألم أك جارك ويكونَ بيني وبينكم المودةُ والإخاء أي أيوكون منك تركُ موسى ويكونَ تركُه إياك وقرىء بالرفع عطفا على أتذر أو استئنافاً أو حالاً وقرىء بالسكون كأنه قيل يفسدوا ويذلك كقوله تعالى فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن {وآلهتك} ومعبوداتِك قيل إنه كان يعبد الكواكبَ وقيل صنع لقومه أصناماً وأمرهم بأن يعبُدوها تقرباً إليه ولذلك قال أنا ربكم الأعلى وقرىء وإلهتك أي عبادتَك {قَالَ} مجيباً لهم {سَنُقَتّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيِى نِسَاءهُمْ} كما طكنا نفعل بهم ذلك من قبلُ ليُعلم أنا على ما كُنَّا عليه من القهر والغلبةِ ولا يُتَوَهّم أنَّه المولودُ الذي حكَم المنجمون والكهنةُ بذهاب مُلكِنا على يديه وقرىء سنقتل بالتخفيف {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهرون} كما كنا لم يتغير حالُنا أصلاً وهم مقهورون تحت أيدينا كذلك ...
{وَقَالَ الملا مِن قَوْمِ فِرْعَونَ} “Firavun kavminden ileri gelenler dediler ki:” Mûsâ'nın (aleyhisselâm) durumuna şahit olduktan sonra Firavun'a hitaben şöyle dediler: {أَتَذَرُ موسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُواْ فِى الأرض} “'Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?'” Yani insanları sana karşı kışkırtarak ve onları sana uymaktan çevirerek Mısır toprağında [fesat çıkarsınlar diye mi bırakacaksın], {وَيَذَرَكَ} “'ve seni bıraksınlar diye mi?'” 'Yufsidû' üzerine matuftur yahut Hutay'e'nin şu beytinde olduğu gibi vâv ile istifhamın cevabıdır: «Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle sizin aranızda sevgi ve kardeşlik olsun?» Yani: «Senin Mûsâ'yı serbest bırakman ve onun da seni terk etmesi [birlikte] mi gerçekleşecek?» [Kelime] 'etezeru'ya atıfla, istînâf olarak veya hâl olarak merfû da okunmuştur; cezm ile de okunmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن} ayetinde olduğu gibi sanki «bozgunculuk yapsınlar ve seni terk etsinler» denilmiş gibidir. {وآلهتك} “'ve ilahlarını terk etsinler diye mi?'” ve senin mabutlarını [terk etsinler diye mi?] Onun yıldızlara taptığı söylenmiştir; kavmi için putlar yapıp kendisine yakınlaşsınlar diye onlara tapmalarını emrettiği de söylenmiştir; nitekim bu yüzden «Ben sizin en yüce rabbinizim» demiştir. [Kelime] 've ilâhetek' (ve senin ibadetini) şeklinde de okunmuştur. {قَالَ} “[Firavun] dedi ki:” onlara cevap vererek: {سَنُقَتّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْيِى نِسَاءهُمْ} “'Erkek çocuklarını öldüreceğiz ve kadınlarını sağ bırakacağız!'” Eskiden onlara yaptığımız gibi; ta ki bizim eskiden olduğu gibi kahredici ve galip durumda olduğumuz bilinsin ve onun, müneccimlerin ve kâhinlerin mülkümüzün elleriyle yok olacağına hükmettikleri doğan çocuk olduğu vehmedilmesin. [Fiil] şeddesiz olarak 'senaktulü' şeklinde de okunmuştur. {وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهرون} “'Ve elbette biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz!'” Eskiden olduğumuz gibi, halimiz hiçbir şekilde değişmemiştir ve onlar da aynı şekilde ellerimiz altında kahrolmuş durumdadırlar...
{قَالَ موسى لِقَوْمِهِ} تسليةً لهم وعِدةً بحسن العاقبة حين سمعوا قولَ فرعون وتضجّروا منه {استعينوا بالله واصبروا} على ما سمعتم من أقاويله الباطلة {إِنَّ الارض للَّهِ} أي أرضَ مصر أو جنس
{قَالَ موسى لِقَوْمِهِ} “Mûsâ kavmine dedi ki:” Firavun'un sözünü işitip bundan sıkıntı ve elem duyduklarında onları teselli etmek ve güzel bir akıbet vaadinde bulunmak üzere [şöyle dedi]: {استعينوا بالله واصبروا} “'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin!'” Onun işittiğiniz batıl sözlerine karşı [sabredin]. {إِنَّ الارض للَّهِ} “'Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır;'” yani Mısır toprağı yahut yeryüzü cinsi
الأعراف آية ١٢٨٩ ١٣٠
el-A'râf Suresi, 128-130. Ayetler
الأرض وهي داخلة فيخها دخولاً أولياً {يورثُها مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ والعاقبة لِلْمُتَّقِينَ} الذين أنتم منهم وفيه إيذانٌ بأن الاستعانةَ بالله تعالى والصبرَ من باب التقوى وقرىء والعاقبةَ بالنصبِ عطفاً على اسمِ إن
[kastedilmiştir] ve o (Mısır), buna öncelikle dâhildir. {يورثُها مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ والعاقبة لِلْمُتَّقِينَ} “'onu kullarından dilediğine miras bırakır. Güzel akıbet ise takva sahiplerinindir.'” Ki siz de onlardansınız. Bunda Allah Teâlâ'dan yardım dilemenin ve sabretmenin takvadan olduğuna bir işaret vardır. 'Ve'l-âkıbete' şeklinde 'inne'nin ismine atıfla mansûb olarak da okunmuştur.
{قَالُواْ} أي بنو إسرائيلَ {أُوذِينَا} أي من جهة فرعونَ {مِن قَبْلِ أَن تَأْتِيَنَا} أي بالرسالة يعنون بذلك قتلَ أبنائِهم قبل مولد موسى ﵊ وبعدَه {وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} أي رسولاً يعنون ما توعدهم به من إعادة قتلِ الأبناءِ وسائر ما كان يفعل بهم لعداوة موسى ﵇ من فنون الجَوْر والظلمِ والعذاب وأما ما كانوا يُستعبَدون به ويُمتهنون فيه من أنواع الخَدَم والمِهَن كما قيل فليس مما يلحقهم بواسطته ﵇ فليس لذكره كثيرُ ملابسة بالمقام {قَالَ} أي موسى ﵊ لما رأى شدةَ جَزَعِهم مما شاهدوه مسلياً لهم بالتصريح بما لَوَّح به في قوله إن الأرض لله الخ {عسى رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} الذي فعل بكم ما فعل وتوعّدكم بإعادته {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الارض} أي يجعلَكم خلفاءَ في أرض مصرَ {فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} أحسناً أم قبيحاً فيجازيَكم حسبما يظهر منك من الأعمال وفيه تأكيدٌ للتسلية وتحقيقٌ للأمر قيل لعل الإتيانَ بفعل الطمع لعدم الجزمِ منه ﵇ بأنهم هم المستخلَفون بأعيانهم أو أولادُهم فقد روي أن مصرَ إنما فتحت في زمن داودَ ﵇ ولا يساعده قوله تعالى وأورثنا القوم الذين يُسْتَضْعَفُونَ مشارق الارض ومغاربها فإن المتبادرَ استخلافُ أنفسِ المستضعفين لا استخلافُ أولادِهم إنما مجيءُ فعلِ الطمعِ للجَريِ على سَنَنِ الكبرياءِ
{قَالُواْ} “[Kavmi] dediler ki:” yani İsrailoğulları dediler ki: {أُوذِينَا} “'Biz eziyete uğratıldık'” yani Firavun tarafından [eziyete uğratıldık], {مِن قَبْلِ أَن تَأْتِيَنَا} “'sen bize gelmeden önce de'” yani risaletle gelmenden önce; bununla Mûsâ'nın (aleyhisselâm) doğumundan önce ve sonra erkek çocuklarının öldürülmesini kastederler; {وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا} “'bize geldikten sonra da!'” Yani elçi olarak geldikten sonra; bununla da erkek çocuklarının öldürülmesini tekrarlama tehdidini ve Mûsâ'ya (aleyhisselâm) olan düşmanlığından ötürü onlara reva gördüğü türlü haksızlık, zulüm ve azabı kastederler. Hizmet ve meslek türlerinden kendilerine yaptırılan kölelik ve aşağılanmalara gelince -denildiği gibi- bunlar onun (aleyhisselâm) vasıtasıyla başlarına gelen şeyler olmadığından, burada zikredilmesinin makamla pek münasebeti yoktur. {قَالَ} “[Mûsâ] dedi ki:” yani Mûsâ (aleyhisselâm) gördükleri şeyden ötürü aşırı feryat ve endişelerini görünce, «Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır...» sözünde ima ettiği şeyi açıkça belirterek onları teselli etmek üzere şöyle dedi: {عسى رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ} “'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder'” size yaptıklarını yapan ve bunları tekrarlamakla sizi tehdit eden düşmanınızı [helak eder], {وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِى الارض} “'ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir'” yani sizi Mısır toprağında halifeler kılar, {فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ} “'de nasıl amel edeceğinize bakar!'” İyi mi kötü mü davranacaksınız diye bakar da sizden zahir olan amellere göre size karşılığını verir. Bunda tesellinin tekidi ve meselenin tahkiki vardır. Umut bildiren fiilin (asâ) getirilmesinin, bizzat kendilerinin mi yoksa çocuklarının mı halife kılınacağını onun (aleyhisselâm) kesin olarak bilmemesinden ileri geldiği söylenmiştir; nitekim Mısır'ın ancak Dâvûd (aleyhisselâm) zamanında fethedildiği rivayet edilmiştir. Ancak Allah Teâlâ'nın: {وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا} “Zayıf bırakılmış olan kavmi, yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” buyruğu buna elvermez; zira ilk akla gelen, zayıf bırakılanların çocuklarının değil bizzat kendilerinin halife kılınmasıdır. Umut fiilinin gelişi, sırf Kibriyâ'nın (Allah'ın azamet üslubunun) yolunca cereyan etmek içindir.
{ولقد أخذنا آل فِرْعَوْنَ بالسنين} شروعٌ في تفصيل مبادي الهلاكِ الموعودِ وإيذانٌ بأنه تعالى لم يُمهِلْهم بعد ذلك ولم يكونوا في خفْضٍ ودَعَةٍ بل رُتّبت أسبابُ هلاكِهم فتحولوا من حال إلى حال إلى أن حل بهم عذابُ الاستئصالِ وتصديرُ الجملة بالقسملإظهار الاعتناءِ بمضمونها والسنونَ جمعُ سنة والمرادُ بها عامُ القحطِ وفيها لغتانِ أشهرُهما إجراؤها مُجرى المذكرِ السالمِ فيرفع بالواو ويُنصَب ويُجرُّ بالياء ويحذف نونُه بالإضافة واللغةُ الثانية إجراءُ الإعراب على النون ولكن مع الباء خاصةً إما بإثبات تنوينِها أو بحذفه قال الفراء هي اللغة مصروفة عنج بني عامرٍ وغيرُ مصروفةٍ عند بني تميم ووجهُ حذف التنوين والتخفيف وحينئذ لا يُحذف النونُ للإضافة وعلى ذلك جاء قول الشاعر ... دعانيَ من نجدٍ فإن سنينَه لعِبْنَ بنا شيباً وشيَّبْننا مُرْدا وجاء اتلحديث اللهم اجعلْها عليهم سنينَ كسِني يوسُفَ وسنينَ كسنينِ يوسف باللغتين {وَنَقْصٍ مّن الثمرات} بإصابة العاهات عن كعبيأتي على الناس زمانٌ لا تحمل النخلة إلا تمرة قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أما السنونَ فكانت لباديتهم وأهلِ ماشيتِهم وأما نقصُ الثمرات فكان في أمصارهم {لَعَلَّهُمْ يذكرون} كي تذكروا ويتعظوا بذلك ويقِفوا على أن ذلك لأجل معاصيهم وينزجر وأعمالهم عليهِ من العُتوِّ والعِنادِ قال الزجاج إن أحوالَ
{ولقد أخذنا آل فِرْعَوْنَ بالسنين} “Andolsun ki biz, Firavun hanedanını yıllarca süren kıtlıkla yakaladık” Vaad edilen helakin başlangıçlarını tafsil etmeye giriş ve bundan sonra Allah Teâlâ'nın onlara mühlet vermediğine, onların rahat ve huzur içinde kalmadıklarına, bilakis köklerini kazıyan azap başlarına ininceye kadar helak sebeplerinin art arda tertip edilip halden hale girdiklerine bir bildiridir. Cümlenin yeminle başlatılması, muhtevasına verilen önemi göstermek içindir. 'Sinîn' (yıllar), 'sene'nin çoğuludur; bununla kıtlık yılı kastedilir. Onda iki lügat vardır: En meşhuru, cem-i müzekker sâlim gibi amel görmesidir; vav ile merfû, yâ ile mansûb ve mecrûr olur, izafetle nûnu düşer. İkinci lügat ise irabın nûn üzerinde cereyan etmesidir; ancak tenvininin sübutu veya hazfiyle özellikle yâ iledir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu lügat Âmir oğullarında munsarıf, Temîm oğullarında gayr-ı munsarıftır. Tenvinin hazfedilme vechesi ise hafifletmedir; bu durumda izafet sebebiyle nûn hazfedilmez. Şairin şu sözü bu minval üzeredir: «Bırakın beni Necid'den; zira onun seneleri ihtiyarken bizimle oynadı ve bizleri bıyıksız gençlerken ihtiyarlattı.» Hadiste de: «Allahım! Bunu onlar üzerine Yûsuf'un seneleri gibi seneler kıl» ifadesi 'ke-sinî Yûsuf' ve 'ke-sinîne Yûsuf' şeklinde iki lügate göre gelmiştir. {وَنَقْصٍ مّن الثمرات} “ve ürün kıtlığı ile [yakaladık],” âfetlerin isabet etmesiyle [ürünlerin eksilmesiyle yakaladık]. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre: «İnsanlar üzerine öyle bir zaman gelir ki hurma ağacı bir tek hurmadan başka ürün vermez.» İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Yıllar (kıtlık) onların çölde yaşayanları ve davar sahipleri içindi; ürünlerin eksilmesi ise şehirlerindeydi. {لَعَلَّهُمْ يذكرون} “tâ ki düşünüp ibret alsınlar diye.” Bununla düşünüp ibret alsınlar, bunun günahları sebebiyle olduğunu anlayıp üzerinde bulundukları azgınlık ve inattan vazgeçsinler diye. Zeccâc der ki: Şüphesiz
الشدةِ ترقِّقُ القلوب وترغّب فيما عند الله عوز وجب وفي الرجوع إليه تعالى ألا يُرى إلى قوله تعالى وغذا مَسَّهُ الشر فَذُو دُعَاء عَرِيضٍ وقد مرَّ تحقيقُ القولِ في لعل وفي محلسها في تفسيرِ قولِه تعالى لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ في أوائل سورة البقرة وقوله تعالى
şiddet ve darlık halleri kalpleri yumuşatır, Allah (azze ve celle) katındakilere rağbet ettirir ve O Teâlâ'ya dönmeye sevk eder. Görmez misin Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ} “Başına bir fenalık gelince de uzun uzadıya yalvarıp durur” buyruğunu? 'Lealle' lafzı ve onun konumu hakkındaki tahkiki açıklama, Bakara Suresi'nin başlarında geçen {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “Umulur ki sakınırsınız” ayetinin tefsirinde geçmişti. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
{فَإِذَا جَاءتْهُمُ الحسنة} الخ بيانٌ لعدم تذكّرِهم وتماديهم في الغنى أي فغذا جاءتهم السعةُ والخِصْبُ وغيرُهما من الخيرات {قَالُواْ لَنَا هذه} أي لأجلنا واستحقاقِنا لها {وَإِن تُصِبْهُمْ سَيّئَةٌ} أي جدْبٌ وبلاء {يَطَّيَّرُواْ بموسى وَمَن مَّعَهُ} أي يتشاءموا بهم ويقولوا ما أصابتنا إلا بشؤمهم وهذا كما ترى شاهدٌ بكمال قساوةِ قلوبِهم ونهايةِ جهلِهم وغباوتِهم فإن الشدائدَ ترقّقُ القلوبَ وتُلين العرائِكَ لا سيما بعد مشاهدةِ الآياتِ وقد كانوا بحيث لم يؤثر فيهم شيءٌ منها بل ازدادوا عتوّاً وعِناداً وتعريفُ الحسنةِ وذِكرُها بأداة التحقيقِ للإيذان بكثرة وقوعِها وتعلقِ الإرادةِ بها بالذات كما أن تنكيرَ السيئةِ وإيرادَها بحرف الشكِّ للإشعار بنُدرة وقوعِها وعدم تعلّقِ الإرادةِ بها إلا بالعَرَض وقوله تعالى {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ الله} استئنافٌ مَسوقٌ من قِبَله تعالى لردِّ مقالتِهم الباطلةِ وتحقيقِ الحقِّ في ذلك وتصديرُه بكلمة التنبيهِ لإبراز كمالِ العنايةِ بمضمونِه أي ليس سببُ خيرِهم إلا عنده تعالى وهو حكمُه ومشيئتُه المتضمنةُ للحِكَم والمصالحِ أو ليس سبب شؤمِهم وهو أعمالُهم السيئةُ إلا عنده تعالى أي مكتوبةٌ لديه فإنها التي ساقت إليهم ما يسوؤهم لا ما عجاها وقرىء إنما طَيرُهم وهو اسمٌ جمعُ طائرٍ وقيل جمعٌ له {ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} ذلك فيقولون مكا يقولون مما حُكي عنهم وإسنادُ عدمِ العلمِ إلى أكثرهم للإشعار بأن بعضهم يعلمون أن ما أصابهم من الخير والشرِّ من جهة الله تعالى أو يعلمون أن ما أصابهم من المصائب والبلايا ليس إلا بما كسبتْ أيديهم ولكن لا يعلمون بمقتضاه عنادا واستكبارا
{فَإِذَا جَاءتْهُمُ الحسنة} “Fakat kendilerine bir iyilik geldiği zaman...” [ayeti], ibret almadıklarının ve taşkınlıkta ısrar ettiklerinin beyanıdır. Yani kendilerine bolluk, bereket ve diğer hayırlar geldiğinde: {قَالُواْ لَنَا هذه} “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi.” Yani bizim sayemizde ve hak ettiğimiz içindir. {وَإِن تُصِبْهُمْ سَيّئَةٌ} “Eğer başlarına bir kötülük gelirse” yani kuraklık ve bela gelirse, {يَطَّيَّرُواْ بموسى وَمَن مَّعَهُ} “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı.” Yani onlarla uğursuzluk sayarlar ve: «Bu bize ancak onların uğursuzluğu yüzünden isabet etti» derlerdi. Gördüğün gibi bu, onların kalplerinin son derece katılığına, cehalet ve ahmaklıklarının nihayetine şahittir. Zira sıkıntılar, bilhassa mucizeleri müşahede ettikten sonra kalpleri inceltir ve huyları yumuşatır. Oysa onlar, bunlardan hiçbir şeyin kendilerine tesir etmediği, bilakis azgınlık ve inatlarını artırdıkları bir haldeydiler. 'el-Hasene'nin (iyilik) marife kılınması ve tahkik edatıyla (izâ) zikredilmesi, onun çok vuku bulduğunu ve iradenin bizzat ona taalluk ettiğini bildirmek içindir; nitekim 'seyyie'nin (kötülük) nekire kılınması ve şüphe harfiyle (in) getirilmesi de onun nadiren vuku bulduğunu ve iradenin ona ancak arızî olarak taalluk ettiğini hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: {أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ الله} “İyi bilin ki onların uğursuzluğu ancak Allah katındandır” buyruğu, onların batıl sözlerini reddetmek ve bu hususta hakkı ortaya koymak için O Teâlâ tarafından getirilmiş bir istînâftır. Tenbih kelimesiyle (elâ) başlatılması, muhtevasına verilen tam ehemmiyeti göstermek içindir; yani onların hayrının sebebi ancak O Teâlâ katındadır ki o da hikmetleri ve maslahatları içeren hükmü ve meşietidir; yahut uğursuzluklarının sebebi -ki o da kötü amelleridir- ancak O Teâlâ katındadır, yani O'nun nezdinde yazılıdır; zira kendilerini üzen şeyleri başlarına getiren, başkası değil bizzat kendi amelleridir. [Kelime] 'innehâ tayruhum' şeklinde de okunmuştur ki 'tayr', 'tâir'in ism-i cem'idir; cem'i olduğu da söylenmiştir. {ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu [bunu] bilmezler.” Bunu bilmezler de kendilerinden hikâye edilen bu sözleri söylerler. Bilgisizliğin onların çoğuna isnat edilmesi, bazılarının kendilerine isabet eden hayır ve şerrin Allah Teâlâ tarafından olduğunu bildiklerini yahut kendilerine isabet eden musibet ve belaların ancak kendi ellerinin kazandığı şeyler sebebiyle olduğunu bildiklerini, fakat inat ve kibirleri yüzünden bunun gereğine göre amel etmediklerini hissettirmek içindir.
{وقالوا} شرو في بيان بعضٍ آخَرَ مما أُخذ به آلُ فرعونَ من فنونِ العذابِ التي هي في أنفسها آياتٌ بيناتٌ وعدمُ ارعوائِهم مع ذلك عمَّا كانوا عليه من الكفر والعناد أي قالوا بعج مارأوا ما رأوا من شأن العصا والسنينَ ونقصِ الثمرات {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ} كلمةُ مهما تستعمل للشرط والجزاءِ وأصلُها ما الجزائية ضُمت إليها ما المزيدةُ للتأكيد كما ضُمّت إلى أين وإن في أينما تكونوا وإما نَذْهَبَنَّ بِكَ خلا أن ألِفَ الأولى قُلبت هاءً حذَراً من تكرير المتجانسين هذا هو الرأيُ السديدُ وقيل مه كلمةٌ يصوِّتُ بها الناهي ضُمّت إليها ما الشرطيةُ ومحلُّها الرفعُ بالابتداء أو النصبُ بفعل يفسره ما بعدها أي أيُّ شيءٍ تظهره لدينا وقوله تعالى {من آية} بيان لمهما وتسميتهم إياها وقوله تعالى {لّتَسْحَرَنَا بِهَا} إظهار لكما الطغيانِ والغلوّ فيه وتسميةِ للإرشاد إلى الحق بالسحر وتسكير الأبصار والضميران المجروران راجعان إلى مهما وتذكيرُ الأولِ لمراعاة جانب اللفظِ لإبهامه
{وقالوا} “Ve dediler ki:” Firavun hanedanının çarptırıldığı, bizzat kendileri açık ayetler olan diğer azap türlerini ve buna rağmen onların üzerinde bulundukları küfür ve inattan vazgeçmediklerini beyana giriştir. Yani asa meselesini, kıtlık yıllarını ve ürünlerin eksilmesini gördükten sonra şöyle dediler: {مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ} “'Bize ne getirirsen getir'” 'Mehmâ' kelimesi şart ve ceza için kullanılır; aslı, tıpkı {أَيْنَمَا تَكُونُوا} ve {فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ} ifadelerinde 'eyne' ve 'in'e eklendiği gibi, tekit için zâit 'mâ'nın kendisine eklendiği cezaiye 'mâ'sıdır. Şu kadar var ki, iki benzer harfin tekrarından sakınmak için birincinin elifi he harfine dönüştürülmüştür; doğru görüş budur. 'Meh' lafzının nehyeden kimsenin çıkardığı bir ses olduğu, buna şart bildiren 'mâ'nın eklendiği de söylenmiştir. Cümledeki yeri, ibtidâ (mübteda) olarak ref yahut sonrasındaki ifadenin tefsir ettiği bir fiille nasbtır; yani: «Önümüzde neyi ortaya koyarsan koy» demektir. Allah Teâlâ'nın: {من آية} “'bir mucize olarak'” buyruğu 'mehmâ'nın beyanıdır. Onların onu böyle isimlendirmesi ve Allah Teâlâ'nın: {لّتَسْحَرَنَا بِهَا} “'bizi onunla büyülemek için'” buyruğu, tuğyanın ve onda aşırı gitmenin tam bir göstergesi; hakka irşat etmeyi sihir ve göz boyama olarak adlandırmaktır. Mecrûr olan iki zamir de 'mehmâ'ya râcidir. Birincisinin müzekker kılınması, müphem oluşundan dolayı lafız yönünü gözetmek içindir;
وتأنيثُ الثاني للمحافظة على جانب المعنى لتنبيه بآية كما في قوله تعالى مَّا يَفْتَحِ الله لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} بمصدِّقين لك ومؤمنين لنبوتك
ikincisinin müennes kılınması ise, Allah Teâlâ'nın: {مَّا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلَا مُرْسِلَ لَهُ} “Allah insanlar için bir rahmet açacak olursa artık onu tutacak yoktur; tuttuğunu da O'ndan sonra salacak yoktur” ayetinde olduğu gibi, 'âyet' ile açıklanmasından dolayı mana yönünü muhafaza etmek içindir. {فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “'biz sana inanacak değiliz!'” Seni tasdik edecek ve senin peygamberliğine iman edecek değiliz.
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} عقوبةً لجرائمهم لا سيما لقولهم هذا {الطوفان} أي الماءَ الذي طاف به وغشي أما طكنهم وحروثَهم من مطر أو سَيل وقيل هو الجُدَريّ وقي المَوَتان وقيل الطاعون {والجراد والقمل} قيل هو كبارُ القردان وقيل أولادُ الجراد قبل نباتِ أجنحتِها {والضفادع والدم} رُوي أنهم مُطروا ثمانيةَ أيام في ظلمة شديدةٍ لا يستطيع أن يخرُج أحدٌ من بيته ودخل الماءُ بيوتَهم حتى قاموا فيه إلى تراقيهم ولم يدخل بيوتَ بني إسرائيلَ منه قطرةٌ وهي في خلال بيوتِهم وفاض المار على أرشهم وركدَ فمنعَهم من الحرْث والتصرّف ودام ذلك سبعةَ أيام فقالُوا له ﵊ ادعُ لنا ربك يكشفْ عنا ونحن نؤمنُ بك فدعا فكُشف عنهم فنبت من العشب والكلأ ما لم يُعهَدْ قبله ولم يؤمنوا فبعث الله عليهم الجرادَ فأكل زروعَهم وثمارَهم وأبوابهم وسقوفهم وثيابَهم ففزِعوا إليه ﵊ لما ذكر فخرج إلى الصحراء وأشار بعصاه نحو المشرقِ والمغربِ فرجعت إلى النواحي التي ججاءت منها فلم يؤمنوا فسلط الله تعالى عليهم القُمّلَ فأكل ما أبقته الجرادُ وكان يقع في أطعمتهم ويدخُل بين ثيابهم وجلودِهم فيمُصّها ففزِعوا إليه ثالثاً فرفع عنهم فقالوا قد تحققنا الآن أنك ساحرٌ ثم أرسل الله عليهم الضفادع بحيث لا يكشف ثوبٌ ولا طعام إلا وجدت فيه وكانت تمتلىء منها مضاجعُهم وتثب إلى قدورهم وهي تغلي وإلى أفواههم عند التكلم ففزعوا إليه رابعاً وتضرعوا فأخذ عليهم العُهود فدعا فكشف الله عنهم فنقضوا العهدَ فأرسل الله عليهم الدمَ فصارت مياههم دماءً حتى كان يجتمع القِبطيُّ والإسرائيليُّ على إناء فيكون ما يليه دماً وما يلي الإسرائيليّ ماءً على حاله ويمص من فم الإسرائيليِّ فيصير دماً في فيه وقيل سلط الله عليهم الرُّعاف {آيات} حال من المنصوبات المذكورة {مّفَصَّلَاتٍ} مبينات لا يشكل على عاقل أنَّها آياتُ الله تعالى ونقمته وقيل مفرقات بعضها من بعض لامتحان أحوالهم وكان بين كل آيتين منها شهر وكان امتدادج كل واحدة منهخا أسبوعاً وقيل إنه ﵇ لبث فيهم بعدَ مَا غلبَ السحرةَ عشرين سنة يريهم هذه الآيات على مهل {فاستكبروا} أي عن الإيمان بها {وَكَانُواْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ} جملة معترضة مقررة لمضمون ما قبلها
{فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} “Biz de üzerlerine gönderdik:” Cürümlerine, bilhassa bu sözlerine bir ceza olarak [gönderdik]: {الطوفان} “Tufanı” yani yağmurdan veya selden dolayı onları kuşatan, meskenlerini ve ekinlerini bürüyen suyu [gönderdik]; çiçek hastalığı, toplu ölüm yahut veba olduğu da söylenmiştir; {والجراد والقمل} “çekirgeleri, haşereleri (kene/bit)” Bunun büyük keneler olduğu yahut kanatları çıkmadan önceki çekirge yavruları olduğu söylenmiştir; {والضفادع والدم} “kurbağaları ve kanı...” Rivayet edildiğine göre, kimsenin evinden çıkamadığı koyu bir karanlık içinde üzerlerine sekiz gün yağmur yağdı; su evlerine girdi, öyle ki içinde köprücük kemiklerine kadar suyun içinde durdular. Evleri onların evlerinin arasında olmasına rağmen İsrailoğullarının evlerine ise ondan bir damla bile girmedi. Su topraklarına taştı ve durgunlaşıp onları ekimden ve tasarruftan alıkoydu; bu durum yedi gün sürdü. Ona (aleyhisselâm): «Bizim için Rabbine dua et de bunu bizden kaldırsın, biz de sana iman edeceğiz» dediler. Mûsâ dua etti ve bela kaldırıldı; bunun üzerine daha önce benzeri görülmemiş otlar ve yeşillikler bitti; fakat yine iman etmediler. Allah da üzerlerine çekirgeleri gönderdi; çekirgeler ekinlerini, meyvelerini, kapılarını, tavanlarını ve elbiselerini yedi. Zikredilen durum üzerine yine ona (aleyhisselâm) sığındılar. Mûsâ sahraya çıkıp asasıyla doğuya ve batıya işaret etti; çekirgeler geldikleri yönlere geri döndüler; fakat yine iman etmediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ üzerlerine kene/bit musallat etti; çekirgelerin geride bıraktıklarını yedi, yiyeceklerinin içine düşüyor, elbiseleriyle derilerinin arasına girip onları emiyordu. Üçüncü kez ona sığındılar, Allah da bunu onlardan kaldırdı; onlar ise: «Artık senin büyücü olduğunu kesin olarak anladık» dediler. Sonra Allah üzerlerine öyle kurbağalar gönderdi ki, hiçbir elbise veya yiyecek açılmazdı ki içinde kurbağa bulunmasın; yatakları onlarla dolardı, kaynamakta olan tencerelerine ve konuşurken ağızlarına sıçrarlardı. Dördüncü kez ona sığınıp yalvardılar. Mûsâ onlardan söz aldı, dua etti ve Allah bunu da onlardan kaldırdı; fakat ahitlerini bozdular. Bunun üzerine Allah üzerlerine kan gönderdi; suları kana dönüştü, öyle ki bir Kıptî ile bir İsrailli aynı kapta toplanır; Kıptî'nin tarafındaki kan olur, İsrailli'nin tarafındaki ise olduğu gibi su kalırdı. İsraillinin ağzından emer, Kıptî'nin ağzında kan haline gelirdi. Allah'ın onlara burun kanaması musallat ettiği de söylenmiştir. {آيات} “[Bunlar] birer mucize idi,” zikredilen mansûb lafızların hâlidir, {مّفَصَّلَاتٍ} “ayrı ayrı [gönderilmiş].” Apaçık kılınmış; akıl sahibi hiç kimse için bunların Allah Teâlâ'nın ayetleri ve azabı olduğu şüphe götürmez olan [mucizeler idi]. Hallerini imtihan etmek için birbirinden ayrı zamanlarda gönderildiği de söylenmiştir; bu iki mucize arasında birer ay vardı ve her birinin süresi bir haftaydı. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) büyücüleri yendikten sonra onların arasında yirmi yıl kalıp bu mucizeleri onlara peyderpey gösterdiği de söylenmiştir. {فاستكبروا} “Yine de büyüklük tasladılar” yani onlara iman etmekten kaçınıp kibirlendiler, {وَكَانُواْ قَوْماً مُّجْرِمِينَ} “ve suçlu/günahkâr bir kavim idiler.” Öncesinin muhtevasını pekiştiren bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza).
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرجز} أي العذاب المذكور على التفصيل فاللامُ للجنس المنتظمِ لكل واحدةٍ من الآيات المفصلة أي كلما وقع عليهم عقوبةٌ من تلك العقوبات قالوا في كل مرة {يا موسى ادع لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ} أي بعهده عندك وهو
{وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرجز} “Üzerlerine o azap çökünce” yani ayrıntılı olarak zikredilen o azap inince. Buradaki lâm, ayrı ayrı zikredilen mucizelerin her birini içine alan cins içindir; yani bu cezalardan biri üzerlerine her indiğinde, her defasında şöyle dediler: {يا موسى ادع لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ} “'Ey Mûsâ! Senin yanındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et;'” yani O'nun senin yanındaki ahdi hürmetine ki o da
النبوةُ أو بالذي عهِد إليك أن تدعوَه فيجيبَك كما أجابك في آياتك وهو صلةٌ لادْعُ أو حالٌ من الضمير فيه بمعنى ادعُ الله متوسلاً إليه بما عهد عندك أو متعلقٌ بمحذوف دلَّ عليه التماسُهم مثلُ أسعِفْنا إلى ما نطلب بحق ما عندك أو قسم أجيب بقوله تعالى {لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرجز} الذي وقع علينا {لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ولنرسلن معك بني إسرائيل} أي أقسَمْنا بعهد الله عندك لئن كشف الخ
nübüvvettir; yahut mucizelerinde sana icabet ettiği gibi, O'na dua ettiğinde sana icabet edeceğine dair sana verdiği ahdi hürmetine [dua et]. Bu, 'üd'u' fiilinin sılasıdır (müteallakıdır) yahut ondaki zamirden hâldir; yani «Senin katındaki ahdi O'na vesile kılarak Allah'a dua et» demektir. Yahut taleplerinin delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk eder; örneğin «Senin katındaki hakkı için istediğimiz hususta bize yardım et» demektir; yahut Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla cevaplandırılan bir yemindir: {لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرجز} “'Eğer bu azabı bizden kaldırırsan,'” üzerimize çöken [azabı kaldırırsan], {لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ولنرسلن معك بني إسرائيل} “'mutlaka sana iman edeceğiz ve mutlaka İsrailoğullarını seninle beraber göndereceğiz!'” Yani: «Senin yanındaki Allah'ın ahdine yemin olsun ki eğer kaldırırsan...» [demişlerdir].
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرجز إلى أَجَلٍ هُم بالغوه} أي إلى حد الزمان هو بالغوه فمعذوبن بعدجه أو مُهلَكون {إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ} جوابُ لمّا أي فلما كشفنا عنهم فاجئوا النّكْثَ من غير تأمل وتوقف
{فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرجز إلى أَجَلٍ هُم بالغوه} “Fakat erişecekleri bir süreye kadar onlardan azabı kaldırdığımızda,” yani kendilerinin erişecekleri ve ardından azap görecekleri yahut helak edilecekleri bir vakte kadar [kaldırdığımızda], {إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ} “bir de bakarsın ki onlar yeminlerini bozuyorlar!” 'Lemmâ'nın cevabıdır; yani azabı onlardan kaldırdığımız vakit, hiç düşünmeden ve duraksamadan ansızın ahitlerini bozdular.
{فانتقمنا مِنْهُمْ} أي فأردنا أن ننتقم منهم لِما أسلفوا من المعاصي والجرائم فإن قوله تعالى {فأغرقناهم} عينُ الانتقام منهم فلا يصح دخول الفاء بينهما ويجوز أن يكون المرادُ مطلقَ الانتقام منهم والفاءُ تفسيرية كما في قوله تعالى وَنَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبّ الخ {فِي اليم} في البحرِ الذي لا يُدرك قعرُه وقيل في لُجّته {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِين} تعليلٌ للإغراق أي كان إغراقُهم بسبب تكذيبِهم بآياتِ الله تعالى وإعراضِهم عنها وعدمِ تفكرِهم فيها بحيث صاروا كالغافلين عنها بالكلية والفاءُ وإن دلت على ترتب الإغراقِ على ما قبله من النكْثِ لكنه صرّح بالتعليل إيذاناً بأن مدارَ جميعِ ذلك تكذيبُ آياتِ الله تعالى والإعراضُ عنها
{فانتقمنا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık” yani geçmişteki isyan ve cürümlerinden ötürü onlardan intikam almak istedik. Zira Allah Teâlâ'nın: {فأغرقناهم} “onları boğduk” buyruğu, bizzat onlardan intikam almanın kendisidir; dolayısıyla aralarına 'fâ'nın girmesi [başka türlü] sahih olmaz. Yahut kastedilenin onlardan mutlak intikam almak olması ve 'fâ'nın, Allah Teâlâ'nın: {وَنَادَى نُوحٌ رَّبَّهُ فَقَالَ رَبِّ} “Nûh Rabbine seslendi de: 'Rabbim!' dedi” ayetinde olduğu gibi tefsîriyye olması da caizdir. {فِي اليم} “denizde” dibine ulaşılamayan denizde; derin sularında olduğu da söylenmiştir; {بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِين} “çünkü onlar ayetlerimizi yalanlamışlar ve onlardan gafil kalmışlardı.” Boğmanın gerekçesidir; yani boğulmaları, Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamaları, onlardan yüz çevirmeleri ve onlar üzerinde hiç düşünmeyip sanki onlardan tamamen gafil kimseler haline gelmeleri sebebiyledir. 'Fâ' harfi her ne kadar boğmanın öncesindeki ahdi bozmaya terettüp ettiğine delalet etse de, bütün bunların dayanak noktasının Allah Teâlâ'nın ayetlerini yalanlamak ve onlardan yüz çevirmek olduğunu bildirmek için gerekçe açıkça belirtilmiştir.
{وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ} أي بالاستبعاد وذبحِ الأبناءِ والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبلِ للدَلالةِ على استمرار الاستضعافِ وتجدّدِه وهم بنو إسرائيلَ ذُكروا بهذا العُنوانِ إظهاراً لكمال لُطفِه تعالى بهم وعظيمِ إحسانِه إليهم في رفعهم من حضيض المذلةِ إلى أوْج العزى ة {مشارق الارض ومغاربها} أي جانبيها الشرقيَّ والغربيَّ حيث ملكها بنو إسرائيل بعج الفراعنةِ والعمالقةِ وتصرّفوا في أكنافها الشرقيةِ والغربية كيف شاءوا وقوله تعالى {التى بَارَكْنَا فِيهَا} أي بالخِصْب وسَعةِ الأرزاقِ صفةٌ للمشارق والمغارب وقيل للأرض وفيه ضعفٌ للفصل بين الصفةِ والموصوفِ بالمعطوف كما في قولك قام أو هند وأبوها العاقلةُ {وَتَمَّتْ كلمة رَبّكَ الحسنى} وهي وعدُه تعالى إياهم بالنصر والتمكين كما ينبىء عنه قوله تعالى وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الذين استضعفوا فِى الأرض ونحعلهم أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الوارثين وقرىء كلماتُ لتعدد المواعيدِ ومعنى تمت مضَت واستمرت {على بني إسرائيل بِمَا صَبَرُواْ}
{وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ} “Hor görülüp ezilmekte olan kavmi mirasçı kıldık;” yani köleleştirilerek ve erkek çocukları boğazlanarak [ezilen kavmi]. Geçmiş ve gelecek zaman sîgalarının bir arada kullanılması, zayıf düşürmenin sürekliliğine ve yenilendiğine delalet etmek içindir. Onlar İsrailoğullarıdır; zilletin çukurundan izzetin zirvesine yükseltilmelerinde Allah Teâlâ'nın onlara olan lütfunun tamlığını ve ihsanının büyüklüğünü göstermek için bu unvanla zikredilmişlerdir. {مشارق الارض ومغاربها} “yeryüzünün bereketlendirdiğimiz doğularına ve batılarına...” Yani doğu ve batı taraflarına; nitekim Firavunlar ve Amâlika'dan sonra oraya İsrailoğulları mâlik olmuş ve doğu ile batı uçlarında diledikleri gibi tasarruf etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {التى بَارَكْنَا فِيهَا} “bereketlendirdiğimiz” buyruğu, yani bolluk ve rızık genişliği ile [bereketlendirdiğimiz ifadesi], doğular ve batıların sıfatıdır; yerin sıfatı olduğu da söylenmiştir; ancak «Hind veya babası ayağa kalktı, akıllı olan [kadın]» sözünde olduğu gibi sıfat ile mevsuf arasına matufun girmesinden dolayı bunda bir zayıflık vardır. {وَتَمَّتْ كلمة رَبّكَ الحسنى} “Rabbinin o pek güzel sözü tam yerine geldi” Bu söz, Allah Teâlâ'nın onlara zafer ve hâkimiyet vaadidir; nitekim O Teâlâ'nın: {وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ} “Biz ise istiyorduk ki o yerde ezilmekte olanlara lütufta bulunalım, onları önderler yapalım ve onları varisler kılalım” buyruğu da bunu bildirmektedir. Vaatlerin çokluğundan ötürü 'kelimâtü' şeklinde de okunmuştur. 'Temmet'in manası: Geçerli oldu ve devam etti demektir. {على بني إسرائيل بِمَا صَبَرُواْ} “İsrailoğulları hakkında, sabretmelerine karşılık...”
أي بسبب صبرِهم على الشدائد التي كابدوها من جهة فرعونَ وقومِه {وَدَمَّرْنَا} أي خرّبنا وأهلكنا {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} من العِمارات والقصورِ أي ودمرنا الي كان فرعونُ يصنعه على أن فرعونَ اسمُ كان ويصنع خبرٌ مقدمٌ والجملة الكونيةُ صلةُ ما والعائدُ محذوفٌ وقيل اسمُ كان ضمير عائد إلى ما الموصولةِ ويصنع مُسندٌ إلى فرعون والجملة خبرُ كان والعائدُ محذوف أيضاً والتقدير ودمرنا الذي كان هو يصنعُه فرعونُ الخ وقيل كان كان زائدةٌ وما مصدريةٌ والتقديرُ ما يصنع فرعون الخ وقيل كان زائءدة كما ذكر وما موصولةٌ اسميةٌ والعائدُ محذوف تقديره ودمرنا الذي يصنعه فرعون الخ أي صُنعَه والعدولُ إلى صيغة المضارعِ على هذين القولين لاستحضار الصورة {وَمَا كَانُواْ يَعْرِشُونَ} من الجنات أو ما كانوا يرفعونه من البُنيان كصرح هامانَ وقرىء يعرُشون بضم الراءِ والكسرُ أفصح وهذا آخِرُ قصةِ فرعونَ وقومه وقوله عز وجل
Yani Firavun ve kavmi tarafından maruz kaldıkları zorluklara sabretmeleri sebebiyle [bu söz yerine geldi]. {وَدَمَّرْنَا} “ve yerle bir ettik” yani harabeye çevirip helak ettik {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ} “Firavun ve kavminin yapageldiklerini;” binalardan ve köşklerden [yaptıklarını]. Yani Firavun'un 'kâne'nin ismi, 'yasneu'nun mukaddem haber, 'kâne'li cümlenin 'mâ'nın sılası ve âid zamirin mahzuf olması üzere: «Firavun'un yapmakta olduğunu helak ettik» demektir. 'Kâne'nin isminin mevsûl olan 'mâ'ya dönen bir zamir olduğu, 'yasneu'nun Firavun'a isnat edildiği, cümlenin 'kâne'nin haberi ve âid zamirin de yine mahzuf olduğu söylenmiştir; takdiri: «Firavun'un bizzat yapıyor olduğunu helak ettik...» şeklindedir. 'Kâne'nin zâit, 'mâ'nın masdariyye olduğu ve takdirin «Firavun'un yapışını helak ettik» olduğu da söylenmiştir. Zikredildiği gibi 'kâne'nin zâit, 'mâ'nın ism-i mevsûl olduğu ve mahzuf âid ile takdirin «Firavun'un yaptığı şeyi helak ettik» yani onun sanatını/yapısını [helak ettik] olduğu da söylenmiştir. Bu iki görüşe göre muzâri sîgasına sapılması, manzarayı zihinde canlandırmak içindir. {وَمَا كَانُواْ يَعْرِشُونَ} “ve yükselttikleri köşkleri/çardakları da.” Bahçelerden [yaptıklarını] yahut Hâmân'ın kulesi gibi yükselttikleri binaları [helak ettik]. [Kelime] râ harfinin zammesiyle 'ya'ruşûn' şeklinde de okunmuştur; kesre ise daha fasihtir. Bu, Firavun ve kavminin kıssasının sonudur. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
{وجاوزنا ببني إسرائيل البحر} شروعٌ في قصة بني إسرائيلَ وشرحِ ما أحدثوه من الأمور الشنيعةِ بعد أن أنقذهم الله ﷿ من مَلَكة فرعون ومنّ عليهم من النعم العظامِ الموجبةِ للشكر وأراهم من الآيات الكبارِ ما تخِرّ له شمُّ الجبال تسليةً لرسول الله ﷺ وإيقاظاً للمؤمنين حتى لا يغفُلوا عن محاسبة أنفسِهم ومراقبةِ أحوالِهم وجاوز بمعنى جاز وقرىء جوّزنا بالتشديد وهو أيضاً بمعنى جاز فعُدّي بالباء أي قطعنا بهم البحر روي أنه عبر بهم مُوسى ﵇ يوم عاشوراءَ بعد ما أهلكَ الله تعالى فرعون فصاموه شكراً لله ﷿ {فَاتُواْ} أي مروا {على قَوْمٍ} قيل كانوا من لَخْمٍ وقيل من العمالقة الكنعانيين الذين أُمر موسى ﵇ بقتالهم {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ لَّهُمْ} أي يواظبون على عبادتها ويلازمونها وقرىء بكسر الكاف قال ابن جريج كانت أصنامُهم تماثيلَ بقرٍ وهو أولُ شأن العجل {قَالُواْ} عندما شاهدوا أحوالهم {يا موسى اجعل لَّنَا إلها} مثالاً نعبده {كما لهم آلهة} الكافُ متعلقةٌ بمحذوف وقع صفة لإلها وما موصولة ولهم صلتها وآلهة بدل من ما والتقدير هذا إثرَ ما شاهدوا من الآية الكبرى والمعجزةِ العُظمى فوصفهم بالجهل المطلقِ إذ لا جهل أعظمُ مما ظهر منهم وأكده بقوله
{وجاوزنا ببني إسرائيل البحر} “İsrailoğullarını denizden geçirdik;” İsrailoğullarının kıssasına, Allah (azze ve celle) onları Firavun'un hâkimiyetinden kurtardıktan, kendilerine şükrü gerektiren büyük nimetler lütfettikten ve onlara yüce dağların bile önünde eğileceği büyük mucizeler gösterdikten sonra ihdas ettikleri çirkin işlerin şerhine giriştir. Bu, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek ve müminleri nefislerini hesaba çekmekten ve hallerini murakabe etmekten gafil kalmasınlar diye uyandırmak içindir. 'Câveze', 'câze' (geçti) manasındadır. Şedde ile 'cevveznâ' şeklinde de okunmuştur ki bu da 'câze' manasındadır ve bâ ile müteaddî kılınmıştır; yani: «Onlarla denizi aştık» demektir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm), Allah Teâlâ Firavun'u helak ettikten sonra Âşûrâ günü onları [denizden] geçirdi; onlar da Allah'a (azze ve celle) şükran olarak o gün oruç tuttular. {فَاتُواْ} “derken rastladılar” yani uğradılar {على قَوْمٍ} “bir kavme” Bunların Lahm kabilesinden olduğu, Mûsâ'ya (aleyhisselâm) kendileriyle savaşması emredilen Kenanlı Amâlika'dan olduğu da söylenmiştir; {يَعْكُفُونَ على أَصْنَامٍ لَّهُمْ} “kendilerine ait putlara tapmakta olan [bir kavme].” Yani putlarına ibadete devam eden ve onların başından ayrılmayan [bir kavme]. Kâf harfinin kesresiyle de okunmuştur. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Onların putları sığır heykelleriydi; buzağı meselesinin ilk başlangıcı da budur. {قَالُواْ} “Dediler ki:” Onların hallerini gördüklerinde: {يا موسى اجعل لَّنَا إلها} “'Ey Mûsâ! Bize de bir ilah yap,'” tapacağımız bir heykel/put yap, {كما لهم آلهة} “'onların ilahları olduğu gibi!'” Kâf harfi, 'ilâhen' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; 'mâ' mevsûledir, 'lehum' onun sılasıdır, 'âlihe' ise 'mâ'dan bedeldir. Bu takdir, en büyük ayeti ve en azametli mucizeyi görmelerinin hemen akabindedir. Bu sebeple onlardan zahir olandan daha büyük bir cehalet bulunmadığı için onları mutlak cehaletle vasfetti ve bunu şu sözüyle tekit etti:
{إِنَّ هَؤُلآء} يعني القومَ الذين يعبدون تلك التماثيلَ {مُتَبَّرٌ} أي مُدمّرٌ مكسَّرٌ {مَّا هُمْ فِيهِ} أي من الدين الباطلِ أي يُتبرّ الله تعالى ويهدِم دينَهم الذي هم عليه عن قريب ويحطّم أصنامَهم ويتكرها رُضاضاً وإنَّما جيء بالجملةِ الاسميةِ للدلالةِ على التحقق {وباطل} أي مضمحلٌّ بالكلية {ما كانوا يعملون} من عبادتها وإن كان قصدُهم بذلك التقربِ إلى الله تعالى فإنه كفرٌ محضٌ وليس هذا كما في قوله تعالى وَقَدِمْنَا إلى مَا عَمِلُواْ مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاء مَّنثُوراً كما تُوهم فإن المرادَ به أعمالُ البر التي عملوها في الجاهلية فإنها في أنفسها حسنات
{إِنَّ هَؤُلآء} “Şüphesiz bunlar” yani o heykellere tapan kavim, {مُتَبَّرٌ} “yıkılmaya mahkûmdur” yani helak edilmiş ve kırılıp dökülmüştür {مَّا هُمْ فِيهِ} “içinde bulundukları [din].” Yani o batıl din [yıkılmaya mahkûmdur]; yani Allah Teâlâ pek yakında üzerinde bulundukları dinlerini yıkıp helak edecek, putlarını parçalayıp un ufak edecektir. İsim cümlesi getirilmesi, durumun kesinliğini bildirmek içindir. {وباطل} “ve boştur” yani bütünüyle yok olucudur {ما كانوا يعملون} “yapageldikleri şeyler.” O putlara ibadet etmekten ibaret olan [yaptıkları şeyler boştur]; bununla gayeleri Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak olsa bile, zira bu sırf küfürdür. Zannedildiği gibi bu durum, Allah Teâlâ'nın: {وَقَدِمْنَا إِلَىٰ مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُورًا} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik” buyruğundaki gibi değildir; zira orada kastedilen, onların Câhiliye döneminde yaptıkları iyilik amelleridir; çünkü bunlar bizzat kendileri itibarıyla güzel amellerdir;
لو قارنت الإيمانَ لاستتبعت أجورَها وإنما بطَلت لمقارنتها الكفرَ وفي إيقاع هؤلاءِ اسماً لإن وتقديمِ الخبر من الجملةِ الواقعةِ خبراً لها وسْمٌ لعبدة الأصنامِ بأنهم هم المُعرَّضون للتبار وأنه لا يعدوهم البتةَ وأنه لهم ضربةُ لازبٍ ليحذّرهم عاقبةَ ما طلبوا ويُبغِضَ إليهم ما أحبوا
şayet imana bitişik olsalardı mükâfatlarını beraberinde getirirlerdi, oysa sadece küfre bitişik oldukları için boşa gitmişlerdir. 'Hâulâi' lafzının 'inne'nin ismi kılınmasında ve 'inne'nin haberi olan cümlenin haberinin öne alınmasında, putperestlerin bizzat helake maruz kalanlar olduklarına, helakin kesinlikle onları aşmayacağına ve bunun onlar için kaçınılmaz bir akıbet olduğuna dair bir damgalama vardır; tâ ki talep ettikleri şeyin akıbetinden onları sakındırsın ve sevdikleri şeyi kendilerine nefret ettirsin.
{قَالَ أَغَيْرَ الله أَبْغِيكُمْ إلها} شروعٌ في بيانِ شئون الله تعالى الموجبةِ لتخصيصِ العبادةِ بهِ تعالى بعد بيانِ أن ما طلبوا عبادتَه مما لا يمكن طلبُه أصلاً لكونه هالكاً باطلاً ولذلك وسّط بينهما قال مع كونِ كلَ منهما كلام موسى ﵊ والاستفهامُ للإنكار والتعجب والتوبيخِ وإدخالُ الهمزةِ على غير للإيذان بأن المنكو هو كونُ المبْغيِّ غيرَه تعالى لما أنه لاختصاص الإنكار بغيره تعالى دون إنكارِ الاختصاصِ بغيره تعالى وانتصابُ غير على أنه مفعولُ أبغي بحذف اللام أي أبغي لكم أي أطلب لكم غيرَ الله تعالى وإلها إما تمييزا أو حال أو على الحالية من إلها وهو المفعولُ لأبغي على أن الأصلَ أبغي لكم إلها غيرَ الله فغيرَ الله صفةٌ لإلها فلما قُدّمت صفةُ النكرةِ انتصبت حالاً {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى العالمين} أي والحالُ أنَّه تعالى خصكم بنعمٍ لم يُعطِها غيرَكم وفيه تنبيهٌ على ما صنعوا من سوء المعاملةِ حيث قابلوا تخصيصَ الله تعالى إياهم من بين أمثالِهم بما لم يستحقوه تفضلا بأن عمجوا إلى أخسّ شيءٍ من مخلوقاته فجعلوه شريكاً له تعالى تباً لهم ولما يعبدون
{قَالَ أَغَيْرَ الله أَبْغِيكُمْ إلها} “[Mûsâ] dedi ki: 'Allah'tan başka bir ilah mı arayayım size?'” İbadet edilmesini istedikleri şeyin helak olucu ve batıl olması sebebiyle asla talep edilemeyecek bir şey olduğunu açıkladıktan sonra, ibadetin sadece Allah Teâlâ'ya tahsis edilmesini gerektiren O Teâlâ'nın şanlarını beyana giriştir. Her ikisi de Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözü olmasına rağmen araya «dedi» fiilinin konulması bu yüzdendir. İstifham inkâr, taaccüp ve tevbih (azarlama) içindir. Hemzenin 'gayr' kelimesinin üzerine dahil edilmesi, inkâr edilen şeyin talep edilenin O Teâlâ'dan başkası oluşunu bildirmek içindir; zira inkâr sadece O Teâlâ'dan başkasına mahsustur, yoksa O Teâlâ'dan başkasına olan tahsisin inkârı değildir. 'Gayra' kelimesinin nasbı, lâm harfinin hazfiyle 'ebğî'nin mef'ûlü olması iledir; yani «sizin için Allah'tan başkasını mı talep edeyim» demektir. 'İlâhen' kelimesi ise ya temyiz ya hâldir yahut 'ebğî'nin mef'ûlü olan 'ilâhen'den hâldir; zira aslolan «ebğî lekum ilâhen gayrallâh» şeklindedir; gayrallâh ise 'ilâhen'in sıfatıdır; nekirenin sıfatı öne geçince hâl olarak nasb edilmiştir. {وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى العالمين} “'Oysa O, sizi âlemlere üstün kılmıştır.'” Yani O Teâlâ sizi, başkasına vermediği nimetlerle özel kılmış iken [bunu mu istiyorsunuz?] Bunda yaptıkları kötü muameleye bir dikkat çekme vardır; zira onlar, Allah Teâlâ'nın bir lütuf olarak hak etmedikleri halde benzerleri arasından kendilerini tahsis etmesine karşılık, O'nun mahlûkatının en aşağısına yönelip onu O Teâlâ'ya ortak kılmışlardır. Onlara da taptıklarına da yazıklar olsun!
{وإذ نجيناكم} تذكيرٌ لهم من جهته سبحانه بنعمة الإنجاءِ من ملكة فرعون وقرىء نجيناكم من التنجية وقرىء أنجاكم فيكون مَسوقاً من جهة موسى ﵊ أي واذكروا وقت إنجائِنا إياكم {من آل فرعون} من ملَكتهم لا بمجرد تخليصِكم من أيديهم وهم على حالهم في المَكِنة والقدرة بل بإهلاكهم بالكلية وقوله تعالى {يَسُومُونَكُمْ سُوء العذاب} من سامه خسفاً أي أولاه إياه وكلفه غياه وهو إما استئنافٌ لبيان ما أنجاهم منه أو حال منن المخاطَبين أو من آلِ فرعونَ أو منهما معاً لاشتمالِه على ضميريِهما وقوله تعالى {يُقَتّلُونَ أَبْنَاءكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءكُمْ} بدلٌ من يسومونكم مُبين أو مفسّرٌ له {وَفِى ذلكم} الإنجاءِ أو سوءِ العذاب {بَلاءٌ} أي نعمةٌ أو محنة {مّن رَّبّكُمْ} من مالك أمرِكم فإن النعمةَ والنقِمةَ كلتاهما منه ﷾ {عظِيمٌ} لا يقادَر قدرُه
{وإذ نجيناكم} “Hani sizi kurtarmıştık” ifadesi, Sübhânehu tarafından onlara Firavun'un egemenliğinden kurtarma nimetinin hatırlatılmasıdır. 'Tenciyye' kökünden {نجيناكم} şeklinde ve {أنجاكم} şeklinde de okunmuştur; bu durumda Mûsâ (aleyhisselâm) tarafından sevk edilmiş olur; yani: Sizi kurtardığımız vakti hatırlayın {من آل فرعون} “Firavun hanedanından” yani onların egemenliğinden; [bu da] sadece onlar güç ve kudretlerindeki mevcut hâlleri üzerindeyken sizi ellerinden çekip kurtarmakla değil, bilakis onları tamamen helak etmek suretiyle [olmuştur]. Allah Teâlâ'nın: {يَسُومُونَكُمْ سُوء العذاب} “Size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı” kavli, bir kimseye zillet tattırmak anlamında olan «sâmehu hasfen» (ona kötülük yükledi, musallat etti) ifadesindendir. Bu ya kendisinden kurtardığı şeyi beyan etmek üzere istînâftır ya muhataplardan hâldir ya Firavun hanedanından [hâldir] yahut her iki zamiri de içerdiği için her ikisinden birden hâldir. Allah Teâlâ'nın: {يُقَتّلُونَ أَبْنَاءكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءكُمْ} “Oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı” kavli ise {يَسُومُونَكُمْ} ifadesinden açıklayıcı bir bedel veya onun tefsiridir. {وَفِى ذلكم} “Bunda da” yani kurtarılmada yahut o kötü azapta {بَلاءٌ} “bir imtihan” yani bir nimet yahut bir mihnet [vardır] {مّن رَّبّكُمْ} “Rabbinizden” yani işinizin malikinden; zira nimet de nikmet (azap) de her ikisi de O Azîz ve Celîl olan Allah'tandır {عظِيمٌ} “büyük” derecesi takdir edilemeyecek kadar [büyük].
{وواعدنا موسى ثلاثين لَيْلَةً} رُوي أن موسى ﵇ وعد بني إسرائيلَ وهم بمصرَ إن أهلك الله عجوهم أتاهم بكتاب فيه بيانُ ما يأتون وما يذرون فلما هلك فرعونُ سأل موسى ﵇ ربه الكتابَ فأمره بصومِ ثلاثين يوماً وهو شهرُ ذي القَعدة فلما أتمّ الثلاثين أنكر خُلوفَ فيه فتسوّك
{وواعدنا موسى ثلاثين لَيْلَةً} “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik.” Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm), İsrâiloğulları henüz Mısır'dayken, şayet Allah düşmanlarını helak ederse onlara yapacakları ve sakınacakları şeyleri açıklayan bir kitap getireceğini vaat etmişti. Firavun helak olunca Mûsâ (aleyhisselâm) Rabbinden o Kitab'ı istedi. Bunun üzerine Allah ona otuz gün -ki o Zilkade ayıdır- oruç tutmasını emretti. Otuz günü tamamlayınca ağız kokusunun değişmesini hoş görmeyip misvaklandı.
فقالت الملائكةُ كنا نشم من فيك رائحةَ المسك فأفسدته بالسواك وقيل أوحى الله تعالى إليه أما علمتَ أن ريحَ فمِ الصائمِ أطيبُ عندي من ريح المِسْك فأمره الله تعالى بأن يزظيد عليها عشرةَ أيامٍ من ذي الحِجّة لذلك وذلك قوله تعالى {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} والتعبير عنها بالليالي لأنها غُررُ الشهور وقيل أمره الله تعالى بأن يصوم ثلاثين يوماً وأن يعمل فيها بما يقرّبه من الله تعالى ثم أنزلت عليه التوراةُ في العشر وكلم فيها وقد أُجمل ذكر الأربعين في سورة البقرة وفصل ههنا وواعدنا بمعنى وعدْنا وقد قرىء كذلك وقيل الصيغةُ على بابها بناءً على تنزيل قَبول موسى ﵇ منزلةَ الوعدِ وثلاثين مفعولٌ ثانٍ لواعدنا بحذف المضاف أي إنما ثلاثين ليلةً {فَتَمَّ ميقات رَبّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} أي بالغا أربعين ليلة {وَقَالَ موسى لاِخِيهِ هارون} حين توجه إلى المناجاة حسبما أُمر به {اخلفنى} أي كن خليفتي {فِى قَوْمِى} وراقِبْهم فيما يأتُون وما يَذَرُون {وَأَصْلِحْ} ما يحتاج إلى الإصلاح من أمورهم أو كن مصلحاً {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ المفسدين} أي لا تتبع مَنْ سلك الإفسادَ ولا تُطِعْ من دعاك إليه
Bunun üzerine melekler: «Biz senin ağzından misk kokusu alıyorduk, onu misvakla giderdin» dediler. Bir rivayette de Allah Teâlâ'nın ona şöyle vahyettiği söylenir: «Oruçlunun ağız kokusunun katımda misk kokusundan daha sevimli olduğunu bilmez misin?» İşte bu sebeple Allah Teâlâ ona Zilhicce'den on gün daha eklemesini emretti. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ} “Ve buna bir on [gece] daha kattık” kavli budur. Günlerin gecelerle ifade edilmesi, gecelerin ayların başları (gurretü'ş-şühr) olmasındandır. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ ona otuz gün oruç tutmasını ve bu günlerde kendisini Allah Teâlâ'ya yaklaştıracak ameller işlemesini emretti; sonra Tevrat o on günde indirildi ve kendisiyle o sürede konuşuldu. Bakara Suresi'nde kırk günün zikri mücmel (özet) olarak geçmiş, burada ise tafsil edilmiştir. {واعدنا} lafzı {وعدنا} anlamındadır ve bu şekilde de okunmuştur. Bir görüşe göre ise Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kabulü vaat makamına indirgendiği için sîga asıl kalıbı (müşareket) üzeredir. {ثلاثين} lafzı, muzâfın hazfiyle {واعدنا} fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani «otuz gecenin tamamlanmasını» demektir. {فَتَمَّ ميقات رَبّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً} “Böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk gece olarak tamamlandı.” Yani kırk geceye ulaştı. {وَقَالَ موسى لاِخِيهِ هارون} “Mûsâ kardeşi Hârûn'a dedi ki” emrolunduğu üzere münacata yöneldiği vakit: {اخلفنى} “Benim yerime geç” yani benim halifem ol {فِى قَوْمِى} “kavmim içinde” yapacakları ve sakınacakları şeylerde onları gözetle {وَأَصْلِحْ} “ve ıslah et” onların işlerinden ıslaha muhtaç olanları yahut ıslah edici ol {وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ Mufsideen} “ve bozguncuların yoluna uyma!” Yani fesat yolunu tutan kimseye uyma ve seni buna çağıran kişiye itaat etme.
{وَلَمَّا جَاء موسى لميقاتنا} لوقتنا الذي وقتنا واللامُ للاختصاص أي اختَصَّ مجيئُه بميقاتنا {وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} من غير واسطةٍ كما يكلِّمُ الملائكةَ ﵈ وفيما روي أنه ﵊ كان يسمع ذلك من كل جهةٍ تنبيهٌ على أن سماع كلامه ﷿ ليس من جنس سماعِ كلام المحدّثين {قَالَ رَبّ أَرِنِى أَنظُرْ إِلَيْكَ} أي أرني ذاتك بأن تمكنني من رؤيتك أو تتجلى لي فأنظرَ إليك وأراك وهو دليلٌ على أن رؤيتَه تعالى جائزةٌ في الجملة لما أن طلبَ المستحيلِ مستحيلٌ من الأنبياء لا سيما ما يقتضي الجهل بشئون الله تعالى ولذلك رده بقوله تعالى لن تراني دون لن أرى ولن أُرِيَك ولن تنظُرَ إليّ تنبيهاً على أنه قاصرٌ عن رؤيته لتوقفها على معد في الرائي ولم يوجد فيه ذلك بعد وجعل الؤال لتبكيت قومِه الذين قالوا أرنا الله جهرةً خطأٌ إذ لو كانت الرؤيةُ ممتنعةً لوجب أن يُجهِّلَهم ويُزيحَ شبهتَهم كما فعل ذلك حين قالوا اجعل لَّنَا إلها وأن لا يتبعَ سبيلَهم كما قال لأخيه ولا تتبعْ سبيلَ المفسدين والاستدلالُ بالجواب على استحالتها أشدُّ خطأً إذ لا يدل الإخبارُ بعدم رؤيتِه إياه على أنه لا يراه ابدا وأن لا يراه غيرُه أصلاً فضلاً عن أن يدل على استحالتها ودعوى الضرورةِ مكابرة أو جهل لحقيقة الرؤية {قَالَ} استئنافٌ مبني على سؤالٍ نشأَ من الكلامِ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ ربُّ العزة حين قال موسى ﵇ ما قل فقيل قال {لَن تَرَانِى ولكن انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِى} استدراكٌ لبيان أنه لا يُطيق بها وفي تعليقها باستقرار الجيل أيضاً دليلٌ على الجواز ضرورةَ أن المعلَّق بالممكن ممكنٌ والجبلُ قيل هو جبل أردن {فَلَمَّا تجلى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} أي ظهرت له عظمتُه وتصدّى له اقتدارُه وأمرُه وقيل أُعطي الجبلُ حياةً ورؤيةً حتى رآه {جَعَلَهُ دَكّا} مدكوكاً مُفتّتاً والدكُّ والدقُّ أخَوَان كالشك والشق
{وَلَمَّا جَاء موسى لميقاتنا} “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelince” belirlediğimiz vakit için; 'lâm' harfi ihtisas içindir; yani onun gelişi belirlediğimiz vakte mahsus kılındı. {وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ} “ve Rabbi onunla konuştu” meleklerle (aleyhimüsselâm) konuştuğu gibi vasıtasız olarak. Rivayet edildiğine göre Mûsâ'nın (aleyhisselâm) bu kelâmı her yönden işitmesi, O Azîz ve Celîl olanın kelâmını işitmenin muhdes varlıkların kelâmını işitme cinsinden olmadığına bir tenbihtir. {قَالَ رَبّ أَرِنِى أَنظُرْ إِلَيْكَ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Göster bana [kendini], Sana bakayım.'” Yani beni Seni görmeye muktedir kılarak yahut bana tecelli ederek zâtını bana göster ki Sana bakayım ve Seni göreyim. Bu, O Teâlâ'nın görülmesinin (rü'yetullah) genel olarak caiz olduğuna bir delildir; zira imkânsız olan bir şeyi talep etmek peygamberler için muhaldir; hele de Allah Teâlâ'nın şanları hakkında cehalet gerektiren bir hususta asla mümkün değildir. Bu sebeple Allah onun talebini «ben görülmem», «sana göstermem» yahut «bana bakamazsın» şeklinde değil de: {لن تراني} “Beni asla göremezsin” buyurarak geri çevirmiştir; bu da görendeki bir hazırlığa bağlı olması ve o hazırlığın henüz kendisinde bulunmaması sebebiyle O'nu görmekten aciz olduğuna bir tenbihtir. Bu talebin, «Bize Allah'ı açıkça göster» diyen kavmini susturmak için yapıldığını söylemek bir hatadır; zira rü'yet (görülme) imkânsız olsaydı, «Bize bir ilah yap» dediklerinde yaptığı gibi onların cehaletini yüzlerine vurması, şüphelerini gidermesi ve kardeşine «bozguncuların yoluna uyma» dediği gibi onların yoluna uymaması gerekirdi. Verilen cevaptan hareketle rü'yetin imkânsızlığına istidlal etmek ise daha büyük bir hatadır; zira onun O'nu görmediğinin bildirilmesi, O'nu asla görmeyeceğine ve başkasının da O'nu katiyen göremeyeceğine delalet etmez; nerede kaldı ki imkânsızlığına delalet etsin! Rü'yetin imkânsızlığına dair zaruret iddiası ise ya bir inatlaşma ya da rü'yetin hakikatine dair bir cehalettir. {قَالَ} “[Allah] buyurdu ki” kelâmın akışından doğan bir soruya binaen gelen istînâftır; sanki: «Mûsâ (aleyhisselâm) o sözü söylediğinde İzzet Rabbi ne buyurdu?» denilmiş de, «Şöyle buyurdu» denilmiştir: {لَن تَرَانِى ولكن انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِى} “Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin.” Bu, Mûsâ'nın buna güç yetiremeyeceğini açıklayan bir istidraktır. Rü'yetin dağın yerinde durmasına bağlanmasında da caiz olduğuna delil vardır; zira mümkine bağlanan şey zorunlu olarak mümkündür. Dağın ise Ürdün dağı olduğu söylenmiştir. {فَلَمَّا تجلى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ} “Rabbi dağa tecelli edince” yani dağa O'nun azameti görününce ve O'nun kudreti ile emri ona yönelince. Bir görüşe göre dağa hayat ve görme yetisi verildi de dağı [bu hâle getiren tecelliyi] gördü {جَعَلَهُ دَكّا} “onu un ufak etti” dümdüz ve parça parça etti. *Dek* (دكّ) ile *dak* (دقّ), *şekk* ve *şakk* gibi anlamdaştır.