وقرىء دَكَّاء أي أرضاً مستويةً ومنه ناقةٌ دكاءُ للتي لا سنامَ لها وقرىء دُكاً جمعُ دكّاءَ أي قطعاً {وخر موسى صعقا} منغشيل عليه من هول ما رآه {فَلَمَّا أَفَاقَ} الإفاقةُ رجوعُ العقلِ والفهم إلى الإنسان بعد ذهابِهما بسبب من الأسباب {قَالَ} تعظيماً لما شاهدجه {سبحانك} أي تنزيهاً لك من أن أسألك شيئاً بغير إذنٍ منك {تُبْتُ إِلَيْكَ} أي من الجراءة والإقدامِ على السؤال بغير إذن {وَأَنَاْ أَوَّلُ المؤمنين} أي بعظمتك وجلالِك وقيل أولُ من آمن بأنك لا تُرى في الدنيا وقيل بأنه لا يجوز السؤال بغير إذن منك
{دَكَّاء} şeklinde de okunmuştur; yani düz bir zemin demektir. Hörgücü olmayan deveye «nâkatün dekkâ'» denmesi de bundandır. {دُكّاء}'nın çoğulu olarak {دُكّاً} şeklinde de okunmuştur ki parçalar demektir. {وخر موسى صعقا} “ve Mûsâ bayılarak yere yığıldı” gördüğü şeyin dehşetinden ötürü kendinden geçmiş olarak. {فَلَمَّا أَفَاقَ} “Ayılınca” *ifâkat* (إفاقة), bir sebepten ötürü gittikten sonra insana aklın ve idrakin geri gelmesidir. {قَالَ} “dedi ki” müşahede ettiği şeyi tazim ederek: {سبحانك} “Seni tenzih ederim” yani Senden bir izin olmaksızın bir şey istemekten Seni tenzih ederim {تُبْتُ إِلَيْكَ} “Sana tevbe ettim” yani izinsiz olarak talepte bulunma cüret ve teşebbüsünden [tevbe ettim] {وَأَنَاْ أَوَّلُ المؤمنين} “ve ben inananların ilkiyim” yani Senin azametine ve celâline [inananların]; bir görüşe göre: «Senin dünyada görülmeyeceğine inananların ilkiyim»; bir diğer görüşe göre ise: «Senden izinsiz istemenin caiz olmadığına inananların ilkiyim» [demektir].
{قَالَ يَا موسى} استئنافٌ مسوق لتسليته ﵊ من عدم الإجابةِ إلى سؤال الرؤيةِ كأنه قيل إن منعتُك الرؤيةَ فقد أعطيتك من النعم العظامِ ما لم أعْطِ أحداً من العالمين فاغتنِمْها وثابرْ على شكرها {إِنْى اصطفيتك} أي اخترتُك واتخذتُك صفوةً وآثرتُك {عَلَى الناس} أي المعاصرين لك وهرون إن كان نبياً كان مأموراً باتباعه وما كان كَليماً ولا صاحبَ شرعٍ {برسالاتي} أي بأسفار التوراةِ وقرىء برسالتي {وبكلامي} وبتكليمي أياك بغير واسطة {فَخُذْ مَا آتيتك} أي أعطيتك من شرف النبوةِ والحكمة {وَكُنْ مّنَ الشاكرين} على ما أُعطيت من جلائل النعمِ قيل كان سؤالُ الرؤيةِ يوم عرفةَ وإعطاءُ التوراةِ يومَ النحر
{قَالَ يَا موسى} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Mûsâ!'” Bu, rü'yet talebine olumlu cevap verilmemesinden dolayı onu (aleyhisselâm) teselli etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; sanki şöyle buyrulmuştur: «Sana görmeyi engellediysem de âlemlerden hiç kimseye vermediğim yüce nimetleri sana verdim; öyleyse onları ganimet bil ve şükürlerine devam et!» {إِنْى اصطفيتك} “Şüphesiz Ben seni seçtim” yani seni seçip seçkin kıldım ve üstün tuttum {عَلَى الناس} “insanlar üzerine” yani kendi çağdaşların üzerine. Hârûn peygamber idiyse de ona tâbi olmakla emrolunmuştu; ne kelîm (Allah ile doğrudan konuşan) ne de müstakil bir şeriat sahibi idi {برسالاتي} “elçiliklerimle” yani Tevrat sahifeleriyle; {برسالتي} şeklinde tekil olarak da okunmuştur {وبكلامي} “ve kelâmımla” seninle vasıtasız konuşmamla. {فَخُذْ مَا آتيتك} “Öyleyse sana verdiklerimi al” yani sana verdiğim nübüvvet ve hikmet şerefini [al] {وَكُنْ مّنَ الشاكرين} “ve şükredenlerden ol!” Sana ihsan edilen yüce nimetlere karşı. Rü'yet talebinin Arefe günü, Tevrat'ın verilişinin ise Kurban bayramı (Nahr) günü olduğu söylenmiştir.
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِى الالواح مِن كُلّ شَىْء} أي مما يحتاجونَ إليهِ من أمورِ دينِهم {مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لّكُلّ شَىْء} بدلٌ من الجارّ والمجرور أي كتبنا له كلَّ شيءٍ من المواعظ وتفصيلِ الأحكام واختُلف في عدد الألواحِ وفي جوهرها ومقدارِها فقيل إنها كانت عشَرةَ ألواحٍ وقيل سبعةً وقيل لوحين وأنها كانت من زمردة جاء بها جبريلُ ﵇ وقيل من زَبَرْجَدةٍ خضراءَ أو ياقوتةٍ حمراءَ وقيل أمر الله تعالى موسى بقطعها من صخرة صماء لينهاله فقطعها بيده وضققها بأصابعه وعن الحسنِ ﵁ كانت من خشب نزلت من السماء فيها التوراةُ وأن طولَها كان عشَرةَ أذرُع وقيل أُنزلت التوراةُ وهي سبعون وِقْرَ بعيرٍ يقر الجزءُ منه في سنة لم يقرأها إلا أربعةُ نفرٍ موسى ويوشعُ وعُزيرٌ وعيسى ﵈ وعن مقاتل رضي اللعه عنه كُتب في الألواح إني أنا الله الرحمن الرحيم لا تشرِكوا بي شيئاً ولا تقطعوا السبيلَ ولا تزْنوا ولا تعقُّوا الوالدين {فَخُذْهَا} على إضمار قولٍ معطوف على كتبنا فقلنا خذها {بِقُوَّةٍ} بجدَ وعزيمة وقيلَ هو بدلٌ من قوله تعالى فَخُذْ ما آتيتك والضمير للألوالح أو لكل شيءٍ لأنه بمعنى الأشياء أو للرسالة أو للتوراة {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا} أي بأحسنِ ما فيها كالعفو والصبر بالإضافة إلى الاقتصاص والانتصارِ على طريقة الندبِ والحثِّ على اختيار الأفضل كما في قوله تعالى واتبعوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ مّن رَّبّكُمْ أو بواجباتها فإنها
{وَكَتَبْنَا لَهُ فِى الالواح مِن كُلّ شَىْء} “Biz onun için levhalarda her şeyden yazdık” yani din işlerinde ihtiyaç duydukları her şeyden {مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لّكُلّ شَىْء} “bir öğüt ve her şeyin açıklaması olarak” câr ve mecrûrdan bedeldir; yani onun için öğütlerden ve hükümlerin ayrıntılarından her şeyi yazdık. Levhaların adedi, mahiyeti ve ölçüsü hakkında ihtilaf edilmiştir: On levha olduğu söylenmiş, yedi olduğu söylenmiş, iki levha olduğu söylenmiştir. Cebrail'in (aleyhisselâm) getirdiği zümrütten olduğu, yeşil zebercetten yahut kırmızı yakuttan olduğu söylenmiştir. Bir rivayette Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya, kendisi için yumuşattığı sert bir kayadan onları kesmesini emrettiği, onun da eliyle kesip parmaklarıyla incelttiği söylenmiştir. Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre: İçinde Tevrat bulunan, gökten inmiş ahşaptandı ve uzunluğu on arşındı. Tevrat'ın yetmiş deve yükü olarak indirildiği, bir cüzünün bir yılda okunduğu ve onu Mûsâ, Yûşa', Üzeyr ve Îsâ (aleyhimüsselâm) olmak üzere sadece dört kişinin okuyabildiği söylenmiştir. Mukâtil'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre levhalarda şöyle yazılıydı: «Şüphesiz Ben Rahmân ve Rahîm olan Allah'ım; Bana hiçbir şeyi ortak koşmayın, yol kesmeyin, zina etmeyin ve anne babaya asi olmayın.» {فَخُذْهَا} “[Dedik ki:] 'Onları al'” {كتبنا} fiiline matuf mahzuf bir «kavl» takdiri iledir; yani «Onları al dedik» {بِقُوَّةٍ} “kuvvetle” ciddiyet ve azimle. Bir görüşe göre ise bu, Allah Teâlâ'nın {فَخُذْ ما آتيتك} kavlinden bedeldir. Zamir levhalara yahut eşya manasında olduğu için {كل شيء} ifadesine yahut risalete ya da Tevrat'a racidir. {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُواْ بِأَحْسَنِهَا} “ve kavmine emret, onun en güzeline sarılsınlar!” Yani içindeki en güzel şeylere; nitekim kısas ve intikam almaya kıyasla af ve sabır gibi, mendub ve en faziletli olanı seçmeye teşvik yoluyla; Allah Teâlâ'nın: {واتبعوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُمْ مّن رَّبّكُمْ} kavlinde olduğu gibi. Yahut farzlarına sarılsınlar; zira onlar
أحسنُ من المباح وقيل المعنى بأخذوا بها وأحسن صلةٌ قال قُطرُب أي بحسَنها وكلُّها حسنٌ كقوله تعالى وَلَذِكْرُ الله أَكْبَرُ وقيل هو أن تُحمل الكلمةُ المحتملةُ لمعنيين أو لمعان على أشبه محتملانها بالحق وأقربِها إلى الصواب {سأريكم دَارَ الفاسقين} تلوينٌ للخطاب وتوجيهٌ له إلى قومِه ﵊ بطريق الالتفاتِ حملاً لهم على الجد في الامتثال بما أُمروا به إما على نهج الوعيدِ والترهيب على أن المرادَ بدار الفاسقين أرضَ مصرَ وديارُ عادٍ وثمودَ وأضرابِهم فإن رؤيتها وهي الخالية عن أهلها خاويةٌ على عروشها موجبةٌ للاعتبار والانزجارِ عن مثل أعمالِ أهلِها كيلا يحِلَّ بهم ما حل بأولئك وإما على نهج الوعدِ والترغيبِ على أن المرادَ بدار الفاسقين إما أرضُ مصرَ خاصةً أو مع أرض الجبابرةِ والعمالقةِ بالشام فإنها أيضاً مما أتيح لبني إسرائيلَ وكُتب لهم حسبما ينطِق به قوله ﷿ يا قوم ادْخُلُوا الاْرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِى كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ومعنى الإراءةِ الإدخالُ بطريق الإيراثِ ويُؤيده قراءةُ مَن قرأَ سأوُرثكم بالثاء المثلثة كما في قوله تعالى وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ مشارق الارض ومغاربها وقرىء سأُوريكم ولعله من أورَيْتُ الزند أي سأبينها لكم وقوله تعالى
mübahtan daha güzeldir. Bir görüşe göre mana: «Ona sarılsınlar» şeklindedir ve 'ahsen' ziyadedir. Kutrub: «Yani onun güzeline sarılsınlar, zira onun hepsi güzeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلَذِكْرُ الله أَكْبَرُ} kavli de böyledir» demiştir. Bir görüşe göre ise iki veya daha fazla anlama ihtimali olan kelimenin, ihtimallerinden hakka en çok benzeyenine ve doğruya en yakın olanına hamledilmesidir. {سأريكم دَارَ الفاسقين} “Size fasıkların yurdunu göstereceğim.” Hitabın rengini değiştirmek (telvîn) ve emrolundukları şeyleri yerine getirmede ciddiyete sevk etmek için iltifat yoluyla muhatabı onun (aleyhisselâm) kavmine yöneltmektir. Bu ya tehdit ve korkutma üslubundadır; fasıkların yurdundan maksat Mısır toprağı, Âd, Semûd ve benzerlerinin diyarlarıdır; zira bu diyarların halkından yoksun ve çatısı üzerine çökmüş hâlde görülmesi, ibret almayı ve başlarına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesi için onların amelleri gibisinden sakınmayı gerektirir. Ya da vaat ve teşvik üslubundadır; fasıkların yurdundan maksat ya özellikle Mısır toprağıdır ya da Şam'daki zorbaların (Cebâbire) ve Amâlika'nın yurdudur; zira orası da İsrâiloğulları'na nasip kılınmış ve O Azîz ve Celîl olanın: {يا قوم ادْخُلُوا الاْرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِى كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} kavlinin açıkça bildirdiği üzere onlar için takdir edilmiştir. Göstermenin anlamı ise miras bırakma yoluyla girdirmektir. {سأوُرثكم} şeklinde peltek 'se' ile okuyanın kıraati de bunu destekler; nitekim Allah Teâlâ: {وَأَوْرَثْنَا القوم الذين كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ مشارق الارض ومغاربها} buyurmuştur. {سأُوريكم} şeklinde de okunmuştur; bu da belki «çakmaktaşından ateş çaktım» (evraytü'z-zend) kökünden olup «onu size açıklayacağım» demektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
{سأصرف عن آياتي الذين يَتَكَبَّرُونَ فِي الارض} استئنافٌ مَسوقٌ لتحذيرهم عن التكبر الموجبِ لعدم التفكرِ في الآيات التي هي ما كتب في ألواح التوراةِ من المواعظ والأحكامِ أو ما يعمُّها وغيرَها من الآيات التكوينيةِ التي من جملتها ما وعد إراءته من دار الفاسقين ومعنى صرفِهم عنها الطبعُ على قلوبهم بحيث لا يكادون يتفكرون فيها ولا يعتبرون بها لإصرارهم على ما هم عليه من التكبر والتجبر كقوله تعالى فَلَمَّا زَاغُواْ أَزَاغَ الله قُلُوبَهُمْ وتقديمُ الجارِّ والمجرور على المفعول الصريحِ لإظهار الاعتناءِ بالمقدم والتشويقِ إلى المؤخر مع أن في المؤخر نوع كول يُخلُّ تقديمُه بتجاوب أطراف النظمِ الجليلِ أي سأطبع على قلوب الذين يعدّون أنفسَهم كُبراءَ ويرَوْن لهم على الخلق مزِيةً وفضلاً فلا ينتفعون بآياتي التنزيليةِ والتكوينيةِ ولا يغتنمون مغانمَ آثارِها فلا تسلُكوا مسلكَهم لتكونوا أمثالهم وقيل المعنى سأصرِفهم عن إبطالها وإن اجتهدوا كما اجتهد فرعونُ في إبطال ما رآه من الآيات فأبى الله تعالى إلا إحقاقَ الحقِّ وإزهاقَ الباطل وعلى هذا فالأنسبُ أن يُرادَ بدار الفاسقين أرضُ الجبابرةِ والعمالقة والمشهورين بالفسق والتكبر في الأرض ووبإراءتها للمخاطَبين إدخالُهم الشامَ وإسكانُهم في مساكنهم ومنازلِهم حسبما نطق به قوله تعالى يا قوم ادْخُلُوا الاْرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِى كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ويكون قولُه تعالى سَأَصْرِفُ عَنْ آياتي الخ جواباً عن سؤال مقدَّرٍ ناشىءٍ من الوعد بإدخال الشامِ على أن المرادَ بالآيات ما تُلي آنفاً ونظائرُه وبصرفهم عنها إزالتُهم عن مَقام معارضتِها وممانعتِها لوقوع أخبارِها وظهور أحكامِها وآثارِها بإهلاكهم على يد موسى ﵊ حين سار بعد التّيهِ بمن بقيَ من بني إسرائيل
{سأصرف عن آياتي الذين يَتَكَبَّرُونَ فِي الارض} “Yeryüzünde büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” ifadesi, Tevrat levhalarına yazılmış olan öğüt ve hükümler yahut bunları da içine alıp fasıkların yurdunun gösterileceği vaadi gibi tekvînî ayetleri de kapsayan ayetler üzerinde düşünmemeye sebep olan kibirden onları sakındırmak üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Onları ayetlerden uzaklaştırmanın (sarf) manası; içinde bulundukları kibir ve zorbalıktaki ısrarları sebebiyle, Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا زَاغُواْ أَزَاغَ الله قُلُوبَهُمْ} kavlinde olduğu gibi kalplerinin mühürlenmesi, ayetleri neredeyse hiç düşünemez ve onlardan ibret alamaz hâle gelmeleridir. Câr ve mecrûrun açık mef'ûle takdim edilmesi, öne alınana gösterilen ihtimamı belirtmek ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak içindir; bununla birlikte sonraya bırakılan kısımda bir tür uzunluk vardır ki onun öne alınması bu yüce nazmın tarafları arasındaki ahengi bozardı. Yani: Kendilerini büyük sayan, yaratılmışlara karşı kendilerinde bir üstünlük ve fazilet gören kimselerin kalplerini mühürleyeceğim; böylece onlar ne tenzîlî (vahiy) ne de tekvînî (kevnî) ayetlerimden faydalanırlar, ne de onların eserlerinin ganimetlerini elde ederler; sakın onların yoluna girmeyin ki onlar gibi olmayasınız! Bir görüşe göre mana şudur: Firavun gördüğü ayetleri iptal etmek için çabaladığı gibi onlar da çabalasalar bile Ben onları ayetleri iptal etmekten uzaklaştıracağım; nitekim Allah Teâlâ hakkı gerçekleştirmekten ve batılı yok etmekten başkasına razı olmamıştır. Buna göre, fasıkların yurdundan maksadın yeryüzünde fısk ve kibirle meşhur olan zorbaların ve Amâlika'nın toprakları olması; muhataplara gösterilmesinden maksadın ise, Allah Teâlâ'nın: {يا قوم ادْخُلُوا الاْرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِى كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} kavlinde beyan buyurduğu üzere onları Şam'a sokup onların mesken ve menzillerine yerleştirmesi olması daha uygundur. Allah Teâlâ'nın {سَأَصْرِفُ عَنْ آياتي} ayeti ise Şam'a girdirme vaadinden doğan takdîrî bir soruya cevap olur; şu şartla ki, ayetlerden maksat az önce okunan ve benzerleridir; onları ayetlerden çevirmekten maksat ise, Tîh sahrasından sonra Mûsâ (aleyhisselâm) İsrâiloğulları'ndan geriye kalanlarla
أو بذرياتهم على اختلاف الروايتين إلى أريحا ويوشعُ بنُ نونٍ في مقدمته ففتحها واستقر بنو إسرائيلَ بالشام وملكوا مشارقَها ومغاربَها كأنه قيل كيف يرون دارهم وهم فيها فقيل سأُهلِكُهم وإنما عدل إلى الصَرْف ليزدادوا ثقةً بالآيات واطمئناناً بها وقوله تعالى {بِغَيْرِ الحق} إما صلةٌ للتكبر أي يتكبرون بما ليس بحق وهو دينُهم الباطلُ وظلمُهم المُفْرِطُ أو متعلقٌ بمحذوف هو حال من فاعله أي يتكبرون ملتبسين بغير الحق وقوله تعالى {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها} عطفٌ على يتكبرون داخلٌ معه في حكم الصلة والمراد بالآية إما منزلة فالمرادُ برؤيتها مشاهدتُها بسماعها أو ما يعمُّها وغيرَها من المعجزات فالمرادُ برؤيتها مطلقُ المشاهَدةِ المنتظمةِ للسماع والإبصار أي وإن يشاهِدوا كُلَّ آيَةٍ من الآيات لَاّ يُؤْمِنُواْ بِهَا على عمومِ النفي لا على نفي العُموم أي كفروا بكل واحدة منها لعدم اجتلائِهم إياها كما هي وهذا كما ترى يؤيد كونَ الصرفِ بمعنى الطبع وقوله تعالى {وإن يروا سَبِيلَ الرشد لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} عطفٌ على ما قبله داخلٌ في حُكمهِ أيْ لا يتوجهون إلى الحق ولا يسلُكون سبيله أصلاً لاستيلاء الشيطنةِ عليهم ومطبوعتهم على الانحراف والزيغ وقرىء بفتحتين وقرىء الرشادِ وثلاثتُها لغات كالسقم والسقم والسقام {وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الغى يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} أي يختارونه لأنفسهم مسلَكاً مستمراً لا يكادون يعدِلون عنه لموافقته لأهوائهم الباطلةِ وإفضائه بهم إلى شهواتهم {ذلك} إشارة إلى ما ذكر من تكبُّرهم وعدمِ إيمانهم بشي من الآيات وإعراضِهم عن سبيل الرشدِ وإقبالِهم التامّ إلى سبيل الغيِّ وهو مبتدأٌ خبرُهُ قولُه تعالى {بِأَنَّهُمْ} أي حاصلٌ بسبب أنهم {كذبوا بآياتنا} الدالةِ على بطلان ما اتصفوا به من القبائح وعلى حقية أضدادِها {وَكَانُواْ عَنْهَا غافلين} لا يتفكرون فيها وإلا لما فعلُوا ما فعلُوا من الأباطيل ويجوز أن يكون إشارة إلى ما ذكر من الصرف ولا يمنعُه الإشعارُ بعلية مَا في حيزِ الصلةِ كيف لا وقد مر أن ذلك في قولِه تعالَى ذلك بِمَا عَصَواْ الآية يجوزُ أن يكون إشارةً إلى ضرب الذِلة والمسكنةِ والبَوْءِ بالغضب العظيمِ مع كون ذلك معللا بالكفر بآيان الله صريحاً وقيل محلُّ اسمِ الإشارةِ النصبُ على المصدر أي سأصرفهم ذلك الصَّرْفَ بسبب تكذيبِهم بآياتنا وغفلنتهم عنها
yahut iki rivayetin farklılığına göre onların nesilleriyle birlikte Eriha'ya yürüdüğünde ve öncüsü Yûşa' b. Nûn olup orayı fethettiğinde, İsrâiloğulları Şam'a yerleşip doğularına ve batılarına malik olduklarında onların Mûsâ (aleyhisselâm) eliyle helak edilmeleri suretiyle, o ayetlerin haberlerinin gerçekleşmesi, hükümlerinin ve eserlerinin ortaya çıkması karşısında onların muhalefet ve engelleme makamından bertaraf edilmeleridir. Sanki: «Onlar yurtlarındayken İsrâiloğulları onların yurdunu nasıl görecek?» denilmiş de, «Onları helak edeceğim» buyrulmuştur. Ayetlere olan güvenleri ve huzurları artsın diye 'sarf' (çevirme/uzaklaştırma) lafzına yönelinmiştir. Allah Teâlâ'nın: {بِغَيْرِ الحق} “haksız yere” kavli ya büyüklük taslamanın sılasıdır; yani hak olmayan bir şeyle, ki o da batıl dinleri ve aşırı zulümleridir, büyüklük taslarlar; yahut fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani haksızlığa bürünmüş olarak büyüklük taslarlar. Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها} “Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar” kavli, {يتكبرون} fiiline matuf olup onunla birlikte sıla hükmüne dâhildir. Ayetten maksat ya indirilmiş olandır ki onu görmek işitmek suretiyle müşahede etmektir; ya da hem onu hem de diğer mucizeleri kapsayan şeydir ki onu görmek işitmeyi ve görmeyi içine alan mutlak müşahededir. Yani ayetlerden her bir ayeti müşahede etseler bile, nefiy genelliği (umum-ı nefy) üzere -nefiyde genellik olmaksızın- onlara iman etmezler; yani ayetleri olduğu gibi kavramadıkları için her birini inkâr ederler. Gördüğün gibi bu durum, 'sarf' lafzının kalbi mühürlemek (tab') manasında olduğunu destekler. Allah Teâlâ'nın: {وإن يروا سَبِيلَ الرشد لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler” kavli, kendisinden öncekine matuf olup onun hükmüne dâhildir; yani şeytanlığın kendilerini istila etmesi ve tabiatlarının sapma ve eğriliğe mühürlenmiş olması sebebiyle hakka asla yönelmez ve onun yoluna katiyen girmezler. İki fetha ile ve {الرشاد} şeklinde de okunmuştur; üçü de *sekam*, *sakem* ve *sıkâm* gibi birer lehçedir. {وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الغى يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} “Fakat azgınlık yolunu görseler hemen onu yol edinirler.” Yani batıl hevalarına uyduğu ve kendilerini şehvetlerine ulaştırdığı için onu kendilerine sürekli bir yol olarak seçerler, ondan neredeyse hiç ayrılmazlar. {ذلك} “Bu” onların zikredilen büyüklenmelerine, ayetlerden hiçbirine inanmamalarına, doğru yoldan yüz çevirmelerine ve azgınlık yoluna bütünüyle yönelmelerine işarettir. Bu mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {بِأنَّهُمْ} “onların ... sebebiyledir” yani şunun sebebiyle meydana gelmiştir: {كذبوا بآياتنا} “ayetlerimizi yalanlamaları” vasıflandıkları çirkinliklerin batıllığına ve zıtlarının hak olduğuna delalet eden [ayetlerimizi] {وَكَانُواْ عَنْهَا غافلين} “ve onlardan gafil bulunmaları” onlar üzerinde düşünmüyorlardı; şayet düşünselerdi işledikleri bu batılları yapmazlardı. {ذلك} lafzının zikredilen sarf (uzaklaştırma) işlemine işaret olması da caizdir; sılanın muhtevasındaki illet hissettirmesi buna engel değildir. Nasıl olsun ki! Nitekim Allah Teâlâ'nın {ذلك بِمَا عَصَواْ} ayetindeki {ذلك} lafzının, açıkça Allah'ın ayetlerini inkâr etmekle illetlendirilmiş olmasına rağmen zillete, meskenete uğratılmaya ve büyük bir gazaba uğramaya işaret olmasının caiz olduğu daha önce geçmişti. İsmi işaretin mahalli masdar olarak nasbtır da denilmiştir; yani: Ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil olmaları sebebiyle onları öyle bir uzaklaştırmayla uzaklaştıracağım. [demektir].
{والذين كذبوا بآياتنا وَلِقَاء الاخرة} أي وبلقائهم الدارَ الآخرةَ أو لقائهم ما وعده الله تعالى في الآخرة من الجزاء ومحلُّ الموصولِ الرفعُ على الابتداءِ وقولُه تعالَى {حَبِطَتْ أعمالهم} خبرُه أي ظهر بُطلانُ أعمالِهم التي كانوا عمِلوها من صلة الأرحامِ وإغاثةِ الملهوفين ونحوِ ذلك أو حبطت أعمالهم بعد ما كانت مرجُوَّةَ النفعِ على تقدير إيمانهم بها {هَلْ يُجْزَوْنَ} أي لا يُجزون {إِلَاّ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} أي الإجزاءَ ما كانوا يعملونه من الكفر والمعاصي
{والذين كذبوا بآياتنا وَلِقَاء الاخرة} “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar” yani ahiret yurduna kavuşmayı yahut Allah Teâlâ'nın ahirette vaat ettiği karşılığa kavuşmayı [yalanlayanlar]. İsm-i mevsûlün mahalli ibtida sebebiyle reftir. Allah Teâlâ'nın: {حَبِطَتْ أعمالهم} “onların amelleri boşa gitmiştir” kavli ise onun haberidir; yani sıla-i rahim, darda kalanlara yardım etmek ve benzeri yaptıkları amellerin batıl olduğu ortaya çıkmıştır yahut onlara iman etmeleri takdirinde faydası umulan amelleri boşa gitmiştir. {هَلْ يُجْزَوْنَ} “Onlar cezalandırılırlar mı?” Yani cezalandırılmazlar {إِلَاّ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “ancak yapmakta olduklarının karşılığı ile!” Yani küfür ve günahlardan işlemekte oldukları şeylerin cezasıyla.
{واتخذ قَوْمُ موسى مِن بَعْدِهِ} أي من بعد ذهابِه إلى الطور {مِنْ حُلِيّهِمْ} متعلقٌ باتخذ كالجارِّ الأول لاختلاف معنييهما فإن الأول للابتداء
{واتخذ قَوْمُ موسى مِن بَعْدِهِ} “Mûsâ'nın kavmi onun ardından edindi” yani onun Tûr'a gidişinden sonra {مِنْ حُلِيّهِمْ} “ziynet eşyalarından” anlamlarının farklı olması sebebiyle birinci câr gibi {اتخذ} fiiline müteallıktır; zira birincisi ibtida (başlangıç),
العراف آية ١٤٩
el-A'râf Suresi, 149. Ayet
والثاني للتبعيض أو للبيان أو الثاني متعلقٌ بمحذوفٍ وقعَ حالاً مما بعده إذ لو تأخرَ لكانَ صفةً لهُ وإضافةُ الحُلِيِّ إليهم مع أنها كانت للقِبْط لأدنى الملابسة حيث كانوا استعاروها من أربابها قُبيل الغرقِ فبقِيَتْ في أيديهم وأما أنهم ملكوها بعد الغرقِ فذلك منوطٌ بتملك بني إسرائيلَ غنائمَ القِبطِ وهم مستأمَنون فيما بينهم فلا يساعده قولُهم حُمّلْنَا أَوْزَاراً مّن زِينَةِ القوم والحلي بضم الحاء وكسر اللام جمعُ حَلْيٍ كثَدْيٍ وثُدِيّ وقرىء بكسر الحاء بالإتباع كدِليّ وقرىء حَلْيِهم على الإفراد وقوله تعالى {عِجْلاً} مفعولُ اتخذ أُخِّر عن المجرور لما مرَّ من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر مع ما فيه من نوع طول يُخِلّ تقديمُه بتجاوب أطرافِ النظمِ الكريم وقيل هو متعدَ إلى اثنين بمعنى التصيير والمفعول الثاني محذوفٌ أي إلها وقوله تعالى {جَسَداً} بدلٌ من عجلا أو جُثةً ذا دمٍ ولحمٍ أو جسداً من ذهب لا روحَ معه وقوله تعالى {لَّهُ خُوَارٌ} أي صوتُ بقر وقرىء بالجيم والهمزة وهو الصياح نعتٌ لعجلاً روي أن السامريَّ لما صاغ العجلَ ألقى في فمه تراباً من أثر فرسِ جبريل ﵊ وقد كان أخذه عند فلْقِ البحر أو عند توجُّهِه إلى الطور فصار حيّاً وقيل صاغه بنوع من الحيل فيدخُلُ الريحُ في جوفه فيصوِّت والأنسبُ بما في سورة طه هو الأولُ وإنما نُسبَ اتخاذُه إليهم وهو فعلُه إما لأنه واحد منهم وإما لأنهم رضُوا به فكأنهم فعلوه وإما لأن المرادَ بالاتخاذ اتخاذُهم إياه إلها لا صنعُه وإحداثُه {أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّهُ لَا يُكَلّمُهُمْ} استئنافٌ مَسوقٌ لتقريعهم وتشنيعِهم وتركيكِ عقولِهم وتسفيهِهم فيما أقدموا عليه من المنكر الذي هو اتخاذُه إلها أي ألم يرَوا أنه ليس فيه شيءٌ من أحكام الألوهية حيث لا يكلمهم {وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً} بوجه من الوجوه فكيف اتخذوه إلها وقوله تعالى {فاتخذوه} أي فعلوا ذلك {وَكَانُواْ ظالمين} أي واضعين للأشياء في غير موضعِها فلم يكن هذا أولَ منكرٍ فعلوه والجملةُ اعتراضٌ تذييليٌّ وتكريرٌ اتخذوه لتثنية التشنيعِ وترتيبِ الاعتراض عليه
ikincisi ise teb'îz (kısmîlik) veya beyan içindir; yahut ikincisi kendisinden sonrakinden hâl olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; zira sonraya kalsaydı ona sıfat olurdu. Ziynet eşyaları Kıptîlere ait olduğu hâlde onlara izafe edilmesi en küçük bir ilgiye binaendir; çünkü boğulmadan hemen önce onları sahiplerinden ödünç almışlardı ve ellerinde kalmıştı. Boğulmadan sonra onlara malik olmalarına gelince; bu, İsrâiloğulları'nın aralarında eman verilmiş kimseler konumundayken Kıptîlerin ganimetlerine malik kılınmalarına bağlıdır ki onların: «O kavmin ziynetlerinden birtakım ağırlıklar yüklendik» sözleri buna elvermez. *el-Hulyü* (الحُلِيّ), hâ harfinin zammesi ve lâm harfinin kesresiyle, *sedy* (ثَدْي) ve *südiyy* (ثُدِيّ) gibi *haly* (حَلْي) kelimesinin çoğuludur. Tabi kılma yoluyla hâ harfinin kesresiyle *dıliyy* (دِليّ) gibi ve tekil olarak {حَلْيِهم} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {عِجْلاً} “bir buzağı” kavli, {اتخذ} fiilinin mef'ûlüdür; öne alınana gösterilen ihtimam ve sonraya bırakılana karşı iştiyak uyandırmak için -bununla birlikte öne alınması yüce nazmın ahenk taraflarını bozacak bir tür uzunluk taşıdığından- mecrûrdan sonraya bırakılmıştır. Bir görüşe göre dönüştürme (tasyîr) manasında iki mef'ûle müteaddidir ve ikinci mef'ûl mahzuftur; yani «ilah olarak» demektir. Allah Teâlâ'nın: {جَسَداً} “bir heykel/ceset” kavli, {عجلا} lafzından bedeldir; yahut kanı ve eti olan bir gövde veya ruhu bulunmayan altından bir cesettir. Allah Teâlâ'nın: {لَّهُ خُوَارٌ} “böğürmesi olan” kavli, yani sığır sesi demektir; cîm ve hemze ile de okunmuştur ki çığlık demektir; {عجلا} lafzının sıfatıdır. Rivayet edildiğine göre Sâmirî buzağıyı döktüğünde, denizin yarılması esnasında yahut Tûr'a yöneldiği sırada Cebrail'in (aleyhisselâm) atının izinden aldığı toprağı onun ağzına attı, böylece canlı hâle geldi. Bir rivayete göre ise onu bir tür hileyle yaptı; içine rüzgâr giriyor ve ses çıkarıyordu. Tâhâ Suresi'nde geçene en uygun olanı birincisidir. Buzağıyı edinmek bizzat onun fiili olduğu hâlde onlara nispet edilmesi; ya onun da onlardan biri olması sebebiyle ya da onlar buna rıza gösterip adeta kendileri yapmış gibi oldukları için yahut edinmekten maksat onu yapmak ve meydana getirmek değil, ilah edinmeleri olduğu içindir. {أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّهُ لَا يُكَلّمُهُمْ} “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor” ifadesi, onu ilah edinmek şeklinde giriştikleri çirkin fiilden ötürü onları azarlamak, kınamak, akıllarının kıtlığını ve beyinsizliklerini ortaya koymak üzere sevk edilmiş bir istînâftır; yani kendileriyle konuşmadığı için onda ilahlık hükümlerinden hiçbir şey bulunmadığını görmediler mi? {وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً} “ve onlara bir yol da göstermiyor!” Hiçbir veçhile [yol göstermiyor], öyleyse onu nasıl ilah edindiler? Allah Teâlâ'nın: {فاتخذوه} “Yine de onu edindiler” kavli, yani bu işi yaptılar {وَكَانُواْ ظالمين} “ve zaten zalim idiler.” Yani eşyayı yerli yerine koymayan kimseler idiler; dolayısıyla bu, işledikleri ilk kötülük değildi. Cümle, fezleke kabilinden bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî). {اتخذوه} ifadesinin tekrarlanması, kınamayı pekiştirmek ve ara cümleyi ona terettüp ettirmek içindir.
{وَلَمَّا سُقِطَ فَى أَيْدِيهِمْ} أي ندموا غايةَ الندمِ فإن ذلك كنايةٌ عنه لأن النادمَ المتحسِّرَ يعَضُّ يدَه غماً فتصير يدُه مسقوطاً فيها وقرىء سقَطَ على البناء للفاعل بمعنى وقع العضُّ فيها فاليدُ حقيقةٌ وقال الزجاج معناه سقَط الندمُ في أنفسهم إما بطريق الاستعارةِ بالكناية أو بطريق التمثيل {وَرَأَوْاْ أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّواْ} باتخاذ العجلِ أي تبيّنوا بحيث تيقنوا بذلك حتى كأنهم رأَوْه بأعينهم وتقديمُ ذكرِ ندمِهم على هذه الرؤيةِ مع كونه متأخرا عنها للمساعرة إلى بيانه والإشعارِ بغاية سُرعتِه كأنه سابقٌ على الرؤية {قَالُواْ} والله {لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} بإنزال التوبةِ المكفرة {وَيَغْفِرْ لَنَا} ذنوبَنا بالتجاوز عن خطيئتنا وتقديمُ الرحمةِ على المغفرة مع أن التخليةَ حقُّها أن تُقدَّم على التحلية إما للمسارعة إلى ما هو المقصودُ الأصليّ وإما لأن المرادَ بالرحمة مطلقُ إرادةِ الخير بهم وهو مبدأٌ لإنزال التوبةِ المكفرة لذنوبهم واللامُ في لئن موطئةٌ للقسم كما أشير إليه وفي قوله تعالى {لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسرين} لجواب القسمِ وما حُكي عنهم من الندامة والرؤية والقولِ وإن كان بعد
{وَلَمَّا سُقِطَ فَى أَيْدِيهِمْ} “Başları elleri arasına düşürülüp de” yani son derece pişman olduklarında; zira bu ifade pişmanlıktan kinayedir; çünkü pişman olup içi yanan kimse kederinden elini ısırır, böylece eli içine düşülmüş/ısırılmış olur. Fâil kipine binaen {سَقَطَ} şeklinde de okunmuştur; ısırmanın ele düşmesi anlamındadır, bu durumda el hakikattir. Zeccâc: «Bunun manası, pişmanlığın içlerine düşmesidir; bu da ya kinaye yoluyla istiare ya da temsil yoluyladır» demiştir. {وَرَأَوْاْ أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّواْ} “ve gerçekten sapmış olduklarını görünce” buzağıyı edinmekle; yani adeta gözleriyle görmüş gibi kesin bir şekilde anlayıp yakînen bildiklerinde. Pişmanlıklarının bu görüşten sonra olmasına rağmen ondan önce zikredilmesi, onu beyana acele etmek ve sanki görüşten önceymiş gibi son derece hızlı gerçekleştiğini hissettirmek içindir. {قَالُواْ} “Dediler ki:” Allah'a yemin olsun ki: {لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا} “Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse” günahları örten bir tevbe nasip etmekle {وَيَغْفِرْ لَنَا} “ve bizi bağışlamazsa” hatamızdan geçerek günahlarımızı [bağışlamazsa]. Tasfiyenin (tahliye) süslemeden (tahliye) önce gelmesi gerekmesine rağmen rahmetin mağfiretten önce zikredilmesi; ya asıl maksat olana aceleyle yönelmekten dolayıdır ya da rahmetten maksadın onlara yönelik mutlak hayır iradesi olması ve bunun da günahlarını örten tevbeyi indirmenin başlangıcı olması sebebiyledir. {لَئِن} kelimesindeki 'lâm', işaret edildiği üzere yemin için hazırlayıcıdır (muvatta'). Allah Teâlâ'nın: {لَنَكُونَنَّ مِنَ الخاسرين} “kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz!” kavlindeki 'lâm' ise yeminin cevabı içindir. Onlardan nakledilen pişmanlık, görme ve söz,
ما رجع موسى ﵊ إليهم كما ينطِق به الآياتُ الواردة في سورة طه لكن أريد بتقديمه عليه حكايةُ ما صدرَ عنهُم من القول والفعلِ في موضع واحد
Mûsâ'nın (aleyhisselâm) onlara dönmesinden sonra vaki olmuşsa da -nitekim Tâhâ Suresi'nde gelen ayetler bunu açıkça bildirmektedir- bunun onun dönüşünden önce zikredilmesiyle, onlardan sadır olan söz ve fiillerin tek bir yerde anlatılması murat edilmiştir.
{وَلَمَّا رَجَعَ موسى إلى قَوْمِهِ} شروعٌ في بيان ما جرى مِن موسى ﵇ بعد رجوعِه من الميقات إثرَ بيانِ ما وقع من قومه بعده وقولُه تعالى {غضبان أَسِفًا} حالان مِن مُوسى ﵇ أو الثاني من المستكنّ في غضبانَ والآسِفُ الشديدُ الغضبِ وقيل الحزين {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِى مِن بَعْدِى} أي بئسما فعلتم من بعد غَيْبتي حيث عبدتم العجلَ بعد ما رأيتم فعلي من توحيد الله تعالى ونفيِ الشركاءِ عنه وإخلاصِ العبادةِ له أو من حملكم على ذلك وكفِّكم عما طمَحَت نحوه أبصارُكم حيث قلتم اجعلْ لنا إلها كما لهم آلهةٌ ومن حق الهلفاء أن يسيروا بسيرة المستخلِفِ فالخطابُ للعبَدَة من السامريِّ وأشياعِه أو بئسما قمتم مقامي ولم تراعوا عهدي حيث لم تكفوا العبَدَةَ عما فعلوا فالخطابُ لهرون وَمَنْ مَعَهُ من المؤمنينَ كما ينبىء عنه قوله تعالى قال يا هرون مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّواْ أَن لا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِى ويجوزُ أن يكونَ الخطابُ للكل على أن المرادَ بالخليفة ما يعم الأمرين المذكورين وما نكرةٌ موصوفةٌ مفسِّرةٌ لفاعل بئس المستكنِّ فيه والمخصوصُ بالذم مححذوف تقديره بئس خلافة خلفتمونبها من بعدي خلافتُكم {أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبّكُمْ} أي تركتموه غيرَ تام على تضمين عجِلَ معنى سبَق يقال عجِل عن الأمر إذا تركه غيرَ تام أو أعجِلتم وعدَ ربِّكم الذي وعدجنيه من الأربعين وقدّرتم موتي وغيّرتم بعدي كما غيرت الأممُ بعد أنبيائِهم {وَأَلْقَى الألواح} طرحا من شدة الغضبِ وفرطِ الضجر حميةً للدين روي أن التوراةَ كانت سبعةَ أسباعٍ في سبعة ألواح فلما ألقاها انكسرت فرفعت ستةُ أسباعِها التي كان فيها تفصيلُ كلِّ شيءٍ وبقي سُبعٌ كان فيه المواعظ والأحكان {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} بشعر رأسِه ﵉ {يَجُرُّهُ إليه} حال من ضمير أخذ فعلَه ﵇ توهما أنه قصّر في كفهم وهرون كان أكبرَ منه ﵉ بثلاث سنينَ وكان حَمولاً ولذلك كان أحبَّ إلى بني إسرائيل {قَالَ} أي هرون لما أن حقّ الأمِّ أعظمُ وأحقُّ بالمراعاة مع أنها كانت مؤمنةً وقد قاست فيه المخاوفَ والشدائد وقرىء بكسر الميم بإسقاط الياءِ تخفيفا كالمنادى المضاف إلى الياء وقراءةُ الفتح لزيادة التخفيف أو لتشبيهه بخمسةَ عشرَ {إِنَّ القوم استضعفونى وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى} إزاحةً لتوهم التقصيرِ في حقه والمعنى بذلتُ جُهدي في كفهم حتى قهروني واستضعفوني وقاربوا قتلي {فَلَا تُشْمِتْ بِىَ الاعداء} أي فلا تفعلْ بي ما يكون سبباً لشماتتهم بي {وَلَا تَجْعَلْنِى مَعَ القوم الظالمين} أي معدوداً في عدادهم بالمؤاخذة أو النسبة إلى التقصير وهَذا يؤيدُ كونَ الخطابِ للكل أولا تعتقد أني واحدٌ من الظالمين مع براءتي منهم ومن ظلمهم
{وَلَمَّا رَجَعَ موسى إلى قَوْمِهِ} “Mûsâ kavmine dönünce” kavminin onun ardından yaptıklarının beyanından hemen sonra, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) mîkattan döndükten sonra yaptıklarını beyana giriştir. Allah Teâlâ'nın: {غضبان أَسِفًا} “kızgın ve üzgün olarak” kavli, Mûsâ'dan (aleyhisselâm) iki hâldir yahut ikincisi {غضبان} içindeki müstetir zamirden hâldir. Âsif (الآسِفُ), son derece öfkeli demektir; üzüntülü olduğu da söylenmiştir. {قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِى مِن بَعْدِى} “Dedi ki: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!'” Yani yokluğumdan sonra ne kötü iş yaptınız! Zira Allah Teâlâ'yı birleme, ortakları O'ndan nefyetme ve ibadeti sadece O'na has kılma konusundaki fiilimi yahut sizi buna sevk edişimi ve «Bize de onların ilahları gibi bir ilah yap» dediğinizde gözlerinizin dikildiği şeyden sizi alıkoyuşumu gördüğünüz hâlde buzağıya taptınız. Halifelerin hakkı ise yerine geçtikleri kimsenin sîretiyle hareket etmektir; bu durumda hitap Sâmirî ve taraftarlarından oluşan tapanlaradır. Yahut: «Benim makamımda ne kötü durdunuz ve tapanları yaptıklarından alıkoymayarak ahdimi gözetmediniz» demektir ki bu durumda hitap, Allah Teâlâ'nın: «Dedi ki: Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman benim ardımca gelmekten seni ne alıkoydu? Emrime karşı mı geldin?» kavlinin haber verdiği üzere Hârûn ve beraberindeki müminleredir. Hitabın, zikredilen iki hususu birden kapsayacak şekilde halifelikten kastedilen şey üzere herkese yönelik olması da caizdir. {ما} lafzı, 'bi'se' fiilinin içinde gizli fâilini açıklayan mevsûf bir nekiredir; yerilen şey (mahzûf mahsûs bi'z-zem) ise hazfedilmiştir, takdiri: «Benden sonra arkamdan yaptığınız halifelik ne kötü bir halifeliktir!» şeklindedir. {أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبّكُمْ} “Rabbinizin emrini beklemeyip acele mi ettiniz?” Yani 'acele etti' fiiline 'öne geçti/yarım bıraktı' manası tazmin edilerek: «Onu tamamlamadan mı bıraktınız?» [demektir]. Bir kimse bir işi tamamlamadan bıraktığında «acile ani'l-emr» denir. Yahut: «Rabbinizin bana vaat ettiği kırk günlük vaadinde acele edip öldüğümü mü varsaydınız da, ümmetlerin peygamberlerinden sonra değiştirdikleri gibi siz de benden sonra değiştirdiniz mi?» [demektir]. {وَأَلْقَى الألواح} “ve levhaları bıraktı” din gayretiyle şiddetli öfkesinden ve aşırı kederinden dolayı onları fırlattı. Rivayet edildiğine göre Tevrat, yedi levhada yedi cüz idi; onları fırlatınca kırıldılar ve içinde her şeyin tafsilatı bulunan altı cüzü semaya kaldırıldı; içinde öğütler ve hükümler bulunan bir cüzü kaldı. {وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ} “ve kardeşinin başını tuttu” onun (aleyhisselâm) başının saçından tuttu {يَجُرُّهُ إليه} “kendine doğru çekerek.” {أخذ} içindeki zamirden hâldir. Bunu (aleyhisselâm), onları engellemede kusur ettiğini zannederek yaptı. Hârûn ise ondan (aleyhimesselâm) üç yaş büyüktü, son derece hilim sahibiydi ve bu yüzden İsrâiloğulları'na daha sevimliydi. {قَالَ} “[Hârûn] dedi ki:” [Ey anamın oğlu!] Annenin hakkı daha büyük ve gözetilmeye daha layık olduğu için [böyle hitap etti]; üstelik annesi mümin idi ve onun hakkında korkular ve zorluklar çekmişti. 'Mîm' harfinin kesresi ve 'yâ' harfinin hazfiyle mütekellim yâ'sına muzâf münada gibi tahfifen {ابن أُمِّ} şeklinde de okunmuştur; fetha ile okunuş ise tahfifi artırmak veya 'hamsete aşere'ye benzetmek içindir: {إِنَّ القوم استضعفونى وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى} “Şüphesiz bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldürüyorlardı!” Kendi hakkındaki kusur vehmini gidermek içindir. Mana: «Onları engellemek için elimden gelen gayreti gösterdim; öyle ki bana galebe çaldılar, beni güçsüz bıraktılar ve neredeyse beni öldürüyorlardı» demektir. {فَلَا تُشْمِتْ بِىَ الاعداء} “Bana düşmanları güldürme” yani bana onların benimle alay etmelerine sebep olacak bir muamele yapma {وَلَا تَجْعَلْنِى مَعَ القوم الظالمين} “ve beni o zalim kavimle bir tutma!” Yani hesaba çekilmekle veya kusura nispet edilmekle onların safında sayılan kılma! Bu da hitabın herkese yönelik olduğunu destekler; yahut: «Onlardan ve zulümlerinden beri olduğum hâlde beni o zalimlerden biri sayma!» [demektir].
{قال} استئناف مبني على سؤالٍ نشأَ من حكايةِ اعتذار هرون ﵇ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ موسى عند ذلكَ فقيل قال {رَبّ اغفر لِى} أي ما فعلتُ بأخي من غير ذنبٍ مقرِّرٍ من قِبَله {وَلأَخِى} إن فرَطَ منه تقصيرٌ ما في كفهم عما فعلوه من العظيمة استغفرَ ﵇ لنفسه ليُرضِيَ أخاه ويُظهر للشامتين رضاه لئلا تتم شماتتُهم به ولأخيه للإيذان بأنه محتاجٌ إلى الاستغفار حيث كان يجبُ عليه أنْ يقاتلَهم {وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ} بمزيد الإنعامِ بعد غُفران ما سلف منا {وَأَنتَ أرحم الراحمين} فلا غَرْوَ في انتظامنا في سلك رحمتِك الواسعةِ في الدنيا والآخرة والجملةُ اعتراض تذييلي مقرر لما قبله
{قال} “[Mûsâ] dedi ki:” Hârûn'un (aleyhisselâm) mazeret beyanının hikâyesinden doğan bir soruya binaen gelen istînâftır; sanki: «Mûsâ bu durum karşısında ne dedi?» denilmiş de, şöyle dediği bildirilmiştir: {رَبّ اغفر لِى} “Rabbim! Beni bağışla” yani kardeşim tarafından sabit bir günah olmaksızın ona yaptığım şeyi [bağışla] {وَلأَخِى} “ve kardeşimi de” şayet bu büyük günahtan onları alıkoymada ondan bir kusur sadır olduysa. Kardeşini razı etmek ve düşmanların onunla alay etmelerinin tamamına ermemesi için onlara rızasını göstermek maksadıyla kendisi için istiğfar etti; kardeşi için ise onlarla savaşması gerektiği hâlde yapmadığından ötürü istiğfara muhtaç olduğunu bildirmek için [istiğfar etti]. {وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ} “ve bizi rahmetine dâhil et” bizden geçmiş olanları bağışladıktan sonra nimetini artırmak suretiyle {وَأَنتَ أرحم الراحمين} “zira Sen merhametlilerin en merhametlisisin!” Dolayısıyla dünyada ve ahirette Senin geniş rahmet zincirine dâhil olmamızda şaşılacak bir şey yoktur. Cümle, kendisinden öncekini teyit eden fezleke kabilinden bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî).
{إِنَّ الذين اتخذوا العجل} أي تمّوا على اتخاذه واستمروا على عبادته كالسامريِّ وأشياعِه من الذين أُشربوه في قلوبهم كما يُفصح عنه كونُ الموصولِ الثاني عبارةً عن التائبين فإن ذلك صريحٌ في أن الموصولَ الأولَ عبارةٌ عن المصِرّين {سَيَنَالُهُمْ} أي في الآخرة {غَضَبٌ} أي عظيمٌ لا يُقادرُ قدرُه مستتبِعٌ لفنون العقوباتِ لما أن جريمتَهم أعظمُ الجرائم وأقبحُ الجرائر وقولُه تعالى {مّن رَّبّهِمُ} أي مالكِهم متعلقٌ بينا لهم أو بمحذوف هو نعتٌ لغضبٍ مؤكِّدٌ لما أفادَه التنوينُ من الفخامةِ الذاتيةِ بالفخامةِ الإضافيةِ أي كائنٌ من ربهم {وَذِلَّةٌ فِى الحياة الدنيا} هي ذلةُ الاغترابِ التي تُضرب بها الأمثال والمسكنة المتنظمة لهم ولأولادهم جميعاً والذلةُ التي اختص بها السامريُّ من الانفراد عن الناس والابتلاء بلا مِساس يروى أن بقاياهم اليومَ يقولون ذلك وإذا مس أحدَهم أحدٌ غيرُهم حُمّاً جميعاً في الوقت وإيرادُ ما نالهم في حيز السين مع مُضِيِّه بطريق تغليب حالِ الأخلافِ على حال الأسلاف وقيل المرادُ بهم التائبون وبالغضب ما أُمروا به من قتل أنفسِهم واعتُذر عن السين بأن ذلك حكايةٌ عما أخبر الله تعالى به موسَى ﵇ حين أخبره بافتتان قومِه واتخاذِهم العجلَ بأنه سينالهم غضبٌ من ربهم وذلةٌ فيكون سابقاً على الغضب وأنت خبيرٌ بأن سباقَ النظم الكريم وسياقَه نابيان عن ذلك نُبوّاً ظاهراً كيف لا وقوله تعالى {وكذلك نَجْزِى المفترين} ينادي على خلافه فإنهم شهداءُ تائبون فكيف يمكن وصفهم بعج ذلك بالافتراء وأيضاً ليس يجزي الله تعالى كلَّ المفترين بهذا الجزاءِ الذي ظاهرُه قهرٌ وباطنُه لطفٌ ورحمة وقيل المرادُ بهم أبناؤهم المعاصِرون لرسول الله ﷺ فإن تعييرَ الأبناءِ بأفاعيلِ الآباء مشهورٌ معروفٌ منه قولُه تعالى وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا الآية وقولُه تعالى وإذ قلتم يا موسى الآية والمرادُ بالغضب الغضبُ الأخرويُّ وبالذلة ما أصابهم من القتل والإجلاءِ وضربِ الجزية عليهم وقيل المرادُ بالموصول المتّخِذون حقيقةً وبالضمير في ينالُهم أخلافُهم ولا ريب في أن توسيطَ حالِ هؤلاء في تضاعيف بيانِ حالِ المتخِذين من قبيل الفصل بين الشجر ولِحائه
{إِنَّ الذين اتخذوا العجل} “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenler” yani onu edinmeye devam edenler ve Sâmirî ile kalplerine buzağı sevgisi içirilen taraftarları gibi ona tapmayı sürdürenler. Nitekim ikinci ism-i mevsûlün tevbe edenlerden ibaret olması da bunu açıkça göstermektedir; zira bu, birinci ism-i mevsûlün ısrar edenlerden ibaret olduğunu açıkça ortaya koyar. {سَيَنَالُهُمْ} “onlara erişecektir” yani ahirette {غَضَبٌ} “bir gazap” derecesi takdir edilemeyecek kadar büyük ve çeşitli cezaları beraberinde getiren; çünkü onların cürmü cürümlerin en büyüğü, günahları da günahların en çirkinidir. Allah Teâlâ'nın: {مّن رَّبّهِمُ} “Rablerinden” yani sahiplerinden kavli, {ينالهم} fiiline müteallıktır yahut tenvinin ifade ettiği zâtî azameti izafet azametiyle tekit eden mahzuf bir sıfattır; yani Rablerinden olan bir gazap. {وَذِلَّةٌ فِى الحياة الدنيا} “ve dünya hayatında bir zillet.” Bu, darb-ı mesel hâline gelen gariplik zilleti ve hem kendilerini hem de çocuklarını bütünüyle kuşatan meskenettir; ayrıca insanlardan ayrı yaşamak ve «bana dokunmayın» (lâ misâs) belasına çarptırılmak suretiyle Sâmirî'ye has kılınan zillettir. Rivayet edildiğine göre onların bugünkü kalıntıları da bunu söylerler; onlardan olmayan biri onlardan birine dokunursa her ikisi de o anda sıtmaya yakalanır. Başa gelen şeylerin geçmişte kalmasına rağmen 'sîn' harfi kapsamında gelecek zaman kipiyle getirilmesi, sonrakilerin hâlini öncekilerin hâline galebe kılmak (tağlîb) suretiyledir. Bir görüşe göre bunlardan maksat tevbe edenlerdir; gazaptan maksat ise nefislerini öldürmekle emrolunmalarıdır. 'Sîn' harfi ise, bunun Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya (aleyhisselâm) kavminin fitneye düştüğünü ve buzağıyı edindiklerini haber verdiği sırada Rablerinden bir gazap ve zilletin kendilerine erişeceğini bildirmesinin hikâyesi olduğu; dolayısıyla gazaptan önce bulunduğu şeklinde açıklanmıştır. Sen gayet iyi bilirsin ki yüce nazmın öncesi ve sonrası buna açıkça uzaktır. Nasıl olmasın ki! Allah Teâlâ'nın: {وكذلك نَجْزِى المفترين} “İşte iftiracıları böyle cezalandırırız” kavli bunun aksini haykırmaktadır; zira onlar tevbe etmiş şehitlerdir; bundan sonra onların iftira ile vasıflandırılması nasıl mümkün olabilir? Ayrıca Allah Teâlâ bütün iftiracıları, zahiri kahır bâtını ise lütuf ve rahmet olan bu ceza ile cezalandırmaz. Bir görüşe göre bunlardan maksat, Resûlullah'ın ﷺ çağdaşı olan evlatlarıdır; zira babaların fiilleriyle evlatların ayıplanması meşhur ve maruftur; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Hani bir adam öldürmüştünüz...» ayeti ve «Hani: Ey Mûsâ! demiştiniz...» ayeti bundandır. Gazaptan maksat ahiret gazabı, zilletten maksat ise başlarına gelen öldürülme, sürgün ve cizye konulmasıdır. Bir görüşe göre ism-i mevsûlden maksat hakikatte buzağıyı edinenler, {ينالهم} fiilindeki zamir ise onların nesilleridir. Şüphe yok ki bu kimselerin hâlinin, buzağıyı edinenlerin hâlinin beyanı arasına sokulması, ağaç ile kabuğunun arasını ayırmak kabilindendir.
{والذين عَمِلُواْ السيئات} أيَّ سيئة كانت
{والذين عَمِلُواْ السيئات} “Kötülükleri işleyenler” hangi kötülük olursa olsun,
{ثُمَّ تَابُواْ} عن تلك السيئات {مِن بَعْدِهَا} أي من بعد عملها {وآمنوا} إيماناً صحيحاً خالصاً واشتغلوا بإقامة ما هو من مقتضياته من الأعمال الصالحةِ ولم يُصروا على ما فعلوا كالطائفة الأولى {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} أي من بعد تلك التوبةِ المقرونةِ بالإيمان {لَغَفُورٌ} للذنوب إن عظُمت وكثُرت {رَّحِيمٌ} مبالِغٌ في إفاضةِ فنونِ الرحمةِ الدنيويةِ والأخروية والتعرّضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﵇ للتشريف
{ثُمَّ تَابُواْ} “sonra tevbe edenler” o kötülüklerden {مِن بَعْدِهَا} “onun ardından” yani onları işledikten sonra {وآمنوا} “ve iman edenler” sahih ve ihlaslı bir imanla iman edip onun gereklerinden olan salih amelleri işlemeye koyulan ve birinci zümre gibi yaptıklarında ısrar etmeyenler [var ya]; {إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا} “şüphesiz senin Rabbin ondan sonra” yani imanla birlikte olan o tevbeden sonra {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayıcıdır” ne kadar büyük ve çok olsa da günahları {رَّحِيمٌ} “çok merhametlidir” dünya ve ahiret rahmetinin çeşitlerini bolca akıtmada mübalağa sahibidir. Rubûbiyyet unvanının onun (aleyhisselâm) zamirine izafe edilerek getirilmesi ise teşrif içindir.
{وَلَمَّا سَكَتَ عَن مُّوسَى الغضب} شروعٌ في بيان بقية الحكاية غثر ما بيّن تحزب القوم إلى مصر وتائب والإشارةِ إلى مآل كلَ منهما إجمالاً أي لما سكن عنه الغضبُ باعتذار أخيه وتوبةِ القوم وهذا صريحٌ في أنَّ ما حُكي عنهم من الندم وما يتفرّع عليه كان بعد مجىء موسى ﵊ وفي هذا النظم الكريمِ من البلاغة والمبالغةِ بتنزيل الغضبِ الحاملِ له عَلَى ما صَدَرَ عنْهُ من الفعل والقول منزلةَ الآمرِ بذلك المُغري عليه بالتحكم والتشديد والتعبير عن شكوته بالسكوت ما لا يخفى وقرىء سَكَن وسكَت وأسكتَ على أن الفاعل هو الله تعالى أو أخوه أو التائبون {أَخَذَ الالواح} التي ألقاها {وَفِى نُسْخَتِهَا} أي فيما نُسخ فيها وكُتب فُعلة بمعنى مفعول كالخُطبة وقيل فيما نسخ منها أي من الألواح المنكسرة {وهدى} أي بيانٌ للحق {وَرَحْمَةً} للخلق بإرشادهم إلى ما فيه الخيرُ والصلاح {لّلَّذِينَ هُمْ لِرَبّهِمْ يَرْهَبُونَ} اللامُ الأولى متعلقةٌ بمحذوف هو صفةٌ لرحمة أي كائنةٌ لهم أو هي لامُ الأجَل أي هدى ورحمةٌ لأجلِهم والثانيةُ لتقوية عمل الفعلِ المؤخّر كما في قوله تعالى إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ أو هي أيضاً لامُ العلة والمفعولُ محذوفٌ أي يرهبون المعاصيَ لأجل ربهم لا للرياء والسمعة
{وَلَمَّا سَكَتَ عَن مُّوسَى الغضب} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca” kavmin Mısır'a bağlı kalanlar ve tevbe edenler şeklinde fırkalara ayrıldığının beyanı ve her birinin akıbetine icmâlen işaret edilmesinin ardından kıssanın geri kalanını beyana giriştir. Yani kardeşinin mazeret beyanı ve kavmin tevbesiyle öfkesi dindiğinde. Bu durum, onlardan nakledilen pişmanlık ve buna bağlı şeylerin Mûsâ'nın (aleyhisselâm) gelişinden sonra olduğunun açık bir delilidir. Bu yüce nazımda; kendisinden sadır olan fiil ve söze onu sevk eden öfkenin, tahakküm ve şiddetle bunu emreden ve kışkırtan bir âmir yerine konulması ve öfkesinin dinmesinin 'susma' (sükût) lafzıyla ifade edilmesi suretiyle bulunan belağat ve mübalağa gizli değildir. Fâilin Allah Teâlâ, kardeşi yahut tevbe edenler olması takdiriyle {سَكَنَ}, {سَكَتَ} ve {أَسْكَتَ} şeklinde de okunmuştur. {أَخَذَ الالواح} “levhaları aldı” fırlattığı [levhaları]. {وَفِى نُسْخَتِهَا} “onların nüshasında” yani içine yazılan ve kaydedilen şeylerde; *fu'le* vezni *hutbe* gibi *mef'ûl* manasındadır. Bir görüşe göre: «Onlardan yani kırılan levhalardan istinsah edilen şeylerde» [demektir]. {وهدى} “bir hidayet” yani hakkın bir beyanı {وَرَحْمَةً} “ve bir rahmet vardır” içinde hayır ve salah bulunan şeylere onları irşat etmek suretiyle yaratılmışlar için. {لّلَّذِينَ هُمْ لِرَبّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Rablerinden korkanlar için.” Birinci 'lâm', rahmetin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani onlar için sabit olan [bir rahmettir]; yahut illet (ecel) lâmıdır; yani onlar için bir hidayet ve rahmettir. İkincisi ise, Allah Teâlâ'nın: {إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} kavlinde olduğu gibi sonraya bırakılan fiilin amelini kuvvetlendirmek içindir; yahut o da illet lâmıdır ve mef'ûl mahzuftur; yani riya ve gösteriş için değil, sırf Rableri için günahlardan korkarlar.
{واختار موسى قَوْمَهُ} شروعٌ في بيانِ كيفيةِ استدعاءِ التوبةِ وكيفية وقوعِها واختار يتعدّى إلى اثنين ثانيهما مجرورٌ بمن أي اختار من قومه بحذفِ الجارِّ وإيصالِ الفعلِ إلى المجرور كما قوله ... اختارك الناسَ إذْ رثت خلائقهم واعتنل مَنْ كان يُرجَى عنده السُّولُ أي اختارك من الناس {سَبْعِينَ رَجُلاً} مفعولٌ لاختار أُخِّر عن الثاني لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر {لميقاتنا} الذي وقتناه بعد ما وقع من قومه ما وقع لا لميقاتِ الكلام الذي ذكر
{واختار موسى قَوْمَهُ} “Mûsâ kavminden seçti” tevbe talebinin keyfiyetini ve vuku buluş şeklini beyana giriştir. *İhtâra* fiili iki mef'ûle geçer ki ikincisi 'min' ile mecrûrdur; yani cârrın hazfi ve fiilin mecrûra ulaştırılmasıyla (istighâs) kavminden seçti demektir; şairin şu sözünde olduğu gibi: «...İnsanların ahlakı bozulduğunda ve kendisinden istek umulan kimse mazeret beyan ettiğinde insanlar seni seçti.» Yani insanlardan seni seçti demektir. {سَبْعِينَ رَجُلاً} “yetmiş adam” {اختار} fiilinin mef'ûlüdür; öne alınana ihtimam ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak için mecrûrdan sonraya bırakılmıştır. {لميقاتنا} “belirlediğimiz vakit için” kavminin o malum fiili işlemesinden sonra belirlediğimiz vakit için; iddia edildiği gibi daha önce zikredilen konuşma vakti için değil.
قبل ذلك كما قيل قال السدي أمره الله تعالى بأن يأتيَه في ناس من بني إسرائيلَ يعتذرون إليه تعالى من عبادة العجلِ ووعدهم موعداً فاختار ﵇ من قومه سبعين رجلاً وقال محمد بن إسحق اختارهم ليتوبوا إليه تعالى مما صنعوه ويسألوه التوبةَ على من ترطكوهم وراءهم من قومهم قالوا اختار ﵊ من كل سِبطٍ ستةً فزاد اثنانِ فقال ليتخَلَّفْ منكم رجلان فتشاحّوا فقال ﵊ إن لمن قعد مثلَ أجرِ من خرج فقعد كالب ويوشع وذهب مع الباقين وأمرهم أن يصوموا ويتطهروا ويُطهِّروا ثيابهم فخرج بهم إلى طور سيناء فلما دنَوا من الجبل غشية غمانم فدخل موسى بهم الغمامَ وخرّوا سُجّداً فسمِعوه تعالى يكلم موسى يأمرُه وينهاه حسبما يشاءُ وهو الأمرُ بقتل أنفسِهم توبةً {فَلَمَّا أخذتهم الرجفة} مما اجترءوا عليه من طلب الرؤيةِ فإنه يروى أنه لما انكشف الغمامُ أقبلوا إلى مُوسى ﵇ وقالُوا لن نؤمنَ لك حتى نرى الله جهرة فأخذتهم الرجفةُ أي الصاعقةُ أو رجفةُ الجبل فصُعِقوا منها أي ماتوا ولعلهم أرادوا بقولهم لن نؤمنَ لك لن نصدِّقك في أن الآمر بما سمعنا من الأمرَ بقتل أنفسِهم هو الله تعالى حتى نراه حيث قاسوا رؤيتَه تعالى على سماع كلامِه قياساً فاسداً فحين شاهد موسى تلك الحالةَ الهائلة {قَالَ رَبّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُم مّن قَبْلُ} أي حين فرّطوا في النهي عن عبادة العجلِ وما فارقوا عبَدَتَه حين شاهدوا إصرارَهم عليها {وإياى} أيضاً حين طلبتُ منك الرؤيةَ أي لو شئتَ إهلاكَنا بذنوبنا لأهلكتَنا حينئذ أراد به ﵇ تذكيرَ العفوِ السابقِ لاستجلاب العفوِ اللاحقِ فإن الاعتراف باتلذنب والشكرَ على النعمة مما يربِط العتيدَ ويستجلب المزيد يعني إنا كنا مستحقين للإهلاك ولم يكن من موانعه إلا عدمُ مشيئتِك إياه فحيث لطَفْتَ بنا وعفوتَ عنا تلك الجرائمَ فلا غروَ في أنْ تعفوَ عنا هذه الجريمةَ أيضاً وحملُ الكلام على التمني يأباه قوله تعالى {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السفهاء مِنَّا} أي الذين لا يعلمون تفاصيل شئونك ولا يتثبتون في المداحض والهمزةُ إما لإنكار وقوعِ الإهلاكِ ثقةً بلطف الله ﷿ كما قاله ابن الأنباري أو للاستعطاف كما قاله المبرد أي لا تهلكنا {إن هى إلا فتنتك} استئناف مقرر لما قبله واعتذارٌ عما صنعوا ببيان منشأ غلطِهم أي ما الفتنةُ التي وقع فيها السفهاءُ وقالوا بسببها ما قالوا من العظيمة إلا فتنتُك أي محنتُك وابتلاؤك حيث أسمعتهم كلامك فاتتنوا بذلك ولم يتثبتوا فطمِعوا فيما فوق ذلك تابعين للقياس الفاسد وقوله تعالى {تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِى مَن تَشَاء} إما استئنافٌ مبينٌ لحُكم الفتنةِ أو حالٌ من فتنتك أي حالَ كونِها مضِلاًّ بها الخ أي تُضل بسلببها من تشاء إضلالَه فلا يهتدي إلى التثبت وتهدي من تشاء هِدايتَه إلى الحق فلا يتزلزل في أمثالها فيقوى بها غيمانه {أَنتَ وَلِيُّنَا} أي القائمُ بأمورنا الدنيويةِ والأخرويةِ وناصرُنا وحافظُنا لا غيرُك {فاغفر لَنَا} ما قارفناه من المعاصي والفاءُ لترتيب الدعاءِ على مكا قبله من الولاية كأنه قيل فمن شاء الوليِّ المغفرةُ والرحمةُ وقيل إن إقدامه ﵊ على أن يقولُ إِنْ هِىَ إِلَاّ فتنتُك الخ جراءةٌ عظيمةٌ فطلب من الله تعالى غفرانها والتجاوزَ عنهات {وارحمنا} بإفاضة آثار الحمة الدنيويةِ والأخروية علينا {وَأَنتَ خَيْرُ الغافرين} اعتراضٌ تذييليٌّ مقرِّرٌ لما قبله من الدعاء وتخصيصُ المغفرةِ بالذكر لأنها الأهمُّ بحسب المقام
Süddî şöyle demiştir: Allah Teâlâ ona, buzağıya tapmaktan ötürü O Teâlâ'ya mazeret beyan edecek İsrâiloğulları'ndan bir grup insanla gelmesini emretti ve onlara bir vakit belirledi. Mûsâ (aleyhisselâm) da kavminden yetmiş adam seçti. Muhammed b. İshâk ise şöyle demiştir: İşledikleri şeyden dolayı O Teâlâ'ya tevbe etsinler ve geride bıraktıkları kavimleri adına O'ndan tevbe dilesinler diye onları seçti. Dediler ki: O (aleyhisselâm) her kabileden (sıbt) altışar kişi seçti, böylece iki kişi fazla oldu. «İçinizden iki kişi geri kalsın» dedi; çekişip durdular. Bunun üzerine o (aleyhisselâm): «Kalan kimseye de çıkanın ecri gibisi vardır» buyurdu; böylece Kâlib ile Yûşa' oturdu ve o, geri kalanlarla gitti. Onlara oruç tutmalarını, temizlenmelerini ve elbiselerini temizlemelerini emretti; sonra onları Tûr-i Sînâ'ya çıkardı. Dağa yaklaştıklarında üzerlerini bir bulut kapladı. Mûsâ onları bulutun içine soktu ve secdeye kapandılar. Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde Mûsâ'ya emredip nehyederek konuştuğunu işittiler; bu da tevbe olarak nefislerini öldürmeleri emri idi. {فَلَمَّا أخذتهم الرجفة} “Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca” rü'yet (görme) talebinde bulunma cüretlerinden dolayı. Zira rivayet edildiğine göre bulut açılınca Mûsâ'ya (aleyhisselâm) dönüp: «Allah'ı açıkça görmedikçe sana asla inanmayız» dediler; bunun üzerine onları şiddetli sarsıntı yani yıldırım yahut dağın sarsıntısı yakaladı da çarpılıp öldüler. Muhtemelen onlar: «Sana asla inanmayız» sözleriyle, O Teâlâ'yı görmeyi kelâmını işitmeye fasit bir kıyasla kıyaslayarak: «İşittiğimiz nefisleri öldürme emrini emredenin Allah Teâlâ olduğu hususunda O'nu görünceye kadar seni tasdik etmeyiz» demek istemişlerdi. Mûsâ o korkunç hâli müşahede edince: {قَالَ رَبّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُم مّن قَبْلُ} “Dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları daha önce helak ederdin'” yani buzağıya tapmaktan sakındırmada kusur ettiklerinde ve tapanların bu konudaki ısrarlarını gördüklerinde onlardan ayrılmadıkları sırada {وإياى} “ve beni de” Senden görmeyi talep ettiğim sırada; yani günahlarımız sebebiyle bizi helak etmek dileseydin o vakit helak ederdin. Bununla o (aleyhisselâm), sonraki affı celbetmek için önceki affı hatırlatmayı murat etmiştir; zira günahı itiraf ve nimete şükür, hazır olanı bağlar ve ziyadesini celbeder. Yani: Biz helak edilmeyi hak etmiştik ve buna engel olan sadece Senin onu dilememendi; mademki bize lütufta bulundun ve o suçlarımızı affettin, bu cürmümüzü de affetmende şaşılacak bir şey yoktur. Bu sözü temenniye hamletmeyi ise Allah Teâlâ'nın şu kavli reddeder: {أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السفهاء مِنَّا} “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?'” Yani Senin şanlarının tafsilatını bilmeyen ve kaypak zeminlerde sebat göstermeyen kimseler yüzünden. Hemze, İbnü'l-Enbârî'nin dediği gibi Allah'ın (azze ve celle) lütfuna güvenerek helakin vuku bulmasını inkâr içindir yahut Zeccâc ve el-Müberred'in dediği gibi istiatâf (merhamet dileme) içindir; yani bizi helak etme! {إن هى إلا فتنتك} “Bu, Senin imtihanından başka bir şey değildir.” Kendisinden öncekini teyit eden bir istînâf ve hatalarının kaynağını beyan ederek yaptıklarına bir mazerettir. Yani: Beyinsizlerin içine düştüğü ve bu sebeple o büyük sözü söyledikleri o fitne, ancak Senin bir fitnen yani mihnetin ve imtihanındır; zira onlara kelâmını işittirdin, onlar da buna kapılıp sebat gösteremediler ve fasit bir kıyasa uyarak bunun da ötesine göz diktiler. Allah Teâlâ'nın: {تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاء وَتَهْدِى مَن تَشَاء} “Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” kavli, ya fitnenin hükmünü açıklayan bir istînâftır ya da {فتنتك} lafzından hâldir; yani onunla saptıran olduğun hâlde demektir. Yani onun sebebiyle sapmasını dilediğin kimseyi saptırırsın da o sebat göstermeye yol bulamaz; hidayetini dilediğin kimseyi de hakka iletirsin de benzeri durumlarda sarsılmaz ve imanı onunla kuvvetlenir. {أَنتَ وَلِيُّنَا} “Sen bizim velimizsin” yani dünya ve ahiret işlerimizi üstlenen, yardımcımız ve koruyucumuzsun, Senden başkası değil; {فاغفر لَنَا} “bizi bağışla” işlediğimiz günahları. 'Fâ' harfi, duayı kendisinden önceki velâyete bağlamak içindir; sanki: «Velinin şanından olan bağışlamak ve merhamet etmektir» denilmiştir. Denildi ki: Onun (aleyhisselâm): «Bu Senin imtihanından başka bir şey değildir...» demeye cüret etmesi büyük bir cüretti; bu sebeple Allah Teâlâ'dan bunu bağışlamasını ve affetmesini istedi. {وارحمنا} “ve bize merhamet et” dünya ve ahiret rahmetinin eserlerini üzerimize akıtarak {وَأَنتَ خَيْرُ الغافرين} “zira Sen bağışlayanların en hayırlısısın!” Kendisinden önceki duayı teyit eden fezleke kabilinden bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî). Mağfiretin özellikle zikredilmesi ise makam itibarıyla en mühim olan o olduğu içindir.
{واكتب لَنَا} أي عيِّنْ لنا وقيل أوجِبْ وحقِّقْ وأثبتْ {فِى هذه الدنيا حَسَنَةٌ} أي نعمةً وعافيةً أو خَصلة حسنةً قال ابن عباس ﵄ اقبَلْ وِفادتَنا ورُدَّنا بالمغفرة والرحمة {وَفِي الاخرة} أي واكتبْ لنا فيها أيضاً حسنةً وهي المثوبةُ الحسنى والجنة {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} أي تُبْنا وأنبْنا إليك من هاد يهودُ إذا رجَع وقرىء بكسر الهاء من هاده يهيدُه إذا حرَّكه وأماله ويحتمل أن يكون مبنياً للفاعل أو للمفعول بمعنى أمَلْنا أنفسَنا أو أمِلْنا إليك وتجويزُ أن تكون القراءةُ المشهورةُ على بناء المفعول على لغة من يقول عودَ المريضُ مع كونها لغةً ضعيفةً مما لا يليق بشأن التنزيل الجليل والجملةُ استئنافٌ مَسوقٌ لتعليل الدعاءِ فإن التوبة مما يوجي قبله بموجَب الوعدِ المحتوم وتصديرُها بحرف التحقيق لإظهار كمال النشاطِ والرغبةِ في التوبة والمعنى إنا تُبنا ورجَعْنا عما صنعنا من المعصية العظيمةِ التي جئناك للاعتذار عنها وعما وقع ههنا من طلب الرؤية فيعيد من لطفك وفضلك أن لا تقبلَ توبةُ التائبين قيل لما أخذتْهم الرجفةُ ماتوا جميعاً فأخذ موسى ﵊ يتضرع إلى الله تعالى حتى أحياهم وقيل رجَفوا وكادت تَبينُ مفاصلُهم وأشرفوا على الهلاك فخاف موسى ﵊ فبكى فكشفها الله تعالى عنهم {قَالَ} استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال ينساقُ إليهِ الكلامُ كأنَّه قيلَ فماذَا قالَ الله تعالى عند دعاءِ مُوسى ﵇ فقيل قال {عَذَابِى أصيب به من أشاء} لعله ﷿ حين جعل توبةَ عبدةِ العجلِ بقتلهم أنفسَهم ضمّن موسى ﵇ دعاءَه التخفيفَ والتيسير حيث قال واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة أي خَصلةً حسنةً عاريةً عن المشقة والشدة فإن في قتل أنفسهم من العذاب والتشديد ما لا يخفى فأجاب تعالى بأن عذابي شأنُه أن أُصيبَ به من أشاء تعذيبَه من غير دخل لغيري فيه وهم ممن تناولَتْه مشيئتي ولذلك جُعلت توبتُهم مشوبةً بالعذاب الدنيوي {وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْء} أي شأنُها أن تسَعَ في الدنيا المؤمنَ والكافرَ بل كلَّ ما يدخل تحته الشيئية من المكلفين وغيرِهم وقد نال قومَك نصيبٌ منها في ضمن العذاب الدنيوي وفي نسبة الإصابة إلى العذاب بصيغة المضارعِ ونسبةِ السعةِ إلى الرحمة بصيغة الماضي إيذانٌ بأن الرحمةَ مقتضى الذاتِ وأما العذاب فبمقتضى العذاب معاصي العباد والمشيئةُ معتبرةٌ في جانب الرحمةِ أيضاً وعدمُ التصريحِ بها للإشعار بغاية الظهور ألا يُرى إلى قوله تعالى {فَسَأَكْتُبُهَا} أي أُثبتها وأعيِّنُها فإنه متفرعٌ على اعتبار المشيئةِ كأنه قيل فإذا كان الأمرُ كذلك أي كما ذكر من إصابة عذابي وسَعةِ رحمتي لكل من أشاء فسأكتبُها كَتْبةً كائنة كما دعوتَ بقولك واكتب لنا في هذه الخ أي شأكتبها خالصةً غيرَ مشوبةٍ بالعذاب الدنيوي {لّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} أي الكفَر والمعاصي إما ابتداء أو بعد ملابستهما وفيه تعريض بقومه كأنه قيل لا لقومك لأنهم غير متقين فيكفيهم ما قدر لهم من الرحمة وإن كانت مقارنة للعذاب الدنيوي {ويؤتون الزكاة}
{واكتب لَنَا} “Ve bize yaz” yani bize tayin et; vacip kıl, gerçekleştir ve sabit kıl da denilmiştir {فِى هذه الدنيا حَسَنَةٌ} “bu dünyada bir iyilik” yani bir nimet ve afiyet yahut güzel bir haslet. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): «Ziyaretimizi kabul buyur ve bizi mağfiret ve rahmetle geri döndür» demiştir. {وَفِي الاخرة} “ve ahirette de” yani orada da bize bir iyilik yaz ki o da en güzel mükâfat ve Cennet'tir. {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz Sana yöneldik/tevbe ettik” yani Sana tevbe ettik ve döndük; 'hâde yehûdü' kökünden gelir ki döndü demektir. 'Hâ' harfinin kesresiyle [hıdnâ] şeklinde de okunmuştur; 'hâdehû yehîdühû' kökünden olup onu hareket ettirdi, meylettirdi demektir. Fâil veya mef'ûl kipine bina edilmiş olması muhtemeldir; nefislerimizi meylettirdik yahut Sana yöneltildik manasındadır. Meşhur kıraatin, -zayıf bir lehçe olmasına rağmen- «hastayı ziyaret etti» (ûde'l-marîdu) diyen kimsenin lehçesi üzere mef'ûl kipine bina edilmiş olduğunu caiz görmek ise bu yüce Tenzîl'in şanına yakışmaz. Bu cümle, duayı illetlendirmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; zira tevbe, kesin vaadin gereği olarak kabulü zorunlu kılan şeylerdendir. Cümlenin tahkik harfiyle başlatılması ise tevbedeki tam gayreti ve arzuyu göstermek içindir. Mana şudur: Şüphesiz biz huzuruna mazeret beyan etmek üzere geldiğimiz o büyük günahtan ve burada vuku bulan rü'yet talebinden tevbe edip döndük; tevbe edenlerin tevbesini kabul etmemek ise Senin lütfundan ve fazlından uzaktır. Denildi ki: Onları o şiddetli sarsıntı yakaladığında hepsi öldüler; bunun üzerine Mûsâ (aleyhisselâm) onları diriltinceye kadar Allah Teâlâ'ya yalvarmaya koyuldu. Bir rivayette ise sarsıldılar, neredeyse mafsalları ayrılacaktı ve helake yaklaştılar; Mûsâ (aleyhisselâm) korkup ağladı, bunun üzerine Allah Teâlâ onu onlardan kaldırdı. {قَالَ} “[Allah] buyurdu ki:” Kelâmın akışının sevk ettiği bir soruya cevap olarak gelen bir istînâftır; sanki: «Mûsâ'nın (aleyhisselâm) duası üzerine Allah Teâlâ ne buyurdu?» denilmiş de, şöyle buyurduğu bildirilmiştir: {عَذَابِى أصيب به من أشاء} “Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm.” Belki de O Azîz ve Celîl olan, buzağıya tapanların tevbesini nefislerini öldürmeleri şartına bağladığında Mûsâ (aleyhisselâm): «Bize bu dünyada bir iyilik yaz» derken duasına hafifletme ve kolaylaştırmayı dâhil etmişti; yani içinde meşakkat ve şiddet bulunmayan güzel bir haslet istemişti; zira nefislerini öldürmelerinde azap ve şiddetten gizli kalmayacak derecede büyük bir pay vardır. Allah Teâlâ da buna şöyle cevap verdi: «Azabımın şanı şudur ki; başkasının hiçbir müdahalesi olmaksızın, azap etmeyi dilediğim kimseye onu isabet ettiririm. Onlar da Benim meşietimin kapsadığı kimselerdendir; bu sebeple onların tevbeleri dünyevî azapla karışık kılınmıştır.» {وَرَحْمَتِى وَسِعَتْ كُلَّ شَىْء} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır.” Yani onun şanı dünyada mümini de kâfiri de, hatta mükellef olsun olmasın 'şey' kavramının altına giren her varlığı kuşatmaktır. Senin kavmine de dünyevî azabın zımnında ondan bir nasip ulaşmıştır. İsabet etmenin azaba muzari sîgasıyla, genişliğin ise rahmete mazi sîgasıyla nispet edilmesinde; rahmetin Zât'ın bir gereği olduğuna, azabın ise kulların günahlarının bir gereği olduğuna dair bir bildirim vardır. Meşiet, rahmet tarafında da muteberdir; açıkça zikredilmemesi ise son derece açık olduğunu hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavline bakılmaz mı: {فَسَأَكْتُبُهَا} “Onu yazacağım” yani onu sabit kılıp tayin edeceğim; zira bu, meşietin dikkate alınmasına terettüp etmektedir; sanki şöyle buyrulmuştur: «Mademki durum böyledir -yani azabımın dilediğime isabet etmesi ve rahmetimin dilediğim herkese geniş olması zikredildiği gibidir-, öyleyse onu tıpkı senin: 'Bize bu dünyada yaz...' sözünle dua ettiğin gibi gerçekleşecek bir yazışla yazacağım; yani onu dünyevî azapla karışık olmayan katıksız bir rahmet olarak yazacağım» {لّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “sakınanlara” yani küfür ve günahlardan ya başlangıçta ya da onlara bulaştıktan sonra sakınanlara. Bunda onun kavmine bir tariz (dokundurma) vardır; sanki: «Senin kavmine değil; çünkü onlar sakınanlar değildir; dolayısıyla dünyevî azapla beraber de olsa kendileri için takdir edilen rahmet onlara yeter» denilmiştir. {ويؤتون الزكاة} “ve zekâtı verenlere”
وفيه أيضا تعريضٌ بهم حيث كانت الزكاةُ شاقةً عليهم ولعل الصلاةَ إنما لم تذكَرْ مع إنافتها على سائر العبادات اكتفاءً عنها بالاتقاء الذي هو عبارة عن فعل الموجبات بأسرها وتركِ المنكرات عن آخرها وإيرادُ إيتاءِ الزكاة لما مر من التعريض {والذين هم بآياتنا} جميعاً {يُؤْمِنُونَ} إيماناً مستمراً من غير إخلالٍ بشيء منها وفيه تعريضٌ بهم وبكفرهم بالآيات العظامِ التي جاء بها موسى ﵊ وبما سيجيء بعد ذلك من الآيات البيناتِ كتظليل الغمامِ وإنزالِ المنِّ والسَّلْوى وغيرِ ذلك وتكريرُ الموصولَ مع أن المرادَ به عينُ ما أريد بالموصول الأولِ دون أن يقال يؤمنون بآياتنا عطفاً على يؤتون الزكاة كما عُطف هو على يتقون لما أشير إليه من القَصْر بتقديم الجار والمجرور ورأى هم بجميع آياتنا يؤمنون لا ببعضها دون بعض
bunda da onlara bir tariz vardır; zira zekât onlara ağır geliyordu. Namazın, diğer bütün ibadetlerden üstün olmasına rağmen zikredilmemesi; bütün vacipleri işlemek ve bütün haramları tamamen terk etmekten ibaret olan 'ittikâ' (sakınma) ile yetinilmesindendir. Zekât vermenin getirilmesi ise geçen tarizden ötürüdür. {والذين هم بآياتنا} “ve ayetlerimize” hepsine {يُؤْمِنُونَ} “inananlar [için yazacağım].” Onlardan hiçbirini ihlal etmeksizin sürekli bir imanla. Bunda hem onlara, hem Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiği büyük ayetleri inkâr etmelerine, hem de bundan sonra gelecek olan bulutun gölgelik yapması, kudret helvası ile bıldırcın indirilmesi ve benzeri apaçık ayetleri inkârlarına bir tariz vardır. İsm-i mevsûl ile kastedilen şey birinci mevsûl ile kastedilenin aynısı olmasına rağmen, zekât vermenin sakınmaya atfedildiği gibi «ayetlerimize inanırlar» denilmeyip ism-i mevsûlün tekrarlanması; câr ve mecrûrun takdimiyle işaret edilen hasr (tahsis) içindir ve onların bazısına inanıp bazısına inanmamak değil, bütün ayetlerimize inanırlar manasını ifade eder.
{الذين يَتَّبِعُونَ الرسول} الذي نوحي إليه كتاباً مختصاً به {النبى} أي صاحبَ المعجزة وقيل عنوانُ الرسالةِ بالنسبة إليه تعالى وعنوانُ النبوة بالنسبة إلى الأمة {الامى} بضم الهمزة نسبةً إلى الأم كأنه باقٍ على حالته التي وُلد عليها من أمّه أو إلى أمة العرب كما قال ﷺ إنا أمةٌ لا نحسُب ولا نكتب أو إلى أم القرى وقرىء بفتح الهمزة أي الذي لم يمارس القراءةَ والكتابة وقد جمع مع ذلك علومَ الأولين والآخِرين والموصولُ بدلٌ من الموصولِ الأولِ بدلَ الكلِّ أو منصوبٌ على المدحِ أو مرفوع عليه أي أعني الذين أو هم اللذين وأما جعلُه مبتدأً على أن خبرَه يأمرُهم أو أولئك هم المفلحون فغيرُ سديد {الذى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا} باسمه ونعة وته بحيث لا يشكّون أنه هو ولذلك عدل عن أن يقال يجدون اسمَه أو وصفه مكتوباً {عِندَهُمُ} زيد هذا لزيادة التقريرِ وأن شأنِه ﵊ حاضرٌ عندهم لا يَغيب عنهم أصلاً {فِي التوراة والإنجيل} اللذيْن تُعِبِّد بهما بنو إسرائيلَ سابقاً ولاحقاً والظرفان متعلقان بيجدونه أو بمكتوباً وذكرُ الإنجيلِ قبل نزولِه من قبيل ما نحن فيه من ذكر النبيِّ ﷺ والقرآنِ الكريم قبل مجيئِهما {يَأْمُرُهُم بالمعروف وينهاهم عَنِ المنكر} كلامٌ مستأنفٌ لا محلَّ له من الإعراب قاله الزجاج متضمنٌ لتفصيل بعض أحكامِ الرحمةِ التي وعد فيما سبق بكتبها إجمالاً فإن ما بُيّن فيه من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وإحلالِ الطيبات وتحريمِ الخبائث وإسقاطِ التكاليف الشاقةِ كلُّها من آثار رحمته الواسعة وقيل في محل النصب على أنه حالٌ مقدرةٌ من مفعول يجدونه أو من النبي أة ومن المستكن في مكتوباً أو مفسِّرٌ لمكتوباً أي لما كُتب {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطيبات} التي حُرِّمت عليهم بشؤم ظلمهم {ويحرم عليهم الخبائث} كالدم ولحمِ الخِنزيرِ والربا والرشوة {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ والاغلال التى كَانَتْ عَلَيْهِمْ} أي يخفف عنهم ما كُلّفوه من التكاليف الشاقةِ التي هي من قَبيل ما كتب عليهم حينئذ من كونه التوبة بقتل
{الذين يَتَّبِعُونَ الرسول} “O Elçi'ye uyanlar” kendisine has bir kitap vahyettiğimiz elçiye {النبى} “o Peygamber'e” yani mucize sahibine; risalet unvanının O Teâlâ'ya nispetle, nübüvvet unvanının ise ümmete nispetle olduğu da söylenmiştir {الامى} “o ümmîye” hemzenin zammesiyle 'ümm' (anne) kelimesine nisbettir; adeta annesinden doğduğu hâl üzere kalmış gibi; yahut Resûlullah'ın ﷺ: «Biz ümmî bir ümmetiz; ne hesap yapar ne yazı yazarız» buyurduğu gibi Arap ümmetine nisbettir ya da Ümmü'l-Kurâ'ya (Mekke'ye) nisbettir. Hemzenin fethasıyla da okunmuştur; yani okuma ve yazma ile uğraşmamış, bununla beraber öncekilerin ve sonrakilerin ilimlerini kendisinde toplamış olan zât demektir. İsm-i mevsûl, birinci ism-i mevsûlden bedel-i küldür yahut medih üzere mensuptur veya medih üzere merfudur; yani: «O kimseleri kastediyorum» veya «Onlar o kimselerdir» demektir. Onun mübteda kılınıp haberinin {يأمرهم} yahut {أولئك هم المفلحون} olması ise doğru değildir. {الذى يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا} “Ki onu yazılmış bulurlar” ismiyle ve sıfatıyla, öyle ki onun o olduğunda asla şüphe etmezler; bu sebeple «onun ismini veya sıfatını yazılmış bulurlar» denilmekten sarf-ı nazar edilmiştir {عِندَهُمُ} “yanlarındaki” bu ifade pekiştirmeyi artırmak ve onun (aleyhisselâm) şanının yanlarında hazır bulunup kendilerinden asla gayb olmadığını belirtmek için ziyade kılınmıştır {فِي التوراة والإنجيل} “Tevrat ve İncil'de.” İsrâiloğulları'nın geçmişte ve gelecekte kendileriyle ibadetle mükellef kılındıkları [iki kitapta]. İki zarf ya {يجدونه} fiiline ya da {مكتوباً} lafzına müteallıktır. İncil'in henüz indirilmeden önce zikredilmesi, şu anda içinde bulunduğumuz Peygamber'in ﷺ ve Kur'ân-ı Kerîm'in gelişlerinden önce zikredilmeleri kabilindendir. {يَأْمُرُهُم بالمعروف وينهاهم عَنِ المنكر} “Onlara iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar” iraptan mahalli olmayan müstakil bir kelâmdır; Zeccâc böyle demiştir. Daha önce icmâlen yazılacağı vaat edilen rahmetin bazı hükümlerinin tafsilatını içermektedir; zira onda açıklanan iyiliği emretme, kötülükten nehyetme, temiz şeyleri helal kılma, pis şeyleri haram kılma ve ağır yükleri kaldırma hususlarının tamamı O'nun geniş rahmetinin eserlerindendir. Bir görüşe göre nasb mahallindedir; {يجدونه} fiilinin mef'ûlünden yahut Peygamber'den ya da {مكتوباً} içindeki müstetir zamirden mukadder bir hâldir yahut {مكتوباً} lafzını yani yazılan şeyi açıklayıcıdır. {وَيُحِلُّ لَهُمُ الطيبات} “ve onlara temiz şeyleri helal kılar” zulümlerinin uğursuzluğu sebebiyle kendilerine haram kılınmış olan [temiz şeyleri] {ويحرم عليهم الخبائث} “onlara pis şeyleri ise haram kılar” kan, domuz eti, faiz ve rüşvet gibi. {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ والاغلال التى كَانَتْ عَلَيْهِمْ} “ve onların ağır yüklerini, üzerlerindeki bağları ve zincirleri indirir.” Yani kendilerine yükletilen o ağır mükellefiyetleri onlardan hafifletir; bu mükellefiyetler, o vakit
النفس كتعيين القصاصِ في العمد والخطأ من غير شرعِ الدية وقطع الأعضاءِ الخاطئةِ وقرضِ موضعِ النجاسة من الجلد والثوب وإحراقِ الغنائم وتحريمِ السبت وعن عطاء أنه كانت بنو إسرائيلَ إذا قاموا يصلون لبسوا المسموح وغلّوا أيديَهم إلى أعناقهم وربما ثقَبَ الرجلُ تَرْقُوتَه وجعل فيها طرف السلسلةِ وأوثقها إلى السارية يحبِس نفسه على العبادة وقرىء آصارَهم أصل الأصر الثق الذي يأصر صاحيه من الحراك {فالذين آمنوا بِهِ} تعليمٌ لكيفية اتّباعِه ﵊ وبيانٌ لعلو رتبةِ متّبعيه واغتنامِهم مغانمَ الرحمةِ الواسعةِ في الدارين إثرَ بيانِ نعوتِه الجليلة والإشارةِ إلى إرشاده ﵊ إيَّاهُم بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وإحلالِ الطيبات وتحريمِ الخبائث أي فالذين آمنوا بنبوته وأطاعوه في أوامره ونواهيه {وَعَزَّرُوهُ} أي عظّموه ووقّروه وأعانوه بمنع أعدائه عنه وقرىء بالتخفيف وأصلُه المنعُ ومنه التعزير {ونصروه} على أعجائه في الدين {واتبعوا النور الذى أُنزِلَ مَعَهُ} أي مع نوبته وهو القرآنُ عبّر عنه بالنور المنبىءِ عن كونه ظاهراً بنفسه ومُظهِراً لغيره أو مظهِراً للحقائق كاشفاً عنها لمناسبة الاتّباعِ ويجوزُ أن يكون معه متعلقاً باتّبعوا أي واتّبعوا القرآنَ المنزل مع اتباعه ﷺ بالعمل بسنته وبما أُمِرَ به ونُهيَ عنه أو اتبعوا القرآنَ مصاحبين له في اتباعه {أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين من حيث اتصافُهم بما فُصّل من الصفاتِ الفاضلة للإشعار بعليتهاللحكم وما فيه من معنى البُعد للإيذان بعلوّ درجتِهم وسمو طبقتهم فيالفضل والشَّرفِ أي أولئك المنعوتُون بتلك النعوت الجليلة {هُمُ المفلحون} أي هم الفائزون بالمطلوب الناجون عن الكروب لا غيرُهم من الأمم فيدخُل فيهم قوم موسى ﵊ دخولاً أولياً حيث لم ينجو عما في توبيتهم من المشقة الهائلةِ وبه يتحقق التحقيقُ ويتأتّى التوفيقُ والتطبيق بين دعائِهِ ﵊ وبين الجوابِ لا بمجرد ما قيل من أنه دعا لنفسه ولبني إسرائيلَ أجيب بما هو منطوٍ على توبيخ بني إسرائيلَ على استجازتهم الرؤيةَ على الله ﷿ وعلى كفرهم بآياته العظامِ التي أجرها على يد موسى ﵊ وعرّض بذلك في قوله تعالى والذين هم بآياتنا يُؤْمِنُونَ وأريد أن يكون استماعُ أوصافِ أعقابِهم الذين آمنوا برسولِ الله ﷺ وبما جاء به كعبدِ اللَّه بنِ سَلَام وغيرِه من أهل الكتابين لطفاً بهم وترغيباً في إخلاص الإيمانِ والعمل الصالح
tevbenin nefsi öldürmekle olması şeklinde üzerlerine yazılan türden şeylerdir: Kasten ve hataen öldürmede diyet meşru kılınmaksızın sadece kısasın tayin edilmesi, hata eden uzuvların kesilmesi, deri ve elbisedeki necis yerin makasla kesilip atılması, ganimetlerin yakılması ve Cumartesi yasağı gibi. Atâ'dan rivayet edildiğine göre: İsrâiloğulları namaza kalktıklarında çul giyerler ve ellerini boyunlarına bağlarlardı; bazen de kişi köprücük kemiğini deler, zincirin ucunu oraya takar ve nefsini ibadette tutmak için onu direğe bağlardı. Çoğul olarak {آصارهم} şeklinde de okunmuştur. *Isr* (الإصر) kelimesinin aslı, sahibini hareketten alıkoyan ağır yüktür. {فالذين آمنوا بِهِ} “İşte ona inananlar” ona (aleyhisselâm) tâbi olmanın keyfiyetini talim ve ona uyanların derecesinin yüceliğini, onun yüce sıfatlarının beyanı ile iyiliği emredip kötülükten nehyetmesi, temiz şeyleri helal kılıp pis şeyleri haram etmesiyle onları irşadına yapılan işaretin hemen ardından her iki cihandaki geniş rahmet ganimetlerini elde edişlerini beyandır. Yani onun peygamberliğine iman eden ve emir ve yasaklarında ona itaat edenler {وَعَزَّرُوهُ} “ve ona saygı gösterenler” yani onu tazim edip ululayan, düşmanlarını ondan uzaklaştırmak suretiyle ona yardım edenler; şeddesiz (muhaffef) olarak da okunmuştur; aslı engellemektir, ta'zîr cezası da bundandır {ونصروه} “ona yardım edenler” din konusunda düşmanlarına karşı [yardım edenler] {واتبعوا النور الذى أُنزِلَ مَعَهُ} “ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar” yani onun nübüvvetiyle birlikte indirilen nura -ki o Kur'ân'dır; bizzat kendisinin apaçık olduğunu ve başkasını da açıkladığını bildirmek yahut tâbi olma münasebetiyle hakikatleri ortaya koyup keşfettiğini anlatmak üzere 'nur' olarak ifade edilmiştir-. {معه} kaydının {اتبعوا} fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani: «İndirilen Kur'ân'a, onun sünnetiyle ve emredip nehyettiği şeylerle amel ederek ona ﷺ uymakla birlikte tâbi olanlar» yahut «ona uymada onunla yoldaş olarak Kur'ân'a tâbi olanlar» demektir. {أولئك} “işte onlar” tafsil edilen o faziletli sıfatlarla vasıflanmaları cihetinden zikredilen kimselere işarettir; hükmün illetini hissettirmek içindir; oradaki uzaklık manası ise fazilet ve şerefteki derecelerinin yüceliğini ve makamlarının üstünlüğünü bildirmek içindir. Yani o yüce sıfatlarla nitelenen o kimseler var ya: {هُمُ المفلحون} “kurtuluşa erenlerin ta kendileridir!” Yani ümmetlerden başkası değil, matluba kavuşan ve sıkıntılardan kurtulanlar yalnız onlardır. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kavmi de -tevbelerindeki o dehşetli meşakkatten kurtulamadıkları için- öncelikle bunlara dâhildir. Mesele bu şekilde tahkik bulur ve onun (aleyhisselâm) duası ile cevap arasındaki uyum ve mutabakat ancak böylece hâsıl olur; yoksa sadece iddia edildiği gibi: «Kendisi ve İsrâiloğulları için dua etti; İsrâiloğulları'nın Allah'a (azze ve celle) karşı görmeyi caiz saymalarından ve Mûsâ (aleyhisselâm) eliyle gerçekleştirdiği büyük ayetlerini inkâr etmelerinden dolayı onları kınamayı içeren bir cevap verildi; Allah Teâlâ'nın: 'Ayetlerimize inananlar...' kavlinde buna tarizde bulunuldu ve Abdullah b. Selâm ve diğer iki Ehl-i Kitap mensubu gibi Resûlullah'a ﷺ ve getirdiklerine iman eden nesillerinin vasıflarını işitmenin onlara bir lütuf olması, imanda ihlasa ve salih amele teşvik etmesi murat edildi» denilmekle mesele çözülmüş olmaz.
{قل يا أيها الناسُ أنى رَسُولُ الله إِلَيْكُمْ} لما حكي في الكتابين من نعوت رسول الله ﷺ وشرف مَنْ يتّبعه من أهلهما ونيلِهم لسعادة الدارين أمرعليه الصلاةُ والسلامُ ببيانِ أنَّ تلكَ السعادةَ غيرُ مختصةٍ بهم بل شاملةٌ لكل من يتبعه كائناً مَنْ كان ببيان عمومِ رسالتِه للثقلين مع اختصاص رسالةِ سائرِ الرسلِ ﵈ بأقوامهم وإرسالِ موسى ﵇ إلى فرعون وملته بالآيات التسعِ إنما كان لأمرهم بعبادة ربِّ العالمين عز سلطانه
{قل يا أيها الناسُ أنى رَسُولُ الله إِلَيْكُمْ} “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın size gönderdiği elçisiyim.'” Resûlullah'ın ﷺ sıfatları, her iki Kitap ehlinden ona tâbi olanların şerefi ve iki cihan saadetine erişecekleri her iki Kitap'ta anlatılınca; diğer bütün peygamberlerin (aleyhimüsselâm) risaleti kendi kavimlerine mahsus iken, onun risaletinin bütün insan ve cinlere şamil olduğunu beyan etmek suretiyle, o saadetin sadece onlara has olmayıp kim olursa olsun ona tâbi olan herkesi kapsadığını beyan etmesi ona (aleyhissalâtü vesselâm) emredildi. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) dokuz ayetle Firavun ve kavmine gönderilmesi ise, sadece onlara âlemlerin Rabbi olan Allah'a -saltanatı azîz olsun- ibadet etmelerini emretmek,
وتركِ العظيمةِ التي كانَ يدَّعِيها الطاغيةُ ويقبلُها منهُ فتنة الباغية وإرسال بني إسرائيلَ من الأسرِ والقسرِ وأما العملُ بأحكام التوارة فمختص ببني إسرايل {جَمِيعاً} حالٌ من الضمير في إليكم {الذى لَهُ ملك السماوات والارض} منصوبٌ أو مرفوعٌ على المدح أو مجرورٌ على أنه صفةٌ للجلالة وإن حيل بينهما بما هو متعلقٌ بما أضيف إليه فإنه في حكم المتقدّمِ عليه وقولُه تعالى {لَا إله إلا هو} بيانٌ لما قبله مَنْ ملَك العالمَ كان هو الإله لا غيرُه وقوله تعالى {يُحْيِي وَيُمِيتُ} لزيادة تقرير ألوهيتِه والفاءُ في قوله تعالى {فَآمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ} لتفريع الأمرِ على ما تمهّد وتقرّر من رسالته ﷺ وإيراد نفسه ﵊ بعنوان الرسالةِ على طريقة الالتفاتِ إلى الغيبة المبالغة في إيجاب الامتثالِ بأمره ووصف الرسول بقوله {النبى الامى} لمدحه ﵊ بهما ولزيادة تقريرِ أمرِه وتحقيق أنه الكتوب في الكتابين ووصفُه بقوله تعالى {الذى يُؤْمِنُ بالله وكلماته} أي ما أنزل إليه وإلى سائر الرسلِ ﵈ من كُتُبه ووحيِه لحمل أهلِ الكتابين على الامتثال بما أُمروا به والتصريحُ بإيمانه بالله تعالى للتنبيه على أن الإيمانَ به تعالى لا ينفك عن الإيمان بكلماته ولا يتحقق إلا به وقرىء وكلمتِه على إرادة اجنس أو القرآنِ تنبيهاً على أن المأمورَ به هو الإيمان به ﵊ من حيث أنزل عليه القرآنُ لا من حيثيةٍ أخرى أو على أنَّ المرادَ بها عيسى ﵊ تعريضاً باليهود وتنبيهاً على أن من لم يؤمن به لم يُعتدَّ بإيمانه {واتبعوه} أي في كلِّ ما يأتي وما يذرُ من أمور الدين {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} علةٌ للفعلين أو حال من فاعليهما أي رجاءً لاهتدائكم إلى المطلوب أو راجين له وفي تعليقه بهما إيذانٌ بأن من صدّقه ولم يتبعْه بالتزام أحكام شريعتِه فهو بمعزل من الاهتداء مستمر على الغي والضلال
o azgının iddia ettiği ve o azgın taifenin de fitneye kapılarak kendisinden kabul ettiği o büyük cürmü terk ettirmek ve İsrâiloğulları'nı esaret ve baskıdan kurtarıp serbest bırakmak içindi. Tevrat'ın hükümleriyle amel etmeye gelince; bu sadece İsrâiloğulları'na mahsustur. {جَمِيعاً} “hepinize birden” {إليكم} lafzındaki zamirden hâldir. {الذى لَهُ ملك السماوات والارض} “Göklerin ve yerin mülkü O'nundur” medih üzere mensup veya merfudur yahut lâfza-i celâle sıfat olarak mecrûrdur; aralarına kendisine muzaf olana müteallık bir şey girmiş olsa bile, o lafız öne geçmiş hükmündedir. Allah Teâlâ'nın: {لَا إله إلا هو} “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavli, kendisinden öncekini açıklayıcıdır; zira âlemin maliki kim ise ilah da sadece O'dur, başkası değil. Allah Teâlâ'nın: {يُحْيِي وَيُمِيتُ} “O diriltir ve öldürür” kavli ise O'nun uluhiyetini daha da pekiştirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: {فَآمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ} “O hâlde Allah'a ve Resûlü'ne iman edin” kavlindeki 'fâ' harfi, emri onun ﷺ peygamberliğine dair yerleşip sabit olan hususlara bağlamak içindir. Kendisini (aleyhisselâm) gıyaba iltifat yoluyla 'Resûl' unvanıyla zikretmesi, emrine uymayı vacip kılmada mübalağa içindir. Resûl'ün {النبى الامى} “o ümmî Peygamber'e” şeklinde vasıflanması; hem onu (aleyhisselâm) bu iki sıfatla övmek, hem onun durumunu daha da pekiştirmek ve her iki Kitap'ta yazılı olanın bizzat o olduğunu tahkik etmek içindir. Allah Teâlâ'nın onu: {الذى يُؤْمِنُ بالله وكلماته} “Allah'a ve O'nun kelimelerine inanan” şeklinde vasıflaması ise; yani kitaplarından ve vahyinden kendisine ve diğer bütün peygamberlere (aleyhimüsselâm) indirilenlere [inanan], her iki Kitap ehlini emrolundukları şeyleri yerine getirmeye sevk etmek içindir. Allah Teâlâ'ya olan imanının açıkça belirtilmesi ise, O Teâlâ'ya imanın O'nun kelimelerine imandan ayrılamayacağına ve ancak onunla gerçekleşeceğine tenbih etmek içindir. Cins veya Kur'ân kastedilerek tekil olarak {وكلمتِه} şeklinde de okunmuştur; emrolunan şeyin başka bir açıdan değil bizzat Kur'ân'ın kendisine indirilmiş olması cihetiyle ona (aleyhisselâm) iman etmek olduğuna tenbih etmek içindir; yahut kelimeden maksadın Îsâ (aleyhisselâm) olması takdiriyle Yahudilere bir tariz ve ona inanmayanın imanının muteber sayılmayacağına bir tenbihtir. {واتبعوه} “ve ona uyun” yani din işlerinden yapıp sakındığı her şeyde [ona uyun] {لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ} “ki doğru yolu bulasınız!” Her iki fiilin illetidir yahut fâillerinden hâldir; yani matluba hidayet bulmanızı umarak yahut onu umar hâlde olun demektir. Hidayetin her iki fiile bağlanmasında; onu tasdik edip de şeriatının hükümlerine bağlanarak ona tâbi olmayan kimsenin hidayetten tamamen uzak ve sapıklık ve dalalet üzerinde devam edici olduğuna dair bir bildirim vardır.
{وَمِن قَوْمِ مُوسَى} كلامٌ مبتدأ لدفع ما عسى يُوهِمه تخصيصُ كَتْبِ الرحمة والتقوى والإيمان بالآيات بمتّبعي رسولِ الله ﷺ من حِرمانِ أسلافِ قومِ موسى ﵇ من كل خير وبيانِ أن كلَّهم ليسوا كما حُكيت أحوالُهم بل منهم {أُمَّةٌ يَهْدُونَ} أي الناسَ {بالحق} أي ملتبسين به أو يهدونهم بكلمة الحق {وَبِهِ} أي بالحق {يَعْدِلُونَ} أي في الأحكام الجاريةِ فيما بينهم وصيغةُ المضارعِ في الفعلين لحكاية الحالِ الماضيةِ وقيل هم الذين آمنوا بالنبي ﷺ ويأباه أنه قد مر ذكرُهم فيما سلف وقيل إن بني إسرائيلَ لما بالغوا في العتُوّ والطغيان حتى اجترءوا على قتل الأنبياءِ ﵈ تبرّأ سِبطٌ منهم مما صنعوا واعتذروا وسألوا الله تعالى أن يفرِّق بينهم وبين أولئك الطاغين ففتح الله تعالى لهم نفقاً في الأرض فساروا فيه سنةً ونصفاً حتى خرجوا من وراء الصين وهم اليوم هنالك حنفاءُ مسلمون يستقبلون قِبلتَنا وقد ذكر عنِ النبيِّ ﷺ أنَّ جبريلَ ﵇ ذهب به ليلة الإسراءِ نحوَهم فكلمهم فقال جبريلُ ﵇ هل تعرِفونَ من تكلمون قالوا لا قال هذا محمد النبي الأمي فآمنوا به وقالوا يا رسولَ الله إنَّ موسى أوصانا مَنْ أدرك منكم أحمد غفليقرأ مني ﵇ فرد محمد على موسى السلام ﵉ ثم أقرأهم عشرَ سورٍ من القرآن نزلت بمكة
{وَمِن قَوْمِ مُوسَى} “Mûsâ'nın kavminden de vardır” rahmetin, takvanın ve ayetlere imanın Resûlullah'a ﷺ tâbi olanlara has kılınmasının, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kavminin geçmişlerinin her türlü hayırdan mahrum olduğu vehmini gidermek ve onların hepsinin durumları anlatılanlar gibi olmayıp, bilakis içlerinden bazılarının şöyle olduğunu beyan etmek üzere yeni bir kelâmdır (mübtede'): {أُمَّةٌ يَهْدُونَ} “bir topluluk ki rehberlik ederler” yani insanlara [rehberlik ederler] {بالحق} “hak ile” yani hakka bürünmüş olarak yahut hakkın kelimesiyle insanları doğru yola iletirler {وَبِهِ} “ve onunla” yani hak ile {يَعْدِلُونَ} “adaleti sağlarlar” aralarında cereyan eden hükümlerde. Her iki fiildeki muzari sîgası, geçmiş hâlin hikâyesi (hikâyet-i hâl-i mâziye) içindir. Bir görüşe göre bunlar Peygamber'e ﷺ iman edenlerdir; fakat daha önce onların zikri geçtiği için bu görüş reddedilir. Bir diğer görüşe göre ise: İsrâiloğulları peygamberleri (aleyhimüsselâm) öldürmeye cüret edecek kadar azgınlık ve taşkınlıkta ileri gidince, içlerinden bir kabile (sıbt) onların yaptıklarından beri olduğunu bildirdi, mazeret beyan etti ve Allah Teâlâ'dan kendileriyle o azgınların arasını ayırmasını diledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlar için yeryüzünde bir tünel açtı; orada bir buçuk yıl yürüdüler ve nihayet Çin'in arkasından çıktılar. Onlar bugün orada dosdoğru (hanîf) Müslümanlar olarak bizim kıblemize yönelirler. Peygamber'den ﷺ rivayet edildiğine göre, İsra gecesinde Cebrail (aleyhisselâm) onu onların yanına götürdü, o da onlarla konuştu. Cebrail (aleyhisselâm): «Kiminle konuştuğunuzu biliyor musunuz?» dedi. «Hayır» dediler. «Bu, ümmî Peygamber Muhammed'dir» dedi. Bunun üzerine ona iman ettiler ve dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Mûsâ bize: 'İçinizden kim Ahmed'e yetişirse benden ona selam söylesin' diye vasiyet etmişti.» Bunun üzerine Muhammed de Mûsâ'ya (aleyhimesselâm) selamı iade etti. Sonra onlara Mekke'de inmiş olan Kur'ân'dan on sure okuttu.
ولم تكن نزلت يومئذ فريضةٌ غيرَ الصلاة والزكاة أمرهم أن يُقيموا مكانهم وكانوا يسْبِتون فأمرهم أن يجمعوا ويتركوا البت هذا وأنت خبيرٌ بأن تخصيصَهم بالهداية من بين قومِه ﵊ مع أنَّ منهم مَنْ آمن بجميع الشرائعِ لا يخلو عن بعد
O gün namaz ve zekâttan başka hiçbir farz inmemişti; onlara yerlerinde kalmalarını emretti. Onlar Cumartesi yasağına uyuyorlardı; onlara Cuma'yı kılmalarını ve Cumartesi yasağını bırakmalarını emretti. Bununla beraber sen gayet iyi bilirsin ki, kavmi içinden bütün şeriatlara inananlar bulunmasına rağmen onun (aleyhisselâm) kavmi arasından sadece onların hidayetle tahsis edilmesi ihtimalden uzak değildir.
{وقطعناهم} أي قومَ موسى لا الأمةَ المذكورةَ منهم وقرىء بالتخفيف وقوله تعالى {اثنتى عَشْرَةَ} ثاني مفعولي قطع لتضمّنه معنى التصيير والتأنيثُ للحمل على الأمة أو القِطعة أي صيرناهم اثنتي عشْرةَ أمةً أو قطعةً متميزاً بعضُها من بعض أو حالٌ من مفعولِهِ أي فرقناهم معدودين هذا العددَ وقوله تعالى {أسباطا} بدل منه وذلك جُمع أو مميزٌ له على أن كل واحدةٍ من اثنتي عشرةَ قطعةً أسباطٌ لا سبطٌ وقرىء عشِرة بكسر الشين وقوله تعالى {أُمَمًا} على الأول بدلٌ بعدَ بدلٍ أو نعتٌ لأسباطاً وعلى الثاني بدل من أسباكا {وَأَوْحَيْنَا إلى مُوسَى إِذِ استسقاه قَوْمُهُ} حين استولى عليهم العطشُ في التيه الذي وقعوا فيه بسوء صنيعِهم لا بمجرد استسقائِهم إياه ﵊ بل باستسقائه لقوله تعالى وإذ استسقة موسى قومه وقولُه تعالى {أَنِ اضرب بّعَصَاكَ الحجر} مفسرٌ لفعل الإيحاءِ وقد مر بيانُ شأنِ الحَجَر في تفسير سورة البقرة {فانبجست} عطفٌ على مقدَّرٍ ينسحبُ عليه الكلام قد حذفتعويلا على كمال الظهورِ وإيذاناً بغاية مسارعتِه ﵇ إلى الامتثال وإشعاراً بعدم تأثير الضربِ حقيقةً وتنبيهاً على كمال سرعةِ الانبجاسِ وهو الانفجارُ كأنه حصل إثرَ الأمر قبل تحقق الضربِ كما في قوله تعالى اضرب بعصاك فانفلق أي فضرب فابجست {مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عَيْنًا} بعدد الأسابط وأما ما قيل من أن التقديرَ فإن ضربت فقد انبجست فغيرُ حقيقٍ بجزالة النظمِ التنزيلي وقرىء عشِرة بكسر الشين وفتحها {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} كلُّ سبطٍ عبّر عنهم بذلك إيذاناً بكثرة كل واحدٍ من الأسباط {مَّشْرَبَهُمْ} أي عينَهم الخاصةَ بهم {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الغمام} أي جعلناها بحيث تُلقي عليهم ظلَّها تسير في التيه بسيرهم وتسكُن بإقامتهم وكان ينزل بالليل عمودٌ من نار يسيرون بضوئه {وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ المن والسلوى} أي الترنجبين والسمانى قيل كان ينزل عليهم المنُّ مثلَ الثلج من الفجر إلى الطلوع لكل إنسانٍ صاعٌ وتبعَثُ الجَنوبُ عليهم السُّمانى فيذبح الرجلُ منه ما يكفيه {كُلُواْ} أي وقلناهم كلوا {مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} أي مستلذاته وما موصولةً كانت أو موصوفةً عبارةٌ عن المن والسلوى {وَمَا ظَلَمُونَا} رجوعٌ إلى سنن الكلامِ الأولِ بعد حكايةِ خطابِهم وهو معطوفٌ على جملة محذوفةٍ للإيجاز والإشعارِ بأنه أمرٌ محققٌ غني عن اتصريح به أي فظلموا بأن كفروا بتلك النعمَ الجليلةَ وما ظلمونا بذلك {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} إذ لا يتخطاهم ضررُه وتقديمُ المفعولِ لإفادة القصْرِ الذي يقتضيه النفيُ السابقُ وفيه ضرب من
{وقطعناهم} “Biz onları ayırdık” yani onlardan zikredilen o topluluğu değil, Mûsâ'nın bütün kavmini; şeddesiz (muhaffef) olarak da okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {اثنتى عَشْرَةَ} “on ikiye” kavli, dönüştürme manasını tazmin ettiği için 'katta'nâ' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; müennes getirilmesi 'ümmet' yahut 'kıt'a' lafzına hamledilmesindendir; yani: «Onları birbirinden ayrılmış on iki ümmet yahut parça kıldık» yahut mef'ûlünden hâldir; yani «onları bu sayı ile sayılmış olarak fırkalara ayırdık» demektir. Allah Teâlâ'nın: {أسباطا} “kabilelere” kavli, ondan bedeldir -ki bu çoğuldur- yahut on iki parçanın her birinin tek bir sıbt değil 'esbât' (kabileler topluluğu) olması esasına göre onun temyizidir. Şîn harfinin kesresiyle {عشِرة} şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {أُمَمًا} “topluluklar hâlinde” kavli ise, birinci görüşe göre bedelden sonra bedeldir yahut {أسباطاً} lafzının sıfatıdır; ikinci görüşe göre ise {أسباطاً} lafzından bedeldir. {وَأَوْحَيْنَا إلى مُوسَى إِذِ استسقاه قَوْمُهُ} “Kavmi kendisinden su istediği zaman Mûsâ'ya vahyettik” kötü amelleri yüzünden içine düştükleri Tîh çölünde susuzluk kendilerini istila ettiği vakit; sadece onların ondan (aleyhisselâm) su istemeleriyle değil, Allah Teâlâ'nın: «Hani Mûsâ kavmi için su dilemişti...» kavli gereğince onun su istemesiyle [vahyettik]. Allah Teâlâ'nın: {أَنِ اضرب بّعَصَاكَ الحجر} “'Asânı taşa vur!' diye” kavli, vahiy fiilini açıklayıcıdır. Taşın mahiyetinin beyanı Bakara Suresi'nin tefsirinde geçmişti. {فانبجست} “Bunun üzerine fışkırıverdi” kelâmın akışının gerektirdiği mukadder bir ifadeye matuftur; son derece açık olmasına güvenilerek, onun (aleyhisselâm) emre uymadaki süratini bildirmek, asıl vurmanın hakiki bir tesiri olmadığını hissettirmek ve fışkırmanın (inbicas) son derece hızlı olduğunu belirtmek üzere hazfedilmiştir; sanki Allah Teâlâ'nın: «Asânla vur, derken yarıldı...» kavlinde olduğu gibi vurma gerçekleşmeden önce emrin hemen ardından meydana gelmiş gibidir; yani: «Vurdu, derken fışkırıverdi» [demektir]. {مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عَيْنًا} “ondan on iki pınar” kabilelerin (esbât) sayısınca. Takdirin: «Eğer vurursan fışkıracaktır» şeklinde olduğuna dair söylenen söze gelince; bu, vahiy nazmının fesahat ve cezaletine yakışmaz. Şîn harfinin kesresi ve fethasıyla {عشِرة} şeklinde de okunmuştur. {قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ} “Her insan grubu bilmişti” her kabile; kabilelerden her birinin çokluğunu bildirmek üzere böyle ifade edilmiştir {مَّشْرَبَهُمْ} “kendi içeceği yeri” yani kendilerine has pınarlarını. {وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الغمام} “Ve üzerlerine bulutları gölgelik yaptık” yani bulutu onlara gölgesini düşürecek şekilde kıldık; Tîh çölünde onlar yürüdükçe yürür, konakladıklarında dururdu; geceleyin ise ışığıyla yürüdükleri ateşten bir sütun inerdi. {وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ المن والسلوى} “ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik.” Yani terencebîn ve sümânâ kuşu. Denildi ki: Fecirden güneşin doğuşuna kadar üzerlerine kar gibi kudret helvası inerdi; her bir insana bir sa' düşerdi. Güney rüzgârı da üzerlerine bıldırcınları sevk ederdi ve kişi ondan kendisine yetecek kadarını keserdi. {كُلُواْ} “Yiyin! [dedik]” Yani onlara dedik ki: Yiyin {مِن طَيّبَاتِ مَا رزقناكم} “size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden!” Yani lezzetli olanlarından; {ما} ister mevsûl ister mevsûf olsun, kudret helvası ve bıldırcından ibarettir. {وَمَا ظَلَمُونَا} “Onlar Bize zulmetmediler” onlara hitabın nakledilmesinden sonra ilk kelâmın üslubuna dönüştür (iltifat). İcaz ve açıkça belirtilmeye ihtiyaç duyurmayacak kadar kesin bir emir olduğunu hissettirmek için mahzuf bir cümleye matuftur; yani: «O yüce nimetleri inkâr ederek zulmettiler, ama bununla Bize zulmetmediler» {ولكن كَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” Çünkü zararı onları aşıp başkasına geçmez. Mef'ûlün takdimi, önceki nefyin gerektirdiği hasrı ifade etmek içindir; bunda bir tür
التهكم بهم والجمعُ بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على تماديهم فيمَا هُم فيهِ من الظلم والكفر
Onlarla alay etme (tehekküm) vardır; mazi ile muzari sîgalarının bir arada kullanılması ise içinde bulundukları zulüm ve küfürde ısrar edip devam ettiklerine delalet etmek içindir.
{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ} منصوبٌ بمضمرٍ خُوطب به النبيُّ ﷺ وإيرادُ الفعلِ على البناء مع استناده إليه تعالى كما يُفصح عنه ما وقع في سورةِ البقرةِ من قولِه تعالى وَإِذْ قُلْنَا للجَريِ على سَنَنِ الكبرياءِ والإيذان بالغِنى عن التصريح به لتعين الفاعلِ وتغيير النظلم بالأمر بالذكر للتشديد في التوبيخ أي أذكُر لهم وقت قولِه تعالى لأسلافهم {اسكنوا هذه القرية} منصوب على المفعولية يقال سكنت الدارَ وقيل على الظرفية اتساعاً وهي بيتُ المقدِس وقيل أريحا وهي قريةُ الجبارين وكان فيها قومٌ من بقية عادٍ يقال لهم العمالقة رأسهم عوجُ بنُ عنقٍ وفي قوله تعالى اسكنوا إيذان بأن امأمور به في سورة البقرة هو الدخول على لوجه السُّكنى والإقامة ولذلك اكتُفي به عن ذكر رغداً في قوله تعالى {وَكُلُواْ مِنْهَا} أي من مطاعمها وثمارِها على أن من تبعيضية أو منها على أنها ابتدائية {حَيْثُ شِئْتُمْ} أي من نواحيها من غير أن يزاحمكك فيها أحدٌ فإن الأكلَ المستمرَّ على هذا الوجه لا يكون إلا رغداً واسعاً وعطفُ كلوا على اسكنوا بالواو لمقارنتهما زماناً بخلاف الدخولِ فأنه مقدمٌ على الأكل ولذلك قيل هناك فكلوا {وَقُولُواْ حطة} أي مئلتنا أو أمرُك حِطةٌ لذنوبنا وهي فِعلة من الحَطّ كالجِلسة {وادخلوا الباب} أي بابَ القرية {سُجَّدًا} أي متطامنين مُخْبتين أو ساجدين شكرا على إخراجهممن التيه وتقديم الأمر باالدخول على الأمر بالقول المذكور في سورة البقرة غيرُ مُخلَ بهذا الترتيب لأن المأمور به هو الجمعُ بين الفعلين من غير اعتبارِ الترتيبِ بينهما ثمَّ إنْ كان المرادُ بالقرية أريحا فقد روي أنهم دخلوها حيث سار إليها موسى ﵇ بمن بقيَ من بني إسرائيلَ أو بذراريهم على اختلاف الروايتين ففتحها كما مر في سورة المائدة وأما إن كانت بيتَ المقدس فقد رُوي أنهم لم يدخُلوه في حياة مُوسى ﵇ فقيل المرادُ بالباب بابُ القُبة التي كانوا يصلّون إليها {نَّغْفِرْ لَكُمْ خطيئاتكم} وقرىء خطاياكم كما في سورة البقرةِ وتُغفَرْ لكم خطيئاتُكم وخطاياكم وخطيئتُكم على البناء للمفعول {سَنَزِيدُ المحسنين} عِدةٌ بشيئين بالمغفرة وبالزيادة وطرح الواو ههنا لا يخل بذلك لأنه استئنافٌ مترتبٌ على تقدير سؤال نشأ من الإخبار بالغفران كأنه قيل فماذا لهم بعد الغفرانِ فقيل سنزيد وكذلك زيادةٌ منهم زيادةَ بيان
{وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ} “Hani onlara denilmişti ki:” Peygamber'e ﷺ hitap eden muzmer (gizli) bir fiille mensuptur. Fiilin meçhul kalıbıyla getirilmesi -Bakara Suresi'nde geçen Allah Teâlâ'nın {وَإِذْ قُلْنَا} kavlinin açıkça gösterdiği üzere O Teâlâ'ya istinat etmesine rağmen- kibriya üslubunca cereyan etmek ve fâilin muayyen olması sebebiyle açıkça zikredilmesinden müstağni olunduğunu bildirmek içindir; ayrıca nazmın 'hatırla' emrine çevrilmesi azarlamayı şiddetlendirmek içindir. Yani: Allah Teâlâ'nın onların geçmişlerine şöyle dediği vakti onlara hatırlat: {اسكنوا هذه القرية} “'Şu şehre yerleşin'” mef'ûliyyet üzere mensuptur, zira «sekentü'd-dâra» denir; genişlik yoluyla zarfiyet üzere mensup olduğu da söylenmiştir; orası Beytü'l-Makdis'tir, Eriha olduğu da söylenmiştir ki orası zorbaların (Cebâbire) şehridir; orada Âd kavminin kalıntılarından Amâlika denilen bir kavim vardı, reisleri de Âvec b. Ânak idi. Allah Teâlâ'nın {اسكنوا} buyurmasında, Bakara Suresi'nde emredilen şeyin yerleşme ve ikamet kastıyla girmek olduğuna dair bir bildirim vardır; bu sebeple Allah Teâlâ'nın: {وَكُلُواْ مِنْهَا} “ve oradan yiyin” kavlinde 'min' harfinin teb'îz veya ibtida bildirmesine göre: «oradaki yiyeceklerden ve meyvelerden yiyin» buyrulurken {رغداً} lafzının zikrinden iktifa edilmiştir {حَيْثُ شِئْتُمْ} “dilediğiniz yerinden” yani hiçbir kimse size engel olmadan onun her tarafından [yiyin]; zira bu şekildeki sürekli yeme ancak bol ve geniş (rağaden) olur. {كلوا} fiilinin {اسكنوا} üzerine 'vav' ile atfedilmesi zaman bakımından beraberlikleri içindir; giriş ise yemekten öncedir, bu yüzden orada {فكلوا} denilmiştir. {وَقُولُواْ حطة} “ve 'hıtta (bağışla bizi)' deyin” yani: «Talebimiz yahut Senin emrin günahlarımızın dökülmesidir (hıtta)» [deyin]. *Hıtta*, *cilse* gibi *hatt* (indirme/dökme) kökünden *fı'le* vezninde bir isimdir. {وادخلوا الباب} “ve kapıdan girin” yani şehrin kapısından {سُجَّدًا} “secde ederek/eğilerek” yani tevazu ile boyun eğerek yahut Tîh'ten çıkarıldıklarına şükür secdesi yaparak. Bakara Suresi'nde zikredilen kapıdan girme emrinin söz söyleme emrinden önce getirilmesi bu tertibi bozmaz; çünkü emredilen şey aralarında bir sıra gözetilmeksizin iki fiili bir arada yapmaktır. Sonra eğer şehirden maksat Eriha ise; rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) İsrâiloğulları'ndan kalanlar veya nesilleriyle -rivayetlerin farklılığına göre- oraya yürümüş ve Mâide Suresi'nde geçtiği gibi orayı fethetmiş ve girmişlerdir. Şayet Beytü'l-Makdis ise; Mûsâ'nın (aleyhisselâm) hayatında oraya girmedikleri rivayet edilmiştir; bu durumda kapıdan maksadın yönelip namaz kıldıkları Kubbe'nin (Kubbettü'z-Zemân) kapısı olduğu söylenmiştir. {نَّغْفِرْ لَكُمْ خطيئاتكم} “ki sizin günahlarınızı bağışlayalım.” Bakara Suresi'nde olduğu gibi {خطاياكم} şeklinde ve meçhul kipiyle {تُغفَر لكم خطيئاتُكم}, {خطاياكم} ve {خطيئتُكم} şeklinde de okunmuştur. {سَنَزِيدُ المحسنين} “İyilik edenlere ise daha da artıracağız.” İki şey vaat edilmiştir: Mağfiret ve artırma. Burada 'vav' harfinin atılması buna engel değildir; çünkü mağfiretin bildirilmesinden doğan takdîrî bir soruya terettüp eden bir istînâftır; sanki: «Mağfiretten sonra onlara ne var?» denilmiş de, «Daha da artıracağız» buyrulmuştur; aynı şekilde onlardan olan artırma da bir beyan artırmasıdır.
{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} بما أُمروا به من التوبة والاستغفارِ حيث أعرضوا عنه ووضعوا موضعَه {قَوْلاً} آخ رمما لا خيرَ فيه رُوي أنهم دخلوه زاحفين على أستاههم وقالوا مكانَ حطةٌ حنطة وقيلقالوا بالنبطية حطاً شمقاثاً يعنون حنطةً حمراءَ استخفافاً بأمر الله تعالى واستهزاءً بموسى عليه السلام
{فَبَدَّلَ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ} “Fakat içlerinden zulmedenler değiştirdiler” kendilerine emredilen tevbe ve istiğfardan yüz çevirip onun yerine koymak suretiyle {قَوْلاً} “bir sözü” içinde hiçbir hayır bulunmayan başka bir sözü. Rivayet edildiğine göre arkaları üzerinde sürünerek girdiler ve «hıtta» yerine «hınta (buğday)» dediler. Bir rivayette ise Allah Teâlâ'nın emrini hafife alarak ve Mûsâ (aleyhisselâm) ile alay ederek Nabatî dilinde kırmızı buğday anlamına gelen «hıttâ şemkâsâ» dedikleri söylenmiştir.
والسلام وقوله تعالى {غَيْرَ الذى قِيلَ لَهُمْ} نعتٌ لقولاً صرّح بالمغايرة مع دِلالة التبديلِ عليها قطعاً تحقيقاً للمهالفة وتنصيصاً على المغايرة من كل وجه {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} إثرَ ما فعلُوا ما فعلُوا من غير تأخير وفي سورة البقرة عَلَى الذين ظَلَمُواْ والمعنى واحدٌ والإرسالُ من فوق فيكون كالإنزال {رِجْزًا مّنَ السماء} عذاباً كائناً منها والمراد الطاعون وروي أنه مات منهم في ساعة واحدةٍ أربعةٌ وعشرون ألفاً {بِمَا كَانُواْ يَظْلِمُونَ} بسببظلمهم المستمرِّ السابق واللاحقِ حسبما يفيدُه الجمعُ بينَ صيغتي المَاضِي والمستقبلِ لا بسبب التبديلِ فقط كما يُشعِرُ به ترتتي الإرسالِ عليه بالفاء والتصريحُ بهذا التعليل لما أن الحكم ههنا مترتبٌ على المضمر دون الموصولِ بالظلم كما في سورة البقرةِ وأما التعليلُ بالفسق بعد الإشعارِ بعلّية الظلمِ فقد مر وجهُه هناك والله تعالى أعلم
Allah Teâlâ'nın: {غَيْرَ الذى قِيلَ لَهُمْ} “kendilerine söylenenden başkasıyla” kavli, {قولاً} lafzının sıfatıdır; tebdil (değiştirme) kelimesinin kesin olarak başkalığa delalet etmesine rağmen muhalefeti pekiştirmek ve her bakımdan başkalığı açıkça belirtmek için açıkça zikredilmiştir. {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} “Bunun üzerine Biz de onların üzerlerine gönderdik” yaptıklarını yapmalarının hemen ardından hiç gecikmeksizin. Bakara Suresi'nde: {عَلَى الذين ظَلَمُواْ} buyrulmuştur; mana birdir. İrsâl yukarıdan göndermektir, dolayısıyla inzâl (indirme) gibidir {رِجْزًا مّنَ السماء} “gökten bir azap” oradan gelen bir azap; kastedilen ise taun (veba) hastalığıdır. Rivayet edildiğine göre onlardan bir saat içinde yirmi dört bin kişi öldü. {بِمَا كَانُواْ يَظْلِمُونَ} “zulmetmekte oldukları sebebiyle.” Mazi ile muzari sîgalarının bir arada kullanılmasının ifade ettiği üzere geçmişteki ve gelecekteki sürekli zulümleri sebebiyle; yoksa göndermenin 'fâ' harfiyle tebdile bağlanmasının hissettirdiği gibi sadece tebdil sebebiyle değil. Bu illetin açıkça belirtilmesi, buradaki hükmün Bakara Suresi'nde olduğu gibi zulümle nitelenen mevsûle değil zamire terettüp etmesindendir. Zulmün illet oluşunun hissettirilmesinden sonra fısk ile illetlendirilmesine gelince; onun vechi orada geçmişti. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
{واسألهم} عطفعلى المقدر في إذ قيل أي واسأل اليهودَ المعاصرين لك سؤالَ تقريعٍ وتقرير بقديم كفرَهم وتجاوزَهم لحدود الله تعالى وإعلاما بأن ذلك مع كونه من علومهم الخفيةِ التي لا يقف عليها إلا من مارس كتبَهم قد أحاط به النبيُّ ﷺ خُبْراً وإذ ليس ذلك بالتلقي من متبهم لأنه ﷺ بمعزل من ذلك تعين أنه من الجهة الوحي الصريح {عَنِ القرية} أي عن حالها وخيرها وما جرى على أهلها من الداهية الدهياءِ وهي أَيْلَةُ قريةٌ بين مدْيَنَ والطور وقيل هي مدينُ وقيب طبرية والعرب تسمي المدينةَ قرية {التى كَانَتْ حَاضِرَةَ البحر} أي قريبةً منه مشرقة على شاطئه {إِذْ يَعْدُونَ فِى السبت} أي يتجاوزون حدودَ الله تعالى بالصيد يوم السبت وإذ ظرفٌ للمضاف المحذوفِ أو بدلٌ منه وقيل ظرفٌ لكانت أو حاضرة وليس بذاك إذْ لا فائدةَ في تقييد الكونِ أو الحضور بوقت العجة وان وقرىء يعدون وألصه يعتدون ويُعِدّون من الإعداد حيث كانوا يُعِدّون آلاتِ الصيد يوم السبت منهيّون عن الاشتغال فيه بغير العبادة {إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ} ظرفٌ ليَعْدون أو بدلٌ بعد بدلٍ والأولُ هو الأولى لأن السؤالَ عن عداوتهم أدخلُ في التقريع والحيتانُ جمعُ حوتٍ قُلبت الواوُ ياءً لانكسار ما قبلها كنونٍ ونينانٍ لفظاً ومعنى وإضافتُها إليهم للإشعار باختصاصها به لاستقلالها بما لا يكاد يوجد في سائر أفرادِ الجنس من الخواصّ الخارقةِ للعادة أو لأن المرادَ بها الحيتانُ الكائنةُ في تلك الناحيةِ وأن ما ذُكر من الإتيان وعدمِه لاعتيادها أحوزالهم ف عدم التعرّض يوم السبت {يَوْمَ سَبْتِهِمْ} ظرفٌ لتأتيهم أي تأتيهم يومَ تعظيمِهم لأمر السبت وهو مصر سَبَتت اليهودُ إذا عظّمت السبْت بالتجرد للعبادة وقيل اسمٌ لليوم والإضافةُ لاختصاصهم بأحكام فيه ويؤيد الأولَ قراءةُ من قرأ يوم أسباتِهم وقوله تعالى {شُرَّعًا} جمعُ شارع من شرع عليه إذا دنا وأشرف وهو حا من حيتانُهم أي تأتيهم يوم سبْتِهم ظاهرةً على وجه الماء قريبةً من الساحل {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} أي لا يراعون أمرَ اسبت لكن لا بمجرد عدمِ المراعاةِ مع تحقق يوم السبتِ كما هو المتبادرُ بل مع انتفائهما معاً أي لا سبت ولا مراعاة كما في قوله ولَا ترَى الضبَّ بها ينجحِرُ وقرىء
{واسألهم} “Onlara sor” [ifadesi], {إذ قيل} içindeki takdîrî lafza matuftur; yani: Senin çağdaşı olan Yahudilere, geçmişteki küfürlerini ve Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşmalarını kınama ve ikrar ettirme amacıyla sor; ayrıca bu bilginin, yalnızca kitaplarını derinlemesine inceleyenlerin vakıf olabileceği gizli ilimlerinden olmasına rağmen Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bunu etraflıca bildiğini ve bunun onların kitaplarından öğrenmek suretiyle olmadığını —çünkü kendisi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bundan tamamen uzak olduğundan— bunun apaçık vahiy cihetinden geldiğini bildirmek üzere sor. {عَنِ القرية} “O şehirden” yani onun durumundan, haberinden ve ahalisinin başına gelen korkunç felaketten [sor]. Burası Medyen ile Tûr arasında bir kasaba olan Eyle'dir; Medyen olduğu veya Taberiye olduğu da söylenmiştir. Araplar şehre de «karye» (kasaba/köy) derler. {التى كَانَتْ حَاضِرَةَ البحر} “Deniz kıyısında bulunan” yani ona yakın, sahilinde yer alan. {إِذْ يَعْدُونَ فِى السبت} “Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı” yani cumartesi günü avlanmak suretiyle Allah Teâlâ'nın sınırlarını aşıyorlardı. {إِذْ}, mahzuf muzafın zarfıdır veya ondan bedeldir. {كَانَتْ} veya {حَاضِرَةَ} lafzının zarfı olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek uygun değildir, zira bulunmayı veya hazır olmayı haddi aşma vaktiyle kayıtlamanın bir faydası yoktur. [Bu kelime] {يَعْدُون} şeklinde okunduğu gibi, aslı «ya'tedûne» olan {يَعْتَدُون} şeklinde ve «i'dâd» (hazırlama) kökünden {يُعِدُّون} şeklinde de okunmuştur; çünkü ibadetten başkasıyla meşgul olmaktan nehyedildikleri hâlde cumartesi günü av aletlerini hazırlıyorlardı. {إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ} “Hani balıkları kendilerine geliyordu” [ifadesi], {يَعْدُون} fiilinin zarfıdır veya bedel üstüne bedeldir; birincisi daha evladır, zira düşmanlıklarından sorulması kınamaya daha uygundur. {حِيتَانُ}, {حُوت} kelimesinin çoğuludur; lafzan ve manen «nûn» ile «nînân» gibi, kendinden önceki harf kesreli olduğu için 'vav' harfi 'yâ'ya dönüştürülmüştür. Balıkların onlara izafe edilmesi, bu cinsin diğer fertlerinde neredeyse bulunmayan harikulade özellikleriyle müstakil oldukları için kendilerine tahsis edildiğini hissettirmek içindir; yahut kastedilenin o yörede bulunan balıklar olduğunu ve zikredilen gelme ve gelmeme durumunun cumartesi günü kendilerine dokunulmamasına alışkın olmalarından ileri geldiğini belirtmek içindir. {يَوْمَ سَبْتِهِمْ} “Cumartesi günlerinde” [ifadesi], {تَأْتِيهِمْ} fiilinin zarfıdır; yani cumartesi gününün emrine tazim gösterdikleri günde onlara gelirdi. Bu, Yahudiler kendilerini ibadete vererek cumartesiye tazim gösterdiklerinde kullanılan «Sebetetil-yehûd» fiilinin masdarıdır. Günün ismi olduğu, izafetin ise o gündeki hükümlerin kendilerine tahsis edilmesinden kaynaklandığı da söylenmiştir. Birinci görüşü {يَوْمَ أَسْبَاتِهِمْ} şeklinde okuyanın kıraati desteklemektedir. Allah Teâlâ'nın: {شُرَّعًا} “suyun yüzüne akın ederek” kavli, yaklaşıp göründüğünde kullanılan «şera'a aleyhi» kökünden gelen «şâri'»in çoğuludur ve {حِيتَانُهُم} lafzından hâldir; yani cumartesi günlerinde suyun yüzeyinde açıkça ve sahile yakın olarak gelirlerdi. {وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ} “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise” yani cumartesi emrine riayet etmedikleri gün. Fakat bu, ilk akla geldiği gibi cumartesi günü gerçekleştiği hâlde sadece riayet etmemekle değil, her ikisinin de birlikte yokluğuyladır; yani ne cumartesi vardır ne de riayet, nitekim: «Ve orada kelerin deliğe girdiğini görmezsin» sözünde olduğu gibi. Ve [şöyle de] okunmuştur:
لا يُسبتون من أسبت ولا يُسبَتون على البناء للمفعول بمعنى لا يدخلون في السبت ولا يُدار عليهم حكمُ السبتِ ولا يؤمرون فيه بما أمروا به يوم السبت {لَا تَأْتِيهِمْ} كما كانت تأتيهم يوم السبت حذارا من صيدهم وتغيرر السبْكِ حيث لم يقل ولا تأتيهم يوم لا يسبتون لما أن الإخبارَ بإتيانها يوم سبْتهم مظِنةُ أن يقال فماذا حالهم يوم لا يسبتون فقيل يوم لا يسبتون لا تأتيهم {كذلك نَبْلُوهُم} أي مثلَ ذلك البلاءِ العجيب الفظيعِ نعاملهم معاملةَ من يختبرهم ليظهر عدواتهم ونؤاخذهم به وصيغةُ المضارعِ لحكايةِ الحالِ الماضيةِ لاستحضار صورتها والتعجيبِ منها {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} أي بسبب فسقِهم المستمرِّ المدلولِ عليه بالجمع بين صيغتي الماضي والمستقبلِ لكن لا في تلك المادةِ فإن فسقَهم فيها لا يكون سبباً للبلوى بل بسبب فسقهم المستمر في كلِّ ما يأتُون وما يذرون وقيل كذلك متصلٌ بما قبله أي لا تأتيهم مثلَ ما تأتيهم يوم سبتهم فاجملة بعده حينئذ استئنافٌ مبنيٌّ على السؤالِ عن حكمة اختلافِ حال الحيتانِ بالإتيان تارة وعدمِه أخرى
«Esbete» fiilinden {لَا يُسْبِتُون} ve meçhul sîga ile {لَا يُسْبَتُون} şeklinde de okunmuştur; yani cumartesiye girmezler, üzerlerine cumartesi hükmü yürütülmez ve cumartesi günü emrolundukları şeylerle o günde emrolunmazlar. {لَا تَأْتِيهِمْ} “onlara gelmezdi” avlanma endişesiyle cumartesi günü geldikleri gibi gelmezdi. İfadenin dizilişinin değiştirilip «cumartesi tatili yapmadıkları gün onlara gelmezdi» denilmemesi; cumartesi günlerinde balıkların gelmesinin bildirilmesinin, «Peki tatil yapmadıkları gün durumları neydi?» denilme ihtimali taşımasındandır; böylece «Cumartesi tatili yapmadıkları gün onlara gelmezdi» denilmiştir. {كذلك نَبْلُوهُم} “İşte onları böyle sınıyorduk” yani böylesine acayip ve korkunç bir imtihanla, haddi aşmalarını ortaya çıkarmak ve onları bundan dolayı hesaba çekmek için kendilerine imtihan eden kimse muamelesi yapıyorduk. Muzari sîgası, suretini zihinlerde canlandırmak ve ona hayret edilmesini sağlamak için geçmiş hâli hikâye etmek içindir. {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} “Fasıklaşmakta oldukları sebebiyle.” Yani mazi ile muzari sîgasının bir arada kullanılmasının delalet ettiği üzere sürekli fıskları sebebiyle. Fakat bu meseledeki fıskları sebebiyle değil, zira onların bu konudaki fıskı bizzat imtihanın sebebi olamaz; bilakis yaptıkları ve terk ettikleri her husustaki sürekli fıskları sebebiyledir. {كذلك} lafzının kendinden öncesine bağlı olduğu da söylenmiştir; yani «cumartesi günlerinde geldikleri gibi onlara gelmezdi»; bu durumda sonraki cümle, balıkların hâlinin bir defasında gelip diğerinde gelmemesindeki hikmeti sormaya dayanan bir istînâftır.
{وَإِذْ قَالَتِ} عطفٌ على إذ يعدون مَسوقٌ لتماديهم في العدوان وعدمِ انزجارِهم عنه بعد العظاتِ والإنذارات {أُمَّةٌ مّنْهُمْ} أي جماعةٌ من صلحائهم الذين ركبوا في عِظتهم متن كلِّ صعبٍ وذَلول حتى يئسوا من احتمال القبولِ لآخرين لا يقلعون عن التذكيررجاء للنفع والتأثير مبالغةً في الإعذار وطمعاً في فائدة الإنذار {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا الله مُهْلِكُهُمْ} أي مخترِمُهم بالكلية ومطهرُ الأرض منهم {أَوْ مُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيدًا} دون الاستئصال بالمرة وقيل مهلكهم مخزيهم في الدنيا أو معذبُهم في الآخرة لعدم إقلاعِهم عمَّا كانوا عليه من الفسق والطغيانِ والترديد لمنه الخلوِّ دون منع الجمعِ فإنهم مهلَكون في الدنيا ومعذَّبون في الآخرة وإيثارُ صيغةِ اسمِ الفاعل مع أن كلاًّ من الإهلاك والتعذيب مترقَّبٌ للدِلالة على تحققهما وتقرُّرِهما البتةَ كأنهما واقعان وإنما قالوه مبالغةً في أن الوعظَ لا ينجع فيهم أو ترهيباً للقوم أو سؤالاً عن جكمة الوعظِ ونفعِه ولعلهم إنما قالوه بمحضر من القوم حثاً لهم على الاتعاظ فإن بتَّ القولِ بهلاكهم وعذابهم بما يُلقي في قلوبهم الخوفَ والخشيةَ وقيل المرادُ طائفةٌ من الفِرقة الهالكةِ أجابوا به وُعّاظَهم رداً عليهم وتهكماً بهم وليس بذاك كما ستقف عليه {قَالُواْ} أي الوعاظُ {مَعْذِرَةً إلى رَبّكُمْ} أي نعظُهم معذرةً إليه تعالى على أنَّه مفعولٌ له وهو الأنسب بظاهر قولِهم لمَ تعِظون أو نعتذر معذرةً على أنه مصدرٌ لفعل محذوفٍ وقرىء بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي موعظتُنا معذرةٌ إليه تعالى حتى لا نُنسَبَ إلى نوع تفريطٍ في النهي عن المنكر وفي إضافة الربِّ إلى ضمير المخاطَبين نوع تعرض بالسائلين {ولعلهم يتقون} عطفعلى معذرةً أي ورجاءً لأن يتقوا بعضَ التقاة وهذا صريحٌ في أنَّ القائلين لمَ تعظون الخ ليسوا من الفِرقة الهالكةِ وإلا لوجب الخطاب
{وَإِذْ قَالَتِ} “Hani demişti” [ifadesi], {إِذْ يَعْدُونَ} lafzına matuftur; öğüt ve uyarılardan sonra onların haddi aşmada ısrar etmelerini ve bundan vazgeçmemelerini anlatmak üzere sevk edilmiştir. {أُمَّةٌ مّنْهُمْ} “İçlerinden bir topluluk” yani kabul edilme ihtimalinden ümitlerini kesinceye dek nasihat etmek için her türlü zor ve kolay yola başvuran salihlerinden bir grup, mazereti kemale erdirmek ve uyarının faydasını umarak nasihati tesir ve fayda umuduyla terk etmeyen diğer salihlere [şöyle dedi]: {لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا الله مُهْلِكُهُمْ} “Allah'ın kendilerini helak edeceği... bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” yani onları tamamen kökünden kazıyacağı ve yeryüzünü onlardan temizleyeceği [bir kavme]. {أَوْ مُعَذّبُهُمْ عَذَاباً شَدِيدًا} “Yahut şiddetli bir azapla cezalandıracağı” tamamen köklerini kazımaksızın. Şöyle de denilmiştir: İçinde bulundukları fısk ve azgınlıktan vazgeçmemeleri sebebiyle [Allah] onları dünyada rezil edecek veya ahirette cezalandıracaktır. Tereddüt (veya ifadesi), ikisinin birden yokluğunu men etmek içindir, birlikteliğini men etmek için değildir; zira onlar dünyada helak edilmiş, ahirette ise azaba uğratılmışlardır. Hem helak etmenin hem de azap etmenin beklenir olmasına rağmen ism-i fail sîgasının tercih edilmesi, sanki gerçekleşmiş gibi bunların kesinliğine ve kesin olarak kararlaştırıldığına delalet etmesi içindir. Bunu, nasihatin onlara fayda vermeyeceğini mübalağayla belirtmek veya kavmi korkutmak yahut nasihatin hikmetini ve faydasını sormak için söylemişlerdir. Muhtemelen bunu kavmin huzurunda, onları öğüt almaya teşvik etmek için söylemişlerdir; çünkü helak ve azaplarının kesin olarak ifade edilmesi kalplerine korku ve ürperti düşüren şeylerdendir. Kastedilenin, helak olan fırkadan bir grubun nasihatçilere onları reddetmek ve onlarla alay etmek için verdikleri cevap olduğu da söylenmiştir; fakat göreceğin üzere durum böyle değildir. {قَالُواْ} “Dediler ki” yani nasihat edenler: {مَعْذِرَةً إلى رَبّكُمْ} “Rabbinize bir mazeret olsun diye” yani mef'ûlün leh olmak üzere «O'na (Teâlâ) bir mazeret olsun diye nasihat ediyoruz»; bu da onların «Niçin öğüt veriyorsunuz?» sözünün zahirine en uygun olanıdır. Yahut mahzuf bir fiilin masdarı olarak «mazeret beyan etmek üzere mazeret olsun diye» takdirindedir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref ile de okunmuştur; yani «öğüdümüz, kötülükten nehyetmede herhangi bir kusura nispet edilmememiz için O'na (Teâlâ) bir mazerettir». Rabb lafzının muhatapların zamirine izafe edilmesinde, soranlara üstü kapalı bir sitem vardır. {ولعلهم يتقون} “Ve umulur ki sakınırlar” [ifadesi], {مَعْذِرَةً} lafzına matuftur; yani «bir nebze de olsa sakınmalarını umarak». Bu, «Niçin öğüt veriyorsunuz?» diyenlerin helak olan fırkadan olmadıklarının açık bir delilidir; aksi takdirde hitap gerekirdi.
{فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكّرُواْ بِهِ} أي تركوا ما ذكرهم به صلحاؤُهم تركَ الناسي للشيء وأعرضوا عنه إعراضاً كلياً بحيث لم يخطر ببالِهم شيءٌ من تلك المواعظ أصلاً {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السوء} وهم الفريقان المذكورانِ وإخراجُ إنجائهم مخرج الحواب الذي حقُّه الترتبُ على الشرط وهو نِسيانُ المعتدين المستتبِعُ لإهلاكهم لما أن ما في حيز الشرط شيآنِ النسيانُ والتذكيرُ كأنه قيل فلما ذكر المذكرون ولم يتذكر المعتدون أنجينا الأولين وأخذنا الآخَرين وأما تصديرُ الجواب بإنجائهم فلما مر مراراً من المسارعة إلى بيان نجاتِهم من أول الأمرِ مع ما في المؤخر من نوع طُول {وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ} بالاعتداء ومخالفةِ الأمر {بِعَذَابٍ بئيس} أيشديد وزناً ومعنى من بَؤُس يبؤُس بأساً إذا اشتد وقرىء بيئس على وزن فيعل بفتح العين وكسرها وبئس كحذر على تخفيف العين ونقلِ حركتِها إلى الفاء ككَبِد في كبد وءيس بقلب الهمزة ياءً كذيب في ذئب وبيّس كريّس بقلب همزةِ بئيس ياءً وإدغام الياء فيها وبَيْسٍ على تخفيف بيّس كهَيْن في هيّن وتنكيرُ العذاب للتفخيم والتهويل {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} متعلقٌ بأخذنا كالباء الأولى ولا ضيرَ فيه لاختلافهما معنى أي أخذناهم بما ذُكِرَ من العذابِ بسبب تماديهم في الفسق الذي هو الخروجُ عن الطاعة وهو الظلمُ والعدوانُ أيضاً وإجراءُ الحكم على الموصول وإن أشعرَ بعلية مَا في حيزِ الصِّلةِ له لكنه صرّح بالتعليل المذكورِ إيذاناً بأن العلةَ هو الاستمرارُ على الظلم والعدوان مع اعتبار كونِ ذلك خروجاً عن طاعةِ الله ﷿ لا نفسُ الظلم والعدوان وإلا لما أخّروا عن ابتجاء المباشرة ساعة ولعله تعالى قد عذبهم بعذاب شديد دون الاستئصالِ فلم يُقلعوا عما كانوا عليه بل ازدادوا في الغي فمسخهم بعد ذلك لقوله تعالى
{فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكّرُواْ بِهِ} “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında” yani salihlerinin kendilerine hatırlattığı şeyleri bir şeyi unutan kimsenin terk edişi gibi terk edip bu nasihatlerden hiçbir şey zihinlerine gelmeyecek şekilde ondan bütünüyle yüz çevirdiklerinde; {أَنجَيْنَا الذين يَنْهَوْنَ عَنِ السوء} “kötülükten nehyedenleri kurtardık” bunlar zikredilen iki gruptur. Hak ettiği üzere şarta —ki o da haddi aşanların helaklerini intaç eden unutmasıdır— terettüp eden cevabın, onların kurtarılması şeklinde ifade edilmesi; şartın alanında iki şeyin, yani unutma ve hatırlatmanın bulunmasındandır; sanki: «Öğüt verenler hatırlatıp haddi aşanlar öğüt almayınca, birincileri kurtardık ve diğerlerini yakaladık» denilmiştir. Cevabın onların kurtarılmasıyla başlamasına gelince; bu, defalarca geçtiği üzere, sonraya bırakılanda bir nebze uzama bulunmasıyla birlikte, ilk andan itibaren onların kurtuluşunu bildirmeye acele etmek içindir. {وَأَخَذْنَا الذين ظَلَمُواْ} “Zulmedenleri ise yakaladık” haddi aşmak ve emre muhalefet etmek suretiyle {بِعَذَابٍ بئيس} “şiddetli bir azapla” vezin ve mana olarak pek şiddetli bir azapla; bu, şiddetlendiğinde kullanılan «beuse yeb'üsü be'sen» kökünden gelir. «Fay'al» vezninde ayın harfinin fethası ve kesrasıyla «bi'yes», «hazır» gibi ayın harfinin hafifletilip harekesinin fâ harfine nakledilmesiyle «kebid»deki «kebd» gibi «bi's», hemzenin 'yâ'ya dönüştürülmesiyle «zi'b»deki «zîb» gibi «bîs», «beîs»in hemzesinin 'yâ'ya dönüştürülüp 'yâ'nın onda idğam edilmesiyle «reyyis» gibi «beyyis» ve «heyyin»deki «heyn» gibi «beyyis»in hafifletilmesiyle «beys» şeklinde de okunmuştur. Azabın nekre kılınması tazim ve dehşet bildirmek içindir. {بِمَا كَانُواْ يَفْسُقُونَ} “Fasıklaşmakta oldukları sebebiyle.” İlk 'bâ' gibi {أَخَذْنَا} fiiline mütealliktir; mana bakımından farklı oldukları için bunda bir sakınca yoktur; yani itaatten çıkmak olan —ki bu aynı zamanda zulüm ve düşmanlıktır— fıskta ısrar etmeleri sebebiyle onları zikredilen azapla yakaladık. Hükmün mevsûl üzerine yürütülmesi sıla cümlesindeki şeyin illet olduğunu hissettirse de, zikredilen illetin açıkça belirtilmesi; illetin, bizzat zulüm ve haddi aşmanın kendisi değil, bunun Allah (azze ve celle)'nin itaatinden çıkmak olduğu dikkate alınarak zulüm ve haddi aşma üzerinde ısrar etmek olduğunu bildirmek içindir; aksi takdirde işe ilk başladıkları andan itibaren bir saat bile tehir edilmezlerdi. Muhtemelen Allah Teâlâ, onları köklerini kazımayan şiddetli bir azapla cezalandırmış, fakat onlar üzerinde bulundukları durumdan vazgeçmeyip bilakis azgınlıkta artmışlar ve bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu kavli gereğince onları maymuna dönüştürmüştür:
{فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنْهُ} أي تمرّدوا وتكبروا وأبوا أن يتركواما نُهوا عنه {قُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خاسئين} صاغرين أذلاء بعجاء عن الناس والمرادُ بالأمر هو الأمرُ التكوينيُّ لا القولي وترتيبُ المسخِ على العتو عن الانتهاءِ عمَّا نُهوا عنْهُ للإيذان بأنه ليس لخصوصيات الحوتِ بل العمدةُ في ذلك هو مخالفةُ الأمر وة الاستعصاء عليه تعالى وقيل المرادُ بالعذاب البئيس هو المسخُ والجملةُ الثانية تقريرٌ للأولى روي أن اليهودَ أُمروا باليوم الذي أُمرنا به وهو يومُ الجمعة فتركوه واختاروا السبت وهو المعنيُّ بقوله تعالى إنما جعل السبت على الذين اختلفوا فِيهِ فابتُلوا به وحُرّم عليهم الصيدُ فيه وأمرة وا بتعظزيمه فكانت الحيتانُ تأتيهم يوم السبت كأنها المخاضُ لا يُرى وجهُ الماء لكثرتها ولا تأتيهم في سائر الأيامِ فكانوا على ذلك برهةً من الدهر ثم جاءهم غبليس فقال لهم إنما نُهيتم عن أخذها يوم السبت فاتخذوا حياض سهلة الورود صعبة الصجور ففعلوا فجعلوا يسوقون الحيتانَ إليها يوم السبت فلا تقدر على الخروج منها ويأخذونها يوم الأحد وأخذ رجل منهم حوتاً وربط في ذنبه خيطاً إلى
{فَلَمَّا عَتَوْاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنْهُ} “Nehyedildikleri şeyden ötürü kibre kapılıp başkaldırdıklarında” yani haddi aşıp kibirlendiklerinde ve nehyedildikleri şeyi terk etmekten kaçındıklarında; {قُلْنَا لَهُمْ كُونُواْ قِرَدَةً خاسئين} “onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik” zelil, hakir ve insanlardan uzak. Emirden kasat sözlü emir değil, tekvinî (yaratılış) emridir. Maymuna dönüştürülmenin nehyedildikleri şeyden vazgeçmeye karşı büyüklük taslamaya bağlanması; bunun balığın hususiyetinden dolayı olmadığını, bilakis bu konudaki asıl sebebin emre muhalefet ve Allah Teâlâ'ya karşı isyan olduğunu bildirmek içindir. Şiddetli azaptan kastın maymuna dönüştürme olduğu, ikinci cümlenin ise birincinin pekiştirmesi olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Yahudilere bizim emrolunduğumuz gün olan cuma günü emredilmişti; fakat onlar bunu bırakıp cumartesiyi seçtiler. Allah Teâlâ'nın: «Cumartesi ancak onda ihtilaf edenlere farz kılındı» kavlinde kastedilen budur. Böylece onunla imtihan edildiler, o günde avlanmak kendilerine haram kılındı ve ona tazim göstermeleri emredildi. Balıklar cumartesi günü, çokluğundan suyun yüzeyi görünmeyecek şekilde akın akın onlara gelir, diğer günlerde ise gelmezdi. Bir süre bu minval üzere kaldılar. Sonra onlara İblis gelip: «Siz ancak cumartesi günü onu almaktan nehyedildiniz; girmesi kolay, çıkması zor havuzlar yapın» dedi. Onlar da öyle yaptılar; cumartesi günü balıkları oralara sürüyorlardı, balıklar oradan çıkamıyor, pazar günü ise onları alıyorlardı. İçlerinden bir adam bir balık yakalayıp kuyruğuna bir ip bağlayarak onu
خشبة في الساحل ثم شواه يوم الأحد فوجد جاره ريح السمك فتطاله في تنّوره فقال له إني أرى الله سيعذبك فلما لم يَرَه عُذّب أخذ في يوم السبت القابلِ حُوتين فلما رأوا أن العذابَ لا يعاجلُهم استمروا على ذلك فصادوا وأكلوا وملّحوا وباعوا وكانوا نحواً من سبعين ألفاً فصار أهلُ القرية أثلاثاً ثلثٌ استمروا على النهي وثلثٌ ملُّوا التذكير وسئِموه وقالوا للواعظين لم تعِظون الخ وثلث باشروا الخطيئة فلما لم ينتهوا قال المسلمون نحن لا نساكنُكم فسموا القريةَ بجدار للمسلمين بابٌ وولمعتدين باب ولعنهم داودُ ﵇ فأصبح الناهون ذاتَ يوم في مجالسهم ولم يخرج من المعتديم أحد فقالوا إن لهم لشأناً فعَلَوا الجدارَ فنظروا فغذا هم قردةٌ ففتحوا الباب ودخلوا عليهم فعرفتالقدرة أسباءهم من الإنس وهم لا يعرفونها فجعل القردُ يأتي نسيبَه فيشم ثيابه فيبكي فيقول له نسيبُه ألم ننهَكم فيقول القردُ برأسه بللا ثم ماتوا عن ثلاث وقيل صار الشباة قردةً والشيوخُ خنازير وعن مجاهد رضي اللهعنه مُسخت قلوبُهم وقال الحسن البصري أكلوا وااله أوخَمَ أكلةٍ أكلها أهلُها أثقلُها خزياً في الدنيا وأطولُها عذاباً في الآخرة هاه وأيمُ الله ما حوتٌ أخذه قومٌ فأكلوه أعظمُ عند الله من قتل رجل مسلم ولكن الله تعالى جعل موهدا والساعةُ أدهى وأمرّ
sahildeki bir oduna bağladı; sonra pazar günü onu kızarttı. Komşusu balık kokusunu alıp fırınına baktı ve ona: «Ben Allah'ın seni cezalandıracağını görüyorum» dedi. Onun cezalandırılmadığını görünce ertesi cumartesi iki balık tuttu. Azabın acele gelmediğini görünce buna devam ettiler; böylece avlandılar, yediler, tuzladılar ve sattılar. Yaklaşık yetmiş bin kişiydiler. Kasaba ahalisi üç gruba ayrıldı: Bir grup nehyetmeye devam etti; bir grup hatırlatmaktan bıkıp usandı ve nasihat edenlere: «Niçin öğüt veriyorsunuz?..» dedi; bir grup da günahı bizzat işledi. Vazgeçmeyince Müslümanlar: «Biz sizinle aynı yerde oturmayız» dediler ve kasabayı bir duvarla ayırdılar; Müslümanlar için bir kapı, haddi aşanlar için de bir kapı vardı. Dâvûd (aleyhisselâm) onlara lanet etti. Bir gün nehyedenler sabah meclislerinde toplandılar; haddi aşanlardan ise hiç kimse çıkmadı. «Onların başına kesin bir şey geldi» dediler. Duvarın üzerine çıkıp baktılar, bir de ne görsünler, onlar maymun olmuşlar! Kapıyı açıp yanlarına girdiler; maymunlar insanlardan olan akrabalarını tanıyor, fakat insanlar onları tanıyamıyordu. Maymun akrabasının yanına gelip elbiselerini kokluyor ve ağlıyordu; akrabası ise ona: «Biz sizi nehyetmemiş miydik?» diyor, maymun da başıyla «evet» diye işaret ediyordu. Sonra üç gün sonra öldüler. Gençlerin maymuna, yaşlıların ise domuza dönüştüğü de söylenmiştir. Mücâhid (radıyallâhu anh)'den kalplerinin meshedildiği rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî şöyle demiştir: «Vallahi onlar, yiyenine dünyada en ağır zilleti, ahirette ise en uzun azabı getiren en vebalı lokmayı yediler. Heyhat! Allah'a yemin olsun ki, bir kavmin bir balığı tutup yemesi Allah katında Müslüman bir adamı öldürmekten daha büyük değildir; fakat Allah Teâlâ bir vakit tayin etmiştir ve kıyamet daha dehşetli ve daha acıdır.»
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} منصوبٌ على المفعوليةِ بمضمرِ معطوفٍ على قوله تعالى واسألهم وتأذّن بمعنى آذن كما أن توعّد بمعنى أوعد أو بمعنى عزم فإن العازمَ على الأمر يحدث به نفسه وأُجري مُجرى فعل القسمِ كعلم الله وشهد الله فلذك أجيب بجوابه حيث قيل {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إلى يَوْمِ القيامةِ} أي واذكر لهم وقت إيجابِه تعالى على نفسه أن يسلِّط على اليهود البتة {مَن يَسُومُهُمْ سُوء العذاب} كالإذلال وضربِ الجزية وغير ذلكَ من فنونِ العذابِ وقد بعثَ الله تعالى عليهم بعد سليمانَ ﵇ بُختَ نَصّر فخرّب ديارهم وقتل مقاتِلتَهم وسبى نساءَهم وذرارِيَهم وضربِ الجزية على مَنْ بقي منهم ووكانوا يؤدّونها إلى المجوس حتى بعث النبيِّ ﷺ ففعل ما فعل ثم ضرب الجزيةَ عليهم فلا تزوال مضروبةً إلى آخر الدهر {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ العقاب} يعاقبهم في الدنيا {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} لمن تاب وآمن منهم
{وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin bildirmişti” [ifadesi], Allah Teâlâ'nın {وَاسْأَلْهُمْ} kavline matuf mahzuf bir fiilin mef'ûlü olarak mansuptur. «Te'ezzene», «tava''ade»nin «ev'ade» anlamına gelmesi gibi «âzene» (bildirdi) manasındadır yahut azmetti manasındadır; çünkü bir işe azmeden kimse bunu kendi kendine söyler. «Alimallâh» ve «Şehidallâh» gibi yemin fiili yerine konulmuştur; bundan dolayı {لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إلى يَوْمِ القيامةِ} “Kıyamet gününe kadar onların üzerine mutlaka gönderecektir” denilerek yeminin cevabıyla cevap verilmiştir; yani Allah Teâlâ'nın Yahudilerin üzerine mutlaka musallat kılacağını kendi zâtına vacip kıldığı vakti onlara hatırlat: {مَن يَسُومُهُمْ سُوء العذاب} “kendilerine azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri.” Aşağılama, cizye koyma ve diğer azap çeşitleri gibi. Nitekim Allah Teâlâ, Süleyman (aleyhisselâm)'dan sonra onların üzerine Buhtunnasr'ı göndermiş; o da yurtlarını yıkmış, savaşçılarını öldürmüş, kadınlarını ve çocuklarını esir almış, geriye kalanlarına da cizye koymuştur. Onlar, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilinceye kadar bunu Mecusilere ödüyorlardı; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de yapacağını yaptı, sonra üzerlerine cizye koydu ve bu, zamanın sonuna kadar konulmuş olarak devam edecektir. {إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ العقاب} “Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır” dünyada onları cezalandırır; {وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ} “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” içlerinden tevbe edip iman eden kimseler için.
{وقطعناهم} أي فرقنا بني إسرائيلَ {فِى الأرض} وجعلنا كل فِرقةٍ منهم في قُطر من أقطارها بحيث لا تخلوا ناحيةٌ منها منهم تكملةً لأدبارهم حتى لا تكون لهم شوكةٌ وقوله تعالى {أُمَمًا} إما مفعولٌ ثانٍ لقطّعنا أو حالٌ من مفعوله {مّنْهُمُ الصالحون} صفةٌ لأمماً أو بدلٌ منه وهم الذين آمنوا بالمدينة ومن يسير بسيرتهم {وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} أي ناسٌ دون ذلك الوصفِ أي منحطّون عن الصلاح وهم كَفرتُهم وفَسَقتُهم {وبلوناهم بالحسنات والسيئات}
{وقطعناهم} “Ve onları parça parça ayırdık” yani İsrâiloğullarını böldük {فِى الأرض} “yeryüzünde” ve bir güçleri olmasın diye köklerinin kazınmasını tamamlamak üzere hiçbir bölgesi onlardan boş kalmayacak şekilde her bir fırkalarını yeryüzünün bir bölgesine yerleştirdik. Allah Teâlâ'nın: {أُمَمًا} “topluluklar hâlinde” kavli, ya {قَطَّعْنَا} fiilinin ikinci mef'ûlüdür ya da onun mef'ûlünden hâldir. {مّنْهُمُ الصالحون} “Onlardan salih olanlar vardır” [cümlesi], {أُمَمًا} kelimesinin sıfatıdır veya ondan bedeldir; bunlar Medine'de iman edenler ve onların yolundan gidenlerdir. {وَمِنْهُمْ دُونَ ذلك} “Onlardan bunun aşağısında olanlar da vardır” yani bu vasfın aşağısında, salah derecesinden düşük insanlar vardır ki bunlar onların kâfirleri ve fasıklarıdır. {وبلوناهم بالحسنات والسيئات} “Ve onları iyiliklerle ve kötülüklerle imtihan ettik”
بالنعم والنقم {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} عمَّا كانُوا فيهِ منَ الكفرِ والمعاصي
nimetlerle ve azaplarla, {لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “umulur ki dönerler” içinde bulundukları küfür ve günahlardan.
{فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ} أي من بعد المذكورين {خَلْفٌ} أي بدلُ سوءٍ مصدرٌ نُعت به ولذلك يقعُ على الواحدِ والجمعِ وقيل جمع وهو شائعٌ في الشر والخَلَفُ بفتح اللام في الخير والمرادُ به الذين كانوا في عصر رسول الله ﷺ {وَرِثُواْ الكتاب} أي التوراةَ مِن أسلافهم يقرءونها ويقفُون عَلى ما فَيها {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الادنى} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان ما يصنعون بالكتاب بعد وراثتِهم إياه أي يأخذون حُطامَ هذا الشيءِ الأدنى أي الدنيا وهو من الدنو أو الدناءة والمرادُ به ما كانوا يأخذونه من الرِّشا في الحكومات وعلى تحريف الكلاموقيل حال من واو ورثوا {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} ولا يؤاخذُنا الله تعالى بذلك ويتجاوز عنه والجملةُ تحتمل العطفَ والحالية والفعلُ مسندٌ مسندٌ إلى الجار والمجرور أو مصدر يأخذون {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مّثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} حال من الضمير في لنا أي يرجعون المغفرةَ والحال أنهم مُصِرّون على الذنب عائدون إلى مثله غيرَ تائبين عنه {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مّيثَاقُ الكتاب} أي الميثاقُ الواردُ في الكتاب {أَن لَاّ يِقُولُواْ عَلَى الله إِلَاّ الحق} عطفُ بيانٍ للميثاق أو متعلق به أي بأن لا يقولوا الخ والمرادُ به الردُّ عليهم والتوبيخُ على بتّهم القولَ بالمغفرة بلا توبةٍ والدِلالةُ على أنها افتراءٌ على الله تعالى وخروجٌ عن ميثاق الكتاب {وَدَرَسُواْ مَا فِيهِ} عطفٌ على ألم يؤخذ من حيث المعنى فإنه تقريرٌ أو على ورِثوا وهو اعتراض {والدار الاخرة خَيْرٌ لّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} ما فعل هؤلاء {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} فتعلموا ذلك فلا تستبدلوا الأدنى المؤدّي إلى العقاب بالنعيم المخلّد وقرىء بالياء وفي الالتفات تشديدٌ التوبيخ
{فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ} “Sonra onların ardından yerlerine geçti” yani zikredilenlerin ardından {خَلْفٌ} “kötü bir nesil” yani kendisiyle nitelenen kötü bir halef masdarıdır; bu sebeple hem tekile hem de çoğula kullanılır. Çoğul olduğu da söylenmiştir; bu kelime şerde yaygındır, lâm harfinin fethasıyla «halef» ise hayırda kullanılır. Kastedilenler, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde bulunanlardır. {وَرِثُواْ الكتاب} “Kitaba vâris oldular” yani Tevrat'a atalarından vâris oldular; onu okuyorlar ve içindekileri biliyorlardı. {يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذا الادنى} “Şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyorlar” [ifadesi], kitaba vâris olduktan sonra onunla ne yaptıklarını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; yani şu en alçak şeyin, yani dünyanın değersiz metâını alırlar; bu da yakınlık veya alçaklık kökündendir. Kastedilen, hükümlerde ve kelimelerin tahrif edilmesinde aldıkları rüşvetlerdir. {وَرِثُوا} fiilindeki 'vav'dan hâl olduğu da söylenmiştir. {وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا} “Ve: 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlar” ve Allah Teâlâ bizi bundan dolayı hesaba çekmeyip affedecektir [diyorlar]. Bu cümle atıf veya hâl olma ihtimalini taşır; fiil ise câr ve mecrûra yahut {يَأْخُذُونَ} fiilinin masdarına müsneddir. {وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مّثْلُهُ يَأْخُذُوهُ} “Kendilerine onun gibi bir menfaat daha gelse onu da alırlar” [ifadesi], {لَنَا} içindeki zamirden hâldir; yani günaha ısrarla devam edip tevbe etmeksizin benzerine döner bir hâlde iken bağışlanma umarlar. {أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مّيثَاقُ الكتاب} “Onlardan Kitabın mîsakı alınmamış mıydı?” yani Kitap'ta yer alan mîsak {أَن لَاّ يِقُولُواْ عَلَى الله إِلَاّ الحق} “Allah'a karşı haktan başkasını söylemeyeceklerine dair” [ifadesi], mîsaktan atf-ı beyândır veya ona mütealliktir; yani haktan başkasını söylememeleri hususunda. Kastedilen, onları reddetmek ve tevbesiz mağfiret iddiasında bulunmalarını kınamak; bunun Allah Teâlâ'ya bir iftira ve Kitabın mîsakından çıkmak olduğunu göstermektir. {وَدَرَسُواْ مَا فِيهِ} “Ve onun içindekini okuyup öğrenmişlerdi” mana bakımından {أَلَمْ يُؤْخَذْ} ifadesine matuftur, zira o bir takrirdir; yahut {وَرِثُوا} fiiline matuftur ve bu bir itiraziyedir (ara cümledir). {والدار الاخرة خَيْرٌ لّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır” bunların yaptıklarından [sakınanlar için]. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” ki bunu bilesiniz de azaba götüren alçak [dünyayı] ebedî nimetle değişmeyesiniz. 'Yâ' ile de okunmuştur; iltifatta kınamanın şiddetlendirilmesi vardır.
{والذين يُمَسّكُونَ بالكتاب} أي يتمسكون في أمور دينهم يقال مسَك بالشيء وتمسّك به قال مجاهد هم الذين آمنوا من أهلِ الكتابِ كعبدِ اللَّه بنُ سَلَامٍ وأصحابِه تمسكوا بالكتاب الذي جاءَ به موسَى ﵇ فلم يحرّفوه ولم يكتُموه ولم يتخذوه مأكلةً وقال عطاء هم أمة محمدٍ ﷺ وقرىء يُمْسِكون من الإمساك وقرىء تمسكوا واستمسكوا موافقاً لقوله تعالى {وأقاموا الصلاة} ولعلالتغيير في المشهور للدلالة على أن التمسّك بالكتاب أمرٌ مستمرٌ في جميع الأزمنة بخلاف إقامةِ الصلاة فإنها مختصةٌ بأوقاتها وتخصيصُها بالذِّكرِ من بين سائر العبادات لإنافتها عليها ومحلُّ الموصولِ إما الجرُّ نسقاً على الذين يتقون وقولُه أفلا تعقلون اعتراضٌ مقرر لما قبله وإما الرفعُ على الابتداءِ والخبرُ قوله تعالى {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ المصلحين} والرابطُ إما الضميرُ المحذوفُ كما هو رأيُ جمهورِ البصْريين والتقديرُ أجرُ المصلحين منهم وإما الألفُ واللامُ كما هو رأيُ الكوفيِّينَ فإنه في حكم مُصلحيهم كما في قوله تعالى فإن الجنة
{والذين يُمَسّكُونَ بالكتاب} “Kitaba sımsıkı sarılanlara gelince” yani din işlerinde sımsıkı sarılanlar. «Meseke biş-şey'» ve «temesseke bihî» denir. Mücâhid şöyle demiştir: Onlar, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Ehl-i Kitap'tan iman edenlerdir; Mûsâ (aleyhisselâm)'ın getirdiği kitaba sımsıkı sarıldılar, onu tahrif etmediler, gizlemediler ve onu bir geçim vasıtası kılmadılar. Atâ ise onların Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ümmeti olduğunu söylemiştir. «İmsâk» kökünden {يُمْسِكُون} şeklinde ve Allah Teâlâ'nın: {وأقاموا الصلاة} “ve namazı dosdoğru kılanlar” kavline uygun olarak {تَمَسَّكُوا} ve {اسْتَمْسَكُوا} şeklinde de okunmuştur. Meşhur kıraatteki kip değişikliği muhtemelen, Kitaba sarılmanın bütün zamanlarda sürekli bir iş olduğuna delalet etmek içindir; namazı kılmak ise böyle değildir, zira o vakitlerine mahsustur. Diğer ibadetler arasından namazın zikredilerek tahsis edilmesi, onların üzerindeki üstünlüğündendir. Mevsûlün mahalli, ya {يَتَّقُونَ} kavline atfen cerdir —ki bu takdirde {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} sözü kendinden öncekini pekiştiren bir itiraziyedir— ya da mübteda olarak refdir; haberi ise Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ المصلحين} “şüphesiz Biz, ıslah edenlerin ecrini zayi etmeyiz” kavlidir. Râbıt ise Basralıların cumhurunun görüşüne göre mahzuf zamirdir ve takdiri «onlardan ıslah edenlerin ecri» şeklindedir; ya da Kûfelilerin görüşüne göre elif-lâmdır, zira Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz cennet
هِىَ المأوى أي مأواهم وقولُه تعالى مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ الابواب أي أبوابُها وإما العمومُ في مصلحين فإنه من الروابط ومنه نعم الرجلُ زيدٌ على أحد الوجة وه وقيل الخبرُ محذوفٌ والتقديرُ والذين يمسّكون بالكتاب مأجورون أو مثابون وقوله تعالى إِنَّا لَا نُضِيعُ الخ اعتراضٌ مقرر لما قبله
barınaktır» yani onların barınağıdır ve Allah Teâlâ'nın: «Kapıları onlara açılmış olarak» yani onun kapıları kavillerinde olduğu gibi «onların ıslah edenleri» hükmündedir; yahut rabıta vasıtalarından biri olan «muslihîn» lafzındaki umumiliktir; caiz olan vecihlerden birine göre «Zeyd ne güzel adamdır» sözü de bu kabildendir. Haberin mahzuf olduğu, takdirinin «Kitaba sarılanlar ecir alacaklardır yahut mükâfatlandırılacaklardır» şeklinde olduğu ve Allah Teâlâ'nın {إِنَّا لَا نُضِيعُ...} kavlinin kendinden öncekini pekiştiren bir itiraziye olduğu da söylenmiştir.
{وَإِذ نَتَقْنَا الجبل فَوْقَهُمْ} أي قلعناه من مكانه ورفعناه عليهم {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} أي سقيفةٌ وهي كلُّ ما أظلك {وَظَنُّواْ} أي تيقنوا {أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} ساقطٌ عليهم لأن الجبلَ لا يثبُت في الجو لأنهم كانوا يُوعَدون به وإطلاق الظن في الحطكاية لعدم وقوعِ متعلَّقِه وذلك أنهم أبَوْا أن يقبلوا أحكامَ التوراة لثقلها فرفع الله تعالى عليهم الططور وقيل لهم إن قبِلتم ما فيها فبها وإلا ليقعَنَّ عليكم {خُذُواْ ما آتيناكم} أي وقلنا أو قائلين خذوا ما آتيناكم من الكتاب {بقوة} بحدو عزيمة على تحمل مشاقِّه وهو حالٌ من الواو {واذكروا مَا فِيهِ} بالعمل ولا تتركوه كالمنسيِّ {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} بذلك قبائحَ الأعمالِ ورذائلَ الأخلاق أو راجين أن تنتظِموا في سلك المتقين
{وَإِذ نَتَقْنَا الجبل فَوْقَهُمْ} “Hani dağı onların üzerlerine kaldırmıştık” yani yerinden söküp üzerlerine yükseltmiştik {كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ} “sanki bir gölgelik gibiydi” yani bir tavan gibi; bu da seni gölgeleyen her şeydir. {وَظَنُّواْ} “ve zannetmişlerdi” yani kesin olarak inanmışlardı {أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ} “üzerlerine düşeceğini” üzerlerine sakıt olacağını; çünkü dağ boşlukta durmaz ve bununla tehdit ediliyorlardı. Hikâyede zannın mutlak olarak kullanılması, taalluk ettiği şeyin vuku bulmamasındandır. Bu durum, Tevrat'ın hükümlerini ağırlığından dolayı kabul etmekten kaçınmaları üzerine Allah Teâlâ'nın Tûr Dağı'nı üzerlerine kaldırması ve kendilerine: «Eğer içindekileri kabul ederseniz ne âlâ, aksi takdirde üzerinize düşecektir» denilmesidir. {خُذُواْ ما آتيناكم} “Size verdiğimize... sarılın” yani «Ve dedik» yahut «diyerek: Size verdiğimiz Kitaba sarılın» {بقوة} “sımsıkı” meşakkatlerine katlanma hususunda ciddiyet ve azimle; bu, 'vav'dan hâldir. {واذكروا مَا فِيهِ} “ve içindekileri hatırda tutun” amel ederek [hatırda tutun] ve onu unutulmuş gibi terk etmeyin {لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ} “umulur ki sakınırsınız” bununla kötü amellerden ve rezil ahlaktan sakınırsınız yahut muttakiler safına girmeyi umarak.
{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ} منصوبٌ بمضمرٍ معطوفٌ على ما انتصب به إذ نتقنا مَسوقٌ للاحتجاج على اليهود بتذكير الميثاقِ العام المنتظمِ للناس قاطبةً وتوبيخِهم بنقضه إثرَ الاحتجاج عليهم بتذكير ميثاقِ الطورِ وتعليقُ الذكر بالوقت مع أن المقصودَ تذكيرُ ما وقع فيه من الحوزادث قد مر بيانُه مراراً أي واذكرُ لهم أخذ ربُّك {مِن بَنِى آدم} المرادُ بهم الذين وَلدَهم كائناً من كان نسلاً بعد نسلٍ سوى مَنْ لم يولدْ له بسبب من الأسباب كالعُقم وعدمِ التزوج والموت صغير وإيثارُ الأخذ على الإخراج للإيذان بالاعتناء بشأن المأخوذِ لما فيه من الإنباء عن الاجتناء والاصطفاء هو السببُ في إسناده إلى اسم الربِّ بطريق الالتفاتُ مع ما فيه من التمهيد للاستفهام الآتي وإضافتُه إلى ضميره ﷺ للتشريف وقوله تعالى {مِن ظُهُورِهِمْ} بدلٌ من بني آدمَ بدلَ البعضِ بتكرير الجار كما في قوله تعالى لِلَّذِينَ استضعفوا لِمَنْ آمن منهم ومن في الموضعين ابتدائيةٌ وفيه مزيدُ تقريرٍ لابتنائه على البيان بعد الإبهامِ والتفصيلُ غب الإجمال وتنبيه على أن الميثاقَ قد أُخذ منهم وهم في أصلاب الآباءِ ولم يُستودَعوا في أرحام الأمهات وقوله تعالى {ذُرّيَّتُهُم} مفعولُ أخذَ أُخِّر عن المفعول بواسطة الجارِّ لاشتماله على ضمير راجعٍ إليه ولمراعاة أصالتِه ومنشتيته ولما مرا مراراً من التَّشويقِ إلى المؤخّر وقرىء ذرّياتِهم والمرادُ بهم أولادُهم على العموم فيندرج فيهم اليهودُ المعاصِرون لرسول الله ﷺ اندراجاً أولياً كما اندرج أسلافُهم في بني آدم كذلك وتخصيصُهما باليهود سلفاً وخلفاً مع أن ما أريد بيانُه من بديع صنع الله تعالى ﷿ شاملٌ للكل كافة مُخِلٌّ بفخامة التنزيلِ وجزالةِ التمثيل {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ} أي أشهد كل واحدةٍ من أولئك الذرياتِ المأخوذين من
{وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ} “Hani Rabbin almıştı” [ifadesi], {إِذْ نَتَقْنَا} ibaresinin nasbedicisine matuf mahzuf bir lafızla mansuptur; Tûr mîsakının hatırlatılmasıyla Yahudilere karşı delil getirilmesinin hemen ardından, bütün insanları kuşatan genel mîsakı hatırlatarak ve onu bozmalarını kınayarak onlara karşı delil getirmek üzere sevk edilmiştir. Asıl maksat o vakitte meydana gelen hadiselerin hatırlatılması olduğu hâlde zikrin vakte taalluk ettirilmesinin açıklaması defalarca geçmişti; yani Rabbinin aldığı [vakti] onlara hatırlat: {مِن بَنِى آدم} “Âdemoğullarından” kastedilenler, kısırlık, evlenmeme ve küçük yaşta ölüm gibi herhangi bir sebeple çocuğu olmayanlar müstesna, nesil nesil doğurduğu kim olursa olsun herkestir. Çıkarma yerine «alma» lafzının tercih edilmesi, alınan şeyin şanına itina gösterildiğini bildirmek içindir; zira bu lafız devşirme ve seçmeyi haber vermektedir; gelecek istifhama zemin hazırlamasıyla birlikte iltifat yoluyla Rab ismine isnat edilmesinin sebebi de budur. Rab isminin O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafe edilmesi ise şereflendirme içindir. Allah Teâlâ'nın: {مِن ظُهُورِهِمْ} “bellerinden” kavli, Allah Teâlâ'nın: «Ezilenlerden iman edenlere» kavlinde olduğu gibi harf-i cerrin tekrarıyla {بَنِى آدم} lafzından bedel-i ba'zdır; her iki yerdeki «min» ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Bunda, kapalılıktan sonra açıklama ve icmalden sonra tafsilat esasına dayanması sebebiyle ziyade bir pekiştirme vardır; ayrıca mîsakın, onlar annelerin rahimlerine emanet edilmemişken, henüz babaların bellerinde iken alındığına bir tenbihtir. Allah Teâlâ'nın: {ذُرّيَّتُهُم} “zürriyetlerini” kavli, {أَخَذَ} fiilinin mef'ûlüdür; ona dönen bir zamiri içermesi, asaletinin ve menşeinin gözetilmesi ve defalarca geçtiği üzere sonraya bırakılana iştiyak duyulması sebebiyle harf-i cer vasıtasıyla gelen mef'ûlden sonraya bırakılmıştır. {ذُرِّيَّاتِهِمْ} şeklinde de okunmuştur; bunlardan murat genel olarak onların çocuklarıdır; böylece ataları Âdemoğullarının içine girdiği gibi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in çağdaşı olan Yahudiler de öncelikli olarak bunların içine girer. Allah Teâlâ'nın (azze ve celle) beyan etmek istediği eşsiz sanatının herkese şamil olmasına rağmen bunların geçmişiyle geleceğiyle Yahudilere tahsis edilmesi, tenzilin azametini ve temsilin sağlamlığını zedeler. {وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ} “onları kendilerine şahit tutmuştu” yani babalarının bellerinden alınan
ظهور آبائهم على نفسها لا على غيرها تقريراً لهم بربوبيته التامةِ وما تستتبعه من المعبودية على الاختصاص وغيرِ ذلك من أحكامها وقوله تعالى {أَلَسْتَ بربكم} على إرادى ة القولِ أي قائلاً ألست بربكم ومالكَ أمرِكم ومربيكم على الإطلاق من غير أن يكون لأحد مدخلٌ في شأن من شئونكم فينتظم استحقاقُ المعبودية ويستلزم اختصاصَه به تعالى {قَالُواْ} استئناف مبنيٌّ على سؤال نشأَ من الكلامِ كأنَّه قيل فماذا قالوا حينئذ فقيل {قالوا بلى شَهِدْنَا} أي على أنفسنا بأنك ربنا وإلهنا لا ربَّ لنا غيرُك كما ورد في الحديث الشريف وهذا تمثيلٌ لخلقه تعالى إياهم جميعاً في مبدأ الفطرةِ مستعدين للاستدلال بالدلائل المنصوبةِ في الآفاق والأنفسِ المؤدية إلى التوحيد والإسلامِ كما ينطِق به قوله ﷺ كلُّ مولودٍ يُولد على الفطرة الحديث مبنيٌّ على تشبيه الهيئةِ المنتزَعَةِ من تعريضه تعالى إياهم لمعرفة ربوبيتِه بعد تمكينِهم منها بما رَكَّز فيهم من العقول والبصائر ونصبَ لهم في الآفاق والأنفسِ من الدلائل تمكيناً تاماً ومن تمكنهم منها تمكنا كاملا وتعهرضهم لها تعرضاً قوياً بهيئة منتزعةٍ من حمله تعالى إياهم على الاعتراف بها بطريق الأمرِ ومن مسارعتهم إلى ذلك من غير تلعثم أصلاً من غير أن يكون هناك أخذٌ وإشهادٌ وسؤالٌ وجواب كما في قوله تعالى فَقَالَ لهاوللأرض ائتيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ وقوله تعالى {أَن تَقُولُواْ} بالتاء على تلوين الخطابِ وصرفِه عن رسول الله ﷺ إلى معاصريه من اليهود تشديداً في الإلزام أو إليهم وإلى متقدّميهم بطريق التغليبِ لكن لا من حيث إنهم مخاطَبون بقوله تعالى أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ فإنه ليس من الكلام المحكىء وقرىءبالياء على أن الضمير للذرية وأيا ما كان فهو مفعولٌ له لما قبله من الأخذ والإشهاد أيْ فعلنَا ما فعلنَا كراهةَ أن تقولوا أو لئلا تقولوا أيها الكفرةُ أو يقولوا هم {يَوْمُ القيامة} عند ظهور الأمرِ {إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا} عن وحدانية الربوبيةِ وأحكامِها {غافلين} لم ننبه عليه فإنه حيث جُبلوا على ما ذكر من التهيؤ التامِّ لتحقيق الحقِّ والقوة القريبةِ من الفعل صاروا محجوجين عاجزين عن الاعتذار بذلك إِذْ لا سبيلَ لأحدٍ إلى إنكار ما ذُكر من خلقَهم على الفطرة السليمةِ وقوله تعالى
o zürriyetlerin her birini, O'nun tam rubûbiyyetini ve bunun gerektirdiği ibadete sadece O'nun layık olduğunu ve bunun diğer hükümlerini kendilerine ikrar ettirmek üzere başkasına değil bizzat kendi nefislerine şahit tuttu. Allah Teâlâ'nın: {أَلَسْتَ بربكم} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” kavli, söz iradesi üzeredir; yani «Ben sizin Rabbiniz, işinizin mâliki ve işlerinizden herhangi birine hiç kimsenin dahli olmaksızın mutlak terbiyeciniz değil miyim?» buyurarak; böylece ibadete layık oluş kemale erer ve bunun Allah Teâlâ'ya has kılınmasını gerektirir. {قَالُواْ} “Dediler ki” [ifadesi], sözden doğan bir soruya dayanan istînâftır; sanki «O vakit ne dediler?» denilmiş de, {قالوا بلى شَهِدْنَا} “'Evet, şahit olduk' dediler” buyrulmuştur; yani hadis-i şerifte geldiği üzere: «Senin bizim Rabbimiz ve İlahımız olduğuna, Senden başka hiçbir rabbimiz bulunmadığına nefislerimiz aleyhine şahitlik ettik» dediler. Bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: «Her doğan fıtrat üzere doğar» hadisinde ifade edildiği gibi, Allah Teâlâ'nın onları fıtratın başlangıcında afakta ve nefislerde bulunan ve tevhide ve İslâm'a götüren delillerle istidlal etmeye hazır olarak yaratmasının bir temsilidir. Bu temsil; Allah Teâlâ'nın onlara yerleştirdiği akıllar ve basiretlerle ve afakta ve nefislerde koyduğu delillerle rubûbiyyetinin marifetine tam bir imkân sağladıktan sonra onları buna muhatap kılmasından ve onların da buna tam olarak güç yetirmelerinden ve ona kuvvetle yönelmelerinden intiza edilen heyetin, Allah Teâlâ'nın onları emir yoluyla bunu itirafa sevk etmesinden ve onların da hiçbir tereddüt göstermeksizin buna koşmalarından intiza edilen heyete teşbih edilmesine dayanır; yoksa Allah Teâlâ'nın: «Ona ve yere: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin' dedi; onlar da: 'İsteyerek geldik' dediler» kavlinde olduğu gibi orada fiilî bir alma, şahit tutma, soru ve cevap yoktur. Allah Teâlâ'nın: {أَن تَقُولُواْ} kavli, ilzamı şiddetlendirmek için hitabın renklendirilmesi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den onun çağdaşı olan Yahudilere yahut tağlîb yoluyla onlara ve öncekilere yöneltilmesiyle 'tâ' iledir; fakat bu, onların {أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ} sözüyle muhatap olmaları cihetinden değildir, zira bu hikâye edilen sözden değildir. Zamirin zürriyete ait olması üzere 'yâ' ile de okunmuştur. Her iki durumda da kendinden önceki alma ve şahit tutmanın mef'ûlün lehidir; yani: «Ey kâfirler, siz demeyesiniz diye yahut onlar demesinler diye yaptıklarımızı yaptık»: {يَوْمُ القيامة} “Kıyamet gününde” hakikat ortaya çıktığında: {إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا} “'Doğrusu biz bundan” rubûbiyyetin birliğinden ve hükümlerinden {غافلين} “habersizdik' [demeyesiniz diye]” bizi bu hususta uyaran olmadı [demeyesiniz diye]. Zira hakkı tahkik etmek için zikredilen tam hazırlık ve fiile yakın kuvvet üzere yaratıldıklarında, delille susturulmuş ve bunu mazeret göstermekten âciz kalmışlardır; çünkü hiç kimse için selim fıtrat üzere yaratıldığını inkâr etmeye bir yol yoktur. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:
{أَوْ تَقُولُواْ إِنَّمَا أَشْرَكَ آباؤنا} عطف على تقولوا وأو لمنعِ الخلوِّ دونَ الجمعِ أي هم اخترعوال الإشراكَ وهم سنّوه {مِن قَبْلُ} أي من قبل زمانِنا {وَكُنَّا} نحن {ذُرّيَّةً مّن بَعْدِهِمْ} لا نهتدي إلى السبيل ولا نقدِر على الاستدلال بالدليل {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ المبطلون} من آبائنا المُضلّين بعد ظهور أنهم المجرمون ونحن عاجزون عن التجبير والاستبداج بالرأي أو تؤاخذنا فتهلكنا الخ فإنَّ ما ذُكر من استعدادهم الكاملِ يسُدّ عليهم بابَ الاعتذار بهذا أيضاً فإن التقليدَ عند قيامِ الدلائلِ والقدرةِ على الاستدلال بها مما لا مساغَ له أصلاً هذا وقد حُملت هذه المقاولة على الحقيقة كما رُوي عن ابنِ عباس ﵄ من أنه لما خلقَ الله تعالى آدمَ ﵇ مسحَ ظهرَه فأخرج منه كلَّ نسَمةٍ هو خالقُها إلى يوم القيامة فقال أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ قَالُواْ بلى فنودي يومئذ جَفّ القلمُ بما هو كائنٌ إلى يوم القيامة وقد روي عن عمر ﵁ أنَّه سئل عن الآية الكريمة فقال سمعت رسول الله ﷺ سُئل عنها فقال إنَّ الله تعالى خلق آدمَ ثم مسحَ ظهرَه بيمينه فاستخرج منه ذريةً فقال خلقت هؤلاء للجنة
{أَوْ تَقُولُواْ إِنَّمَا أَشْرَكَ آباؤنا} “Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu' [demeyesiniz diye]” [ifadesi], {تَقُولُوا} fiiline matuftur; «ev» (yahut) edatı ikisinin birden yokluğunu men etmek içindir, birlikteliğini men etmek için değildir; yani «şirki onlar uydurdu ve bu çığırı onlar açtı {مِن قَبْلُ} bizim zamanımızdan önce, {وَكُنَّا} biz ise {ذُرّيَّةً مّن بَعْدِهِمْ} onlardan sonra gelen bir zürriyettik; doğru yolu bulamıyor ve delille istidlal etmeye güç yetiremiyorduk; {أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ المبطلون} şimdi o saptırıcı atalarımızdan olan bâtıl ehlinin yaptıkları sebebiyle bizi helak mi edeceksin?» suçluların onlar olduğu ve bizim ise reyle içtihat ve istidlalden âciz olduğumuz ortaya çıktıktan sonra «yahut bizi hesaba çekip helak mi edeceksin?..» [demeyesiniz diye]. Zira onların zikredilen tam istidatları, bu mazeret kapısını da onların yüzüne kapatır; çünkü deliller mevcutken ve onlarla istidlal etme gücü varken taklit etmenin hiçbir geçerliliği yoktur. Bu hitap, İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet edildiği üzere hakikat manasına da hamledilmiştir: Allah Teâlâ Âdem (aleyhisselâm)'ı yarattığında sırtını sıvazladı ve kıyamet gününe kadar yaratacağı her canı ondan çıkardı ve: {أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ} buyurdu, onlar da: {قَالُواْ بلى} dediler; o gün: «Kıyamet gününe kadar olacak şeyler hususunda kalem kurudu» diye nida olundu. Ömer (radıyallâhu anh)'den de bu ayet-i kerime hakkında sorulduğunda şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bundan sorulduğunda şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz Allah Teâlâ Âdem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını sıvazlayıp ondan bir zürriyet çıkardı ve: 'Bunları cennet için yarattım, onlar cennet ehlinin amelini işlerler' buyurdu. Sonra sırtını sıvazlayıp ondan bir zürriyet çıkardı ve: 'Bunları da cehennem için yarattım, onlar cehennem ehlinin amelini işlerler' buyurdu.»
وبعمل أهلِ الجنة يعملون ثم مسح ظهرَه فاستخرج منه ذرية فقال خلقت هؤلاء للنار وبعمل أهلِ النار يعملون وليس المعنى أنه تعالى أخرج الكلَّ من ظهره ﵊ بالذات بل أخرج من ظهره ﵇ أبناءَه الصُّلبية ومن ظهرهم أبناءَهم الصلبية وهكذا إلى آخر السلسلة لكن لما كان المظهر الأصلي ظهره ﵊ كان مَساقُ الحديثين الشريفين بيانَ حال الفريقين إجمالا من غير أيتعلق بذكر الوسايط غرض علمي نسلب إخراجِ الكلِّ إليه وأما الآيةُ الكريمة فحيث كانت مسوقةً للاحتجاج على الكفرة المعاصرين لرسول الله ﷺ وبيانِ عدمِ إفادةِ الاعتذارِ بإسناد الإشراكِ إلى آبائهم اقتضى الحالُ نسبةَ إخراجِ كل واحدٍ منهم إلى ظهر أبيهم من غير تعرّضٍ لإخراج الأبناءِ الصلبيةِ لآدم ﵇ من ظهره قطعاً وعدمُ بيان الميثاقِ في حديث عمرَ رضي الله تعالى عنه ليس بياناً لعدمه ولا مستلزِماً له وأما ما قالُوا من أنَّ أخذَ الميثاق لإسقاط عذرِ الغفلةِ حسبما ينطِق به قوله تعالى أَن تَقُولُواْ يَوْمَ القيامة إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافلين ومعلوم أنه غيرُ دافع لغفلتهم في دار التكليفِ إذ لا فردٍ من أفراد البشر يذكُر ذلك فمردودٌ لكنْ لا بما قيلَ من أن الله ﷿ قد أوضح الدلائلَ على وحدانيته وصدقِ رسلهِ فيما أَخبروا به فمن أنكره كان معانداً ناقضاً للعهد ولزِمتْه الحُجة ونسيانُهم وعدمُ حفظهم لا يُسقط الاحتجاجَ بعد إخبار المخبِرِ الصادقِ بل بأن قوله تعالى أَن تَقُولُواْ الخ ليس مفعولا لا لقوله تعالى وَأَشْهَدَهُمْ وما يتفرَّع عليه من قوله بلى شهِدنا حتى يجب كونُ ذلك الإشهادِ والشهادة محفوظاً لهم في إلزامهم بل لفعل مضمر ينسحب عليه الكلامُ والمعنى فعلنَا مَا فعلنَا منْ الأمر بذكر الميثاقِ وبيانِه كراهةَ أن تقولوا أو لئلا تقولوا أيها الكفرةُ يوم القيامة إنا كنا غافلين عن ذلك الميثاقِ لم نُنَبَّه عليه في دار التكليفِ وإلا لعمِلنا بموجبه هذا على قراءة الجمهور وأما على القراءة بالياء فهو مفعول له لنفس الأمر المضمرِ العاملِ في إذ أخذ والمعنى اذكُرْ لهم الميثاقَ المأخوذَ منهم فيما مضى لئلا يعتذروا يوم القيامة بالغفلة عنه أو بتقليد الآباءِ هذا على تقديرِ كونِ قوله تعالى شَهِدْنَا من كلام الذرية وهو الظاهرُ فأما على تقديرِ كونِه من كلامه تعالى فهو العامل في أن تقولوا ولا محذور ألأصلا إذ المعنى شهِدنا قولَكم هذا لئلا تقولوا يوم القيامة الخ لأنا نردكم ونكذبكم حينئذ
Bunun manası, Allah Teâlâ'nın hepsini bizzat onun (aleyhisselâm) sırtından çıkardığı demek değildir; bilakis onun (aleyhisselâm) sırtından sulbünden gelen evlatlarını, onların sırtından da kendi sulblerinden gelen evlatlarını çıkardı ve zincirin sonuna kadar böyle devam etti. Fakat asıl mazhar onun (aleyhisselâm) sırtı olduğu için ve iki hadis-i şerifin gelişi, aracıların zikredilmesine ilmî bir gaye taalluk etmeksizin iki fırkanın durumunu icmâlen beyan etmek olduğu için, hepsinin çıkarılması ona nispet edilmiştir. Ayet-i kerimeye gelince; o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in çağdaşı olan kâfirlere karşı delil getirmek ve şirki atalarına nispet ederek mazeret beyan etmenin bir fayda vermeyeceğini açıklamak üzere sevk edildiğinden, durum her birinin çıkarılmasının kesinlikle Âdem (aleyhisselâm)'ın sulbünden olan çocuklarının onun sırtından çıkarılmasına değinmeksizin kendi babalarının sırtına nispet edilmesini iktiza etmiştir. Ömer (radıyallâhu anh)'in hadisinde mîsakın zikredilmemesi, onun yokluğunun beyanı değildir ve bunu gerektirmez. Mîsakın alınmasının, Allah Teâlâ'nın: «Kıyamet günü: 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye» kavlinin ifade ettiği üzere gaflet özrünü düşürmek için olduğu; teklif yurdunda ise insanların hiçbir ferdi bunu hatırlamadığından bunun gafleti giderici olmadığının malum bulunduğu şeklindeki sözlerine gelince; bu iddia merduttur. Fakat bu ret; Allah Teâlâ'nın birliğine ve peygamberlerinin haber verdikleri şeylerdeki doğruluğuna dair delilleri açıkladığı, bunu inkâr edenin muannid ve ahdi bozan biri olup aleyhine hüccetin sabit olduğu, sadık habercinin haber vermesinden sonra onların unutmalarının ve hatırlamamalarının delil getirmeyi düşürmeyeceği şeklinde söylenen gerekçeyle değildir. Bilakis, Allah Teâlâ'nın: {أَن تَقُولُواْ} kavlinin, kınanmalarında o şahit tutma ve şahitliğin hatırda tutulmasını zorunlu kılacak şekilde {وَأَشْهَدَهُمْ} ifadesinin ve ondan türeyen {بلى شهِدنا} kavlinin mef'ûlü olmamasıyladır; bilakis sözün akışının gerektirdiği mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür. Mana şudur: Ey kâfirler! Kıyamet günü «Biz teklif yurdunda bu mîsaktan habersizdik, bize uyarılmadı; aksi takdirde gereğince amel ederdik» demenizden hoşlanmadığımız için yahut demeyesiniz diye mîsakı hatırlatmayı ve beyan etmeyi emrederek yaptıklarımızı yaptık. Bu, cumhurun kıraatine göredir. 'Yâ' ile olan kıraate göre ise, {إِذْ أَخَذَ} zarfında amel eden mahzuf emir fiilinin mef'ûlün lehidir; mana: «Kıyamet günü ondan gafil olduklarını yahut atalarını taklit ettiklerini mazeret göstermesinler diye geçmişte onlardan alınan mîsakı onlara hatırlat» demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {شَهِدْنَا} kavlinin zürriyetin sözü olması takdirine göredir ki zahir olan da budur. Şayet O'nun (Teâlâ) kelâmı olması takdir edilirse, {أَن تَقُولُوا} ifadesinin âmili bu kelimedir ve hiçbir sakınca yoktur; zira mana: «Kıyamet günü demeyesiniz diye sizin bu sözünüze Biz şahit olduk; çünkü o vakit sizi reddeder ve yalanlarız» şeklindedir.
{وكذلك} إشارةٌ إلى مصدر الفعل المذكور بعجه وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو شأنِ المُشَارِ إليهِ وبُعْدِ منزلتِه والكاف مقحمة لما أفاده اسمُ الإشارةِ من الفخامة والتقديمُ على الفعلِ لإفادةِ القصْر ومحلُه النصبُ على المصدرية أي ذلك التفصيلَ البليغَ المستتبِعَ للمنافع الجليلة {نُفَصّلُ الآيات} المذكورةَ لا غيرَ ذلك {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} وليرجعوا عمَّا هُم عليهِ من الإصرار على الباطل وتقليدِ الآباء نفعل التفصيلَ المذكورَ قالوا إن ابتدائيتان ويجوز أن تكون الثانيةُ عاطفةً على مقدَّرَ مترتبٍ على التفصيل أي وكذلك نفصل الآيات ليقفوا عَلى ما فَيها من المرغّبات والزواجر وليرجعوا الخ
{وكذلك} “İşte böylece” [ifadesi], kendisinden sonra zikredilen fiilin masdarına işarettir. Bundaki uzaklık manası, işaret edilenin şanının yüceliğini ve mertebesinin yüksekliğini bildirmek içindir. Kâf harfi, işaret isminin ifade ettiği tazim sebebiyle pekiştirme için ziyade kılınmıştır. Fiilden önce gelmesi hasr (tahsis) bildirmek içindir; mahalli ise masdar olmak üzere nasptır; yani büyük menfaatleri intaç eden o beliğ açıklama ile açıklarız: {نُفَصّلُ الآيات} “ayetleri açıklarız” zikredilen ayetleri, başkasını değil. {وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “Umulur ki dönerler” ve bâtılda ısrardan ve atalarını taklit etmekten dönsünler diye zikredilen açıklamayı yaparız. Her iki 'lâm'ın ibtidâiyye olduğu söylenmiştir; ikincisinin, açıklamaya terettüp eden takdîrî bir ifadeye matuf olması da caizdir; yani: «Ayetlerin içindeki teşvik edici ve sakındırıcı hususlara vâkıf olsunlar ve dönsünler diye ayetleri işte böyle açıklarız.»
{واتل عليهم} عطف
{واتل عليهم} “Onlara oku” [ifadesi], matuftur
على المضمرِ العاملِ في غذ أخذ واردٌ على نمطه في الإنباء عن الحَوْر بعد الكَوْر والضلالةِ بعد الهدى أي واتل على اليهود {نَبَأَ الذى آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} أي خبَره الذي له شأنٌ وخطَرٌ وهو أحدُ علماءِ بني إسرائيلَ وقيل هو بلعمُ بنُ باعوراءَ أو بلعامُ بنُ باعر من الكنعانيين أوتي علمَ بعضِ كتبِ الله تعالى وقيلَ هُو أُميةُ بنُ أبي الصَّلْت وكان قد قرأ الكتبَ وعلم أن الله تعالى مرسِلٌ في ذلك الزمان رسولاً ورجا أن يكون هو الرسولَ فلما بعث الله تعالى النبيِّ ﷺ حسَده وكفر به والأولُ هو الأنسبُ بمقام التوبيخ اليهود بهَناتهم {فانسلخ مِنْهَا} أي من تلك الآيات انسلاخَ الجِلد من الشاة ولم يُخطِرْها بباله أصلاً أو خرج منها بالكلية بأن كفر بها ونبذها وراء ظهرِه وأياً ما كان فالتعبير عنه بالانسلاخ المنبىءعن اتصال المحيد بالمُحاط خلقةً وعن عدم الملاقاة بينهما أبداً للإيذان بكمال مباينتِه للآيات بعد أن كان بينهما كمالُ الاتصال {فَأَتْبَعَهُ الشيطان} أي تبعه حتى لحِقه وأدركه فصار قريناً له وهو المعنى على قراءة فاتّبعه من الافتعال وفيه تلويحٌ بأنه أشدُّ من الشيطان غَوايةً أو أتبعه خُطُواتِه {فَكَانَ مِنَ الغاوين} فصار من زمرة الضالين الراسخين في الغَواية بعد أن كان من المهتدين وروي أن قومه طلبوا إليه أن يدعوَ على موسى عليه السلامك فقال كيف أدعو على مَنْ معه الملائكة فلم يزالوا به حتى فعل فبقُوا في التيه ويرده أن التيهَ كان لموسى ﵇ رَوْحاً وراحة وإنما عُذب به بنو إسرائيل وقد كان ذلك بدعائه ﵇ عليهم كما مر في سورة المائدة
{إِذْ أَخَذَ} içinde amel eden mahzuf fiile matuftur; kemalden sonra noksanlığa, hidayetten sonra dalalete düşmeyi haber verme üslubu üzere vârid olmuştur; yani Yahudilere oku: {نَبَأَ الذى آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا} “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kimsenin haberini” yani şanı ve ehemmiyeti büyük olan haberini [oku]. Bu zat, İsrâiloğulları âlimlerinden biridir. Onun Ken'anlılardan olan Bel'am b. Bâûrâ veya Bel'âm b. Bâir olduğu, kendisine Allah Teâlâ'nın bazı kitaplarının ilmi verildiği de söylenmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt olduğu da söylenmiştir; zira o kitapları okumuş, Allah Teâlâ'nın o zamanda bir peygamber göndereceğini bilmiş ve o peygamberin kendisi olmasını ummuştu; Allah Teâlâ Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i gönderince onu kıskandı ve inkâr etti. Birinci görüş, Yahudileri ayıplarıyla kınama makamına daha uygundur. {فانسلخ مِنْهَا} “Fakat o bunlardan sıyrılıp çıktı” yani derinin koyundan sıyrılması gibi o ayetlerden sıyrıldı ve onları hiç hatırına getirmedi; yahut onları inkâr edip arkasına atarak tamamen onlardan çıktı. Her iki takdire göre de, yaratılıştan kuşatan ile kuşatılanın bitişikliğini ve sonrasında aralarında ebediyen bir kavuşmanın olmayacağını bildiren «insilâh» (sıyrılma) tabiriyle ifade edilmesi; aralarında tam bir irtibat varken sonrasında ayetlerden tamamen ayrıldığını bildirmek içindir. {فَأَتْبَعَهُ الشيطان} “Derken şeytan onu peşine taktı” yani ona yetişip yakalayıncaya kadar onu takip etti ve onun yoldaşı oldu; iftiâl babından «fettebe'ahû» kıraatine göre mana da budur ve bunda onun azgınlıkta şeytandan daha beter olduğuna yahut şeytanın adımlarına uyduğuna bir işaret vardır. {فَكَانَ مِنَ الغاوين} “Ve azgınlardan oldu” hidayet bulanlardan iken azgınlıkta kökleşmiş sapkınlar zümresine dâhil oldu. Rivayet edildiğine göre kavmi ondan Mûsâ (aleyhisselâm) aleyhine beddua etmesini istemiş, o da: «Beraberinde melekler olan birine nasıl beddua ederim?» demiş; fakat o beddua edinceye kadar peşini bırakmamışlar, o da beddua edince çölde kalmışlardır. Bu rivayeti reddeden husus şudur: Çöl, Mûsâ (aleyhisselâm) için bir ferahlık ve istirahatti; İsrâiloğulları ise onunla cezalandırılmıştı ve bu da Mâide Suresi'nde geçtiği üzere Mûsâ (aleyhisselâm)'ın onlara bedduası sebebiyle olmuştu.
{وَلَوْ شِئْنَا} كلامٌ مستأنفٌ مَسوقٌ لبيانِ مناطِ ما ذُكر من انسلاخه من الآيات ووقوعِه في مهاوي الغَواية ومفعولُ المشيئةِ محذوفٌ لوقوعِها شرطاً وكونِ مفعولِها مضمونَ الجزاءِ على القاعدة المستمرة أي ولو شئنا رفعه لرفعنا أي إلى المنازل العاليةِ للأبرار العالمين بتلك الآياتِ والعاملين بموجبها لكن لا بمحض مشيئتِنا من غير أن يكون له دخلٌ في ذلك أصلاً فإنه منافٍ للحكمة التشريعية المؤسسةِ على تعليق الأجزيةِ بالأفعال الاختيارية للعباد بل مع مباشرته للعمل المؤدِّي إلى الرفع بصرف اختيارِه إلى تحصيله كما ينبىء عنه قوله تعالى {بِهَا} أي بسبب تلك الآياتِ بأن عمِل بموجبها فإن اختيارَه وإن لم يكن مؤثراً في حصوله ولا في ترتب الرفعِ عليه بل كلاهما بخلق الله تعالى لكن خلقَه تعالى مَنوطٌ بذلك البتةَ حسب جَرَيان العادةِ الإلهية وقد أُشير إلى ذلك في الاستدراك بأن أُسند ما يؤدي إلى نقيض التالي إليه حيث قيل {ولكنه أَخْلَدَ إِلَى الارض} مع أن الإخلادَ إليها أيضاً مما لا يتحقق عند صرف اختيارِه إليه إلا بخلقه تعالى كأنه قيل ولو شئنا رفعَه بمباشرته لسببه لرفعناه بسبب تلك الآيات التي هي أقوى أسبابِ الرفع ولكن لم نشأْه لمباشرته لسبب نقيضِه فتُرك في كل من المقامين ما ذُكِرَ في الآخر تعويلاً على إشعار المذكورِ بالمطويّ كما في قوله تعالى وَإِن يَمْسَسْكَ الله بِضُرّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَاّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فلا راد
{وَلَوْ شِئْنَا} “Eğer dileseydik” [ifadesi], ayetlerden sıyrılmasının ve azgınlık uçurumlarına düşmesinin menatını (dayanağını) beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (istînâftır). Şart olarak vaki olması ve cari olan kurala göre meşîetin mef'ûlünün cezanın mazmunu olması sebebiyle mef'ûlü mahzuftur; yani «eğer onu yükseltmeyi dileseydik yükseltirdik», o ayetleri bilen ve gereğince amel eden iyi kulların yüksek derecelerine [yükseltirdik]. Fakat bunda onun hiçbir dahli olmaksızın sırf Bizim dilememizle değil; zira bu, mükâfat ve cezaların kulların ihtiyarî fiillerine bağlanması üzerine kurulan teşriî hikmete aykırıdır; bilakis Allah Teâlâ'nın: {بِهَا} “onlarla” yani o ayetlerin gereğince amel etmesi suretiyle o ayetler sebebiyle kavlinin bildirdiği üzere, tercihini onu elde etmeye sarf ederek yükselmeyi sağlayan ameli bizzat işlemesiyle birlikte [yükseltirdik]. Zira onun tercihi her ne kadar amelin meydana gelmesinde ve yükselmenin ona terettüp etmesinde müessir olmasa da —çünkü her ikisi de Allah Teâlâ'nın yaratmasıyladır— Allah Teâlâ'nın yaratması ilahî âdetin cereyanı gereğince kesinlikle buna bağlı kılınmıştır. İstidrakte (fakat cümlesinde), zıddına götüren şeyin ona isnat edilmesiyle buna işaret edilmiş ve şöyle buyrulmuştur: {ولكنه أَخْلَدَ إِلَى الارض} “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı”. Halbuki dünyaya meyletmek de, o tercihini ona yönelttiğinde ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla gerçekleşen şeylerdendir; sanki şöyle denilmiştir: «Eğer onun sebebini bizzat işlemesiyle onu yükseltmeyi dileseydik, yükselmenin en güçlü sebebi olan o ayetler sebebiyle onu yükseltirdik; fakat o, zıddının sebebini bizzat işlediği için Biz onu dilemedik.» Zikredilenin örtülü olana delaletine güvenilerek her iki makamda da diğerinde zikredilen terk edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur; eğer sana bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur» kavlinde olduğu gibi.
لِفَضْلِهِ وتخصيصُ كلَ من المذكورين بمقامه للإيذان بأن الرفعَ مرادٌ له تعالى بالذات وتفضّلٌ محضٌ عليه لا دخلَ فيه لفعله حقيقةً كيف لا وجميعُ أفعاله ومباديها من نعمه تعالى وتفضّلاته وإن نقيضَه إنما أصابه بسوء اختيارِه على موجب الوعيدِ لا بالإرادة الذاتيةِ له سبحانه كما قيل في وجه ذكر الإرادة مع الخير والمسِّ مع الضرّ في الآية المذكورةِ وهو السرُّ في جريان السنة القرآنيةِ على إسناد الخيرِ إليه تعالى وإضافةِ الشرِّ إلى الغير كما في قوله تعالى وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ونظائرِه والإخلادُ إلى الشيء الميلُ إليه مع الاطمئنان به والمرادُ بالأرض الدنيا وقيل السفالة والمعنى ولكنه آثرَ الدنيا الدنيةَ على المنازل السنية أو الضَّعةَ والسَّفالةَ على الرِفعة والجلالة {واتبع هَوَاهُ} مُعرِضاً عن تلك الآياتِ الجليلة فانحط أبلغَ انحطاط وارتد أسفلَ سافلين وإلى ذلك أشير بقوله تعالى {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الكلب} لما أنه أخسُّ الحيوانات وأسفلُها وقد مُثّل حالُه بأخس أحوالِه وأذلِّها حيث قيل {إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث} أي فحالُه التي هي مَثَلٌ في السوء كصفته في أرذل أحوالِه وهي حالةُ دوامِ اللهَثِ به في حالتي التعبِ والراحة فكأنه قيل فتردّى إلى ما لا غايةَ وراءَه في الخسة والدناءة وإيثارُ الجملة الاسميةِ على العفلية بأن يقال فصار مثلُه كمثل الكلب الخ للإيذان بدوام اتصافه لتلك الحالة الخسيسة وكمال استقراره واستمراره عليها والخطابُ في فعل الشرطِ لكل أحدٍ ممن له حظٌّ من الخطاب فإنه أدخلُ في إشاعة فظاعةِ حالِه واللهَثُ إدلاعُ اللسانِ بالتنفس الشديد أي هو ضيِّقُ الحال مكروبٌ دائمُ اللهَثِ سواءٌ هيّجتَه وأعجته بالطرد العنيف أو تركته على حاله فإنه في الكلاب طبعٌ لا تقدِر على نفض الهواءِ المتسخّن وجلبِ الهواءِ البارد بسهولة لضعف قلبها وانقطاع فؤادِها بخلاف سائر الحيواناتِ فإنها لا تحتاج إلى التنفس الشديد ولا يلحقها الكربُ والمضايقةُ إلا عند التعب والإعياءِ والشرطيةُ مع أختها تفسيرٌ لما أُبهم في المَثَل وتفصيلٌ لما أُجمِلَ فيه وتوضيحٌ للتمثيل ببيان وجهِ الشبهِ لا محلَّ له من الإعراب على منهاج قوله تعالى خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ إثرَ قولَه تعالى إِنَّ مَثَلَ عيسى عِندَ الله كَمَثَلِ آدم وقيل هي في محل النصب على الحالية من الكلب بناءً على خروجهما من حقيقة الشرطِ وتحوّلِهما إلى معنى التسوية حسب تحولِ الاستفهامين المتناقضين إليه في مثلِ قولِه تعالى أأنذرتهم أم لم تنذرهم كأنه قيل لاهثاً في الحالتين وأياً ما كان فالأظهرُ أنه تشبيهٌ للهيئة المنتزَعَة مما اعتراه بعد الانسلاخِ من سوء الحالِ واضطرامِ القلب ودوامِ القلق والاضطراب وعدمِ الاستراحة بحال من الأحوال بالهيئة المنتزعةِ مما ذكر من حال الكلب وقيل لما دعا بلعم على موسى ﵇ خرج لسانُه فتدلى على صدره وجعل يلهث كالكلب إلى أن هَلَك {ذلك} إشارة إلى ما ذُكر من الحالة الخسيسةِ منسوبةٌ إلى الكلب أو إلى المنسلخ وما فيه من معنى البعد للإيذان ببُعد منزلتِها في الخسة والدناءة أي ذلك المثلُ السيءُ {مَثَلُ القوم الذين كذبوا بآياتنا} وهم اليهودُ حيث أوُتوا في التوراة ما أوُتوا من نعوت النبيِّ ﷺ وذكر القرآن المعجزة وما فيه فصدقوه وبشروا الناسَ باقتراب مبعثِه وكانوا يستفتِحون به فلما جاءهم ما عَرَفوا كفروا به وانسلخوا من حكم التوراة {فاقصص القصص} القَصصُ مصدرٌ سُمِّي به المفعولُ كالسلْب واللامُ للعهد والفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها أي إذا تحقق أن المثل المذكورَ مثلُ هؤلاء المكذبين فاقصُصه عليهم حسبما أوحي إليك {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} فيقفون على جلية الحالِ وينزجرون
Zikredilenlerin her birinin kendi makamına tahsis edilmesi, yükseltmenin bizzat Allah Teâlâ tarafından murat edildiğini ve kulun fiilinin bunda hakikatte hiçbir dahli bulunmayan sırf bir lütuf olduğunu bildirmek içindir; nasıl olmasın ki, onun bütün fiilleri ve bunların başlangıçları Allah Teâlâ'nın nimetlerinden ve lütuflarındandır. Bunun zıddı ise, zikredilen ayette hayır ile iradenin, zarar ile dokunmanın zikredilmesinin gerekçesinde söylendiği gibi, Sübhânehu'nun zâtî iradesiyle değil, vaîd gereğince kendi kötü tercihi sebebiyle başına gelmiştir. Kur'ânî sünnetin hayrı Allah Teâlâ'ya isnat edip şerri başkasına izafe etme —nitekim: «Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur» kavlinde ve benzerlerinde olduğu gibi— usulü üzere cereyan etmesinin sırrı da budur. Bir şeye «ihlad», ona mutmain olarak meyletmektir. «Arz» (yeryüzü) ile kastedilen dünyadır; alçaklık olduğu da söylenmiştir; yani: Fakat o, alçak dünyayı yüce makamlara yahut zillet ve alçaklığı yücelik ve azamete tercih etti. {واتبع هَوَاهُ} “ve hevasına uydu” o yüce ayetlerden yüz çevirerek; böylece en derin alçaklığa düştü ve aşağıların aşağısına yuvarlandı. Allah Teâlâ'nın şu kavliyle buna işaret edilmiştir: {فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الكلب} “Artık onun durumu köpeğin durumu gibidir” çünkü köpek hayvanların en bayağısı ve en aşağısıdır; onun durumu da hayvanın en bayağı ve en zelil hâliyle örneklendirilerek şöyle buyrulmuştur: {إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث} “Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi hâline bıraksan da dilini sarkıtıp solur.” Yani onun kötülükte darb-ı mesel olan hâli, köpeğin en rezil durumundaki sıfatı gibidir ki o da yorgunluk ve rahatlık hâllerinin her ikisinde dilini sarkıtıp sürekli soluması durumudur; sanki: «Bayağılık ve alçaklıkta ötesi olmayan bir dereceye yuvarlandı» denilmiştir. «Onun durumu köpeğin durumu gibi oldu...» şeklinde fiil cümlesi yerine isim cümlesinin tercih edilmesi, onun bu alçak hâl ile vasıflanmasının sürekliliğini ve onda tam bir kararlılık ve devamlılık içinde olduğunu bildirmek içindir. Şart fiilindeki hitap, hitaptan nasibi olan herkesedir; zira bu, onun durumunun kötülüğünü yaymada daha etkilidir. «Lehes», şiddetli nefes alıp vererek dilini dışarı sarkıtmaktır; yani o, ister sert bir kovalamayla onu kışkırtıp yorasın, ister kendi hâline bırakasın, her iki durumda da darlık içinde, sıkıntılı ve sürekli dilini sarkıtıp soluyandır. Çünkü köpeklerde bu bir tabiattır; kalplerinin zayıflığı ve ciğerlerinin dayanıksızlığı sebebiyle ısınmış havayı kolayca dışarı atıp soğuk havayı kolayca içeri çekemezler. Diğer hayvanlar ise böyle değildir; onlar şiddetli nefes alıp vermeye ihtiyaç duymazlar, onlara sıkıntı ve darlık ancak yorgunluk ve takatsizlik anında erişir. Bu şart cümlesi eşiyle birlikte, meselde kapalı bırakılan şeyin tefsiri, onda icmâl edilenin tafsili ve benzerlik yönünü beyan ederek temsilin açıklanmasıdır; Allah Teâlâ'nın: «Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu Âdem'in durumu gibidir» kavlinin ardından gelen: «Onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi» kavli üslubunca iraptan mahalli yoktur. Allah Teâlâ'nın: «Onları uyarsan da uyarmasan da...» kavlindeki zıt iki istifhamın tesviye manasına dönüşmesi gibi, bu iki şartın da hakiki şart olmaktan çıkıp tesviye manasına dönüştüğü esasına dayanılarak «el-kelb» kelimesinden hâl olmak üzere nasp mahallinde olduğu da söylenmiştir; sanki «her iki hâlde de soluyarak» denilmiştir. Her ne olursa olsun en açık olanı; bunun, ayetlerden sıyrıldıktan sonra başına gelen kötü hâl, kalp yangını, sürekli kaygı ve çırpınış ve hiçbir şekilde rahat yüzü göremeyişten intiza edilen heyetin, köpeğin zikredilen hâlinden intiza edilen heyete benzetilmesidir. Bel'am'ın Mûsâ (aleyhisselâm)'a beddua edince dilinin dışarı çıkıp göğsüne doğru sarktığı ve helak oluncaya kadar köpek gibi soluduğu da söylenmiştir. {ذلك} “İşte bu” köpeğe yahut sıyrılıp çıkana nispet edilen zikredilen alçak duruma işarettir; bundaki uzaklık manası, onun bayağılık ve alçaklıktaki derekesinin uzaklığını bildirmek içindir; yani bu kötü mesel: {مَثَلُ القوم الذين كذبوا بآياتنا} “ayetlerimizi yalanlayan kavmin misalidir.” Bunlar Yahudilerdir; zira kendilerine Tevrat'ta Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in vasıfları ve mucize olan Kur'an'ın zikri ve içindekiler verilmişti, onlar da bunu tasdik etmiş ve insanlara onun gönderilmesinin yakın olduğunu müjdelemişler, onunla zafer istiyorlardı; bildikleri şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler ve Tevrat'ın hükmünden sıyrılıp çıktılar. {فاقصص القصص} “Artık bu kıssayı anlat” «el-kasas» masdardır, «es-selb» gibi mef'ûl (kıssa) anlamında kullanılmıştır; elif-lâm ahid içindir; fâ harfi ise sonrasını öncesine bağlamak içindir; yani zikredilen meselin bu yalanlayıcıların meseli olduğu tahakkuk edince, sana vahyedildiği üzere bunu onlara anlat: {لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “umulur ki düşünürler” de işin hakikatine vâkıf olur ve içinde bulundukları durumdan vazgeçerler,
عمَّا هُم عليهِ من الكفر والضلالِ ويعلمون أنك قد علِمتَه من جهة الوحي فيزدادون إيقاناً بك والجملة في محل النصب على أنها حالٌ من ضمير المخاطَب أو على أنها مفعولٌ له أي فاقصُص القصص راجياً لتفكرهم أي أو رجاءً لتفكرهم
üzerinde bulundukları küfür ve sapıklıktan [vazgeçerler] ve bunu senin vahiy cihetinden bildiğini anlayıp sana olan yakînlerini artırırlar. Cümle, muhatabın zamirinden hâl olarak veya mef'ûlün leh olarak nasp mahallindedir; yani «onların düşünmelerini umarak yahut düşünmeleri umuduyla kıssayı anlat».
{سَاء مَثَلاً} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان كمالِ قبحِ حالِ المكذبين بعد بيانِ كونِه كحال الكلبِ أو المنسلخ وساء بمعنى بئس وفاعلُها مضمرٌ فيها ومثلاً تمييزٌ مفسرٌ له والمخصوصُ بالذم قولُه تعالى {القوم الذين كذبوا بآياتنا} وحيث وجب التصادقُ بينه وبين الفاعلِ والتمييز وجب المصيرُ إلى تقدير مضافٍ إما إليه وهو الظاهرُ أي ساء مثلاً مثَلُ القو الخ أو إلى التمييز أي ساء أصحابُ مثلِ القوم الخ وقرىء ساء مثلُ القوم وإعادةُ القومِ موصوفاً بالموصول مع كفاية الضميرِ بأن يقال ساء مثلاً مثلُهم للإيذان بأن مدارَ السوء مَا في حيزِ الصِّلةِ ولربط قولِه تعالى {وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} به فإنه إما معطوفٌ على كذَبوا داخلٌ معه في حكم الصلةِ بمعنى جمعوا بين تكذيبِ آياتِ الله بعد قيام الحجةِ عليها وعلْمِهم بها وبين ظلمهم لأنفسهم خاصة أو منقطع عنه بمعنى وما ظلموا بالتكذيب إلا أنفسهم فإن وبالَه لا يتخطاها وأيا ما كان ففي يظلمون لمحٌ إلى أن تكذيبَهم بالآيات متضمنٌ للظلم وأن ذلك أيضاً معتبرٌ في القصرُ المستفادِ من تقديمِ المفعول
{سَاء مَثَلاً} “Ne kötü bir misaldir” [ifadesi], yalanlayanların hâlinin köpeğin veya [ayetlerden] sıyrılanın hâli gibi olduğunun beyanından sonra, onların durumunun kötülüğünün kemalini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. «Sâe», «bi'se» manasındadır; faili içinde gizlidir, {مَثَلاً} ise onu açıklayan temyizdir. Zemme (kınamaya) tahsis edilen ise Allah Teâlâ'nın: {القوم الذين كذبوا بآياتنا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavim” kavlidir. Fail ile temyiz arasında uyum zorunlu olduğundan, ya zahir olduğu üzere ona muzaf bir kelime takdir etmek —yani «kavmin meseli ne kötü bir meseldir»— yahut temyize muzaf takdir etmek —yani «kavmin meseline sahip olanlar ne kötüdür»— gerekir. {سَاءَ مَثَلُ الْقَوْمِ} şeklinde de okunmuştur. «Onların meseli ne kötü bir meseldir» denilerek zamirle yetinmek mümkünken kavmin sıla cümlesiyle vasıflanarak tekrar edilmesi, kötülüğün merkezinin sıla cümlesindeki vasıf olduğunu bildirmek ve Allah Teâlâ'nın: {وَأَنفُسَهُمْ كَانُواْ يَظْلِمُونَ} “onlar ancak kendi nefislerine zulmediyorlardı” kavlini ona bağlamak içindir. Zira bu cümle ya {كَذَّبُوا} fiiline matuf olup sıla hükmüne dâhildir —ki bu takdirde hüccet ikame edildikten ve onu bildikten sonra Allah'ın ayetlerini yalanlamakla özellikle kendi nefislerine zulmetmeyi bir araya getirdikleri manasındadır— yahut ondan kopuktur; bu takdirde de «onlar yalanlamakla ancak kendi nefislerine zulmettiler, zira onun vebali başkasına geçmez» manasındadır. Her iki takdire göre de {يَظْلِمُونَ} fiilinde, ayetleri yalanlamalarının zulmü içerdiğine ve bunun mef'ûlün öne alınmasından anlaşılan hasr (tahsis) manasında da muteber olduğuna bir işaret vardır.
{مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدى} لما أُمر النبيِّ ﷺ بأن يقُصَّ قصصَ المنسلخِ على هؤلاء الضالين الذين مثلُهم كمثله ليتفكروا فيه ويترُكوا ما هم عليه من الإخلاد إلى ى الضلالة ويهتدوا إلى الحقعقب ذلك بتحقيق أن الهدايةَ والضلالةَ من جهةِ الله ﷿ وإنما العِظةُ والتذكيرُ من قبيل الوسائطِ العادية في حصول الاهتداءِ من غير تأثير لها فيه سوى كونِها دواعيَ إلى صرف العبدِ اختيارَه نحو تحصيلِه حسبما نيط به خلقُ الله تعالى إياه كسائر أفعالِ العباد فالمرادُ بهذه الهدايةِ ما يوجب الاهتداءَ قطعاً لكن لا لأن حقيقتَها الدلالة الموصلة إلى الغية البتة بل لأنها الفردُ الكاملُ من حقيقة الهدايةِ التي هي الدلالةُ إلى ما يوصل إلى البغتة أي ما مِنْ شأنِه الإيصالُ إليها كما سبق تحقيقُه في تفسيرِ قولِه تعالى هُدًى لّلْمُتَّقِينَ وليس المرادُ مجردَ الإخبار باهتداء من هداه الله تعالى حتى يُتوهّم عدمُ الإفادةِ بحسب الظاهر لظهور استلزامه هدايتِه تعالى للاهتداء ويُحمل النظمُ الكريمُ على تعظيم شأن الأهتداءِ والتنبيه على أنه في نفسه كمالٌ جسيمٌ ونفعٌ عظيمٌ لو لم يحصل له غير لكفاه بل هو قصرُ الاهتداء على من هداه الله تعالى حسبما يقضي به تعريفُ الخبرِ فالمعنى من يهدِه الله أي يخلقْ فيه الاهتداء على الوجه المذكور فهو المهتدي لا غيرُ كائناً من كان {وَمَن يُضْلِلِ} بأن لم يخلُقْ فيه الاهتداءَ بل خلق فيه الضلاللا لصرف اختياره نحوَها {فَأُوْلَئِكَ} الموصوفون بالضلالة على الوجه المذكور {هُمُ الخاسرون} أي الكاملونَ في الخُسران لا غير وإفرادُ المهتدي نظراً إلى لفظ مَنْ وجمع الخاسرين نظراً إلى معناها للإيذان باتحاد منهاجِ الهُدى وتفرّقِ
{مَن يَهْدِ الله فَهُوَ المهتدى} “Allah kime hidayet ederse, işte doğru yolu bulan odur.” Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e, düşünsünler, sapıklığa saplanıp kalmayı terk etsinler ve hakka hidayet bulsunlar diye durumu onun durumuna benzeyen bu sapkınlara [ayetlerden] sıyrılanın kıssalarını anlatması emredilince; bunun ardından hidayet ve dalaletin Allah (azze ve celle) cihetinden olduğunu, öğüt ve hatırlatmanın ise hidayetin hâsıl olmasında kulun tercihini onu elde etmeye sarf etmesine sevk edici olmaktan başka bir tesiri bulunmayan âdi (zahiri) vasıtalar kabilinden olduğunu —ki kulların diğer fiillerinde olduğu gibi Allah Teâlâ'nın onu yaratması buna bağlanmıştır— tahkik etmek geldi. Bu hidayetten murat, kesin olarak doğru yola ulaşmayı gerektiren şeydir; fakat hakikatinin bizzat gayeye ulaştıran delalet olmasından dolayı değil, bilakis gayeye ulaştıran şeye delalet etmek —yani Allah Teâlâ'nın {هُدًى لّلْمُتَّقِينَ} kavlinin tefsirinde daha önce geçtiği üzere, tabiatında ona ulaştırmak bulunan şey— olan hidayet hakikatinin en kâmil ferdi olmasındandır. Maksat, Allah Teâlâ'nın hidayet ettiği kimsenin hidayet bulduğunu sırf haber vermek değildir; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın hidayetinin doğru yolu bulmayı gerektirdiği açık olduğundan zahire göre bir fayda vermediği vehmedilir ve yüce kelâm doğru yolu bulmanın şanını yüceltmeye ve onun bizzat büyük bir kemal ve başka bir şey elde edilmese bile kişiye yetecek muazzam bir menfaat olduğuna dikkat çekmeye hamledilir. Bilakis bu, haberin marife kılınmasının gerektirdiği üzere, hidayeti yalnızca Allah'ın hidayet ettiği kimseye hasretmektir; binaenaleyh mana: «Allah kime hidayet ederse —yani onda zikredilen şekilde hidayeti yaratırsa— kim olursa olsun doğru yolu bulan ancak odur, başkası değil» şeklindedir. {وَمَن يُضْلِلِ} “Kimi de saptırırsa” onda hidayeti yaratmayıp tercihini sapıklığa sarf ettiği için onda sapıklığı yaratmak suretiyle [saptırırsa]; {فَأُوْلَئِكَ} “işte onlar” zikredilen şekilde sapıklıkla nitelenenler, {هُمُ الخاسرون} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir” yani hüsranda tam olanlar yalnızca onlardır. {المهتدي} lafzının «men»in lafzına bakılarak tekil, {الخاسرون} lafzının ise onun manasına bakılarak çoğul getirilmesi; hidayet yolunun birliğini ve sapıklık yollarının ise
طرقِ الضلال
dağınıklığını bildirmek içindir.
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} كلامٌ مستأنفٌ مقرّرٌ لمضمون ما قبله بطريق التذييلِ أيخلقنا {لِجَهَنَّمَ} أي لدخولها والتعذيبِ بها وتقديمُه على قوله تعالى {كَثِيراً} أي خلقاً كثيراً مع كونه مفعولاً به لما في توابعه من نوع طولٍ يؤدي توسيطه بينهما وتأخيره وعنها إلى الإخلالِ بجَزَالةِ النظمِ الكريمِ وقوله تعالى {مّنَ الجن والإنس} متعلقٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لكثيراً أي كائناٍ منهما وتقديمُ الجنِّ لأنهما أعرف من الإنس في الاتصاف بما نحن فيه من الصفات وأكثرُ عدداً وأقدمُ خلقاً والمرادُ بهم الذين حقت عليهم الكلمةُ الأزليةُ بالشقاوة ولكن لا بطريق الجبرِ من غير أنْ يكون مِنْ قِبَلهم ما يؤدي إلى ذلك بل لعلمه تعالى بأنهم لا يصرفون اختيارَهم نحوَ الحقِّ أبداً بل يُصِرُّون على الباطل من غير صارف يلويهم ولا عاطفٍ يَثنيهم من الآيات والنذر فبهذا الاعتبارِ جُعل خلقهم مغيابها كما أن جميعَ الفريقين باعتبار استعدادِهم الكامِل الفطري للعبادة وتمكنِهم التامِّ منها جعل خلقهم مغيابها كما نطق به قوله تعالى وَمَا خَلَقْتُ الجن والإنس إِلَاّ لِيَعْبُدُونِ وقوله تعالى {لَهُمْ قُلُوبٌ} في محل النصبُ على أنَّه صفةٌ أخرى لكثيرا وقوله تعالى {لَاّ يَفْقَهُونَ بِهَا} في محلِ الرفعِ على أنه صفةٌ لقلوبٌ مؤكدةٌ لما يفيده تنكيرُها وإبهامُها من كونها غيرَ معهودةٍ مخالِفةً لسائر أفرادِ الجنس فاقدةً لكماله بالكلية لكن لا بحسب الفطرة حقيقةً بل بسبب امتناعِهم عن صرفها إلى تحصيله وهذا وصفٌ لها بكمال الإغراقِ في القساوة فإنها حيث لم يَتأتَّ منها الفقهُ بحال فكأنها خلقت غيرَ قابلةٍ له رأساً وكذا الحالُ في أعينهم وآذانِهم وحذفُ المفعول للتعميم أي لهم قلوبٌ ليس من شأنها أن يفقهوا بها شيئاً مما مِنْ شأنه أن يُفقَه فيدخلُ فيه ما يليق بالمقام من الحق ودلائلِه دخولاً أولياً وتخصيصُه بذلك مُخلٌّ بالإفصاح عن كُنه حالِهم {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَاّ يُبْصِرُونَ بِهَا} الكلامُ فيه كما فيما عطف هو عليه والمرادُ بالأبصار والسمع المنفيَّيْن ما يختص بالعقلاء من الإدراك على ما هو وظيفةُ الثقلين لا ما يتناول مجردَ الإحساسِ بالشبَح والصوتِ كما هو وظيفة الأنعام أي لا يبصرون بها شيئاً من المبصرا فيندرج فيه الشواهدُ التكوينيةُ الدالةُ على الحق اندراجاً أوليا {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَاّ يُبْصِرُونَ بِهَا} أي شيئاً من المسموعات فيتناول الآياتِ التنزيلية تناولاً أولياً وإعادةُ الخبر في الجملتين المعطوفتين مع انتظامِ الكلامِ بأنْ يقال وأعينٌ لا يبصرون بها وآذانٌ لا يسمعون بها لتقرير سوءِ حالهِم وفي إثبات المشاعر الثلاثةِ لهم ثم وصفِها بعدم الشعورِ دون سلبِها عنهم ابتداءً بأن يقال ليس لهم قلوبٌ يفقهون بها ولا أعينٌ يبصرون بها ولا آذانٌ يسمعون بها من الشهادة بكمالِ رسوخِهم في الجهل والغَواية ما لا يخفى {أولئك} إشارةٌ إلى المذكورين باعتبار اتصافِهم بما ذكر من الصفات وما فيه من معنى البعد للإيذانِ ببُعدِ منزلتِهم في الضلال أي أولئك الموصوفون بالأوصاف المذكورة {كالانعام} أي في انتفاء الشعورِ على الوجهِ المذكورِ أو في أن مشاعرَهم متوجهةٌ إلى أسباب التعيشِ مقصورةٌ عليها {بَلِ هُمْ أَضَلُّ} فإنها تدرِكُ ما من شأنها أن تُدركَه من المنافع والمضارِّ فتجتهد في جلبها وسلبِها غايةَ جهدِها مع كونها بمعزلٍ من الخلود وهؤلاء ليسوا
{وَلَقَدْ ذَرَأْنَا} “Andolsun Biz yarattık” [ifadesi], fezleke yoluyla kendinden öncekinin mazmununu pekiştiren yeni bir sözdür (istînâftır); yani yarattık {لِجَهَنَّمَ} “cehennem için” oraya girmeleri ve orada azap görmeleri için. Mef'ûlün bih olmasına rağmen {كَثِيراً} “birçoğunu” yani pek çok yaratılmışı kavlinden önceye alınması; tâbi olan unsurlarındaki uzunluğun, onun araya girmesi ve sonraya bırakılması durumunda yüce nazmın sağlamlığını zedeleyecek olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: {مّنَ الجن والإنس} “cinlerden ve insanlardan” kavli, {كَثِيراً} kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani her ikisinden var olan [pek çok kimseyi]. Cinlerin öne alınması, içinde bulunduğumuz sıfatlarla nitelenmede insanlardan daha belirgin, sayıca daha çok ve yaratılışça daha eski olmalarındandır. Bunlarla kastedilenler, haklarında ezelî şakavet hükmü kesinleşmiş olanlardır. Fakat bu, onların tarafından buna götürecek hiçbir şey olmaksızın cebir yoluyla değil; bilakis Allah Teâlâ'nın, onların tercihlerini asla hakka sarf etmeyeceklerini, bilakis kendilerini haktan çevirecek hiçbir caydırıcı ve ayet ve uyarılardan kendilerini vazgeçirecek hiçbir döndürücü olmaksızın bâtılda ısrar edeceklerini bilmesindendir. İşte bu itibarla onların yaratılışı bunun için kılınmıştır; nitekim her iki zümrenin yaratılışı da, fıtraten ibadete olan tam istidatları ve buna tam güç yetirebilmeleri itibariyle Allah Teâlâ'nın: «Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım» kavlinin ifade ettiği üzere kulluk için kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın: {لَهُمْ قُلُوبٌ} “Onların kalpleri vardır” kavli, {كَثِيراً} için diğer bir sıfat olmak üzere nasp mahallindedir. Allah Teâlâ'nın: {لَاّ يَفْقَهُونَ بِهَا} “onlarla anlamazlar” kavli ise, {قُلُوبٌ} kelimesinin sıfatı olmak üzere ref mahallindedir; onun nekre ve müphem kılınmasının ifade ettiği, bu kalplerin bilinen kalpler gibi olmadığını, cinsin diğer fertlerine muhalif olup kemalini bütünüyle kaybettiğini teyit eder; fakat bu hakikatte fıtrat bakımından değil, tercihlerini onu elde etmeye sarf etmekten kaçınmaları sebebiyledir. Bu, kalplerin katılıkta son derece ileri gittiğinin bir vasfıdır; zira onlardan hiçbir şekilde kavrayış meydana gelmeyince, sanki kökten kavrayışa kabiliyetsiz yaratılmış gibi olmuşlardır. Gözleri ve kulakları için de durum böyledir. Mef'ûlün hazfedilmesi genelleme içindir; yani onların kalpleri, kavranması gereken şeylerden hiçbirini kavrayacak nitelikte değildir; böylece makama uygun olan hak ve onun delilleri buna öncelikle dâhil olur; bunu sadece buna tahsis etmek onların durumunun künhünü açıklamayı zedeler. {وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَاّ يُبْصِرُونَ بِهَا} “onların gözleri vardır, onlarla görmezler” [ifadesindeki] açıklama, matuf olduğu yerdeki gibidir. Nefyedilen görme ve işitmeden kasat, hayvanların vazifesi olan karaltı ve sesi sırf hissetmeyi içine alan şey değil, iki mükellef zümrenin (insan ve cin) vazifesi olan akıl sahiplerine mahsus idraktir; yani görülecek şeylerden hiçbirini görmezler; böylece hakka delalet eden tekvinî deliller buna öncelikle dâhil olur. {وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا} “onların kulakları vardır, onlarla işitmezler” yani işitilecek şeylerden hiçbirini işitmezler; böylece indirilen ayetleri öncelikle içine alır. Kelâmın «görmedikleri gözleri ve işitmedikleri kulakları vardır» denilerek düzenli olması mümkünken iki matuf cümlede haberin tekrar edilmesi, durumlarının kötülüğünü pekiştirmek içindir. Üç duyunun önce onlara sübut buldurulup sonra «anladıkları kalpleri, gördükleri gözleri ve işittikleri kulakları yoktur» denilerek baştan selbedilmeyip idraksizlikle vasıflanmasında, onların cehalet ve sapıklıktaki tam kökleşmişliklerine açık bir şahitlik vardır. {أولئك} “İşte onlar” zikredilen sıfatlarla nitelenmeleri itibariyle zikredilen kimselere işarettir; bundaki uzaklık manası, sapıklıktaki derekelerinin uzaklığını bildirmek içindir; yani zikredilen vasıflarla nitelenen kimseler: {كالانعام} “hayvanlar gibidir” yani zikredilen şekilde idrakin yokluğunda yahut duyularının sadece geçim sebeplerine yönelmiş ve bunlarla sınırlı kalmış olmasında [hayvanlar gibidir]. {بَلِ هُمْ أَضَلُّ} “Hatta onlar daha da sapıktırlar.” Çünkü hayvanlar kendi fıtratlarına göre yararları ve zararları idrak eder, ebedî kalıcılıktan uzak olmalarına rağmen bunları elde etmeye ve zararları defetmeye var güçleriyle gayret ederler. Bunlar ise
كذلك حيث لا يميِّزون بين المنافعِ والمضارِّ بل يعكسون الأمرَ فيتركون النعيمَ المقيمَ ويُقْدِمون على العذاب الخالد وقيل لأنها تعرِف صاحبها وتذكره وتطيعه وهوؤلاء لا يعرِفون ربَّهم ولا يذكُرونه ولا يطيعونه وفي الخبر كلُّ شيءٍ أطوعُ لله من ابن آدم {أولئك} المعنوتون بما مرّ من مِثْلية الأنعامِ والشرِّيَّة منها {هُمُ الغافلون} الكاملون في الغفلة المستحِقّون لأن يُخَصَّ بهم الاسمُ ولا يطلقَ على غيرهم كيف لا وإنهم لا يعرون من شئون الله ﷿ ولا من شئون ما سواه شيئاً فيشركون به سبحانه وليس كمثله شيءٌ وهو السميع البصير أصنامَهم التي هي من أخسّ مخلوقاتهِ تعالى
böyle değildir; zira fayda ile zararı ayırt etmezler, bilakis işi tersine çevirerek ebedî nimeti terk eder ve ebedî azaba atılırlar. Hayvanların sahibini tanıyıp onu andığı ve ona itaat ettiği, bunların ise Rablerini tanımadığı, O'nu anmadığı ve O'na itaat etmediği için böyle olduğu da söylenmiştir. Haberde şöyle buyrulmuştur: «Her şey Allah'a Âdemoğlundan daha çok itaatkârdır.» {أولئك} “İşte onlar” hayvanlara benzemekle ve onlardan daha kötü olmakla nitelenen kimseler: {هُمُ الغافلون} “gafillerin ta kendileridir” gaflette tam olan ve bu ismin başkasına değil de kendilerine tahsis edilmesine hak kazanan kimselerdir. Nasıl olmasın ki, onlar Allah (azze ve celle)'nin şanından da, O'ndan başkasının durumundan da hiçbir şey bilmezler; böylece O'nun hiçbir benzeri olmadığı ve O her şeyi işiten, her şeyi gören olduğu hâlde, Allah Teâlâ'nın en bayağı mahlûkatından olan putlarını O Sübhânehu'ya ortak koşarlar.
{وَللَّهِ الأسماء الحسنى} تنبيهٌ للمؤمنين على كيفية ذكره تعالى وكيفية المعاملةِ مع المُخِلّين بذلك الغافلين عنه سبحانه عما يليق به من الأمور وما لا يليقبه إثرَ بيانِ غفلتِهم التامةِ وضلالتهم الطامة والحسنى تأثيث الأحسن أي الأسماءُ التي هي أحسنُ الأسماءِ وأجلُّها لإنبائها عن أحسن المعاني وأشرفِها {فادعوه بِهَا} أي فسمُّوه بتلك الأسماء {وَذَرُواْ الذين يلحدون في أسمائه} الإلحاد واللحد الميل وافنحراف يقال لحَد وألحَد إذا مال عن القصد وقرىء يَلحَدون من الثلاثي أي يَميلون في شأنها عن الحق إلى الباطل إما بأن يسمّوه تعالى بما لا توقيفَ فيه أو بما يوهم معنى فاسداً كما في قول أهل البدو يا أبا المكارم يا أبيضَ الوجه يا بخى ونحوُ ذلك فالمرادُ بالترك المأمور به الاجتنابُ عن ذلك وبأسمائه ما أطلقوه عليه تعالى وسمَّوْه به على زعمهم لا أسماؤُه تعالى حقيقةً وعلى ذلك يُحمل تركُ الإضمارِ بأن يقال يلحدون فيها وإما بأن يعدلوا عن تسميته تعالى ببعض أسمائِه الكريمة كما قالوا وما الرحمن ما نعرِف سوى رحمانِ اليمامة فالمرادُ بالترك الاجتنابُ أيضاً وبالأسماء أسماؤُه تعالى حقيقةً فالمعنى سمُّوه تعالى بجميع أسمائِه الحسنى واجتنبوا إخراجَ بعضِها من البين وإما بأن يُطلقوها على غيره تعالى كما سمَّوا أصنامَهم آلهة وإما بأن يشتقوا من بعضها أسماءَ أصنامِهم كما اشتقوا اللاتَ من الله تعالى والعُزّى من العزيز فالمراد بالأسماء أسماؤُه تعالى حقيقةً كما في الوجه الثاني والإظهارُ في موقعِ الإضمارِ مع التجريد عن الوصف في الكل للإيذان بأن إلحادَهم في نفس الأسماءِ من غير اعتبار الوصفِ وليس المرادُ بالترك حينئذ الاجتنابَ عن ذلك إذ لا يتوهم صدورُ مثلِ هذا الإلحادِ عن المؤمنين ليُؤمَروا بتركه بل هو الإعراضُ عنهم وعدمُ المبالاة بما فعلوا ترقباً لنزول العقوبةِ بهم عن قريب كما هو المتبادَرُ من قوله تعالى {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} فإنه استئنافٌ وقع جوابا عن سؤال نشأ من الأمر بعدم المبالاةِ والإعراض عن المجازاة كأنَّه قيلَ لَم لا نبالي بإلحادهم ولا نتصدىّ لمجازاتهم فقيل لأنه ينزل بهم عقوبتَه وتتشفَّوْن بذلك عن قريب وأما على الوجهين الأولين فالمعنى اجتنبوا إلحادَهم كيلا يُصيبَكم ما أصابهم فإنه سينزِل بهم عقوبةُ إلحادهم
{وَللَّهِ الأسماء الحسنى} “En güzel isimler Allah'ındır” [ifadesi], onların tam gafletleri ve büyük sapıklıkları beyan edildikten sonra, müminlere Allah Teâlâ'yı nasıl anacaklarına ve bu hususta kusur edip O Sübhânehu'ya layık olan ve olmayan şeylerden gafil davrananlara karşı nasıl muamele edeceklerine dair bir tenbihtir. «el-Hüsnâ», «el-Ahsen»in müennesidir; yani en güzel ve en yüce manaları haber vermesi sebebiyle isimlerin en güzeli ve en yücesi olan isimler [Allah'ındır]. {فادعوه بِهَا} “O hâlde O'na bunlarla dua edin” yani O'nu bu isimlerle isimlendirin. {وَذَرُواْ الذين يلحدون في أسمائه} “O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları terk edin.” «İlhâd» ve «lahd», meyletmek ve sapmaktır. Doğru yoldan saptığında «lehede» ve «elhede» denir. Sülâsîden {يَلْحَدُونَ} şeklinde de okunmuştur; yani O'nun isimleri hususunda haktan bâtıla meyledenleri [terk edin]. Bu ya O'nu (Teâlâ) hakkında nass bulunmayan (tevkîfî olmayan) yahut bâtıl bir manayı vehmettiren isimlerle isimlendirmeleri suretiyle olur; nitekim bedevilerin: «Ey cömertliklerin babası! Ey beyaz yüzlü! Ey bahtiyar!» ve benzeri sözlerinde olduğu gibi. Emredilen terkten murat bundan sakınmaktır; O'nun isimlerinden murat ise O'nun gerçek isimleri değil, kendi zanlarınca O'na (Teâlâ) ıtlak edip O'nu isimlendirdikleri şeylerdir. «Onlarda eğriliğe sapanlar» denilmeyip zamirin terk edilmesi buna hamledilir. Yahut O'nu (Teâlâ) yüce isimlerinden bazılarıyla isimlendirmekten yüz çevirmeleri suretiyle olur; nitekim «Rahmân da nedir? Biz Yemâme'nin Rahmân'ından başkasını tanımayız» demişlerdir. Terkten murat yine sakınmaktır; isimlerden murat ise hakikatte O'nun (Teâlâ) isimleridir. Bu takdirde mana: «Allah Teâlâ'yı bütün güzel isimleriyle isimlendirin ve bazısını aradan çıkarmaktan sakının» şeklindedir. Yahut putlarını «ilahlar» diye isimlendirdikleri gibi O'nun isimlerini O'ndan başkasına ıtlak etmeleri suretiyle olur; yahut «Lât»ı «Allah»tan, «Uzzâ»yı «Azîz»den türettikleri gibi putlarının isimlerini O'nun bazı isimlerinden türetmeleri suretiyle olur. Bu takdirde isimlerden murat, ikinci vecihte olduğu gibi hakikatte O'nun (Teâlâ) isimleridir. Bütün bu durumlarda vasıftan tecrit edilerek zamir makamında ism-i zahirin kullanılması, onların eğriliğinin vasıf dikkate alınmaksızın bizzat isimlerin kendisinde olduğunu bildirmek içindir. Bu durumda terkten maksat bundan sakınmak değildir; zira müminlerden böyle bir ilhâdın sâdır olacağı vehmedilemez ki bundan sakınmaları emredilsin; bilakis bu, Allah Teâlâ'nın: {سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ} “Yapmakta olduklarının cezasını yakında çekeceklerdir” kavlinden ilk anlaşılan manaya uygun olarak, yakında başlarına gelecek cezayı bekleyerek onlardan yüz çevirmek ve yaptıklarına aldırmamaktır. Zira bu cümle, aldırmama ve cezalandırmaktan yüz çevirme emrinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki «Niçin onların ilhâdına aldırmıyoruz ve cezalandırmalarına girişmiyoruz?» denilmiş de, «Çünkü Allah onların üzerine cezasını indirecektir ve siz yakında bununla ferahlayacaksınız» buyrulmuştur. İlk iki veche göre ise mana: «Onların ilhâdından sakının ki onların başına gelenler sizin de başınıza gelmesin; zira ilhâdlarının cezası yakında onların üzerine inecektir» şeklindedir.
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بالحق وَبِهِ يَعْدِلُونَ} بيانٌ إجمالي لحال
{وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بالحق وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hak ile hidayete iletirler ve onunla adaleti sağlarlar.” [Bu],
مَنْ عدا المذكورين من الثقلين الموصوفينَ بما ذُكر من الضلال والإلحادِ عن الحق ومحلُّ الظرفِ الرفعُ على أنه مبتدأ إما باعتبارِ مضمونِه أو بتقديرِ الموصوفِ وما بعده خبرُه كما مرَّ في تفسيرِ قولِه تعالى وَمِنَ الناس الخ أي وبعضُ مَنْ خلقنا أو وبعضٌ ممن خلقنا أمةٌ أي طائفةٌ كثيرةٌ يهدون الناسَ ملتبسين بالحق أو يهدونهم بكلمة الحقِّ ويدلونهم على الاستقامة وبالحق يحكمون في الحكومات الجاريةِ فيما بينهم ولا يجورون فيها عنِ النبيِّ ﷺ أنه كان يقول إذا قرأها هذه لكم وقد أعطى القوم بين أيديكم مثلها ومن قوم موسى أمة الآيةَ وعنه ﵊ إن من أمتي قوماً على الحق حتى ينزل عيسى وروي لا تزال من أمتي طائفةٌ على الحق إلى أن يأتي أمرُ الله وروي لا تزال من أمتي أمةٌ قائمةً بأمر الله لا يضرُهم من خذلهم ولا من خالفهم حتى يأتيَ أمر الله تعالى وهم ظاهرون وفيه من الدلالة على صحة الإجماعِ ما لا يخفي والاقتصار على نعتهم بهداية الناس للإيذان بأن اهتداءهم في أنفسهم أمرٌ محققٌ غنيٌّ عن التصريح به
zikredilen sapıklık ve haktan sapma ile nitelenen mükelleflerin dışındakilerin durumunun icmâlî bir beyanıdır. Zarfın mahalli, ya mazmunu itibariyle yahut mevsufun takdiriyle mübteda olmak üzere refdir; sonrası ise Allah Teâlâ'nın {وَمِنَ الناس} kavlinin tefsirinde geçtiği üzere onun haberidir; yani yarattıklarımızın bir kısmı yahut yarattıklarımızdan bir kısım topluluk, insanları hakka sarılmış olarak hidayete ileten yahut hak kelimesiyle onları hidayete erdirip dosdoğru yola ileten ve aralarında cereyan eden davalarda hak ile hükmedip asla haksızlık etmeyen büyük bir cemaattir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu ayeti okuduğunda şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu sizin içindir; sizden önceki kavme de bunun bir benzeri verilmişti: 'Mûsâ'nın kavminden bir topluluk vardır...' ayeti.» Yine ondan (aleyhisselâm) şöyle rivayet edilmiştir: «Ümmetimden İsa ininceye kadar hak üzere olan bir topluluk mutlaka bulunacaktır.» Ve şöyle rivayet edilmiştir: «Ümmetimden bir zümre, Allah'ın emri gelinceye kadar hak üzere galip olarak bulunmaya devam edecektir.» Ve şöyle rivayet edilmiştir: «Ümmetimden Allah'ın emrini ayakta tutan bir topluluk bulunmaya devam edecektir; onları yüzüstü bırakanlar ve onlara muhalefet edenler, Allah Teâlâ'nın emri gelinceye ve onlar galip oluncaya kadar onlara zarar veremez.» Bunda icmâın sıhhatine açık bir delalet vardır. Onların sadece insanları hidayete iletme vasfıyla zikredilmesi, bizzat kendilerinin doğru yolda oluşunun açıkça ifade edilmeye ihtiyaç duyurmayacak kadar kesin bir husus olduğunu bildirmek içindir.
{والذين كذبوا بآياتنا} شروعٌ في تحقيق الحقِّ الذي به يهدي الهادون وبه بعدل العادلون وحملُ الناسِ على الأهتداء به على وجه الترهيب ومحلُّ الموصولِ الرفعُ على أنَّه مبتدأٌ خبرُه ما بعدَهُ من الجملةِ الاستقبالية وإضافةُ الآياتِ إلى نُونِ العظمةِ لتشريفها واستعظامِ الإقدام على تكذيبها أي والذين كذبوا بآياتنا التي هي معيارُ الحقِّ ومصداقُ الصدقِ والعدل {سَنَسْتَدْرِجُهُم} أي نستدينهم البتةَ إلى الهلاك شيئاً فشيئاً والاستدراجُ استفعالٌ من درَجَ إما بمعنى صعِد ثم اتُسِع فيه فاستُعمل في كل نقل تدريجيَ سواءٌ كان بطريق الصعودِ أو الهبوط أو الاستقامة وإما بمعنى مضى مشياً ضعيفاً وإما بمعنى طوَى والأولُ هو الأنسبُ بالمعنى المرادِ الذي هو النقلُ إلى أعلى درجاتِ المهالك ليبلُغ أقصى مراتبِ العقوبة والعذاب ثم استعير لطلب كل نقل تدريجيَ من حال إلى حال من الأحوال الملائمةِ للمنتقل الموافقةِ لهواه بحيث يزعُم أن ذلك ترقَ في مراقي منافعِه مع أنه في الحقيقة تردَ في مهاوي مصارعِه فاستدراجُه سبحانه إياهم أن يواتر عليهم النعم مع انهماكهم في الغيّ فيحسَبوا أنها لُطفٌ لهم منه تعالى فيزداد بطراً وطغياناً لكن لا على أن المطلوبَ تدرُّجُهم في مراتب النعمِ بل هو تدرجُهم في مدارج المعاصي إلى أن يحِقَّ عليهم كلمةُ العذاب على أفظع حال وأشعنها والأولُ وسيلةٌ إليه وقوله تعالى {من حيث لا يَعْلَمُونَ} متعلقٌ بمُضمرٍ وقع صفةً لمصدر الفعلِ المذكور أي سنستدرجهم استدراجاً كائناً من حيث لا يعلمون أنه كذلك بل يحسَبون أنه أثَرةٌ من الله ﷿ وتقريبٌ منه وقيل لا يعلمون ما يراد بهم
{والذين كذبوا بآياتنا} “Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince” [ifadesi], hidayete erdirenlerin kendisiyle hidayet ettiği ve adalet sağlayanların kendisiyle adalet tesis ettiği hakkı tahkik etmeye ve korkutma yoluyla insanları onunla hidayet bulmaya sevk etmeye başlamaktır. Mevsûlün mahalli, mübteda olmak üzere refdir; haberi ise sonrasındaki istikbâl (gelecek zaman) bildiren cümledir. Ayetlerin azamet nûnuna izafe edilmesi, onları şereflendirmek ve onları yalanlamaya cüret etmenin büyüklüğünü bildirmek içindir; yani hakkın miyarı, doğruluğun ve adaletin tasdiki olan ayetlerimizi yalanlayanlar var ya, {سَنَسْتَدْرِجُهُم} “onları derece derece helake yaklaştıracağız” yani onları derece derece helake kesinlikle yaklaştıracağız. «İstidrâc», ya «çıktı/tırmandı» manasındaki «derece» kökünden türetilmiş olup sonra genişletilerek ister çıkış, ister iniş, ister düz yolda olsun her türlü tedrîcî intikal için kullanılan «istif'âl» babıdır; yahut zayıf bir yürüyüşle geçti manasındadır; yahut dürdü/katladı manasındadır. Birincisi, azap ve ukubetin en üst derecelerine ulaşması için helaklerin en yüksek basamaklarına taşınması olan murat edilen manaya en uygun olanıdır. Sonra bu kelime, intikal edenin hevasına uygun, kendi lehine olan hâllerden birinden diğerine yapılan her tedrîcî intikal için ödünç alınmıştır; öyle ki kişi bunun menfaat basamaklarında bir yükseliş olduğunu zanneder, halbuki hakikatte helak uçurumlarına bir yuvarlanıştır. Sübhânehu'nun onları istidrâca uğratması; onlar azgınlığa gömülmüşken üzerlerine nimetleri ardı ardına yağdırması, onların da bunun Allah Teâlâ'dan kendilerine bir lütuf olduğunu zannedip şımarıklık ve taşkınlıklarını artırmalarıdır. Fakat bu, matlup olanın onların nimet basamaklarında derece derece ilerlemesi olduğu için değil; bilakis haklarında en korkunç ve en çirkin hâl üzere azap kelimesi kesinleşinceye kadar günah basamaklarında derece derece ilerlemeleri içindir. Birincisi buna bir vesiledir. Allah Teâlâ'nın: {من حيث لا يَعْلَمُونَ} “hiç bilmedikleri bir yerden” kavli, zikredilen fiilin masdarına sıfat olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani onları, öyle olduğunu bilmedikleri, bilakis Allah (azze ve celle) katından bir üstünlük ve bir yakınlık zannettikleri bir yerden istidrâca uğratacağız. Kendilerine ne yapılmak istendiğini bilmezler şeklinde de açıklanmıştır.
{وَأُمْلِى لَهُمْ} عطفٌ على سنستدرجهم غيرُ داخلٍ في حكم السين لِما أن الإملاءِ الذي هو عبارةٌ عن الإمهال والإطالةِ ليس من الأمور التدريجية كالاستدراج الحاصلِ في نفسه شيئاً فشيئاً بل هو فعلٌ يحصُل دفعةً وإنما الحاصلُ بطريق التدريج آثاره
{وَأُمْلِى لَهُمْ} “Ve onlara mühlet veririm” [ifadesi], {سَنَسْتَدْرِجُهُمْ} kavline matuftur; fakat 'sin' harfinin hükmüne dâhil değildir; zira mühlet vermek ve süreyi uzatmaktan ibaret olan «imlâ», bizzat kendisi derece derece hâsıl olan istidrâc gibi tedrîcî şeylerden değildir, bilakis bir anda hâsıl olan bir fiildir; tedrîcî yolla hâsıl olan ise ancak onun eserleri
وأحكامهُ لا نفسُه كما يلوح به تغييرُ التعبيرِ بتوحيد الضميرِ مع ما فيه من الافتنان المنبىءِ عن مزيدِ الاعتناءِ بمضمون الكلامِ لابتنائه على تجديد القصدِ والعزيمة وأما أن ذلك للإشعار بأنه بمحض التقديرِ الإلهي والاستدراجِ بتوسط المدبّرات فمبْناه دِلالةُ نون الفظيعة على الشركة وأنى ذلك وإلا لاحتُرز عن إيرادها في قوله تعالى وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لاِنفُسِهِمْ أَنَّمَا نُمْلِى لَهُمْ الآية بل إنما إيرادُها في أمثال هذه المواردِ بطريق الجَرَيانِ على سَننِ الكبرياء {إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ} تقريرٌ للوعيد وتأكيدٌ له أي قويلا يُدافع بقوة ولا بحيلة والمرادُ به إما الإستدراجُ والإملاءُ مع نتيجتهما التي هي الآخذُ الشديدُ على غِرّة فتسميتُه كيداً لما أن ظاهرَه لطفٌ وباطنَه قهو وإما نفس ذلك ألخذ فقط فالتسميةُ لكون مقدماتِه كذلك وأما أن حقيقةَ الكيدِ هو الأخذُ على خفاء من غيرِ أنْ يُعتبر فيه إظهارُ خلافِ ما أبطنه فمما لا تعويلَ عليه مع عدم مناسبتِه للمقام ضرورةَ استدعائِه لاعتبار القيدِ المذكورِ حتماً
ve hükümleri olup bizzat kendisi değildir. Nitekim kastın ve azmin yenilenmesine dayandığı için sözün mazmununa ziyade bir itina bildiren ifade çeşitliliğiyle birlikte zamirin tekil kılınarak ifadenin değiştirilmesi de bunu hissettirmektedir. Bunun, sırf ilahî takdirle ve istidrâcın ise müdebbirat (melekler) vasıtasıyla olduğuna işaret etmek için olduğu görüşüne gelince; bu görüşün dayanağı azamet nûnunun ortaklığa delalet ettiğidir; hâlbuki bu nerede, o nerede! Aksi takdirde Allah Teâlâ'nın: «İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin nefisleri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; Biz onlara ancak mühlet veririz...» ayetinde nûn getirilmesinden sakınılması gerekirdi; bilakis bu gibi yerlerde nûn getirilmesi sırf kibriyâ (azamet) üslubu üzere cereyan etme yoluyladır. {إِنَّ كَيْدِى مَتِينٌ} “Şüphesiz Benim tuzağım pek çetindir” vaîdi pekiştirmek ve teyit etmektir; yani ne bir kuvvetle ne de bir hileyle defedilemeyecek kadar güçlüdür. Bununla murat, ya istidrâc ve mühlet verme ile bunların neticesi olan gafil avlayıp şiddetle yakalamadır —ki zahirinin lütuf, bâtınının ise kahır olması sebebiyle buna tuzak (keyd) denilmiştir— yahut sadece o şiddetli yakalamanın bizzat kendisidir; bu takdirde böyle isimlendirilmesi öncüllerinin öyle olmasındandır. Keydin hakikatinin, içinde gizlediğinin aksini izhar etme şartı aranmaksızın gizlice yakalamak olduğu görüşüne gelince; zikredilen kaydın mutlaka dikkate alınmasını gerektirmesi sebebiyle makama uygun olmamasıyla birlikte, buna itibar edilemez.
{أولم يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِم مّن جِنَّةٍ} كلامٌ مبتدأٌ مَسوقٌ لإنكار عدمِ تفكرهم في شأنه ﷺ وجعلهم بحقيقة حالِه الموجبةِ للإيمان به وبما أنزل عليه من الآيات التي كذبوا بها والهمزةُ للإنكار والتعجيبِ والتوبيخ والواو للعطفِ على مقدرٍ يستدعيه سياق النظم الكريم وسياقه وما إما استفهاميةٌ إنكاريةٌ في محل الرفِع بالابتداء والخبرُ بصاحبهم وإما نافيةٌ اسمُها جِنةٌ وخبرُها بصاحبهم والجِنةُ من المصادر التي يُراد بها الهيئة كالركبة والجِلْسة وتنكيرُها للتقليل والتحقير والجملة معلقة فعل التفكر لكونه من أفعل القلوب ومحلُها على الوجهين النصبُ على نزعِ الجارِّ أي أكذّبوا بها ولم يتفكروا في أي شيء من جنون ما كائنٍ بصاحبهم الذي هو أعظمُ الأمةِ الهادية بالحق وعليه أنزلت الآيات أوفى أنه ليس بصاحيهم شيءٌ من جِنّة حتى يؤدِّيَهم التفكرُ في ذلك إلى الوقوف على صدقه وصحةِ نبوته فيؤمنوا به وبما أنزل عليه من الآيات وقيل قد تم الكلامُ عند قوله تعالى أولم يَتَفَكَّرُواْ أي أكذّبوا بها ولم يفعلوا التفكرَ ثم ابتُدىء فقيل أيُّ شيءٍ بصاحبهم من جنة ما على طريقة الإنكار والتعجيب والتبكيت أو قيل ليس بصاحبهم شيءٌ منها والتعبيرُ عنه ﷺ بصاحبهم للإيذان بأن طولَ مصاحبتهم له ﷺ مما يطلعهم على نزاهته ﷺ عن شائبة ما ذكر ففيه تأكيدٌ للنكير وتشديدٌ له والتعرضُ لنفي الجنونِ عنه ﷺ مع وضوح استحالةِ ثبوتِه له ﷺ لما أن التكلمَ بما هو خارقلقضية العقولِ والعادات لا يصدُر إلا عمن به مسن من الجنونِ كيفما اتَّفق من غيرِ أن يكون له أصلٌ ومعنى أو عمن له تأييد إلهي يخبر به عن الأمور الغيبية وإذ ليس به ﷺ شائبةُ الأولِ تعين أنه ﷺ مؤيدٌ من عندِ الله تعالى وقيل إنه ﷺ علا الصفات ليلا فجعل يدعو قريضا فخِذاً فخِذاً يحذّرهم بأسَ الله تعالى فقال قائلُهم إن صاحبَكم هذا لمجنونٌ بات يهوت إلى الصباح فنزلت فالتصريحُ بنفي الجنونِ حينئذ الرد على عظيمتهم الشنعاءِ والتعبيرُ عنه ﷺ بصاحبهم واردٌ على شاكلة كلامِهم مع ما فيه من النكتة المذكورة وقوله تعالى {إِنْ هُوَ إِلَاّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} جملةٌ مقررة لمضمون ما قبلها ومبينةٌ لحقيقة حاله ﷺ على منهاج قوله تعالى إِنْ هذا إِلَاّ مَلَكٌ كَرِيمٌ بعد قوله تعالى مَا هذا بَشَرًا أي ما هو إلا مبالغٌ في الإنذار مظهرٌ له غاية الإظهار إبراز لكمال الرأفة
{أولم يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِم مّن جِنَّةٍ} “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur?” [Bu], O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanı hakkında düşünmemelerini ve kendisine ve yalanladıkları ayetlerden ona indirilenlere iman etmeyi gerektiren hakiki durumunu bilmemelerini inkâr etmek üzere sevk edilmiş yeni bir kelâmdır. Hemze; inkâr, taaccüp ve kınama içindir; vav harfi ise yüce nazmın gelişinin ve üslubunun gerektirdiği takdîrî bir ifadeye atıf içindir. «Mâ», ya mübteda olarak ref mahallinde bir inkâr istifhamıdır ve haberi {بِصَاحِبِهِم} ifadesidir; yahut nefiy edatıdır, ismi {جِنَّةٍ}, haberi ise {بِصَاحِبِهِم} ifadesidir. «Cinne», «rikbe» ve «cilse» gibi heyet (durum) kastedilen masdarlardandır; nekre kılınması azlık ve tahkir içindir. Cümle, kalbî fiillerden olması sebebiyle düşünme fiilini ta'lik etmiştir (amelden menetmiştir); her iki veche göre de mahalli harf-i cerrin hazfiyle nasptır; yani: Ayetleri yalanladılar da, hak ile hidayete erdiren ümmetin en büyüğü olan ve ayetlerin kendisine indirildiği arkadaşlarında herhangi bir delilikten ne gibi bir şey bulunduğunu hiç düşünmediler mi? Yahut arkadaşlarında hiçbir delilik bulunmadığını [hiç düşünmediler mi ki], bu husustaki düşünmeleri onları onun doğruluğuna ve peygamberliğinin sıhhatine vâkıf olmaya götürsün de ona ve kendisine indirilen ayetlere iman etsinler. Allah Teâlâ'nın {أولم يَتَفَكَّرُواْ} kavlinde kelâmın tamam olduğu da söylenmiştir; yani «ayetleri yalanladılar da hiç düşünmediler mi?»; sonra inkâr, taaccüp ve susturma yoluyla başlanarak «Arkadaşlarından delilik namına ne var ki?» denilmiş yahut «Arkadaşlarında ondan hiçbir şey yoktur» denilmiştir. O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) «arkadaşları» diye bahsedilmesi, onunla (sallallâhu aleyhi ve sellem) uzun süre bir arada bulunmalarının, kendisinin zikredilen şeylerin şaibesinden uzak olduğuna onları vâkıf kılacak hususlardan olduğunu bildirmek içindir; bunda inkârı teyit ve şiddetlendirme vardır. O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) deliliğin nefyedilmesine değinilmesi —halbuki bunun onun hakkında sübutunun imkânsızlığı apaçık ortadadır— akılların ve âdetlerin gereğine aykırı olan şeyleri söylemenin, ya aslı ve astarı olmaksızın gelişi güzel şekilde delilikten bir dokunuşa uğrayan kimseden yahut gaybî hususları haber veren ilahî teyide mazhar bir kimseden sâdır olabilmesindendir. Kendisinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) birinci ihtimalin şaibesi bulunmadığına göre, kendisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah Teâlâ katından teyit edilmiş olduğu kesinleşmiştir. Şöyle de denilmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gece Safâ tepesine çıkıp Kureyş'i kabile kabile çağırarak onları Allah Teâlâ'nın azabına karşı uyarmaya başladı; içlerinden biri: «Şu arkadaşınız delidir, sabaha kadar feryat edip durdu» dedi ve bunun üzerine bu ayet indi. O hâlde deliliğin nefyinin açıkça belirtilmesi, onların o korkunç iftiralarına bir reddir; O'ndan (sallallâhu aleyhi ve sellem) «arkadaşları» diye bahsedilmesi ise zikredilen nükteyle birlikte onların sözlerinin üslubuna uygun olarak gelmiştir. Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هُوَ إِلَاّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ} “O, apaçık bir uyarıcıdan başkası değildir” kavli, Allah Teâlâ'nın: «Bu bir beşer değildir» kavlinin ardından gelen: «Bu ancak değerli bir melektir» kavli üslubunca kendinden öncekinin mazmununu pekiştiren ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakiki hâlini beyan eden bir cümledir; yani o, tam bir şefkati ortaya koymak
ومبالغةً في الإعذار وقوله تعالى
ve mazereti son noktasına ulaştırmak için uyarıda son derece ileri giden ve onu bütünüyle açığa vuran kimseden başkası değildir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:
{أولم ينظُروا في ملكوت السماوات والارض} استئناف آخرُ مسوقٌ للإنكار والتوبيخ بإخلالهم بالتأمل في الآياتِ التكوينيةِ المنصوبةِ في الآفاق والأنفسِ الشاهدةِ بصحة مضمونِ الآيات المنزلةِ إثر مانعي عليهم إخلالُهم بالتفكر في شأنه ﷺ والهمزةُ لما ذكر من الإنكار والتعجب والتوبيخ والوا للعطف على المقدر المذكورِ أو على الجملة المنفيةِ بلم والملكوتُ الملكُ العظيم أي أكذبوا بها أو ألم يتفكروا فيما ذكر ولم ينظروا نظرَ تأملٍ فيما يدل عليه السمواتُ والأرض من عِظَم المُلك وكمالِ القدرة {وَمَا خَلَقَ الله} أي وفيما خلق فيهما على أنَّه عطفٌ على ملكوت وتخصيصه بهما لكما ظهورِ عِظَم المُلك فيهما أو وفي ملكوت ما خلق على أنَّه عطفٌ على السموات والأرض والتعميمُ لاشتراك الكل في الدِلالة على عظم الملكِ في الحقيقة وعليه قوله تعالى فسبحان الذى بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلّ شَىْء وقولُه تعالى {مِن شَىْء} بيانٌ لما خلق مفيدٌ لعدم اختصاص الدِلالة المذكورة بجلائل المصنوعاتِ دون دقائِقها والمعنى أولم ينظروا فى ملكوتُ السموات والأرض وما خُلق فيهما من جليل ودقيقٍ مما ينطلق عليه اسمُ الشيءِ ليدلَّهم ذلك على العلم بوحدانيته تعالى وبسائر شئونه التي ينطِق بها تلك الآياتُ فيؤمنوا بها لاتحادهما في المدلول فإن كلَّ فردٍ من أفراد الأكوانِ مما عزوهان دليلٌ لائحٌ على الصانع المجيد وسبيلٌ واضحٌ إلى عالم التوحيد وقوله تعالى {وَأَنْ عسى أَن يَكُونَ قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ} عطف على ملكوت وإنْ مخففةٌ من أن واسمُها ضميرُ الشأن وخبرُها عسى مع فاعلها الذي هو أن يكون واسمُ يكون أيضاً ضميرُ الشأن والخبرُ قد اقترب أجلهم والمعنى أَوَ لَمْ يَنظُرُواْ فِى أن الشأن عسى أن يكون الشأنُ قد اقترب أجلُهم وقد جوز أن يكون اسمُ يكون أجلُهم وخبرُها قد اقترب على أنها جملةٌ من فعل وفاعل هو ضمير أجلهم لتقدمه حكماً وأياً ما كان فمناطُ الإنكارِ والتوبيخِ تأخيرُهم للنظر والتأمل أي لعلم يموتون عما قريب فمالهم لا يسارعون إلى التدبُّر في الآيات التكوينيةِ الشاهدة بما كذبوه من الآيات القرآنيةِ وقد جوز أن يكون الأجلُ عبارةً عن الساعة والإضافةُ إلى ضميرهم لملابستهم لها من جهة إنكارِهم لها وبحثِهم عنها وقوله تعالى {فَبِأَيّ حَدِيثٍ بعده يؤمنون} قطع الاحتمال إيمانِهم رأساً ونفيٌ له بالكلية مترتبٌ على ما ذكر من تكذيبهم بالآيات وإخلالِهم بالتفكر والنظر والباءُ متعلقةٌ بيؤمنون وضميرُ بعده للآيات على حذفِ المضاف المفهومِ من كذبوا والتذكيرُ باعتبار كونِها قرآناً أو بتأويلها بالمذكور وإجراءِ الضَّميرِ مُجرى اسمِ الإشارةِ والمعنى أكذبوا بها ولم يتفكروا فيما يوجب تصديقها من أحواله ﷺ وأحوالِ المصنوعاتِ فبأي حديث يؤمنون بعد تكذيبه ومعه مثلُ هذه الشواهدِ القويةِ كلا وهيهات وقيل الضميرُ للقرآن والمعنى فبأي حديث بعد القرآنِ يُؤْمِنُونَ إذَا لم يُؤمنُوا به وهو النهايةُ في البيان وقيل هو إنكارٌ وتبكيتٌ لهم مترتيب على إخلالهم بالمسارعة إلى التأمل فيما ذُكر كأنه قيل لعل أجلَهم قد اقترب
{أولم ينظُروا في ملكوت السماوات والارض} “Göklerin ve yerin melekûtuna bakmadılar mı?” [ifadesi], O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanı hakkında düşünmeyi terk etmelerini kınadıktan sonra, indirilen ayetlerin mazmununun doğruluğuna şahitlik eden, afakta ve nefislerde dikilmiş tekvinî ayetler üzerinde derinlemesine tefekkürü terk etmelerini inkâr ve kınamak üzere sevk edilmiş diğer bir istînâftır. Hemze zikredilen inkâr, taaccüp ve kınama içindir; vav ise zikredilen mukadder ifadeye yahut «lem» ile menfi olan cümleye atıf içindir. «Melekût», büyük mülk demektir; yani: Ayetleri yalanladılar yahut zikredilen hususta düşünmediler de göklerin ve yerin mülkünün azametine ve kudretin kemaline delalet eden şeylere tefekkür nazarıyla bakmadılar mı? {وَمَا خَلَقَ الله} “ve Allah'ın yarattığı şeylere?” Yani {مَلَكُوت} kelimesine matuf olarak «onların içinde yarattığı şeylere» [bakmadılar mı?]; mülkün azametinin o ikisinde son derece açık olması sebebiyle tahsis edilmişlerdir; yahut gökler ve yere matuf olarak «yarattığı şeylerin melekûtuna» [bakmadılar mı?]; umumilik, hakikatte hepsinin mülkün azametine delalette ortak olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: «Her şeyin melekûtu elinde olan Allah münezzehtir» kavli de bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: {مِن شَىْء} “herhangi bir şeyden” kavli, {مَا خَلَقَ} ibaresinin beyanı olup zikredilen delaletin sadece büyük yaratılışlara has olmayıp küçüklerine de şamil olduğunu ifade eder. Mana şudur: Göklerin ve yerin melekûtuna ve bunların içinde yaratılan büyük küçük «şey» ismi verilen her şeye bakmadılar mı ki, bu onları Allah Teâlâ'nın birliğini ve o ayetlerin haber verdiği diğer bütün şanlarını bilmeye sevk etsin de medlûldeki birlik sebebiyle onlara iman etsinler? Zira varlıkların her bir ferdi, Yüce Yaratıcı'ya apaçık bir delil ve tevhid âlemine apaçık bir yoldur. Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْ عسى أَن يَكُونَ قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ} “ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine?” kavli, {مَلَكُوت} kelimesine matuftur. «En», «enne»den hafifletilmiştir, ismi şe'n zamiridir; haberi ise faili «en yekûne» olan «asâ» fiilidir. «Yekûne»nin ismi de şe'n zamiridir, haberi ise {قَدِ اقترب أَجَلُهُمْ} cümlesidir. Mana: «Ve durumun, ecellerinin yaklaşmış olması ihtimali bulunduğuna bakmadılar mı?» şeklindedir. «Yekûne»nin isminin {أَجَلُهُمْ}, haberinin ise lafzen öne geçmiş sayılması sebebiyle faili ecellerinin zamiri olan bir fiil ve failden müteşekkil bir cümle olarak {قَدِ اقترب} olması da caiz görülmüştür. Her ne olursa olsun inkâr ve kınamanın dayanağı, bakış ve tefekkürü ertelemeleridir; yani belki de pek yakında öleceklerdir; o hâlde ne diye yalanladıkları Kur'ân ayetlerine şahitlik eden tekvinî ayetleri derinlemesine düşünmeye koşmuyorlar? Ecelin kıyamet saati olması ve zamire izafetinin ise onu inkâr etmeleri ve araştırmaları cihetiyle onunla irtibatlı olmalarından kaynaklanması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: {فَبِأَيّ حَدِيثٍ بعده يؤمنون} “Artık ondan sonra hangi söze inanacaklar?” kavli, onların iman etme ihtimalini kökten kesip atmak ve ayetleri yalanlamalarına ve düşünce ve tefekkürü terk etmelerine terettüp eden tam bir nefydir. Bâ harfi {يُؤْمِنُونَ} fiiline mütealliktir; {بَعْدِهِ} lafzındaki zamir, {كَذَّبُوا} fiilinden anlaşılan muzafın hazfiyle ayetlere aittir. Müzekker kılınması onun Kur'an olması itibariyle yahut zikredilene hamledilmesi ve zamirin işaret ismi makamına geçirilmesi itibariyledir. Mana: «Ayetleri yalanladılar da, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hâllerinden ve yaratılmışların hâllerinden onu tasdik etmeyi gerektiren hususlar üzerinde düşünmediler; artık onu yalanladıktan ve beraberinde böylesine güçlü deliller varken hangi söze iman edecekler? Asla ve heyhat!» şeklindedir. Zamirin Kur'an'a ait olduğu da söylenmiştir; mana: «Kur'an'dan sonra —ki o beyanın son noktasıdır— ona iman etmedikleri takdirde hangi söze inanacaklar?» demektir. Zikredilen hususları tefekküre koşmayı terk etmelerine terettüp eden bir inkâr ve susturma olduğu da söylenmiştir; sanki: «Belki de ecelleri yaklaşmıştır,
فما لهم لا يبادِرون إلى الإيمان بالقرآن قبل الفَوْتِ وماذا ينتظرون بعد وضوحِ الحقِّ وبأي حديثٍ أحقَّ منه يريدون أن يؤمنوا وقيل الضميرُ لأجَلهم والمعنى فبأي حديث بعد انقضائ أجلِهم يؤمنون وقيل للرسول ﷺ على حذفِ مضافٍ أيْ فبأي حديثٍ بعد حديثِه يؤمنون وهو أصدقُ الناس وقوله تعالى
O hâlde ne diye [fırsat] kaçmadan önce Kur'an'a iman etmeye koşmuyorlar? Hakkın apaçık ortaya çıkmasından sonra neyi bekliyorlar ve ondan daha hak hangi söze inanmak istiyorlar? Zamirin onların ecellerine ait olduğu da söylenmiştir; mana: «Ecelleri sona erdikten sonra hangi söze iman edecekler?» demektir. Bir muzafın hazfiyle Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ait olduğu da söylenmiştir; yani «O, insanların en doğru sözlüsü iken onun sözünden sonra hangi söze inanacaklar?» demektir. Allah Teâlâ'nın:
{مَن يُضْلِلِ الله فَلَا هَادِيَ لَهُ} استئنافٌ مقررٌ لما قبله منبىءٌ عن الطبع على قلوبهم وقوله تعالى {وَيَذَرُهُمْ فِى طغيانهم} بالياء والرفع على الاستئناف أي وهو يذرُهم وقرىء بنون العظيمة على طريقة الالتفاتِ أي ونحن نذرهم وقرىء بالياء والجزمِ عطفاً على محل فلا هاديَ له كأنه قيل من يُضللِ الله لا يهدِهِ أحدٌ ويذرْهم وقد روي الجزمُ بالنون عن نافع وأبي عمرو في الشواذ وقوله تعالى {يعمهون} أي يترددون ويتحيرون حالٌ من مفعول يذرُهم وتوحيدُ الضمير في حيز النفي نظراً إلى لفظ مَنْ وجمعُه في حيز افثبات نظراً إلى معناها للتنصيص على شمول النفي والإثباتِ للكل
{مَن يُضْلِلِ الله فَلَا هَادِيَ لَهُ} “Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur” kavli, öncesini tekit eden ve kalplerinin mühürlendiğini bildiren bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). Allah Teâlâ'nın: {وَيَذَرُهُمْ فِى طغيانهم} “Onları taşkınlıkları içinde bırakır” kavli, istînâf olarak yâ harfi ve ref ile okunmuştur; yani «O onları bırakır» demektir. İltifat yoluyla azamet nûnu ile [nezaruhum şeklinde] «Biz onları bırakırız» manasında da okunmuştur. {فَلَا هَادِيَ لَهُ} cümlesinin mahalline atıfla yâ harfi ve cezm ile de okunmuştur; sanki «Allah kimi saptırırsa artık ona kimse hidayet edemez ve onları bırakır» denilmiş gibidir. Nâfi‘ ve Ebû Amr'dan şaz kıraatlerde nûn ile cezm de rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {يعمهون} “şaşkınca bocalarlar” yani tereddüt edip bocalarlar kavli, {يَذَرُهُمْ} fiilinin mef'ûlünden hâldir. Nefiy (olumsuzluk) alanında zamirin tekil kılınması {مَنْ} lafzına binaendir; ispat alanında çoğul kılınması ise nefiy ve ispatın hepsini kapsadığını açıkça belirtmek için onun manasına binaendir.
{يسألونك عَنِ الساعة} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان بعضأحكام ضلالِهم وطغيانِهم أي عن القيامة وهي من الأسماء الغالبة وإطلاقُها عليها إما لوقوعها بغتةً أو لسرعة ما فيها من الحساب أو لأنها ساعةٌ عندِ الله تعالى معَ طولها في نفسها قيل إن قوماً من اليهود قالوا يا محمدج أخبرنا متى الساعةُ إن كنت نبياً فإنا نعلم متى هي وكان ذلك امتحاناً منهم مع علمهم أنه تعالى قد استأثر بعلمها وقيل السائلون قريشٌ وقوله تعالى {أَيَّانَ مرساها} بفتح الهمزة وقد قرىء بكسرها وهو ظرفُ زمانٍ متضمِّنٌ لمعنى الاستفهام ويليه المبتدأُ أو الفعلُ المضارِعُ دون الماضي بخلاف متى حيث يليها كلاهما قيل اشتقاقُه من أيّ فَعْلانَ منه لأن معناه أيّ وقتٍ وهو من أويتُ إلى الشيء لأن البعضَ آو إلى الكل ممتساند إليه ومحلُّه الرفعُ على أنَّه خبرٌ مقدمٌ ومرساها مبتدأٌ مؤخرٌ أي متى إرساؤُها أي إثباتُها وتقريرُها فإنه مصدرٌ ميميٌّ من أرساه إذا أثبته وأقره ولا يكاد يُستعمل إلا في الشيء الثقيل كما في قوله تعالى والجبال أرساها ومنه مرساةُ السفن ومحلُّ الجملة قيل الجرُّ على البدليَّةِ من الساعة والتحقيقُ أن محلها النصبُ بنزع الخافضِ لأنها بدلٌ من الجار والمجرور لا من المجرور فقط كأنه قيل يسألونك عَنِ الساعة أَيَّانَ مُرساها وفي تعليق السؤالِ بنفس الساعةِ أولاً وبوقت وقوعِها ثانياً تنبيهٌ على أن المقصِدَ الأصليَّ من السؤال نفسُها باعتبار حلولِها في وقتِها المعين لا وقتُها باعتبار كونِه محلاً لها وقد سُلك هذا المسلكُ في الجواب المقن أيضاً حيث أُضيف العلمُ بالمطلبو بالسؤال إلى ضميرها فأخبر باختصاصه به ﷿ وحيث قيل {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا} أي علمُها بالاعتبار المذكور {عِندَ رَبّى} ولم يقل إنما علمُ وقتِ إرسائِها ومن لم يتنبّه لهذه النكتة حمل
{يسألونك عَنِ الساعة} “Sana kıyamet saatini soruyorlar” kavli, onların sapıklık ve taşkınlıklarının bazı hükümlerini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır; yani kıyameti [soruyorlar]. O, galip isimlerdendir (özel isim gibi yerleşmiştir). Onun kıyamete ıtlak edilmesi ya ansızın kopmasından ya da onda hesabın süratli olmasından yahut kendi içinde uzun olmakla birlikte Allah Teâlâ katında bir saat kadar olmasındandır. Denildi ki Yahudilerden bir grup: «Ey Muhammed! Şayet bir peygambersen bize kıyametin ne zaman olduğunu haber ver; zira biz onun ne zaman olduğunu biliyoruz» dediler. Bu, Allah Teâlâ'nın onun ilmini Zâtına tahsis ettiğini bildikleri hâlde onların bir imtihanı idi. Soranların Kureyş olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: {أَيَّانَ مرساها} “Ne zaman gelip çatacak?” kavlinde {أَيَّانَ} hemzenin fethasıyla olup kesrasıyla da okunmuştur; istifham manası içeren bir zaman zarfıdır ve ardından mazi değil, mübteda veya muzari fiil gelir; her ikisinin de ardından gelebildiği {مَتَى} lafzının aksinedir. Onun, «hangi vakit» manasında olduğundan dolayı {أَيٌّ} lafzından «fa'lân» vezninde türediği söylenmiştir; o da {أَوَيْتُ إِلَى الشَّيْءِ} (bir şeye sığındım/yöneldim) kökündendir, zira cüz bütüne sığınır ve ona dayanır. Mahalli, öne geçmiş haber (haber-i mukaddem) olması hasebiyle merfûdur; {مُرْسَاهَا} ise gecikmiş mübtedadır (mübteda-i muahhardır); yani «onun ne zaman vuku bulup gerçekleşeceği ve sabit kılınacağıdır». Zira o, bir şeyi sabit kılıp yerleştirdiğinde kullanılan {أَرْسَاهُ} fiilinden türemiş bir mîmî masdardır. Allah Teâlâ'nın: {وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا} “Dağları da dikip sağlamlaştırdı” kavlinde olduğu gibi neredeyse ancak ağır şeyler için kullanılır; gemi demiri (çıpa/mersâ) de bundandır. Cümlenin mahallinin {السَّاعَةِ} lafzından bedel olarak mecrûr olduğu söylenmiştir; tahkik edilen görüşe göre ise mahalli car mecrûru hazfederek nasbtır (cer harfinin hazfiyle mensuptur), çünkü o sadece mecrûrdan değil car ve mecrûrun tamamından bedeldir; sanki «Sana kıyametten, onun ne zaman gelip çatacağından soruyorlar» denilmiştir. Sorunun ilk önce kıyametin bizzat kendisine, ikinci olarak da onun vuku vaktine bağlanmasında; sorudan asıl maksadın belirli vaktinde gerçekleşmesi itibariyle bizzat kendisi olduğuna, onun gerçekleşme mekânı/vakti olması itibariyle vakti olmadığına dair bir tenbih vardır. Karşılayıcı cevapta da bu yola girilmiş; soru ile talep edilen ilim kıyametin zamirine izafe edilmiş ve onun Zülcelâl'e mahsus olduğu haber verilmiştir. Nitekim {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا} yani zikredilen itibar ile onun ilmi {عِندَ رَبّى} “De ki: 'Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır'” buyrulmuş, «onun vuku vaktinin ilmi» denmemiştir. Bu nükteye dikkat etmeyen kimse ise...
النظمَ الكريمَ على حذف المضافِ والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافة إلى ضميره ﷺ للإيذان بأن توفيقه ﷺ للجواب على الوجه المذكور من باب التربية والإرشاد ومعنى كونِه عنده تعالى خاصة أنه تعالى قد استأثر به بحيث لم يخبِرْ به أحداً من ملك مقرّبٍ أو نبيَ مرسل وقوله تعالى {لَا يُجَلّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَاّ هُوَ} بيانٌ لاستمرار تلك الحالةِ إلى حين قيامِها وإقناطٌ كليٌّ عن إظهار أمرها بطريق الإخبارِ من جهتِه تعالى أو من جهة غيرِه لاقتضاء الحكمةِ التشريعيةِ إياه فإنه أدعى إلى الطاعة وأزجرُ عن المعصية كما أن إخفاءَ الأجل الخاصِّ للإنسان كذلك والمعنى لا يَكِشفُ عنها ولا يُظهر للناس أمرَها الذي تسألونني عنه إلا هو بالذات من غير أن يشعر به أحد من المخلوقين فيتوسّط في إظهاره لهم لكن لا بأن لا يُخبرَهم بوقتها قبل مجيئِه كما هوئول بل بأن يُقيمَها فيشاهدوها عِياناً كما يفصح عنه التجليةُ المُنبئةُ عن الكشف التامِّ المزيلِ للإبهام بالكلية وقوله تعالى لِوَقْتِهَا أي في وقتها قيْدٌ للتجلية بعد ورودِ الاستثناء عليها لا قبلَه كأنه قيل لا يجلّيها إلا هو في وقتها إلا أنه قدم على الاتثناء للتنبيه منْ أولِ الأمرِ عَلى أن تجليتَها ليست بطريق الإخبارِ بوقتها بل بإظهار عينِها في وقتها الذي يسألون عنه وقوله تعالى {ثقلت في السماوات والارض} استئنافٌ كما قبله مقرر لمضمون ما قبله أي كبُرت وشقتْ على أهلهما من الملائكة والثقلين كلٌّ منهم أهمّه خفاؤُها وخروجُها عن دائرة العقولِ وقيل عظُمت عليهم حيث يُشفقون منها ويخافون شدائدَها وأهوالَها وقيل ثقلت فيهما إذ لا يُطيقها منهما ومما فيهما شيءٌ أصلاً والأولُ هو الأنسبُ بما قبله وبما بعده من قوله تعالى {لَا تَأْتِيكُمْ إلا بغتة} فإنَّه استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما قبله فلا بُدَّ من اعتبار الثِقَل من حيث الخفاءُ أي لا تأتيكم إلا فجأةً على غفلة كما قال ﷺ إن الساعةَ تهيجُ بالناس والرجلُ يُصلح حَوضَه والرجلُ يسقي ماشيتَه والرجلُ يقوّم سلعتَه في سوقه والرجلُ يخفض ميزانه ويرفعه {يسألونك كَأََنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} استئنافٌ مَسوقٌ لبيان خطئِهم في توجيه السؤالِ إلى رسول الله ﷺ بناءً على زعمهم أنه ﷺ عالم بالمسئول عنه أو أن العلمَ بذلك من مواجب الرسالةِ إثرَ بيانِ خطِئهم في أصل السؤال بإعلام شأنِ المسئول عنه والجملةُ التشبيهيةُ في محل النصب على أنها حالٌ من الكاف جيء بها بياناً لما يدعوهم إلى السؤال على زعمهم وإشعاراً بخطئهم في ذلك أي يسألونك مُشبّهاً حالُك عندهم بحال من هو حفيٌّ عنها أي مبالِغٌ في العلم بها فعيلٌ من حِفيَ وحقيقتُه كأنك مبالغٌ في السؤال عنها فإن ذلك في حكم المبالغةِ في العلم بها لِما أن مَنْ بالغ في السؤال عن الشيء والبحثِ عنه استحكم علمُه به ومبنى التركيبِ على المبالغة والاستقصاءِ ومنه إحفاءُ الشاربِ واحتفاءُ البقل أي استئصالُه والإحفاءُ في المسألة أي الإلحافُ فيها وقيل عن متعلقةٌ بيسألونك وقولُه تعالى كَأَنَّكَ حَفِىٌّ معترض وصلةُ حفيٌّ محذوفة أي حفي بها وقد قرىء كذلك وقيل هو من الحَفاوة بمعنى البِرِّ والشفقة فإن قريشاً قالوا له ﷺ إن بيننا وبينك قرابةً فقل لنا متى الساعة والمعنى يسألونك كأنك تتحفّى بهم فتخصّهم بتعليم وقتِها لأجل القرابة وتَزْوي أمرَها عن غيرهم ففيه تخطئةٌ لهم من جهتين وقيل هو من حفِيَ بالشيء بمعن فرح به والمعنى كأنك فرِحٌ بالسؤال عنها تحبّه مع أنك كارِهٌ له لِما أنه تعرُّضٌ لحُرَم الغيبِ الذي استأثر الله ﷿ بعلمه {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ الله} أمر ﷺ بإعادة الجوابِ الأول تأكيداً للحكم وتقريراً له وإشعاراً بعلته على الطريقة البرهانيةِ بإيراد اسمِ الذات المُنبىءِ عن
...yüce nazmı muzafın hazfine hamletmiştir. Rubûbiyyet unvanına yer verilmesi ve onun Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafe edilmesi, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikredilen şekilde cevap vermeye muvaffak kılınmasının terbiye ve irşad kabilinden olduğunu bildirmek içindir. İkincisi, onun özellikle Allah Teâlâ katında olmasının manası; mukarreb bir melek yahut mürsel bir peygamber olsun hiç kimseye haber vermeyecek şekilde O'nun bunu Zâtına tahsis etmiş olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: {لَا يُجَلّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَاّ هُوَ} “Onun vaktini O'ndan başkası açığa çıkaramaz” kavli, bu durumun kıyametin kopuş anına kadar devam edeceğinin beyanı ve teşrîî hikmetin bunu gerektirmesi sebebiyle onun durumunun gerek Allah Teâlâ tarafından gerekse başkası tarafından haber verme yoluyla açığa çıkarılmasından büsbütün ümit kestirmedir. Zira bu, itaate daha çok sevk edici ve günahtan daha çok sakındırıcıdır; nitekim insana has ecelin gizli tutulması da böyledir. Mana: «Hakkında bana soru sorduğunuz onun durumunu, mahlukattan hiç kimse hissetmeksizin ve onlar için onu ortaya koymada vasıta olmaksızın bizzat O'ndan başkası açığa çıkaramaz ve insanlara gösteremez. Ancak bu, tevil edildiği gibi gelmesinden önce vaktini onlara haber vermemesiyle değil, bilakis onu ikame edip bizzat müşahede ettirmesiyle olur; nitekim kapalılığı tamamen gideren tam bir keşfi bildiren tecliye (açığa çıkarma) kelimesi de bunu açıkça ifade eder.» Allah Teâlâ'nın {لِوَقْتِهَا} yani vaktinde kavli, istisna geldikten sonra tecliye fiilinin kaydıdır, istisnadan önce değil; sanki: «Onu vaktinde O'ndan başkası açığa çıkaramaz» denilmiştir. Ancak onun tebliğ edilmesinin vaktini haber verme yoluyla değil, bizzat kendisini hakkında soru sordukları vaktinde ortaya koymak suretiyle olacağına en baştan dikkat çekmek için istisnadan öne alınmıştır. Allah Teâlâ'nın: {ثقلت في السماوات والارض} “O, göklerde ve yerde ağırlaşmıştır” kavli, öncesi gibi bir istînâf olup önceki cümlenin mazmununu pekiştirmektedir. Yani gökler ve yer ehline, melekler ve insan-cin topluluklarına ağır ve güç gelmiştir; her birini onun gizliliği ve akılların sınırları dışına çıkması kaygılandırmıştır. Ondan ürperdikleri, şiddet ve dehşetlerinden korktukları için onlara ağır geldiği de söylenmiştir. Göklerden ve yerden ve bunlardaki hiçbir şeyin ona güç yetiremeyeceği için ikisinde ağırlaştığı da söylenmiştir. Birinci mana, öncesine ve sonrasındaki {لَا تَأْتِيكُمْ إلا بغتة} “O size ancak ansızın gelir” kavline en uygun olanıdır. Zira bu, öncesinin mazmununu tekit eden bir istînâftır; bu durumda ağırlığın gizlilik cihetinden kabul edilmesi gerekir; yani o size ancak gafil iken ansızın gelecektir. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Kıyamet insanları öyle bir yakalar ki kişi havuzunu tamir etmekte, kişi hayvanını sulamakta, kişi çarşıda malını fiyatlandırmakta, kişi terazisini indirip kaldırmaktadır.» {يسألونك كَأََنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا} “Sanki sen onu biliyormuşsun gibi sana soruyorlar” kavli, sorulan şeyin durumunu bildirerek sorunun aslındaki hatalarını beyan ettikten hemen sonra, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorulan şeyi bildiği yahut bunu bilmenin peygamberliğin gereklerinden olduğu zannına binaen soruyu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneltmelerindeki hatayı beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Teşbih cümlesi, kâf zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir; onların zannına göre kendilerini sormaya sevk eden şeyi beyan etmek ve bundaki hatalarını sezdirmek için getirilmiştir. Yani: «Sana, sanki onların indindeki hâlin onu çok iyi bilen (onun bilgisine adamakıllı vakıf olan) birinin hâline benzetilmiş gibi soruyorlar.» {حَفِيٌّ}, {حَفِيَ} fiilinden türemiş fa'îl veznindedir. Hakikati ise «sanki sen onu çokça sorup araştırmışsın gibi» demektir. Zira bu, onun bilgisine adamakıllı sahip olma hükmündedir; çünkü bir şeyi fazlaca sorup soruşturan ve araştıran kimsenin onun hakkındaki bilgisi sağlamlaşır. Bu terkibin yapısı mübalağa ve derinlemesine araştırmaya dayanır. Bıyığı kökünden kesmek anlamındaki ihfâü'ş-şârib ve bitkiyi kökünden sökmek anlamındaki ihtifâü'l-bakl ile soruda aşırı gitmek (ısrar etmek) anlamındaki el-ihfâ fi'l-mes'ele bundan türemiştir. {عَنْ} cer harfinin {يَسْأَلُونَكَ} fiiline müteallik olduğu, {كَأَنَّكَ حَفِيٌّ} kavlinin ara cümle (mu'tarıza) olduğu ve hafiyy lafzının sılasının hazfedildiği yani {حَفِيٌّ بِهَا} (ona düşkün/şefkatli) takdirinde olduğu da söylenmiştir; nitekim bu şekilde de okunmuştur. Bunun iyilik ve şefkat manasındaki hafâvetten olduğu da söylenmiştir; zira Kureyş ona (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bizimle senin aranda akrabalık bağı var, bize kıyametin ne zaman olduğunu söyle» demişlerdi. Mana: «Sana sanki sen onlara ikram ve iltifat ediyor da akrabalıktan dolayı vaktini onlara öğretip başkalarından gizliyormuşsun gibi soruyorlar» demektir. Bunda onlar için iki açıdan hata çıkarma vardır. Bir şeyi sevinçle karşılamak manasındaki {حَفِيَ بِالشَّيْءِ} kökünden olduğu da söylenmiştir; mana: «Sen ondan hoşlanmadığın hâlde —çünkü o, Allah Zülcelâl'in ilmini Zâtına tahsis ettiği gaybın mahrem alanlarına ilişmektir— sanki sen onun sorulmasına seviniyor ve bunu istiyormuşsun gibi [soruyorlar]» demektir. {قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِندَ الله} “De ki: 'Onun ilmi ancak Allah'ın katındadır'” kavli, hükmü tekit etmek, pekiştirmek ve ilmini de içeren kemal sıfatlarını gerektiren Zat ismini...
استتباعها لصفات الكمالِ التي من جملتها العلمُ وتمهيداً للتعريض بجهلهم بقوله تعالى {ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أي لا يعلمون ما ذُكر من اختصاص علمِها به تعالى فبعضُهِم ينكرونها رأساً فلا يعلمون شيئاً مما ذكر قطعاً وبعضُهم يعلمون أنها واقعةٌ البتةَ ويزعُمون أنك واقفٌ على وقت وقوعِها فيسألونك عنه جهلاً وبعضُهم يدّعون أن العلم بذلك من مواجب الرسالةِ فيتخذون السؤالَ عنه ذريعةً إلى القدح في رسالتك والمستثنى من هؤلاء هم الواقفون على جلية الحالِ من المؤمنين وأما السائلون عنها من اليهود بطريق الامتحانِ فهم منتظِمون في سلك الجاهلين حيث لم يعلموا بعلمهم وقوله تعالى
...getirmek suretiyle bürhânî (kesin delile dayalı) metot üzere gerekçesini hissettirmek ve Allah Teâlâ'nın: {ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” kavliyle onların cehaletine tarizde bulunmaya bir zemin hazırlamak amacıyla Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk cevabı tekrarlaması emredilmiştir. Yani onun ilminin Allah Teâlâ'ya has kılındığına dair zikredilen hususları bilmezler. Nitekim bazısı onu kökten inkâr eder ve zikredilenlerden kesinlikle hiçbir şey bilmez; bazısı onun mutlaka vuku bulacağını bilir fakat senin onun vuku vaktine vâkıf olduğunu iddia ederek cahilliklerinden dolayı bunu sana sorarlar; bazısı da bunu bilmenin risaletin gereklerinden olduğunu iddia edip bunu sormayı senin peygamberliğine dil uzatmaya bir vesile kılarlar. Bunlardan istisna edilenler ise meselenin hakikatine vâkıf olan müminlerdir. İmtihan amacıyla kıyameti soran Yahudilere gelince, onlar da bildikleriyle amel etmedikleri (bilgilerinin gereğini yapmadıkları) için cahiller safında yer almışlardır. Allah Teâlâ'nın:
{قل لا أملك لنفسى نَفْعًا وَلَا ضَرّا} شروعٌ في الجواب عن السؤال ببيان عجزِه عن علمها إثرَ بيانِ عجزِ الكلِ عنه وإبطالُ زعمِهم الذي بنَوْا عليه سؤالَهم من كونه ﷺ ممن يعلمها وإعادةُ الأمر لإظهار كمالِ العنايةِ بشأن الجوابِ والتنبيهِ على استقلاله ومغايرتِه للأول والتعرضُ لبيان عجزه عما ذُكر من النفع والضُرِّ لإثبات عجزِه عن علمها بالطريق البرهاني واللامُ إمَا متعلقٌ بأملك أو بمحذوفٍ وقعَ حالاً من نفعا أي لا أقدر لأجل نفسي على جلب نفعٍ ما ولا على دفع ضرَ ما {إِلَاّ ما شاء الله} أن أملِكَه من ذلك بأن يُلْهِمنيه فيُمكِنَني منه ويُقدِرَني عليه أو لكنْ ما شاء الله من ذلك كائنٌ فالاستثناءُ منقطعٌ وهذا أبلغُ في إظهار العجز {وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الغيب} أي جنسَ الغيبِ الذي من جملته ما بين الأشياء من المناسبات المصححةِ عادة للسببية والمسببية ومن المباينات المستتبعة للمانعة والمدافعةِ {لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الخير} أي لحصّلتُ كثيراً من الخير الذي نيط تحصيلُه بالأفعال الاختياريةِ للبشر بترتيب أسبابِه ودفعِ موانِعه {وَمَا مَسَّنِىَ السوء} أي السوءُ الذي يمكن التقصّي عنه بالتوقيِّ عن موجباته والمدافعةِ بموانعه لا سوءٌ ما فإن منه ما لا مدفعَ له {إِنْ أَنَاْ إِلَاّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ} أي ما أنا إلا عبدٌ مرسَلٌ للإنذار والبشارة شأني حيازةُ ما يتعلق بهما من العلوم الدينيةِ والدنيوية لا الوقوفُ على الغيوب التي لا علاقة بينها وبين الأحكامِ والشرائعِ وقد كشفتُ من أمر الساعةِ ما يتعلق به الإنذارُ من مجيئها لا محالة واقترابِها وأما تعيينُ وقتِها فليس ما يستدعيه الإنذارُ بل هو مما يقدح فيه لما مرَّ منْ أنَّ إيهامه أدعى إلى الانزجار عن المعاصي وتقديمُ النذيرِ على البشير لما أن المَقام مقامُ الإنذار وقوله تعالى {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} إما متعلقٌ بهما جميعاً لأنهم ينتفعون بالإنذار كما ينتفعون بالبشارة وإما بابشير فقط وما يتعلق بالنذير محذوف أي نذير للكافرين أي الباقين على الكفر وبشيرٌ لقوم يؤمنون أي في أيّ وقتٍ كان ففيه ترغيبٌ للكفرة في إحداث الإيمانِ وتحذيرٌ عن الإصرار على الكفر والطغيان
{قل لا أملك لنفسى نَفْعًا وَلَا ضَرّا} “De ki: 'Ben kendim için ne bir faydaya ne de bir zarara malikim'” kavli, herkesin onun ilminden aciz olduğunun beyan edilmesinin ardından, kendisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu bilmekten aciz olduğunu beyan ederek soruya cevaba giriştir ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu bilenlerden olduğu yönündeki suallerini üzerine bina ettikleri iddialarını iptal etmektir. Emrin tekrarlanması, cevabın şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve onun müstakil olduğuna ve birinciden farklılığına dikkat çekmek içindir. Sözü edilen fayda ve zarardan aciz olduğunun beyanına girişilmesi, bürhânî (kesin delile dayalı) yolla onun ilminden aciz olduğunu ispatlamak içindir. Lâm harfi ya {أَمْلِكُ} fiiline yahut {نَفْعًا} kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani «Kendim için herhangi bir faydayı celbetmeye veya herhangi bir zararı defetmeye güç yetiremem». {إِلَاّ ما شاء الله} “meğerki Allah dilemiş olsun” yani bunu bana ilham edip beni buna muktedir kılması suretiyle bundan malik olmamı dilediği müstesna; yahut «fakat Allah'ın bundan dilediği şey vaki olur» demektir ki bu takdirde istisna munkatıdır ve bu, acziyeti ortaya koymada daha beliğdir. {وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الغيب} “Eğer gaybı bilseydim” yani adet gereği sebeplilik ve müsebbebiyyet ilişkisini sağlayan şeyler arasındaki münasebetler ile engelleme ve defetmeyi gerektiren ayrılıkların da dâhil olduğu gayb cinsini [bilseydim], {لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الخير} “elbette hayrı çoğaltırdım” yani sebeplerini tertip edip engellerini defetmek suretiyle beşerin ihtiyarî fiillerine bağlanmış olan hayırdan çokça elde ederdim, {وَمَا مَسَّنِىَ السوء} “ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı” yani gerekçelerinden sakınmak ve engelleriyle defetmek suretiyle kurtulması mümkün olan kötülük [dokunmazdı], mutlak anlamda her kötülük değil; zira defedilmesi mümkün olmayan kötülükler de vardır. {إِنْ أَنَاْ إِلَاّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ} “Ben ancak bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim” yani ben sadece uyarma ve müjdeleme için gönderilmiş bir kulum; benim vazifem bu ikisiyle ilgili dinî ve dünyevî ilimleri elde etmektir, hükümler ve şeriatlarla hiçbir bağı bulunmayan gayblara vâkıf olmak değildir. Nitekim kıyamet meselesinden, uyarının taalluk ettiği onun mutlaka geleceği ve yaklaşmış olduğu kısmını açıkladım. Vaktinin tayinine gelince, o uyarının gerektirdiği bir şey olmadığı gibi, bilakis daha önce geçtiği üzere onun müphem bırakılmasının günahlardan caydırmaya daha çok sevk edici olması sebebiyle uyarıya halel getiren bir durumdur. Makam inzar (uyarma) makamı olduğu için nezîr (uyarıcı), beşîrden (müjdeleyiciden) önce zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için” kavli, ya her ikisine birden mütealliktir —çünkü onlar müjdeden faydalandıkları gibi uyarıdan da faydalanırlar— ya da sadece {بَشِيرٌ} lafzına mütealliktir ve nezîr ile ilgili olan kısım mahzuftur; yani «küfür üzere kalan kâfirler için bir uyarıcı ve herhangi bir zamanda iman edecek bir kavim için müjdeleyiciyim» demektir. Bunda kâfirleri yeniden imana yöneltmeye teşvik ve küfür ile taşkınlıkta ısrardan sakındırma vardır.
{هُوَ الذى خَلَقَكُمْ} استئناف سيق لبيان كمالِ عِظَمِ جنايةِ الكَفَرةِ في جراءتهم على الإشراك بتذكير مبادى
{هُوَ الذى خَلَقَكُمْ} “Sizi yaratan O'dur” kavli, şirk koşmaya cüret etmekteki kâfirlerin cinayetinin büyüklüğünün son noktasını, buna aykırı olan durumlarının başlangıçlarını hatırlatmak suretiyle beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır...
أحوالِهم المنافيةِ له وإيقاعُ الموصول خبراً لتفخيم شأنِ المبتدأ أي هو ذَلِكَ العظيمُ الشأنِ الذي خلقكم جميعاً وحدَه من غير أن يكون لغيره مدخلٌ في ذلك بوجهٍ من الوجوه {مّن نَّفْسٍ واحدة} هو آدم ﵊ وهذا نوعُ تفصيلٍ لما أشيرَ إليه في مطلعِ السورة الكريمة إشارة إجالية من خلقهم وتصويرِهم في ضمن خلق آدمَ وتصويرِه وبيانٌ لكيفيته {وَجَعَلَ} عطف على خلقكم داخلٌ في حكمِ الصلةِ ولا ضيرَ في تقدمه عليه وجوداً لِما أن الواوَ لا تستدعي الترتيبَ في الوجود {مِنْهَا} أي من جنسها كما في قوله تعالى جَعَلَ لَكُمْ مّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا أو من جسدها لما يُروى أنه تعالى خلقَ حواءَ من ضلع من أضلاع آدم ﵊ والأولُ هو الأنسُب إذِ الجنسيةُ هي المؤديةُ إلى الغاية الآتيةِ لا الجزئيةُ والجعلُ إما بمعنى التصييرِ فقوله تعالى {زَوْجَهَا} مفعولُه الأولُ والثاني هو الظرفُ المقدّم وإما بمعنى الإنشاءِ والظرفُ متعلقٌ بجعل قُدّم على المفعول الصريح لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر أو بمحذوفٍ هو حالٌ من المفعول والأولُ هو الأولى وقوله تعالى {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} علةٌ غائيةٌ للجعل باعتبار تعلُّقِه بمفعولِه الثاني أي ليستأنسَ بها ويطمئِنّ إليها اطمئناناً مصححاً للازدواج كما يلوح به تنذكير الضميرِ ويُفصح عنه قوله تعالى {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} أي جامعها {حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفًا} في مبادىء الأمرِ فإنه عند كونه نطفةً أو علقة أو مضغة أخفُّ عليها بالنسبة إلى ما بعد ذلك من المراتب والتعرض لذكر خِفته للإشارة إلى نعمته تعالى عليهم في إنشائه تعالى إياهم متدرجين في أطوار الخلقِ من العدم إلى الوجود ومن الضَّعف إلى القوة {فَمَرَّتْ بِهِ} أي فاستمرّت به كما كانت قبل حيث قامتْ وقعدت وأخذت وتركت وعليه قراءةُ ابن عبَّاسً رضي الله تعالى عنهما وقرىء فمرت بالتخفيف وفمارت من المورود هو المجيءُ والذهابُ أو من المِرْية فظنت الحملَ وارتابت به وأما ما قيل من أن المعنى حملت حملاً خفّ عليها ولم تلْقَ منه ما يلقى بعضُ الحبالى من حملهن من الكرب والأذّية ولم تستثقِلْه كما يستثقِلْنَه فمرّت به أي فمضَت به إلى ميلاده منن غير إخداج ولا إزلاق فيرده قوله تعالى {فَلَمَّا أَثْقَلَت} إذ معناه فلما صارت ذاتَ ثِقلٍ لكبر الولدِ في بطنها ولا ريب في أن الثقلَ بهذا المعنى ليس مقابلاً للخفة بالمعنى المذكور إنما يقابلها الكربُ الذي يعتري بعضَهن من أول الحمل إلى آخره دون بعضٍ أصلاً وقرىء أُثقِلت على البناء للمفعول أي أثقلها حملُها {دَّعَوَا الله} أي آدمُ وحواءُ ﵉ لمّا دَهِمهما أمرٌ لم يعهَداه ولم يعرِفا مآله فاهتما به وتضرّعا إليه ﷿ وقولُه تعالَى {رَبُّهُمَا} أي مالكَ أمرِهما الحقيقُ بأن يُخصَّ به الدعاءُ إشارةٌ إلى أنهما قد صدّرا به دعاءَهما كما في قولهما رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا الآية ومتعلَّقُ الدعاءِ محذوفٌ تعويلاً على شهادة الجملةِ القسَمية به أي دَعَواه تعالى أن يُؤتيَهما صالحاً ووعدا بمقابلته الشكرَ على سبيل التوكيدِ القسَميِّ وقالا أو قائلين {لئن آتيتنا صالحا} أي ولداً من جنسنا سوياً {لَنَكُونَنَّ} نحن ومن يتناسل من ذريتنا {مِنَ الشاكرين} الراسخين في الشكر على نعمائك التي من جملتهخا هذه النعمةُ وترتيبُ هذا الجوابِ على الشرط المذكورِ لما أنهما قد علما أن ما علّقا به دعاءَهما أُنموذَجٌ لسائر أفرادِ الجنسِ ومعيارٌ لها ذاتاً وصفةَ وجودُه مستتبعٌ لوجودها وصلاحُه مستلزِمٌ لصلاحها فالدعاءُ في حقه متضمنٌ للدعاء في حق الكل مستتبِعٌ له كأنهما قالا لئن آتيتنا وذريتَنا أولاداً صالحة وقيل إن ضميرَ آتيتَنا أيضاً لهما ولكل من يتناسل من ذريتهما فالوجهُ ظاهرٌ وأنت خبيرٌ بأن نظم الكل
...Mevsûlün haber kılınması mübtedanın şanını yüceltmek içindir; yani O, hiçbir şekilde başkasının onda bir dahli olmaksızın hepinizi tek başına yaratan o şanı yüce olandır. {مّن نَّفْسٍ واحدة} “tek bir nefisten” ki o Âdem'dir (aleyhisselâm). Bu, surenin başında Âdem'in yaratılması ve şekillendirilmesi kapsamında onların yaratılışına ve şekillendirilmesine icmâlî olarak yapılan işaretin bir nevi tafsilatı ve keyfiyetinin beyanıdır. {وَجَعَلَ} “ve kıldı” kavli {خَلَقَكُمْ} fiiline matuf olup sıla hükmüne dâhildir; varlık bakımından ondan önce olmasında bir beis yoktur, zira vâv harfi varlıkta tertip gerektirmez. {مِنْهَا} “ondan” yani Allah Teâlâ'nın: {جَعَلَ لَكُمْ مّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا} “Size kendi nefislerinizden eşler kıldı” kavlinde olduğu gibi kendi cinsinden; yahut rivayet edildiği üzere Allah Teâlâ Havva'yı Âdem'in (aleyhisselâm) kaburga kemiklerinden birinden yarattığı için onun cesedinden [kıldı]. Birinci mana daha uygundur; zira gelecek olan gayeye ulaştıran husus cüz'iyyet değil hemcinsliktir. Ce'l (kılmak) ya dönüştürmek (tasyîr) manasındadır ki bu durumda Allah Teâlâ'nın {زَوْجَهَا} “eşini” kavli onun birinci mef'ûlü, takaddüm eden zarf ise ikinci mef'ûlüdür; ya da inşa ve yaratmak manasındadır ve zarf {جَعَلَ} fiiline müteallik olup daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve geciktirilene iştiyak uyandırmak için sarih mef'ûlden öne alınmıştır veya mef'ûlden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; birinci görüş daha evladır. Allah Teâlâ'nın: {لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا} “ona ısınıp yatışsın diye” kavli, ikinci mef'ûlüne taalluku itibariyle ce'l fiilinin gaye illetidir; yani ona ünsiyet etsin, evliliği geçerli kılacak bir sükûnetle ona gönlü yatışsın diyedir; nitekim zamirin müzekker kılınması da bunu ima etmekte ve Allah Teâlâ'nın: {فَلَمَّا تَغَشَّاهَا} “Onu örtüp bürüyünce (birlikte olunca)” yani onunla cima edince kavli bunu açıkça ifade etmektedir. {حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفًا} “hafif bir yük yüklendi” başlangıçta böyledir; zira nutfe, alaka yahut mudga iken sonraki mertebelere kıyasla kadına daha hafiftir. Hafifliğinin zikredilmesi, Allah Teâlâ'nın onları yokluktan varlığa, zayıflıktan kuvvete yaratılış merhalelerinde derece derece var etmesindeki nimetine işaret etmek içindir. {فَمَرَّتْ بِهِ} “bununla gidip geldi” yani daha önce olduğu gibi kalkıp oturarak, alıp bırakarak onunla hayatına devam etti; İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) kıraati de bu doğrultudadır. Şeddesiz olarak «fe-merret» ve mevrûddan (gelip gitmekten) türemiş olarak «fe-mâret» şeklinde de okunmuştur; yahut mirye (şüphe) kökünden olup hamile olduğunu zannedip bundan şüphelendi manasındadır. Mananın; «ona hafif gelen bir yük taşıdı, bazı hamilelerin hamileliklerinden dolayı çektikleri sıkıntı ve eziyeti çekmedi ve onların ağır bulduğu gibi onu ağır bulmadı; böylece onunla vaktine kadar hiçbir düşük ve erken doğum olmaksızın doğuma erdi» şeklinde olduğu yönündeki söze gelince; bunu Allah Teâlâ'nın {فَلَمَّا أَثْقَلَت} “Ağırlaşınca” kavli reddeder. Zira bunun manası: «Karnındaki çocuğun büyümesi sebebiyle ağırlık sahibi olunca» demektir. Kuşkusuz bu manadaki ağırlık, zikredilen manadaki hafifliğin zıddı değildir; onun zıddı ancak bazı kadınların hamileliğin başından sonuna kadar maruz kaldıkları, bazılarının ise hiç maruz kalmadıkları sıkıntıdır. Meçhul sîgasıyla «uskılet» şeklinde de okunmuştur; yani yükü onu ağırlaştırdı demektir. {دَّعَوَا الله} “Allah'a yalvardılar” yani Âdem ile Havva (aleyhimesselâm) daha önce tecrübe etmedikleri ve akıbetini bilmedikleri bir durumla karşılaşınca bunu dert edindiler ve O'na (celle celâlühû) yalvarıp yakardılar. Allah Teâlâ'nın: {رَبُّهُمَا} “Rablerine” yani duanın yalnızca kendisine has kılınmasına layık olan işlerinin sahibine kavli, tıpkı {رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا} “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” ayetindeki kavillerinde olduğu gibi dualarına bu isimle başladıklarına işarettir. Yemin cümlesinin ona delaleti esas alınarak duanın müteallakı hazfedilmiştir; yani Allah Teâlâ'ya kendilerine salih bir evlat vermesi için dua ettiler ve yeminle tekit edilmiş bir şekilde şükürle karşılık vereceklerini vadettiler ve şöyle dediler veya şöyle diyerek: {لئن آتيتنا صالحا} “Andolsun, eğer bize salih bir evlat verirsen” yani kendi cinsimizden düzgün ve kusursuz bir çocuk [verirsen], {لَنَكُونَنَّ} biz ve soyumuzdan gelenler mutlaka olacağız {مِنَ الشاكرين} “şükredenlerden” aralarında bu nimetin de bulunduğu nimetlerine hakkıyla ve sebatla şükredenlerden [olacağız]. Bu cevabın söz konusu şarta bağlanması şundandır: Zira onlar dualarını bağladıkları şeyin cinsin diğer fertleri için bir numune ve zat ile sıfat bakımından onlar için bir ölçü olduğunu, onun varlığının diğerlerinin varlığını getireceğini ve onun salahının diğerlerinin salahını gerektireceğini bilmişlerdir. Dolayısıyla onun hakkındaki dua, hepsinin hakkındaki duayı kapsamakta ve onu peşi sıra getirmektedir; sanki «Eğer bize ve zürriyetimize salih çocuklar verirsen» demiş gibidirler. {آتَيْتَنَا} kelimesindeki zamirin de hem kendilerine hem de zürriyetlerinden türeyecek herkese ait olduğu söylenmiştir ki bunun izahı açıktır. Bilirsin ki hepsini...
في سلك الدعاءِ أصالةً يأباه مقام المبالغةِ في الاعتناء بشأن ما هما بصدده وأما جعلُ ضميرِ لنكونن للكل فلا محذورَ فيه لأن توسيع دائر الشكر غيرُ مُخِلَ بالاعتناء المذكور بل مؤكدٌ له وَأياً مَا كان فمَعنى قوله تعالى
...asıl olarak dua dizisine sokulmasını, onların meşgul oldukları şeyin şanına gösterilen aşırı ihtimam makamı kabul etmez. {لَنَكُونَنَّ} fiilindeki zamirin herkese ait kılınmasına gelince, bunda bir sakınca yoktur; zira şükür dairesini genişletmek söz konusu ihtimama halel getirmez, bilakis onu tekit eder. Her ne olursa olsun Allah Teâlâ'nın şu kavlinin manası:
{فلما آتاهما صالحا} لما ى تاهما ما طلباه أصالةً واستتباعاً من الولد وولد الولدِ ما تناسلوا فقوله تعالى {جَعَلَا} أي جعل أولادُهما {لَهُ} تعالى {شُرَكَاء} على حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مُقامه ثقةً بوضوح الأمرِ وتعويلاً على ما يعقُبه من البيان وكذا الحالُ في قولِه تعالى {فيما آتاهما} أي فيما آتى أولادَهما من الأولد حيث سمَّوْهم بعبد مناف وعبدِ العزّى ونحوِ ذلك وتخصيصُ إشراكِهم هذا بالذكر في مقام التوبيخِ مع أن إشراكَهم بالعبادة أغلظُ منه جنايةً وأقدمُ وقوعاً لما أنَّ مساقَ النظمِ الكريمِ لبيان إخلالِهم بالشكر في مقابلة نعمةِ الولدِ الصلح وأولُ كفرِهم في حقه إنما هو تسميتُهم إياه بما ذُكر وقرىء شِرْكاً أي شركةً أو ذوي شركةٍ أي شركاءَ إن قيل ما ذُكر من حذفِ المضافِ وإقامةِ المضافِ إليه مقامه إنما يصادر إليه فيما يكون للفعل ملابسةٌ ما بالمضاف إليه أيضاً بسرايته إليه حقيقةً أو حكماً وتتضمن نسبتُه إليه صورةً مزيةً يقتضيها المقام كما في مثلِ قولِه تعالى وَإِذْ نجيناكم مّنْ آل فِرْعَوْنَ الآية فإن الإنجاءَ منهم مع أن تعلّقه حقيقةً ليس إلا بأسلاف اليهودِ قد نُسب إلى أخلافهم بحكم سرايتِه إليهم توفيةً لمقام الامتنانِ حقَّه وكذا في قولِه تعالى قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنبِيَاء الله الآية فإن القتلَ حقيقةً مع كونه من جناية آبائِهم قد أُسند إليهم بحكم رضاهم به أداءً لحق مقامِ التوبيخِ والتبكيت ولا ريبَ في أنَّهما عليهما الصلاة والسلام بريئان من سرايةِ الجعلِ المذكورِ إليهما بوجه من الوجوه فما وجهُ إسنادِه إليهما صورةً قلنا وجهُه الإيذانُ بتركهما الأَوْلى حيث أقدما على نظم أولادِهما في سلك أنفسِهما والتزما شكرَهم في ضمن شكرِهما وأقسما على ذلك قبل تعرُّف أحوالِهم ببيان أن إخلالَهم بالشكر الذي وعداه وعداً مؤكداً باليمين بمنزلة إخلالِهما بالذات في استيجاب الحِنْثِ والخُلْف مع ما فيه من الاشعار بتضاعف جنايتِهم ببيان أنهم بجعلهم المذكورِ أوقعوهما في ورطة الحِنثِ والخُلفِ وجعلوهما كأنهما باشراه بالذات فجمعوا بين الجنايةِ على الله تعالى والجنايةِ عليهما ﵉ {فتعالى الله عَمَّا يُشْرِكُونَ} تنزيهٌ فيه معنى التعجبِ والفاءُ لترتيبه على ما فُصِّل من أحكام قدرتِه تعاتلى وآثارِ نعمتِه الزاجرةِ عن الشرك الداعية إلى التة وحيد وصيغةُ الجمعِ لما أشير إليه من تعين الفاعلِ وتنزيهِ آدمَ وحواءَ عن ذلك وما في عما إما مصدريةٌ أيْ عن إشراكِهم أو موصولةٌ أو موصوفةٌ أي عما يشركونه به سبحانه والمرادُ بإشراكهم إما تسميتُهم المذكورةُ أو مطلقُ إشراكِهم المنتظِمِ لها انتظاماً أولياً وقرىء تشركون بتاء الخطاب بطريق الالتفاتِ وقيل الخطابُ لآلقصي من قريش والمرادُ بالنفس الواحدةِ نفسُ قصيّ فإنهم خُلقوا منه وكان له زوجٌ من جنسه عربيةٌ قرشيةٌ وطلبا من الله تعالى ولداً صالحاً فأعطاهما أربعةَ بنينَ فسمَّياهم عبدَ مناف وعبدَ شمسٍ وعبدَ قصي وعبد الداروضمير يشركون لهما ولأعقابهما المقتدين بهما وأما ما قيل من أنه لما حملت حواءُ أتاها إبليسُ في صورة رجل فقال لها ما يُدريك ما في بطنك لعله بهيمةٌ أو كلبٌ أو خنزيرٌ وما يدريك من أين يخرج فخافت من
{فلما آتاهما صالحا} “Fakat [Allah] onlara salih bir evlat verince” yani gerek asıl gerekse tâbi kılma yoluyla talep ettikleri çocuk ve nesilleri boyunca çocukların çocuklarını onlara verince, Allah Teâlâ'nın: {جَعَلَا} “tuttular ortak koştular” yani onların çocukları tuttular {لَهُ} Allah Teâlâ'ya {شُرَكَاء} “ortaklar” kavli; meselenin açıklığına güvenerek ve ardından gelecek olan beyana dayanarak muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi kabilindendir. Allah Teâlâ'nın: {فيما آتاهما} “kendilerine verdiği şeyde” yani onların çocuklarına verdiği evlatlarda [ortak koştular] kavlinde de durum böyledir; zira çocuklarına Abdümenâf, Abdüluzzâ ve benzeri isimler vermişlerdir. İbadette şirk koşmaları cinayet bakımından bundan daha ağır ve vuku bakımından daha eski olduğu hâlde, kınama makamında özellikle bu şirklerinin zikredilmesi, yüce nazmın sevk ediliş gayesinin salih evlat nimetine karşılık şükrü terk edişlerini beyan etmek olmasındandır; nitekim o evlat hakkındaki ilk nankörlükleri onu zikredilen isimlerle isimlendirmeleridir. «Şirkan» yani ortaklık yahut ortaklık sahipleri yani ortaklar şeklinde de okunmuştur. Şayet: «Muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi hususuna, ancak fiilin hakikatte veya hükmen ona sirayet etmesiyle muzafun ileyh ile de bir münasebeti bulunduğunda ve lafzen ona isnat edilmesinin makamın gerektirdiği bir meziyeti içerdiği durumlarda başvurulur; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ نجيناكم مّنْ آل فِرْعَوْنَ} “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık” ayeti gibi; zira onlardan kurtarılma hakikatte ancak Yahudilerin atalarına taalluk ettiği hâlde, onlara sirayet etmesi hükmüyle minnet makamının hakkını vermek üzere torunlarına isnat edilmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: {قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنبِيَاء الله} “De ki: 'O hâlde Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'” ayetinde olduğu gibi; zira peygamberleri öldürmek hakikatte babalarının cinayeti olduğu hâlde, kınama ve susturma makamının hakkını yerine getirmek üzere buna rıza göstermeleri hükmüyle onlara isnat edilmiştir. Şüphe yok ki o ikisi (aleyhimesselâm) söz konusu kılmanın kendilerine hiçbir şekilde sirayet etmesinden beridirler; o hâlde bunun zahiren o ikisine isnat edilmesinin hikmeti nedir?» denilirse; deriz ki: Hikmeti, çocuklarını kendi saflarına dâhil etmeye kalkışıp onların şükrünü kendi şükürleri zımnında üstlendikleri ve onların durumlarını öğrenmeden önce buna yemin ettikleri için onların evlâ olanı terk ettiklerini bildirmektir; bu da yeminle pekiştirilmiş bir vaatle söz verdikleri şükrü onların terk etmesinin, yemini bozma ve sözden dönmeyi gerektirme hususunda bizzat kendilerinin terk etmesi mesabesinde olduğunu beyan etmek içindir. Bununla birlikte onların söz konusu kılmalarıyla o ikisini yemini bozma ve sözden dönme vartasına düşürdüklerini ve sanki bunu bizzat kendileri yapmış gibi gösterdiklerini, böylece hem Allah Teâlâ'ya hem de o ikisine (aleyhimesselâm) karşı cinayeti birleştirdiklerini beyan ederek onların cinayetlerinin katlandığını hissettirmek vardır. {فتعالى الله عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştukları şeylerden çok yücedir” kavli, taaccüp (hayret) manası içeren bir tenzihtir; fâ harfi, Allah Teâlâ'nın şirki meneden ve tevhidi emreden kudretinin tafsil edilen hükümlerine ve nimetinin eserlerine terettüp etmesi içindir. Çoğul sîgası failin muayyen olduğuna ve Âdem ile Havva'nın bundan tenzih edildiğine işaret etmek içindir. {عَمَّا} kelimesindeki {مَا} ya masdariyyedir yani «onların ortak koşmalarından»; ya mevsûledir yahut mevsûfedir yani «O'na ortak koştukları şeylerden O münezzehtir» demektir. Onların ortak koşmasından murat ya zikredilen isimlendirmeleridir yahut öncelikli olarak onu da içeren mutlak şirkleridir. İltifat yoluyla muhatap tası ile «tüşrikûn» şeklinde de okunmuştur. Hitabın Kureyş'ten Kusayy ailesine olduğu ve tek nefisten muradın Kusayy'ın nefsi olduğu da söylenmiştir; zira onlar ondan yaratılmışlardır ve onun kendi cinsinden Arap ve Kureyşli bir eşi vardı; Allah Teâlâ'dan salih bir evlat istediler, O da kendilerine dört erkek evlat verdi, onlar da bunlara Abdümenâf, Abdüşşems, Abdükusayy ve Abdüddâr isimlerini verdiler; «yüşrikûn» fiilinin zamiri de onlara ve onlara uyan nesillerine aittir. Havva hamile kaldığında İblis'in ona bir adam suretinde gelip: «Karnındakinin ne olduğunu nereden biliyorsun? Belki bir hayvandır, köpektir veya domuzdur; nereden çıkacağını nereden biliyorsun?» dediği, onun da bundan korktuğu...
ذلك فذكرته لآدمَ فأهمّهما ذلك ثم عاد إليها وقال إني من الله تعالى بمنزلة فإن دعوتُه أن يجعله خلقاً مثلَك ويسهّل عليك خروجَه تسمّيه عبد الحرث وكان اسمُه حارثاً في الملائكة فقبِلت فلما ولدتْه سمته عبد الحرث فمما لا تعويلَ عليه كيف لا وأنه ﷺ كان علَماً في علم الأسماءِ والمسميات فعدمُ علمِه بإبليسَ واسمِه واتباعُه إياه في مثل هذا الشأنِ الخطيرِ أمرٌ قريبٌ من المحال والله تعالَى أعلمُ بحقيقةِ الحال
...ve bunu Âdem'e zikrettiği, bu durumun ikisini de kaygılandırdığı; sonra İblis'in tekrar gelip: «Ben Allah Teâlâ katında bir mevki sahibiyim; eğer O'na dua edip onu senin gibi bir insan kılması ve doğumunu sana kolaylaştırması karşılığında ona Abdülhâris ismini verirsen —ki melekler arasındaki ismi Hâris idi— [bunu yaparım]» dediği, onun da kabul ettiği ve çocuğu doğurunca ona Abdülhâris adını verdiği şeklindeki rivayete gelince; bu itimat edilmeyecek sözlerdendir. Nasıl olmasın ki o (aleyhisselâm) isimler ve müsemmalar ilminde bir zirve idi; İblis'i ve ismini bilmemesi ve böylesine tehlikeli bir meselede ona tabi olması muhale yakın bir durumdur. Hâlin hakikatini Allah Teâlâ en iyi bilendir.
{أَيُشْرِكُونَ} استئنافٌ مسوقٌ لتوبيخ المشركين واستقباحِ إشراكِهم على الإطلاق وإبطالِه بالكلية ببيان شأنِ ما أشركوه به سبحانه وتفصيلِ أحوالِه القاضيةِ ببطلان ما اعتقدوه في حقه أي أيشركون به تعالى {مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً} أي لا يقدرُ على أنْ يخلقشيئا من الأشياء أصلاً ومن حق المعبودِ أن يكون خالقاً لعابده لا محالةَ وقولُه تعالَى {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} عطفٌ على لا يخلق وإيرادُ الضميرين بجمع العقلاءِ وتسميتِهم لها آلهةً وكذا حالُ سائر الضمائرِ الآتيةِ ووصفُها بالمخلوقية بعد وصفِها بنفي الخالقيةِ لإبانة كمالِ منافاةِ حالِها لما اعتقدوه في حقها وإظهارِ غايةِ جهلِهم فإنَّ إشراكَ ما لا يقدِرُ على خلق شيء ما بخاقه وخالق جمسع الأشياء مما لا يمكن أن يسوّغه من له عقلٌ في الجملة وعدمُ التعرضِ لخالقها للإيذان بتعينه والاستغناءِ عن ذكره
{أَيُشْرِكُونَ} “Ortak mı koşuyorlar?” kavli, müşrikleri kınamak, mutlak olarak şirk koşmalarını çirkin görmek ve Allah Teâlâ'ya ortak koştukları şeylerin durumunu beyan edip onlar hakkında inandıkları şeylerin bâtıllığına hükmeden hâllerini tafsil ederek şirki kökten iptal etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Yani Allah Teâlâ'ya ortak mı koşuyorlar: {مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئاً} “hiçbir şey yaratamayanları” yani eşyadan hiçbir şeyi yaratmaya asla güç yetiremeyen şeyleri? Oysa mabudun hakkı, muhakkak ibadet edeninin yaratıcısı olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ يُخْلَقُونَ} “üstelik kendileri yaratılan” kavli, {لَا يَخْلُقُ} cümlesine matuftur. Her iki zamirin akıllılar çoğuluyla getirilmesi, onların bunlara ilah demelerinden dolayıdır; sonraki diğer zamirlerin durumu da böyledir. Yaratıcılığın nefyedilmesiyle nitelenmesinden sonra bunların yaratılmış olmakla nitelenmesi, durumlarının onlar hakkında inandıkları şeyle tam bir zıtlık içinde olduğunu ortaya koymak ve cehaletlerinin son noktasını göstermek içindir. Zira hiçbir şey yaratmaya güç yetiremeyen bir şeyi, onu ve bütün varlıkları Yaratan'a ortak koşmak, az buçuk aklı olan hiç kimsenin caiz görebileceği bir şey değildir. Onların yaratıcısına değinilmemesi ise O'nun muayyen olduğunu ve zikrinden müstağni olunduğunu bildirmek içindir.
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} أي لعبدتعم إ ١ احزبهم أمرٌ مهِمّ وخطبٌ مُلِمٌّ {نَصْراً} أي نصراً ما بجلب منفعةٍ أو دفعِ مضرةٍ {وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} إذا اعتراهم حادثةٌ من الحوادث أي لا يدفعونها عن أنفسهم وإيرادُ النصر للمشاكلة وهذا بيانٌ لعجزهم عن إيصال منفعةٍ ما من المنافع الوجوديةِ والعدميةِ إلى عبدتهم وأنفسِهم بعد بيانِ عجزِهم عن إيصال منفعةِ الوجود إليهم وإلى أنفسهم خلا أنهم وُصفوا هناك بالمخلوقية لكونهم أهلاً لها وههنا لم يوصفوا بالمنصورية لأنهم ليسوا أهلاً لها وقوله تعالى
{وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ} “ve onlara güç yetiremeyenleri” yani kendilerine mühim bir iş ve büyük bir musibet isabet ettiğinde tapanlarına [güç yetiremeyenleri], {نَصْراً} “hiçbir yardım” yani bir menfaati celbetmek veya bir zararı defetmek suretiyle herhangi bir yardımı; {وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} “ve kendilerine de yardım edemeyenleri” başlarına bir hadise geldiğinde yani onu kendilerinden defedemezler. «Yardım» kelimesinin getirilmesi müşâkele (söz uyumu) içindir. Bu, varlık menfaatini kendilerine ve tapanlarına ulaştırmaktan aciz oldukları beyan edildikten sonra, varlıksal ve yokluksal faydalardan herhangi bir faydayı tapanlarına ve kendilerine ulaştırmaktan da aciz olduklarının beyanıdır. Şu kadar var ki onlar orada buna ehil oldukları için yaratılmış olmakla vasıflanmışlar, burada ise buna ehil olmadıkları için yardım olunan olmakla vasıflanmamışlardır. Allah Teâlâ'nın:
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى} بيانٌ لعجزهم عما هو أدنى من النصر المنفيِّ عنهم وأيسر هو مجردُ الدِلالةِ على المطلوب والإرشادِ إلى طريق حصولِه من غير أن يحصّله الطالب والخطابُ للمشركين بطريق الالتفاتِ المنبىءِ عن مزيد الاعتناءِ بأمر التوبيخِ والتبكيتِ أي إنْ تدعوهم أيها المشركون إلى أن يَهدوكم إلى ما تحصلون به المطالبَ أو تنجون به عن المكاره {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} إلى مرادكم وطِلْبتِكم وقرىء بالتخفيف وقوله تعالى {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنتُمْ صامتون} استئنافٌ مقررٌ لمضمونِ ما قبله ومبينٌ لكيفية عدمِ الاتباع أي مستوٍ عليكم في عدم الإفادةِ دعاؤكم لهم وسكوتكم البحث فإنه لا يتغير حالُكم في الحالين كما لا يتغير حالُهم بحكم الجمادية وقوله تعالى أَمْ أَنتُمْ صامتون جملةٌ اسميةٌ في معنى الفعليةِ معطوفةٌ على الفعلية لأنها في قوة أمْ صَمَتّم عُدل عنها للمبالغة في عدم إفادةِ الدعاء
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى} “Eğer onları hidayete çağırırsanız” kavli, kendilerinden nefyedilen yardımdan daha aşağı ve daha kolay olan bir şeye —ki o da talep edenin kendisi elde etmeksizin matluba sadece delalet etmek ve elde edilme yolunu göstermektir— karşı da aciz olduklarının beyanıdır. Hitap, kınama ve susturma işine daha fazla ihtimam gösterildiğini bildiren iltifat yoluyla müşriklere yöneliktir; yani ey müşrikler, şayet onları matluplarınızı elde edeceğiniz yahut hoşlanmadığınız şeylerden kurtulacağınız hususlarda size yol göstermeleri için çağırırsanız, {لَا يَتَّبِعُوكُمْ} “size uymazlar” muradınıza ve talebinize uyup gelmezler. Şeddesiz olarak [lâ yetbe'ûküm şeklinde] de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنتُمْ صامتون} “Onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir” kavli, öncesinin mazmununu tekit eden ve uymayışlarının keyfiyetini açıklayan bir istînâftır; yani faydasızlık bakımından onları çağırmanız ile sırf suskunluğunuz sizin için eşittir; zira onların cansız varlık olmaları hükmüyle durumları değişmediği gibi sizin durumunuz da iki hâlde değişmez. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ أَنتُمْ صامتون} kavli, fiil manasında olan bir isim cümlesidir; fiil cümlesine matuftur, zira «em samettüm» (yoksa sustunuz mu) kuvvetindedir; duanın/çağrının faydasızlığında mübalağa yapmak için...
ببيان مساواتِه للسكوت الدائمِ المستمر وما قيل من أن الخطابَ للمسلمين والمعنى وإن تدعوا لمشركين إلى الهدى أي الإسلامِ لا يتبعوكم الخ مما يساعده سياق النظم الكريم وسياقُه أصلاً على أنه لو كان كذلك لقيل عليهم مكان عليكم كما في قوله تعالى سواء عليهم أأنذرتهم أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ فإن استواءَ الدعاءِ وعدمَه إنما هو بالنسبة إلى المشركين لا بالنسبة إلى الداعين فإنهم فائزون بفضل الدعوة
...sürekli ve daimî olan sükûta denk olduğunu beyan ederek isim cümlesine dönülmüştür. Hitabın Müslümanlara yönelik olduğu ve mananın: «Eğer müşrikleri hidayete yani İslam'a çağırırsanız size uymazlar...» şeklinde olduğu yönündeki söze gelince; bu, yüce nazmın bağlam ve akışının kesinlikle desteklemediği bir görüştür. Üstelik öyle olsaydı, Allah Teâlâ'nın: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ} “Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir” kavlinde olduğu gibi {عَلَيْكُمْ} yerine «aleyhim» denilirdi. Çünkü çağrının yapılması ile yapılmamasının eşit olması davet edenlere göre değil, ancak müşriklere göredir; zira davet edenler davetin faziletine nail olmaktadırlar.
{إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} تقريرٌ لما قبلَهُ من عدم اتباعِهم لهم أي إن الذين تعبدونهم مِن دُونِهِ تعالى مِن الأصنام وتسمونهم آلهى ة {عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} أي مماثلةٌ لكن لكن لا من كل وجهٍ بل من حيث إنها مملوكة لله ﷿ مسخَّرةٌ لأمره عاجزة عن النفع والضررِ وتشبيهُها بهم في ذلك مع كون عجزِها عنهما أظهرَ وأقوى من عجزهم إنما هو لاعترافهم بعجز أنفسِهم وادّعائِهم لقدرتها عليهما إذ هو الذي يدعوهم إلى عبادتها والاستعانةِ بها وقوله تعالى {فادعوهم فَلْيَسْتَجِيبُواْ لَكُمْ} تحقيقٌ لمضمون ما قبله بتعجيزهم وتبكيتِهم أي فادعوْهم في جلب نفعٍ أو كشف ضُرَ {إِن كُنتُمْ صادقين} في زعمكم أنهم قادرون على ما أنتم عاجزون عنه وقوله تعالى
{إِنَّ الذين تَدْعُونَ مِن دُونِ الله} “Allah'tan başka yalvardıklarınız” kavli, önceden geçen onların kendilerine uymayacakları hususunu perçinlemektedir; yani Allah Teâlâ'dan başka taptığınız ve ilah diye isimlendirdiğiniz putlar: {عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} “sizin gibi kullardır” yani sizin benzerinizdirler; fakat her yönden değil, Allah Zülcelâl'in mülkü olmaları, O'nun emrine boyun eğmiş bulunmaları, fayda ve zarardan aciz olmaları yönündendir. Putların fayda ve zarardan acizliği onların acziyetinden daha açık ve daha kuvvetli olduğu hâlde bu hususta kendilerine benzetilmesi, onların kendi acizliklerini itiraf etmeleri ve putların bunlara kadir olduğunu iddia etmelerinden dolayıdır; nitekim onları putlara tapmaya ve onlardan yardım istemeye sevk eden de budur. Allah Teâlâ'nın: {فادعوهم فَلْيَسْتَجِيبُواْ لَكُمْ} “Haydi onları çağırın da size icabet etsinler” kavli, onları aciz bırakıp susturarak öncesinin mazmununu gerçekleştirmektir; yani bir fayda celbetmek veya bir zararı gidermek için onları çağırın, {إِن كُنتُمْ صادقين} “eğer doğru söyleyenler iseniz” sizin aciz kaldığınız şeylere onların güç yetirebildiği yönündeki zannınızda [doğru iseniz]. Allah Teâlâ'nın:
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا} الخ تبكيتٌ إثرَ تبكيتٍ مؤكدٌ لما يفيده الأمرُ التعجيزيُّ من عدم الاستجابةِ ببيان فُقدانِ آلاتِها بالكلية فإن الاستجابةَ من الهياكل الجُسمانية إنما تُتصوّر إذا كان لها حياةٌ وقُوىً محرّكة ومُدركة وما ليس له شيءٌ من ذلك فهو بمعزل من الأفاعيل بالمرة كأنه قيل ألهم هذه الآلاتُ التي بها تتحقق الاستجابةُ حتى يمكن استجابتُهم لكم وقد وجه الإنكار إلى كل واحدةٍ من هذه الآلات الأربعِ على حدة تكريراً للتبكيت وتثنية للتقريع إشعارا بأن انتفاءَ كلِّ واحدةٍ منها يحيالها كافٍ في الدلالة على استحالة اللاستجابة ووصف الأرجل باالمشي بها للإيذان بأن مدارَ الإنكارِ هو الوصفُ وإنما وُجّه إلى الأرجلِ لا إلى الوصف بأن يقال أيمشون بأرجلهم لتحقيق أنها حيث لم يظهر منها ما يظهر من سائر الأرجلِ فهي ليست بأرجل في الحقيقة وكذا الكلامُ فيما بعده من الجوارحِ الثلاثِ الباقية وكلمةُ أم في قوله تعالى {أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} منقطعةٌ وما فيها من الهمزة لما مر من التبكيت والإلزامِ وبل للإضراب المفيدِ للانتقال من فنّ من التبكيت بعد تمامِه إلى فن آخرَ منه لما ذكر من المزوايا والبطشُ الآخذُ بقوة وقرىء يبطُشون بضمِّ الطاءِ وهي لغةٌ فيه والمعنى بل ألهم أيدٍ يأخُذون بها ما يريدون أخذَه وتأخيرُ هذا عما قبله لما أن المشيَ حالُهم في أنفسهم والبطشَ حالُهم بالنسبة إلى الغير وأما تقديمُه على قوله تعالى {أَمْ لَهم أَعْينٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بها}
{أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا} “Onların yürüyecekleri ayakları mı var?” ayeti ve devamı; aciz bırakma bildiren emrin ifade ettiği icabet edemeyişi, icabetin aletlerinden büsbütün yoksun olduklarını beyan etmek suretiyle tekit eden, susturma üstüne susturmadır. Zira cismanî heykellerden icabet ancak hayatları, hareket ettirici ve idrak edici güçleri olduğu takdirde tasavvur edilebilir; bunlardan hiçbirine sahip olmayan şey ise fiillerden tamamen uzaktır; sanki «Kendisiyle icabetin gerçekleşeceği bu aletler onlarda var mı ki size icabet etmeleri mümkün olsun?» denilmiştir. Susturmayı tekrarlamak ve azarlamayı katmerleştirmek, her bir aletin tek başına yokluğunun dahi icabetin imkânsızlığına delalet etmede yeterli olduğunu hissettirmek üzere inkâr bu dört aletin her birine ayrı ayrı yöneltilmiştir. Ayakların kendisiyle yürünmesiyle nitelenmesi, inkârın dayanağının bu vasıf olduğunu bildirmek içindir. İnkâr «ayaklarıyla mı yürüyorlar?» denilerek vasfa değil de bizzat ayaklara yöneltilmiştir ki diğer ayaklardan görülen şey onlardan sâdır olmadığı sürece hakikatte ayak olmadıkları tescil edilsin. Kalan diğer üç uzuv hakkındaki söz de böyledir. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا} “Yoksa tutacakları elleri mi var?” kavlindeki {أَمْ} kelimesi munkatadır; onda bulunan hemze daha önce geçen susturma ve ilzam içindir; {بَلْ} manası ise zikredilen meziyetlerden dolayı bir susturma çeşidini tamamladıktan sonra bir diğerine geçişi ifade eden ıdrâb (vazgeçip başka söze geçiş) içindir. Batş, kuvvetle yakalamaktır; tâ harfinin zammesiyle «yebtüşûne» şeklinde de okunmuştur ki bunda bir lügattir. Mana: «Yoksa almak istedikleri şeyi kendisiyle alacakları elleri mi var?» demektir. Bunun öncekinden sonraya bırakılması, yürümenin onların bizzat kendilerindeki bir durum, tutmanın ise başkasına nispetle bir durum olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَهم أَعْينٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بها} “Yoksa görecekleri gözleri mi var, yoksa işitecekleri kulakları mı var?” kavlinden öne alınması ise...
مع أن الكل سواءٌ في أنها من أحوالهم بالنسبة إلى الغير فلمراعاة المقابلةِ بين الأيدي والأرجل ولأن انتفاءَ المشي والبطشِ أظهرُ والتبكيتَ بذلك أقوى وأما تقديمُ الأعينِ فلما أنها أشهرُ من الآذان وأظهرُ عيناً وأثراً هذا وقد قرىء إنِ الذين تَدْعُونَ مِن دونه الله عباداً أمثالَكم على إعمال إنْ النافية عملَ ما الحجازية أي ما الذين تدعون من دونه تعالى عباداً أمثالَكم بل أدنى منكم فيكونُ قوله تعالى أَلَهُمْ الخ تقريراً لنفي المماثلةِ بإثبات القصورِ والنُقصان {قُلِ ادعوا شُرَكَاءكُمْ} بعد ما بُيّن أن شركاءَهم لَاّ يَقْدِرُونَ على شَىْء ما أصلاً أُمر رسول الله ﷺ بأن يناصِبَهم للمُحاجّة ويكررَ عليهم التبكيتَ وإلقامُ الحجرِ أي ادعوا شركاءهم واستعينوا بهم عليّ {ثُمَّ كِيدُونِ} جميعاً أنتم وشركاؤكم وبالِغوا في ترتيب ما تقدرون عليه من مبادى الكيدِ والمكر {فَلَا تُنظِرُونِ} أي فلا تُمهلوني ساعةً بعد ترتيبِ مقدمات الكيدِ فإني لا أبالي بكم أصلاً
...hepsinin başkasına nispetle durumlarından olması hususunda eşit olmakla birlikte, eller ile ayaklar arasındaki mukabeleyi gözetmek ve yürüme ile tutmanın yokluğunun daha aşikâr, bununla susturmanın daha kuvvetli olması sebebiyledir. Gözlerin öne alınması ise kulaklardan daha meşhur, bizzat kendisi ve eseri bakımından daha belirgin olmasındandır. Bu arada, nefiy bildiren {إِنْ} harfinin Hicaz ma'sı gibi amel ettirilmesiyle «İnilleżîne ted'ûne min dûnillâhi 'ibâden emŝâleküm» şeklinde de okunmuştur; yani «Allah'tan başka yalvardıklarınız sizin gibi kullar değildir, bilakis sizden daha aşağıdırlar» manasındadır; bu durumda Allah Teâlâ'nın: {أَلَهُمْ...} kavli, kusur ve noksanlığı ispat etmek suretiyle benzerliğin nefyini pekiştiren bir ifade olur. {قُلِ ادعوا شُرَكَاءكُمْ} “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın'” ortaklarının hiçbir şeye asla güç yetiremedikleri beyan edildikten sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) delil getirmede onlara meydan okuması, onları susturmayı ve ağızlarına taş tıkamayı tekrarlaması emredilmiştir; yani ortaklarınızı çağırın ve bana karşı onlardan yardım isteyin! {ثُمَّ كِيدُونِ} “sonra bana tuzak kurun” siz ve ortaklarınız hepiniz [bana tuzak kurun], tuzak ve hilenin güç yetirebildiğiniz başlangıçlarını hazırlamada elinizden geleni ardınıza koymayın, {فَلَا تُنظِرُونِ} “bana hiç mühlet de vermeyin” yani tuzağın ön hazırlıklarını yaptıktan sonra bana bir an bile mühlet vermeyin, zira ben size asla aldırış etmem!
{إِنَّ وَلِيّىَ الله الذى نَزَّلَ الكتاب} تعليلٌ لعدم المبالاةِ المنفهمِ من السَّوْق انفهاماً جلياً ووصفُه تعالى بتنزيل الكتابِ للإشعار بدليل الولايةِ والإشارةِ إلى علة أخرى لعدم المبالاةِ كأنه قيل لا أبالي بكم وبشركائكم لأن وليّيَ هو الله الذى أَنزَلَ الكتابَ الناطقَ بأنه وليِّي وناصري وبأن شركاءَكم لَا يَسْتَطِيعُونَ نصرَ أنفسِهم فضلاً عن نصركم وقوله تعالى {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصالحين} تذييلٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبله أي ومن عادته أن يتولى الصالحين من عباده وينصُرَهم ولا يخذُلَهم
{إِنَّ وَلِيّىَ الله الذى نَزَّلَ الكتاب} “Şüphesiz benim velim, Kitab'ı indiren Allah'tır” kavli, sözün gelişinden apaçık anlaşılan o umursamazlığın gerekçesidir. Allah Teâlâ'nın Kitab'ı indirmekle nitelenmesi, velayetin delilini hissettirmek ve umursamazlığın bir başka illetine işaret etmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Ben size ve ortaklarınıza aldırış etmem; çünkü benim velim, kendisinin benim velim ve yardımcım olduğunu, ortaklarınızın ise size yardım etmek şöyle dursun kendilerine bile yardım edemeyeceklerini bildiren Kitab'ı indiren Allah'tır.» Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ يَتَوَلَّى الصالحين} “O, salihleri veli edinir” kavli, öncesinin mazmununu pekiştiren bir fezlekedir (tahkiktir); yani O'nun âdeti, kullarından salih olanları veli edinmek, onlara yardım etmek ve onları yardımsız bırakmamaktır.
{والذين تَدْعُونَ} أي تعبدونهم {مِن دُونِهِ} تعالى أو تدعونهم للاستعانة بهم عليّ حسبما أمرتُكم به {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ} أي في أمرٍ من الأمورِ أو في خصوص الأمرِ المذكور {وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} إذا نابتْهم نائبةٌ
{والذين تَدْعُونَ} “O'ndan başka yalvardıklarınız ise” yani O'ndan başka taptıklarınız {مِن دُونِهِ} yahut size emrettiğim üzere bana karşı kendilerinden yardım istemek için çağırdıklarınız, {لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ} “size yardım edemezler” yani hiçbir işte veya özellikle zikredilen işte [yardım edemezler], {وَلَا أَنفُسَهُمْ يَنصُرُونَ} “kendilerine de yardım edemezler” başlarına bir felaket geldiğinde.
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى} إلى أن يهدوكم إلى ما تحصّلون به مقاصدَكم على الإطلاقِ أو في خصوص الكيدِ المعهود {لَا يَسْمَعُواْ} أي دعاءَكم فضلاً عن المساعدة والإمدادِ وهذا أبلغُ من نفي الاتباعِ وقوله تعالى {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} بيانٌ لعجزهم عن الإبصار بعد بيانِ عجزِهم عن السمع وبه يتم التعليلُ فلا تكرارَ أصلاً والرؤيةُ بصريةٌ وقوله تعالى يَنظُرُونَ إِلَيْكَ حالٌ من المفعول والجملةُ الاسميةُ حالٌ من فاعل ينظرون أي وترى الأصنامَ رأيَ العين يُشبهون الناظرين إلأيك ويخيل إليك أنهم يبصرونك لما أنه صنعوا لها أعيناً مركبةً بالجواهر المضيئة المتلألئة وصوّروها صورة مَنْ قلبَ حدَقتَه إلى الشيء ينظُر إليه والحالُ أنهم غيرُ قادرين على الإبصار وتوحيدُ الضمير في تراهم مع رجوعه إلى المشركين لتوجيه الخِطابِ إلى كل واحد واحد منهم لا إلى الكلُّ من حيثُ هو كلٌّ الخطابات السابقةِ تنبيها على أن رؤية الأصنامِ على الهيئة المذكورةِ لا تتسنّى للكل معا بل
{وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الهدى} “Eğer onları hidayete çağırırsanız” mutlak olarak maksatlarınızı elde edeceğiniz yola veya özellikle söz konusu tuzağa sizi iletmeleri için [çağırırsanız], {لَا يَسْمَعُواْ} “işitmezler” yani yardım ve destek vermek şöyle dursun duanızı bile işitmezler; bu, tabi olmanın nefyedilmesinden daha beliğdir. Allah Teâlâ'nın: {وَتَرَاهُمْ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler” kavli, işitmekten aciz oldukları beyan edildikten sonra görmekten de aciz olduklarının beyanıdır ve bununla gerekçelendirme tamamlanmış olur, dolayısıyla kesinlikle bir tekrar yoktur. Buradaki rü'yet gözle görmektir. Allah Teâlâ'nın {يَنظُرُونَ إِلَيْكَ} kavli mef'ûlden hâldir; isim cümlesi ise {يَنظُرُونَ} fiilinin failinden hâldir; yani putları bizzat gözünle sana bakanlara benzer vaziyette görürsün ve parlak, ışıldayan mücevherlerle yerleştirilmiş gözler yaptıkları ve gözbebeğini bir şeye çevirip ona bakan kimse suretinde şekillendirdikleri için sana baktıkları hayaline kapılırsın; oysa onlar görmeye güç yetiremezler. {تَرَاهُمْ} lafzındaki zamirin müşriklere dönmesiyle birlikte tekil kılınması, önceki hitapların aksine bir bütün olarak hepsine değil her bir ferdine hitabın yöneltilmesi içindir; zira putların söz konusu heyet üzere görülmesi hepsine birden aynı anda nasip olmaz, bilakis...
لكل من يواجهها وقيل ضميرُ الفاعل في تراهم لرسول الله ﷺ وضميرُ المفعولِ على حاله وقيل للمشركين على أن التعليلَ قد تمَّ عند قولِه تعالى لَا يَسْمَعُواْ أي وترى المشركين ينظُرون إليك والحال أنهم لا يبصِرونك كما أنت عليه وعن الحسن أن الخكاب في قوله تعالى وأن تَدْعُواْ للمؤمنين على أن التعليلَ قد تمَّ عند قولِه تعالى يُنصَرُونَ أي وإن تدعوا أيها المؤمنون المشركين إلى الإسلام لا يلتفتوا إليكم ثم خوطب ﷺ بطريق التجريدِ بأنك تراهم ينظرون إليك والحال أنهم لا يُبصرونك حقَّ الإبصار تنبيهاً على أن ما فيه ﷺ من شواهد النبوةِ ودلائلِ الرسالةِ من الجلاءِ بحيث لا يكاد بخفى على الناظرين
...onlarla yüz yüze gelen her bir ferde [hasıl olur]. {تَرَاهُمْ} lafzındaki fail zamirinin Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem), mef'ûl zamirinin ise aynı hâli üzere [putlara] ait olduğu da söylenmiştir. Gerekçelendirmenin Allah Teâlâ'nın {لَا يَسْمَعُواْ} kavlinde tamamlanmış olduğu kabul edilerek [mef'ûl zamirinin] müşriklere ait olduğu da söylenmiştir; yani «Müşriklerin sana baktıklarını görürsün, oysa onlar senin hakiki hâlini görmezler» demektir. Hasen'den rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ'nın: {وَإِن تَدْعُوهُمْ} kavlindeki hitap, gerekçelendirmenin {يُنصَرُونَ} kavlinde tamamlanmış olduğu kabul edilerek müminleredir; yani «Ey müminler! Şayet siz müşrikleri İslam'a çağırırsanız size dönüp bakmazlar»; sonra tecrîd yoluyla Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap edilerek: «Sen onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar seni hakkıyla görmezler» buyrulmuştur; bu da kendisinde (sallallâhu aleyhi ve sellem) bulunan nübüvvet şahitlerinin ve risalet delillerinin bakan kimseye asla gizli kalmayacak derecede apaçık olduğuna dikkat çekmek içindir.
{خُذِ العفو} بعدَ ما عُدّ من أباطيلِ المشركين وقبائحِهم ما لا يطاق تحمله أمر ﷺ بمجامع مكارمِ الأخلاق التي من جملتها الإغضاءُ عنهم أي خذ ما هفا لك من أفعا الناسِ وتسهل ولا تكلِّفْهم ما يشُقُّ عليهم من العفو الذي هو ضدُّ الجَهدِ أو خذ العفوَ من المذنبين أو الفضلَ من صدقاتهم وذلك قبل وجوبِ الزكاة {وَأْمُرْ بالعرف} بالجميل المستحسَن من الأفعال فإنها قريبةٌ من قَبول الناس من غير نكير {وَأَعْرِض عَنِ الجاهلين} من غير مماراةٍ ولا مكافأة قيل لما نزلت سأل رسول الله ﷺ جبريلُ ﵇ فقال لا أدري حتى أسأل ثم رجع فقال يا محمدُ إن ربك أمرك أن تصِل مَنْ قطعك وتعطيَ من حَرَمك وتعفُوَ عمّن ظلمك وعن جعفرٍ الصادقِ أمر الله تعالى نبيَّه بمكارم الأخلاق وروي أنه لما نزلت الآيةُ الكريمة قال ﷺ كيف يا ربّ والغضبُ متحقق فنزل قوله تعالى
{خُذِ العفو} “Sen af yolunu tut” müşriklerin tahammül edilmez bâtılları ve çirkinlikleri sayıldıktan sonra, Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) aralarında onlara göz yummak da bulunan güzel ahlakın esasları emredilmiştir. Yani insanların fiillerinden sana kolay geleni ve zahmetsiz olanı al; meşakkatin zıddı olan af manasında onlara ağır gelecek şeyleri kendilerine yükleme; yahut günahkârlardan affı kabul et veya sadakalarından ihtiyaç fazlası olanı al —ki bu zekâtın farz kılınmasından önceydi—. {وَأْمُرْ بالعرف} “iyiliği emret” fiillerden güzel ve makbul görülenleri emret; zira bunlar inkâr edilmeksizin insanların kabulüne yakındır. {وَأَعْرِض عَنِ الجاهلين} “ve cahillerden yüz çevir” münakaşaya girmeksizin ve misliyle karşılık vermeksizin [yüz çevir]. Denildi ki bu ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Cibrîl'e (aleyhisselâm) sordu; o da: «[Rabbime] soruncaya kadar bilmiyorum» dedi. Sonra dönüp: «Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin sana seninle bağını koparanı gözetmeni, senden esirgeyene vermeni ve sana zulmedeni affetmeni emretti» dedi. Ca'fer es-Sâdık'tan da: «Allah Teâlâ Peygamberine güzel ahlakı emretti» rivayeti gelmiştir. Rivayet edildiğine göre bu yüce ayet indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Öfke mevcut iken bu nasıl olur ey Rabbim?» buyurdu, bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu kavli indi:
{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نزغ} النزغ والنسع والنخْسُ الغرزُ شُبّهت وسوستُه للناس وإغراؤه لهم على المعاصي بغَرْز السائق لما يسوقه وإسنادُه إلى النزغ من قَبيل جَدّ جِدُّه أي وإما يحمِلنّك من جهته وسوسةٌ ما على خلاف ما أُمرت به من اعتراء غضبٍ أو نحوه {فاستعذ بالله} فالتجِىءْ إليه تعالى من شره {إِنَّهُ سَمِيعٌ} يسمع استعاذتَك به قولاً {عَلِيمٌ} يعلم تضرُّعَك إليه قلباً في ضمن القولِ أو بدونه فيعصمُك من شره وقد جُوِّز أن يرادَ بنزغ االشيطان اعتراءُ الغضبِ على نهج الاستعارة كما في قول الصدِّيقِ ﵁ إن لي شيطاناً يعتريني ففيه زيادةُ تنفيرٍ عنه وفرطُ تحذيرٍ عن العمل بموجبه وفي الأمر بالاستعاذة بالله تعالى تهويلٌ لأمره وتنبيهٌ على أنه من الغوائل الصعبةِ التي لا يُتخَلّص من مَضَرَّتها إلا بالتجاء إلى حرم عصمته ﷿ وقيل يعلمُ ما فيه صلاحُ أمرِك فيحملك عليه أو سميعٌ بأقوال مَنْ آذاك عليمٌ بأفعاله فيجازيه عليها
{وَإِمَّا يَنَزَغَنَّكَ مِنَ الشيطان نزغ} “Eğer şeytandan bir vesvese seni dürterse” nezğ, nes' ve nahs; dürtmek manasındadır. Şeytanın insanlara vesvese vermesi ve onları günahlara kışkırtması, sürücünün sürdüğü hayvanı dürtmesine benzetilmiştir. Fiilin nezğ lafzına isnadı «cedde ciddühû» kabilindendir; yani «Şayet onun tarafından sana, emrolunduğun şeyin hilafına öfkeye kapılmak veya benzeri bir vesvese yönelirse», {فاستعذ بالله} “hemen Allah'a sığın” onun şerrinden Allah Teâlâ'ya iltica et! {إِنَّهُ سَمِيعٌ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” sözlü olarak O'na sığınmanı işitir, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” söz zımnında veya sözsüz olarak kalben O'na yalvarışını bilir ve seni onun şerrinden korur. Şeytanın dürtmesinden muradın, Sıddîk'ın (radıyallâhu anh): «Beni yakalayan bir şeytanım vardır» sözünde olduğu gibi istiare yoluyla öfkeye kapılmak olması da caiz görülmüştür. Bunda öfkeden iyice nefret ettirme ve onun gereğiyle amel etmekten aşırı sakındırma vardır. Allah Teâlâ'ya sığınma emrinde durumun vehameti ve onun zararından ancak O'nun (celle celâlühû) ismet (koruma) haremine sığınmakla kurtulunabilecek çetin felaketlerden olduğuna dair bir tenbih vardır. «İşinin salahına olan şeyi bilir ve seni ona sevk eder» yahut «Sana eziyet edenin sözlerini hakkıyla işitendir, fiillerini hakkıyla bilendir, dolayısıyla ona karşılığını verir» manasında olduğu da söylenmiştir.
{إِنَّ الذين اتقوا} استئنافٌ مقرِّرٌ لما قبله إِنَّ ما أمر به ﷺ من الاستعاذة بالله تعالى سنةٌ مسلوكةٌ للمتقين والإخلالُ بها ديدنُ الغاوين أي إن الذين اتصفوا بوقاية أنفسِهم عما يضُرّها {إِذَا مسهم طائف مّنَ الشيطان} أدنى لمّةٍ منه على أن تنوينَه للتحقير وهو اسمُ فاعلِ من طاف يطوف
{إِنَّ الذين اتقوا} “Takvaya erenler var ya” kavli, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) emredilen Allah Teâlâ'ya sığınmanın muttakilerin takip ettiği bir yol, onu terk etmenin ise azgınların âdeti olduğunu tekit eden bir istînâftır; yani kendilerine zarar verecek şeylerden nefislerini koruma sıfatını kazananlar, {إِذَا مسهم طائف مّنَ الشيطان} “kendilerine şeytandan bir vesvese dokunduğu zaman” tenvininin tahkîr (küçümseme/azlık) için olması hasebiyle ondan en ufak bir vesvese/dokunuş dokunduğunda —ki o {طَافَ يَطُوفُ} kökünden ism-i fâildir...
كأنها تطوف بهم وتدور حولهم لتوقِعَ بهم أو من طاف به الخيالُ يطيفُ طيفاً أي ألمَّ وقرىء طيفٌ على أنَّه مصدرٌ أو تخفيفٌ من طيِّف من الواوي أو اليائي كهين ولين والمارد بالشيطان الجنسُ ولذلك جُمع ضميرُه فيما سيأتي {تَذَكَّرُواْ} أي الاستعاذةَ بهِ تعالى والتوكلَ عليه {فَإِذَا هُم} بسبب ذلك التذكّرِ {مُّبْصِرُونَ} مواقِعَ الخطأ ومكايدَ الشيطانِ فيحترزون عنها ولا يتبعونه
...sanki onları tuzağa düşürmek için etraflarında dolaşıp tavaf etmekte gibidir; yahut «tâfe bihî el-hayâlü yetîfu tayfen» yani dokundu manasındadır. Masdar veya heyyin ve leyyin gibi vāvî yahut yâî kökten «tayyif» kelimesinin hafifletilmişi olarak «tayfün» şeklinde de okunmuştur. Şeytandan murat cinstir, bu yüzden gelecekte zamiri çoğul getirilmiştir—. {تَذَكَّرُواْ} “hemen [Allah'ı] hatırlarlar” yani Allah Teâlâ'ya sığınmayı ve O'na tevekkül etmeyi hatırlarlar, {فَإِذَا هُم} bu hatırlama sebebiyle bir de bakarsın ki onlar {مُّبْصِرُونَ} “hemen gerçeği görürler” hata yerlerini ve şeytanın tuzaklarını görürler de onlardan sakınır ve ona tabi olmazlar.
{وإخوانهم} أي إخوان الشيطان وهم المنهمِكون في الغي المعرضون عن وقاية أنفسِهم عن المضار {يَمُدُّونَهُمْ فِى الغي} أي يكونالشياطين مدداً لهم فيه ويعضدونهم بالتزيين والحملِ عليه وقرىء يُمِدّونهم من الإمداد ويُمادّونهم كأنهم يُعينونهم بالتسهيل والإغراء وهؤلاء بالاتباع والامتثال {ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} أي لا يمسكون عنم الإغواء حتى يردوهم بالكلية ويجوزُ أنْ يكونَ الضميرُ للإخوان أي لا يرعوون عن الغي ولا يقصرون كالمتقين ويجوز أن يراد بالإخوان الشياطين ويرجعُ الضميرُ إلى الجاهليل فيكون الخبرُ جارياً على من هو له
{وإخوانهم} “[Şeytanların] kardeşlerine gelince” yani şeytanın kardeşleri —ki onlar sapıklığa dalmış, nefislerini zararlardan korumaktan yüz çevirmiş kimselerdir—, {يَمُدُّونَهُمْ فِى الغي} “onları azgınlıkta ilerletirler” yani şeytanlar bunda onlara destek olurlar ve süsleyip püsleyerek ve kışkırtarak onlara arka çıkarlar. İmdâd kökünden «yümiddûnehüm» ve sanki şeytanlar kolaylaştırma ve kışkırtma ile yardım ediyor, onlar da tabi olup itaat ederek yardım ediyor gibi «yümâddûnehüm» şeklinde de okunmuştur. {ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} “sonra da yakalarını bırakmazlar” yani onları tamamen helak edinceye kadar saptırmaktan vazgeçmezler. Zamirin kardeşlere ait olması da caizdir; yani sapıklıktan vazgeçmezler ve muttakiler gibi kusur etmeyi bırakmazlar. Kardeşlerden muradın şeytanlar olması ve zamirin cahillere dönmesi de caizdir; bu durumda haber ait olduğu kimse üzerine cari kılınmış olur.
{وإذا لم تأتهم بآية} من القرآن عند تراخي الوحي أو بآية مما اقترحوه {قَالُواْ لَوْلَا اجتبيتها} اجتبى الشيءَ بمعنى جباه لنفسه أي هلاّ جمعتَها من تلقاء نفسِك تقوّلا يرون بذلك أن سائرَ الآياتِ أيضاً كذلك أو هلا تلقيتها من ربك استدعاءً {قُلْ} رداً عليهم {إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يِوحَى إِلَىَّ مِن رَّبّى} من غير أن يكون الي دخلٌ ما في ذلك أصلاً على معنى تخصيص حاله ﷺ باتباع ما يوحى إليه بتوجيِه القصرِ المستفادِ من كلمة إنما إلى نفس الفعلِ بالنسبة إلى مقابله الذي كلفوه غياه ﷺ لا على معنى تخصيص اتباعه ﷺ بما يوحى إليه بتوجيه القصر إلى المفعول بالقياس إلى مفعولٍ آخرَ كما هو الشائعُ في موارد الاستعمال وقد مرَّ تحقيقُه في قولِه تعالى أَنِ أَتَّبِعُ إِلَاّ مَا يوحى إِلَىَّ كأنه قيل ما أفعلُ إلا اتباعَ ما يوحى إلي منه تعالى وفي التعرُّض لوصفِ الربوبيةِ المنبئةِ عن المالكية والتبليغِ إلى الكمال اللائقِ مع الإضافة إلى ضميره ﷺ من تشريفه ﷺ والتنبيهِ على تأييده ما لا يخفى {هذا} إشارةٌ إلى القرآن الكريم المدلولِ عليه بما يوحى إلي {بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} بمنزلة البصائرِ للقلوب بها تُبصِر الحقَّ وتدرك الصواب وقيل حججٌ بينةٌ وبراهينُ نيِّرةٌ ومِنْ متعلقةٌ بمحذوفٍ هو صفةٌ لبصائرَ مفيدةٌ لفخامتها أي بصائرُ كائنةٌ منه تعالَى والتعرضُ لعنوانِ الربوبيةِ مع الإضافةِ إلى ضميرِهم لتأكيد وجوبِ الإيمانِ بها وقوله تعالى {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} عطفٌ على بصائرُ وتقديمُ الظرفِ عليهما وتعقيبُهما بقوله تعالى {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} للإيذان بأن كونَ القرآنِ بمنزلة البصائرِ للقلوب متحققٌ بالنسبة إلى الكل وبه تقوم الحجة على الجميع وأما كونُه هدى ورحمةً فمختصٌّ بالمؤمنين به إذ هم المقتسمون من أنواره والمغتنِمون بآثاره والجملةُ من تمام القولِ المأمورِ به
{وإذا لم تأتهم بآية} “Onlara bir ayet getirmediğin zaman” vahiy geciktiğinde Kur'an'dan [bir ayet] yahut kendi teklif ettikleri şeylerden bir mucize [getirmediğin zaman], {قَالُواْ لَوْلَا اجتبيتها} “'Onu derleyip toplasaydın ya (uydursaydın ya)!' derler”. Bir şeyi ictibâ etmek, onu kendisi için derleyip toplamak (cebâ) manasındadır; yani «Onu diğer ayetlerin de öyle olduğunu zannettikleri gibi kendiliğinden uydurarak bir araya getirseydin ya!» yahut «Talep ederek Rabbinden alsaydın ya!» [derler]. {قُلْ} “De ki:” onlara bir reddiye olarak; {إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يِوحَى إِلَىَّ مِن رَّبّى} “Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana uyarım” bunda benim hiçbir dahlim olmaksızın [uyarım]. Bu, «innemâ» kelimesinden anlaşılan hasrın (kısıtlamanın), yaygın kullanım yerlerinde olduğu gibi başka bir mef'ûle kıyasla mef'ûle yöneltilmesi suretiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi oluşunu vahyolunana tahsis etmek manasında değil; hasrın, onların kendisine teklif ettikleri karşıt duruma nispetle bizzat fiile yöneltilmesi suretiyle onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hâlini kendisine vahyolunana tabi olmaya tahsis etmek manasınadır. Bunun tahkiki Allah Teâlâ'nın {إِنْ أَتَّبِعُ إِلَاّ مَا يُوحَى إِلَيَّ} ayetinde geçmişti; sanki «Ben O'ndan Teâlâ bana vahyolunana tabi olmaktan başka bir şey yapmam» denilmiştir. Malikliği ve layık olan kemale ulaştırmayı bildiren rubûbiyyet vasfına yer verilmesinde ve onun Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafe edilmesinde, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şereflendirilmesi ve desteklendiğine dikkat çekilmesi cihetiyle gizli kalmayacak incelikler vardır. {هذا} “Bu” bana vahyolunana delalet eden Kur'ân-ı Kerîm'e işarettir; {بَصَائِرُ مِن رَّبّكُمْ} “Rabbinizden gelen basiretlerdir (delillerdir)” kalpler için basiretler mesabesindedir, onunla hakkı görür ve doğruyu idrak eder; açık hüccetler ve parlak burhanlardır da denilmiştir. {مِنْ} harfi, basâir lafzının şanının yüceliğini ifade eden mahzuf bir sıfatına mütealliktir; yani «O'ndan Teâlâ sâdır olan basiretlerdir». Rubûbiyyet unvanına yer verilip onların zamirine izafe edilmesi, ona iman etmenin gerekliliğini tekit etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: {وَهُدًى وَرَحْمَةٌ} “ve bir hidayet ve rahmettir” kavli, {بَصَائِرُ} lafzına matuftur. Zarfın o ikisinden öne alınması ve ardından Allah Teâlâ'nın: {لّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için” kavlinin getirilmesi, Kur'an'ın kalpler için basiretler mesabesinde oluşunun herkese nispetle gerçekleştiğini ve delilin herkes aleyhine bununla kaim olduğunu; hidayet ve rahmet oluşunun ise sadece ona iman edenlere mahsus bulunduğunu bildirmek içindir; zira onun nurlarından hisse alanlar ve eserlerini ganimet bilenler onlardır. Cümle, emredilen sözün tamamındandır.
{وإذا قرئ القرآن فاستمعوا لَهُ} إرشادٌ إلى طريق الفوز بما أشير إليه من المنافع الجليلةِ التي ينطوي عليها القرآنُ أي وإذا قرىء القرآنُ الذي ذكرت شئونه العظيمةُ فاستمعوا له استماعَ تحقيقٍ وقَبول {وَأَنصِتُواْ} أي واسكُتوا في خلال القراءةِ وراعوها إلى انقضائها تعظيماً له وتكميلاً للاستماع {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} أي تفوزون بالرحمة التي هي أقصى ثمراتِه وظاهرُ النظم الكريمِ يقتضي وجوبَ الاستماعِ والإنصاتِ عند قراءةِ القرآن في الصلاة وغيرِها وقيل معناه إذا تلا عليكم الرسولُ القرآنَ عند نزولِه فاستمعوا له وجمهورُ الصحابة رضي الله تعالى عنهم على أنه في استماع المؤتمِّ وقد روي أنهم كانوا يتكلمون في الصلاة فأُمروا باستماع قراءةِ الإمامِ والإنصاتِ له وعن ابن عباس رضي الله تعالَى عنُهمَا أنَّ النبيِّ ﷺ قرأ في المكتوبة وقرأ أصحابُه خلفه فنزلت وأما خارج الصلاة فعامةُ العلماءِ على استحبابهما والآيةُ إما من تمام القول به أو استئنافٌ من جهتِه تعالى فقوله تعالى
{وإذا قرئ القرآن فاستمعوا لَهُ} “Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin” Kur'an'ın ihtiva ettiği işaret edilen o yüce menfaatlere nail olma yoluna bir irşaddır; yani yüce şanları zikredilen Kur'an okunduğu zaman, onu tahkik ve kabul kulağıyla dinleyin, {وَأَنصِتُواْ} “ve susun” yani ona tazim göstermek ve dinlemeyi kemale erdirmek için kıraat esnasında susun ve bitinceye kadar ona riayet edin, {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “ki merhamet olunasınız” yani onun en son meyvesi olan rahmete nail olasınız. Yüce nazmın zahiri, namazda ve namaz dışında Kur'an okunduğunda dinlemenin ve susmanın vacip olmasını iktiza eder. Manasının; «Resûl nüzulü esnasında size Kur'an okuduğunda onu dinleyin» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sahabenin (radıyallâhu anhüm) cumhuru, bunun imama uyan kimsenin dinlemesi hakkında olduğu görüşündedir. Nitekim namazda konuştukları, bunun üzerine imamın kıraatini dinlemek ve ona susmakla emrolundukları rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) farz namazda okumuş, ashabı da onun arkasında okumuştu, bunun üzerine bu ayet indi. Namaz dışına gelince, âlimlerin ekserisi her ikisinin de müstehap olduğu görüşündedir. Ayet ya emredilen sözün tamamındandır yahut Allah Teâlâ tarafından bir istînâftır. Allah Teâlâ'nın:
{واذكر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ} على الأولِ عطفٌ على قل وعلى الثاني فيه تجريد للخطاب إلى رسول الله ﷺ وهو عام في الأذكار كافةً فإن الإخفاءَ أدخلُ في الإخلاص وأقربُ من الإجابة {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} أي متضرعاً وخائفاً {وَدُونَ الجهر مِنَ القول} أي ومتكلماً دون الجهر فإنه أقرب إلى حسن التفكر {بالغدو والاصال} متعلقٌ باذكر أي اذكره في وقت الغُدوات والعشيات وقرىء والإيصال وهو مصدر آصَلَ أي دخل في الآصيل موافقٌ للغدو {وَلَا تَكُنْ مّنَ الغافلين} عن ذكرِ الله تعالى
{واذكر رَّبَّكَ فِي نَفْسِكَ} “Rabbini içinden an” kavli; birinci ihtimale göre {قُلْ} emrine matuftur, ikinci ihtimale göre ise Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitap tecrîd yoluyladır. Bu, bütün zikirlerde umumidir; zira gizli yapmak ihlasa daha dâhil ve icabete daha yakındır; {تَضَرُّعًا وَخِيفَةً} “yalvararak ve korkarak” yani tazarrû ve korku içinde [an]; {وَدُونَ الجهر مِنَ القول} “yüksek olmayan bir sesle” yani aşikâre bağırmadan konuşarak [an], zira bu güzel tefekküre daha yakındır; {بالغدو والاصال} “sabah akşam” kavli {واذكر} emrine mütealliktir; yani O'nu sabah ve akşam vakitlerinde an! «Ve'l-îsâl» şeklinde de okunmuştur ki {آصَلَ} fiilinin masdarıdır, yani «akşam vaktine girdi» demektir ve «el-ğudüvv» lafzına uygundur. {وَلَا تَكُنْ مّنَ الغافلين} “ve gafillerden olma” Allah Teâlâ'yı zikretmekten [gafil olanlardan olma!]