Binûn

Enfâl — 5. Sayfa

Kaynak: İrşâdü'l-Akli's-Selîm (Ebüssuûd Tefsiri) · Ebüssuûd Efendi · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سورة الأنفال من الآيات (٦٦ ٦٧)

Enfâl Suresi 66-67. Ayetlerden

{الآن خَفَّفَ الله عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً} لمّا كان الوعدُ السابقُ متضمناً لإيجاب مقاومةُ الواحد للعشرة وثباتُه لهم كما نُقلَ عن ابنِ جريج أنه كان عليهم أن لا يفِرّوا ويثبُتَ الواحدُ للعشرة وقد بعث رسول الله ﷺ حمزةَ في ثلاثين راكباً فلقى أبا جهل في ثلثمائة راكبٍ فهزمهم ثقُل عليهم ذلك وضجّوا منه بعد مدة فنُسخ وخُفف عنهم بمقاومة الواحدِ للاثنين وقيل كان فيهم قلةٌ في الابتداء ثم لما كثُروا نزل التخفيفُ والمرادُ بالضعف ضعفُ البدنِ وقيل ضعفُ البصيرةِ وكانوا متفاوتين في الاهتداء إلى القتال لا الضعفِ في الدين كما قيل وقرئ ضُعفاً بضم الضاد وهي لغةٌ فيه كالفَقر والفُقر والمَكْث والمُكث وقيل الضعفُ بالفتح ما في الرأي والعقل وبالضم ما في البدن وقرئ ضُعفاءَ جمعُ ضعيف والمرادُ بعلمه تعالى بضعفهم علمه تعالى به من حيث هو متحققٌ بالفعل لا علمُه تعالى به مطلقاً كيف لا وهو ثابتٌ في الأزل وقوله تعالى

{الآن خَفَّفَ الله عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً} “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zayıflık olduğunu bildi”; önceki vaad bir kişinin on kişiye karşı direnmesini ve onlara karşı sebat etmesini vacip kılmayı içerdiğinden —nitekim İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre kaçmamaları ve bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesi üzerlerine farzdı; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza'yı otuz süvariyle göndermiş, o da Ebû Cehil ile üç yüz süvari halindeyken karşılaşmış ve onları hezimete uğratmıştı— bu durum onlara ağır geldi ve bir süre sonra bundan yakındılar. Bunun üzerine bu hüküm neshedildi ve bir kişinin iki kişiye direnmesiyle hafifletildi. Başlangıçta az sayıda oldukları, çoğaldıklarında ise bu hafifletmenin indiği de söylenmiştir. Zayıflıktan maksat beden zayıflığıdır. Bir görüşe göre basiret zayıflığıdır ve savaşı sevk ve idare etmedeki yetenekleri farklı farklıydı; iddia edildiği gibi dindeki zayıflık değildir. [ضَعْفاً] kelimesi dad harfinin zammesiyle "du'fen" olarak da okunmuştur; bu da fakr/fukr ve meks/müks kelimelerinde olduğu gibi bir lehçedir. Fetha ile olan "da'f"ın görüş ve akılda, zamme ile olan "du'f"un ise bedende olduğu da söylenmiştir. "Daîf" kelimesinin çoğulu olarak "duafâe" şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın onların zayıflığını bilmesinden maksat, mutlak ilmi değil, onun bilfiil gerçekleşmiş olması yönüyle olan ilmidir; zira nasıl olmasın ki O'nun ilmi ezelde sabittir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{فَإِن يَكُن مّنكُمْ مّاْئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ} تفسيرٌ للتخفيف وبيان لكيفيته وقرئ تكن ههنا وفيما سبق بالتاء الفوقانية

{فَإِن يَكُن مّنكُمْ مّاْئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler”; hafifletmenin tefsiri ve mahiyetinin beyanıdır. Burada ve önceki yerde [يَكُنْ] kelimesi üstten iki noktalı te ile "tekün" şeklinde de okunmuştur.

{وَإِن يَكُن مّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ الله} أي بتيسيره وتسهيلِه وهذا القيدُ معتبرٌ فيما سبق من غلبة المائةِ المائتين والألفِ وغلبة العشرين المائتين كما أن قيد الصبرِ معتبر ههنا وإنَّما تُرك ذكرُه ثقةً بما مر وبقوله تعالى

{وَإِن يَكُن مّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ الله} “Ve eğer sizden bin kişi olursa Allah'ın izniyle iki bin kişiyi yenerler”; yani O'nun kolaylaştırması ve imkan vermesiyle. Bu kayıt, daha önce geçen yüz kişinin iki yüz kişiye ve bin kişiye, yirmi kişinin iki yüz kişiye galip gelmesinde de geçerlidir; nitekim sabır kaydı da burada geçerlidir ve zikri, daha önce geçene ve Yüce Allah'ın şu buyruğuna güvenilerek terk edilmiştir:

{والله مَعَ الصابرين} فإنه اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله والمرادُ بالمعية معيَّةُ نصرِه وتأييدِه ولم يتعرض ههنا لحال الكفرةِ من الخذلان كما لم يتعرض هناك لحال المؤمنين مع أن مدارَ الغلبة في الصورتين مجموعُ الأمرين أعني نصرَ المؤمنين وخذلانَ الكفرةِ اكتفاء بما ذكر في كل مقامٍ عما ترك في المقام الآخر وما تشعرُ به كلمةُ مع من متبوعية مدخولِها لأصالتهم من حيث إنهم المباشرون للصبر كما مر مراراً

{والله مَعَ الصابرين} “Allah sabredenlerle beraberdir”; zira bu, kendisinden öncekilerin içeriğini pekiştiren fezleke kabilinden bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî). Beraberlikten maksat, O'nun yardım ve desteğinin beraberliğidir. Burada kâfirlerin yardımsız bırakılma durumuna değinilmediği gibi, orada da müminlerin durumuna değinilmemiştir; oysa her iki durumda da galibiyetin dayanağı bu iki hususun toplamıdır, yani müminlere yardım edilmesi ve kâfirlerin yardımsız bırakılmasıdır. Her makamda zikredilenle, diğer makamda terk edilen yetinilmiştir. "Ma'a" (ile/beraber) kelimesinin hissettirdiği mana ise, defalarca geçtiği üzere, sabrı bizzat gösterenler olmaları hasebiyle dahil olduğu unsurların asıllıklarından ötürü tâbi olunan konumda bulunmalarıdır.

{ما كان لنبي} وقرئ للنبي على العهد والأولُ أبلغُ لما فيه من بيانِ أنَّ ما يذكر سنة مطردة فيما بين الأنبياء عليهم الصَّلاة والسَّلام أي ما صح وما استقام لنبيَ من الأنبياءِ ﵈

{ما كان لنبي} “Hiçbir peygambere yakışmaz”; ahd için olarak "lin-nebiyyi" şeklinde de okunmuştur. Birincisi daha beliğdir; çünkü zikredilen hususun peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm arasında carî olan umumi bir sünnet olduğunu açıklamaktadır. Yani peygamberlerden aleyhimüsselâm hiçbir peygamber için doğru ve caiz olmamıştır;

{أَن يَكُونَ له أسرى} وقرئ بتأنيث الفعلِ وأُسارى أيضاً

{أَن يَكُونَ له أسرى} “Esirlerinin olması”; fiilin müennes kılınmasıyla ve [esrâ yerine] "üsârâ" şeklinde de okunmuştur.

{حتى يُثْخِنَ فِي الارض} أي يُكثر القتلَ ويبالغَ فيه حتى يذل الكفرة ويقِلُ حزبُه ويعِزّ الإسلامُ ويستوليَ أهلُه من أثخنه المرَضُ والجُرحُ إذا أثقله وجعله بحيث لا حَراكَ به ولا براحَ وأصلُه الثخانة التي هي الغلط والكثافة وقرئ بالتشديد للمبالغة

{حتى يُثْخِنَ فِي الارض} “Yeryüzünde iyice zafer kazanıp hâkim oluncaya kadar”; yani kâfirler zelil oluncaya, fırkaları azalıp İslâm izzete kavuşuncaya ve ehli üstün gelinceye kadar düşmanı öldürmeyi çoğaltıp bu hususta son derece ileri gidinceye kadar. Bu ifade; hastalık ve yaranın kişiyi ağırlaştırıp kımıldayamaz ve yerinden ayrılamaz hale getirmesini ifade eden "eshanehül-meradu vel-cerhu" terkibinden gelir. Aslı, kalınlık ve yoğunluk anlamına gelen "sehânet"tir. Mübalağa için şeddeli olarak [yüssıhine şeklinde] de okunmuştur.

{تُرِيدُونَ عَرَضَ الدنيا} استئنافٌ مَسوقٌ للعتاب أي تريدون حطامها بأخذكم الفداء وقرئ يريدون بالياء

{تُرِيدُونَ عَرَضَ الدنيا} “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz”; azarlama amacıyla sevk edilmiş bir istinaftır; yani fidye almak suretiyle dünyanın değersiz metaını istiyorsunuz. Ye harfiyle "yurîdûne" şeklinde de okunmuştur.

{والله يُرِيدُ الاخرة} أي يريد لكم ثوابَ الآخرة الذي لا مقدار عندَهُ الدُّنيا وَمَا فِيْهَا أو يريد سببَ نيلِ الآخرة من إعزاز دينِه وقمعِ أعدائِه وقرئ بجر الآخرةِ على إضمار المضافِ كما في

{والله يُرِيدُ الاخرة} “Allah ise ahireti istiyor”; yani Allah sizin için, yanında dünyanın ve içindekilerin hiçbir kıymeti olmayan ahiret sevabını diliyor; yahut dinini aziz kılmak ve düşmanlarını kahretmek suretiyle ahirete ulaşma vesilesini diliyor. Şu beyitte olduğu gibi:

قوله ... أكل امرئ تحسبين أمرا ... ونارٍ تَوقَّدُ بالليل ناراً ...

Şairin şu sözünde olduğu gibi: ... Her gördüğün şahsı adam mı sanırsın ... Ve geceleyin alevlenen her ateşi [gerçek] bir ateş mi ... [burada] muzâfın hazfedilmesi takdiriyle "el-âhirati" kelimesinin cerriyle de okunmuştur.

{والله عَزِيزٌ} يغلب أوليائه على أعدائه

{والله عَزِيزٌ} “Allah mutlak güç sahibidir”; dostlarını düşmanlarına galip kılar,

{حَكِيمٌ} يعلم ما يليق بكل حال ويخصه بها كما أمر بالإثخان ونهى عن أخذ الفداء حين كانت الشوْكةُ للمشركين وخيّر بينه وبين المنِّ بقوله تعالى فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاء لما تحولت الحال وصارت الغلبةُ للمؤمنين

{حَكِيمٌ} “Hüküm ve hikmet sahibidir”; her duruma neyin uygun olduğunu bilir ve onu o duruma tahsis eder; nitekim güç ve üstünlük müşriklerde iken düşmanı sindirip kırmayı emretmiş, fidye almayı yasaklamış; şartlar değişip üstünlük müminlere geçince ise Yüce Allah'ın "Artık bundan sonra ya karşılıksız salıverirsiniz ya da fidye alırsınız" buyruğuyla fidye ile karşılıksız salıverme arasında serbest bırakmıştır.

رُوِيَ أنَّ رسولَ الله ﷺ أُتيَ بسبعين أسيراً فيهم العباسُ وعقيل بنُ أبي طالب فاستشار فيهم فقال أبو بكر قومُك وأهلك استَبْقِهم لعل الله يتوب عليهم وخُذ منهم فديةً تقوِّي أصحابَك وقال عمر اضرب أعناقَهم فإنهم أئمةُ الكفر والله أغناك عن الفداء مكّنْ علياً من عقيلٍ وحمزةَ من العباس ومكني من فلان نسيبٍ له فلنضرِب أعناقَهم فقال ﷺ إن الله ليُلين قلوبَ رجالٍ حتى تكون ألين من اللين وإن الله ليشدد قلوبَ رجالٍ حتى تكون أشدَّ من الحجارة وإن مثلَك يا أبا بكر مثلُ إبراهيم قال فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم ومثلُك يا عمرُ مثل نوحٍ قال ربِّ لَا تَذَرْ عَلَى الأرض من الكافرين ديار فخيّر أصحابَه فأخذوا الفداء فنزلت فدخل عمر ﵁ على رسُولِ الله ﷺ فإذا هو وأبو بكر يبكيان فقالَ يا رسولَ الله أخبرني فإن وجدت بكاءً بكَيْتُ وإلا تباكيتُ فقال أبكي على أصحابك في أخذهم الفداءَ ولقد عُرِضَ على عذابُهم أدنى من هذه الشجرةِ لشجرة قريبةِ منه وروى أنه ﷺ قال لو نزل عذابٌ من السماء لما نجا غيرُ عمرَ وسعدُ بنُ معاذ وكان هو أيضاً ممن أشار بالإثخان

Rivayet edildiğine göre Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde Abbâs ve Akîl b. Ebî Tâlib'in de bulunduğu yetmiş esir getirildi. Onlar hakkında istişarede bulundu. Ebû Bekir: “Onlar senin kavmin ve ailendir; onları sağ bırak, umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder; hem ashâbını güçlendirecek bir fidye de alırsın” dedi. Ömer ise şöyle dedi: “Onların boyunlarını vur! Çünkü onlar küfrün önderleridir ve Allah seni fidyeye muhtaç kılmamıştır. Ali'ye imkân ver Akîl'in boynunu vursun, Hamza'ya imkân ver Abbâs'ın boynunu vursun, bana da falanca akrabam üzerinde imkân ver onun boynunu vurayım!” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah bazı adamların kalplerini yumuşatır, öyle ki sütten daha yumuşak olur; şüphesiz Allah bazı adamların kalplerini de katılaştırır, öyle ki taştan daha katı olur. Ey Ebû Bekir, senin misalin İbrâhim'in misali gibidir; o: ‘Artık kim bana uyarsa o bendendir, kim de bana karşı gelirse şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin’ demişti. Senin misalin de ey Ömer, Nûh'un misali gibidir; o: ‘Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!’ demişti.” Resûlullah ashâbını serbest bıraktı, onlar da fidyeyi aldılar. Bunun üzerine bu ayet indi. Ömer radıyallâhu anh, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna girdi; bir de baktı ki o ve Ebû Bekir ağlıyorlar. “Ey Allah'ın Resûlü! Bana haber ver; eğer ağlanacak bir şey bulursam ben de ağlayayım, bulamazsam ağlar gibi yapayım” dedi. Resûlullah: “Ashâbının fidyeyi almalarından ötürü [başlarına geleceklere] ağlıyorum; bana onların azabı şu ağaçtan daha yakın olarak gösterildi” buyurdu ve kendisine yakın olan bir ağaca işaret etti. Rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Eğer gökten bir azap inseydi, Ömer ile Sa'd b. Muâz'dan başkası kurtulamazdı.” Sa'd da esirlerin öldürülüp düşmanın sindirilmesini teklif edenlerdendi.

سورة الأنفال من الآيات (٦٨ ٧٠)

Enfâl Suresi 68-70. Ayetlerden

{لَّوْلَا كتاب مّنَ الله سَبَقَ} أي لولا حكمٌ منه تعالى سبق إثباتُه في اللوح المحفوظِ وهو أن لا يعاقب المخطئ في اجتهاده أو أن لا يعذب أهلَ بدر أو قوماً لم يصرِّح لهم بالنهي وأما أن الفدية التي أخذوها ستحِل لهم فلا يصلح أن يعد من موانع مساسِ العذاب فإن الحِلَّ اللاحقَ لا يرفع حكمَ الحرمةِ السابقة كما أن الحرمةَ اللاحقة كما في كما في الخمر مثلالا ترفع حكمَ الإباحةِ السابقة على أنه قادحٌ في تهويل ما نُعي عليهم من أخذ الفداء

{لَّوْلَا كتاب مّنَ الله سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir hüküm olmasaydı”; yani Levh-i Mahfuz'da tescil edilmiş, ictihadında hata edene ceza vermeyeceği yahut Bedir ehline azap etmeyeceği veya kendilerine açık bir yasak bildirilmemiş bir topluluğa azap etmeyeceği yönündeki Allah Teâlâ'dan geçmiş bir hüküm olmasaydı. Aldıkları fidyenin ileride kendilerine helal kılınacağı hususuna gelince; bu, azabın dokunmasına engel sayılmaya elverişli değildir. Zira sonradan gelen helallik, daha önceki haramlık hükmünü ortadan kaldırmaz; nitekim içkide olduğu gibi sonradan gelen haramlık da önceki mubahlık hükmünü ortadan kaldırmaz. Kaldı ki bu durum, fidye aldıkları için kendilerine yöneltilen kınamanın vahametini zedeleyici niteliktedir.

{لَمَسَّكُمْ} أي لأصابكم

{لَمَسَّكُمْ} “Size mutlaka dokunurdu”; yani ulaşırdı,

{فِيمَا أَخَذْتُمْ} أي لأجل ما أخذتم من الفداء

{فِيمَا أَخَذْتُمْ} “Aldığınız şeyden ötürü”; yani aldığınız fidyeden dolayı,

{عَذَابٌ عظِيمٌ} لا يقادَرُ قدرُه

{عَذَابٌ عظِيمٌ} “Büyük bir azap”; büyüklüğü takdir edilemeyecek derecede.

{فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ} رُوي أنهم أمسكوا عن الغنائم فنزلت قالوا الفاءُ لترتيب ما بعدها على سبب محذوفٍ أي قد أبحت لكم الغنائم فكلوا مما غنمتم والأظهر أنها للعطفِ على مقدرٍ يقتضيهِ المقام أي دعوه فكلوا مما غنمتم وقيل ما عبارةٌ عن الفدية فإنها من جملة الغنائم ويأباه سباقُ النظمِ الكريمِ وسياقُه

{فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ} “Artık elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin”; rivayet edildiğine göre onlar ganimetleri almaktan çekinmişlerdi, bunun üzerine bu ayet indi. Dediler ki: Buradaki fa (ف) harfi, kendisinden sonrasını hazfedilmiş bir sebebe bağlamak içindir; yani "Ganimetleri size helal kıldım, artık elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin". Daha zahir olanı ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıf olmasıdır; yani "O çekinmeyi bırakın da elde ettiğiniz ganimetlerden yiyin". [مَا] lafzının fidyeden ibaret olduğu da söylenmiştir; çünkü o da ganimetler cümlesindendir. Ancak yüce nazmın öncesi ve akışı buna engeldir.

{حلالا} حال من المغنوم أو صفةٌ للمصدر أي أكلاً حلالاً وفائدتهُ الترغيبُ في أكلها وقوله تعالى

{حلالا} “Helal olarak”; ganimetten hâldir veya masdarın sıfatıdır; yani "helal bir yiyişle yiyin" demektir. Faydası ise onu yemeye teşvik etmektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{طَيّباً} صفةٌ لحلالاً مفيدةٌ لتأكيد الترغيبِ

{طَيّباً} “Ve temiz olarak”; "helâlen" kelimesinin sıfatı olup teşviki pekiştirme faydası sağlar.

{واتقوا الله} أي في مخالفة أمرِه ونهيِه

{واتقوا الله} “Ve Allah'tan korkun”; yani O'nun emrine ve yasağına muhalefet etmekten.

{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} فيغفرُ لكم ما فرَط منكُم من استباحة الفداءِ قبل ورود الإذنِ فيه ويرحمُكم ويتوبُ عليكم إذا اتقيتموه

{إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; izin gelmeden önce fidyeyi helal sayma konusunda sizden sadır olan hatayı bağışlar; O'ndan sakındığınız takdirde size merhamet eder ve tevbelerinizi kabul buyurur.

{يا أيها النبى قُل لّمَن فِى أَيْدِيكُم} أي في مِلكتكم كأن أيديَكم قابضةٌ عليهم

{يا أيها النبى قُل لّمَن فِى أَيْدِيكُم} “Ey Peygamber! Elinizde bulunan kimselere de ki”; yani mülkiyetinizde olanlara; sanki elleriniz onları tutuyormuş gibi.

{من الأسرى}

{من الأسرى} “Esirlerden”

سورة الأنفال من الآيات (٧١ ٧٢) وقرئ من الأُسارى

Enfâl Suresi 71-72. Ayetlerden. Ve [el-esrâ yerine] "el-üsârâ" şeklinde de okunmuştur.

{إِن يَعْلَمِ الله فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً} خلوصَ إيمانٍ وصحةَ نيةٍ

{إِن يَعْلَمِ الله فِي قُلُوبِكُمْ خَيْراً} “Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse”; ihlaslı bir iman ve doğru bir niyet [olduğunu bilirse],

{يُؤْتِكُمْ خَيْراً مّمَّا أُخِذَ منكم} من الفداء وقرئ أخَذَ على البناء للفاعل

{يُؤْتِكُمْ خَيْراً مّمَّا أُخِذَ منكم} “Sizden alınandan daha hayırlısını size verir”; fidyeden. Malum fiil sîgasıyla "ehaze" şeklinde de okunmuştur.

رُوِيَ أنَّها نزلتْ في العباس كلفه رسولُ الله ﷺ أن يَفدِيَ ابني أخيه عَقيلَ بن أبي طالب ونوفل بن الحرث فقال يا محمد تركتَني أتكفف قريشاً ما بقِيتُ فقال له ﷺ فأين الذهبُ الذي دفعتَه إلى أم الفضلِ وقت خروجِك من مكة وقلت لها ما أدري ما يصيبني في وجهي هذا فإن حدث بي حدثٌ فهو لك ولعبد اللَّه وعبيد اللَّه والفضلِ فقال العباس ما يدريك فقال أخبرني به ربي قال العباس فأنا أشهد أنك صادقٌ وأن لا إله إلا الله وأنك عبدُه ورسوله والله لم يطلعْ عليه أحدٌ إلا الله ولقد دفعتُه إليها في سواد الليل ولقد كنت مرتاباً في أمرك فأما إذا أخبرتني بذلك فلا ريب قال العباس بعد حين فأبدلني الله خيراً من ذلك لي الآن عشرون عبداً وإنّ أدناهم ليُضرب في عشرين ألفاً وأعطاني زمزمَ ما أُحب أن لي بها جميعَ أموالِ أهل مكة وأنا أنتظر المغفرةَ من ربي يتأول به ما في قوله تعالى

Rivayet edildiğine göre bu ayet Abbâs hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kardeşinin oğulları Akîl b. Ebî Tâlib ile Nevfel b. el-Hâris'in fidyelerini vermesini ona teklif etti. Abbâs: “Ey Muhammed! Yaşadığım müddetçe beni Kureyş'e el açıp dilenecek halde bıraktın” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Mekke'den çıktığın sırada Ümmü'l-Fadl'a verdiğin ve ona: ‘Bu seferimde başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir hal gelirse bu altınlar senin, Abdullah'ın, Ubeydullah'ın ve Fazl'ındır’ dediğin altınlar nerede?” buyurdu. Abbâs: “Bunu nereden biliyorsun?” dedi. Resûlullah: “Rabbim bana haber verdi” buyurdu. Abbâs: “Ben şehadet ederim ki sen doğrusun, Allah'tan başka ilah yoktur ve sen O'nun kulu ve elçisisin. Vallahi buna Allah'tan başka hiç kimse muttali olmamıştı; onu gecenin zifiri karanlığında kendisine vermiştim. Senin peygamberliğin konusunda şüphe içindeydim; ancak bana bunu haber verince artık hiçbir şüphem kalmadı” dedi. Abbâs bir süre sonra şöyle demiştir: “Allah bana bundan daha hayırlısını verdi: Şu an yirmi kölem var ki en düşüğü bile yirmi bin [dirhemle] ticaret yapıyor. Bana Zemzem'i verdi; Mekke ehlinin bütün mallarına sahip olsam yine de ona değişmem. Rabbimden mağfiret de bekliyorum.” Bununla Yüce Allah'ın şu buyruğundaki manayı kastetmektedir:

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} فإنه وعد بالمغفر مؤكدٌ بما بعده من الاعتراض التذييلي

{وَيَغْفِرْ لَكُمْ والله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; zira bu, ardından gelen fezleke kabilinden ara cümle (itirâz-ı tezyîlî) ile pekiştirilmiş bir mağfiret vaadidir.

{وَإِن يُرِيدُواْ خِيَانَتَكَ} أي نكثَ ما بايعوك عليه من الإسلام وهذا كلامٌ مسوقٌ من جهتِه تعالى لتسليته ﷺ بطريق الوعدِ له والوعيد لهم

{وَإِن يُرِيدُواْ خِيَانَتَكَ} “Eğer sana hıyanet etmek isterlerse”; yani İslâm üzere seninle yaptıkları biatten dönmek isterlerse. Bu söz, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vaad, onlara ise tehdit yoluyla onu teselli etmek üzere Allah Teâlâ tarafından sevk edilmiştir.

{فَقَدْ خَانُواْ الله مِن قَبْلُ} بكفرهم ونقضِ ما أخذ على كل عاقلٍ من ميثاقه

{فَقَدْ خَانُواْ الله مِن قَبْلُ} “Zaten daha önce de Allah'a hıyanet etmişlerdi”; inkârlarıyla ve her akıl sahibinden alınan misakı bozmalarıyla.

{فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} أي أقدرَك عليهم حسبما رأيتَ يومَ بدر فإن أعادوا الخيانةَ فاعلم أنه سيُمكنك منهم أيضاً وقيل المرادُ بالخيانة منعُ ما ضمِنوا من الفداء وهو بعيد

{فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} “Bunun üzerine [Allah] onlara karşı [sana] imkân verdi”; yani Bedir günü gördüğün üzere seni onlara galip kıldı. Eğer hıyanete dönerlerse bil ki seni onlara yine muzaffer kılacaktır. Hıyanetten maksadın taahhüt ettikleri fidyeyi vermekten kaçınmaları olduğu da söylenmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir.

{والله عَلِيمٌ} فيعلم ما في نياتهم وما يستحقونه من العقاب

{والله عَلِيمٌ} “Ve Allah her şeyi bilendir”; niyetlerinde ne olduğunu ve hak ettikleri cezayı bilir,

{حكيم} يفعل كل يفعله حسبما تقتضيه حكمتُه البالغة

{حكيم} “Hüküm ve hikmet sahibidir”; yaptığı her şeyi üstün hikmetinin gerektirdiği şekilde yapar.

{إن الذين آمنوا وَهَاجَرُواْ} هم المهاجرون هاجروا أوطانَهم حباً لله تعالى ولرسوله

{إن الذين آمنوا وَهَاجَرُواْ} “Şüphesiz iman edip hicret edenler”; onlar muhacirlerdir, Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sevgisi uğruna yurtlarını terk edip hicret etmişlerdir,

{وجاهدوا بأموالهم} بأن صرفوها إلى الكُراع والسلاح وأنفقوها على المحاويج

{وجاهدوا بأموالهم} “Mallarıyla cihad edenler”; onları savaş atlarına ve silahlara sarf etmek ve muhtaçlara harcamak suretiyle,

{وَأَنفُسِهِمْ} بمباشرة القتال واقتحامِ المعارك والخوضِ في المهالك

{وَأَنفُسِهِمْ} “Ve canlarıyla”; bizzat savaşa katılmak, muharebe meydanlarına atılmak ve tehlikelere dalmak suretiyle,

{فِى سَبِيلِ الله} متعلقٌ بجاهدوا قيدٌ لنوعي الجهادِ ولعل تقديمَ الأموال على الأنفس لما أن المجاهدةَ بالأموال أكثرُ وقوعاً وأتمُّ دفعاً للحاجة حيث لا يُتصور المجاهدةُ بالنفس بلا مجاهدة بالمال

{فِى سَبِيلِ الله} “Allah yolunda”; "câhedû" fiiline bağlı olup cihadın her iki türü için de bir kayıttır. Malların canlardan önce zikredilmesi, muhtemelen malla cihadın daha çok vuku bulması ve ihtiyacı daha tam gidermesi sebebiyledir; zira mal ile cihad olmadan can ile cihad tasavvur olunamaz.

{والذين آووا وَّنَصَرُواْ} هم الأنصارُ آوَوا المهاجرين وأنزلوهم منازلَهم وبذلوا إليهم أموالَهم وآثروهم على أنفسهم ولو كانت بهم خصاصة ونصروهم على أعدائهم

{والذين آووا وَّنَصَرُواْ} “Ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler”; onlar ensardır; muhacirleri barındırmışlar, evlerine yerleştirmişler, mallarını onlara cömertçe vermişler, kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile onları öz canlarına tercih etmişler ve düşmanlarına karşı onlara yardım etmişlerdir.

{أولئك} إشارةٌ إلى الموصوفينَ بما ذُكِرَ من النعوتِ الفاضلة وما فيه من معنى البُعدِ للإيذانِ بعلوِّ طبقتِهم وبعد منزلتهم في الفضيلة وهو مبتدأُ وقولُه تعالى

{أولئك} “İşte onlar”; zikredilen üstün niteliklerle vasıflanan kimselere bir işarettir. Buradaki uzaklık manası, onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki derecelerinin yüksekliğini bildirmek içindir. Bu kelime mübtedadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

{بَعْضُهُمْ} إما بدلٌ منه وقوله تعالى

{بَعْضُهُمْ} “Birbirlerinin”; ya ondan bedeldir, Yüce Allah'ın şu buyruğu da:

{أَوْلِيَاء بعض} خبره

{أَوْلِيَاء بعض} “Dostları ve koruyucularıdırlar”; onun haberidir.

سورة الأنفال من الآيات (٧٣ ٧٥) وإما مبتدأٌ ثانٍ وأولياءُ بعضٍ خبرُه والجملةُ خبرٌ للمبتدأ الأول أي بعضُهم أولياءُ بعضٍ في الميراث وقد كان المهاجرون والأنصار يتوارثون بالهجرة والنُصرة دون الأقاربِ حتى نُسخ بقوله تعالى وَأُوْلُو الارحام الآية وقيل في النُصرة والمظاهرة ويردُه قوله تعالى فَعَلَيْكُمُ النصر بعد نفي موالاتِهم

Enfâl Suresi 73-75. Ayetlerden. Yahut ikinci mübtedadır, "evliyâu ba'dın" da onun haberidir ve cümle ilk mübtedanın haberidir. Yani onlar mirasta birbirlerinin velileridirler. Muhacirler ve ensar, akrabalar hariç tutularak hicret ve yardım sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; nihayet bu hüküm Yüce Allah'ın "Akraba olanlar ise..." ayetiyle neshedildi. Yardımlaşma ve desteklemede [velidirler] de denilmiştir; ancak dostluklarının nefiy edilmesinden sonra gelen Yüce Allah'ın "Onlara yardım etmeniz gerekir" buyruğu bu görüşü reddeder.

{والذين آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا} كسائر المؤمنين

{والذين آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا} “İman edip de hicret etmeyenlere gelince”; diğer müminler gibi olanlara,

{مَا لَكُم مّن ولايتهم مِن شَىْء} أي من تولّيهم في الميراث وإن كانوا من أقرب أقاربِكم

{مَا لَكُم مّن ولايتهم مِن شَىْء} “Onların velayetinden size hiçbir şey yoktur”; yani en yakın akrabanız dahi olsalar, mirasta onların velayetine dair hiçbir sorumluluğunuz/hakkınız yoktur,

{حتى يُهَاجِرُواْ} وقرئ بكسر الواو تشبيهاً بالعمل والصناعة كالكتابة والإمارة

{حتى يُهَاجِرُواْ} “Hicret edinceye kadar”. [Kelimedeki 'vav' harfi], kitâbet ve imâret gibi meslek ve zanaat [isimlerine] benzetilerek vav harfinin kesresiyle (vilâyetihim) de okunmuştur.

{وَإِنِ استنصروكم فِى الدين فَعَلَيْكُمُ النصر} فواجبٌ عليكم أن تنصُروهم على المشركين

{وَإِنِ استنصروكم فِى الدين فَعَلَيْكُمُ النصر} “Eğer din hususunda sizden yardım isterlerse, yardım etmek üzerinize bir borçtur”; yani müşriklere karşı onlara yardım etmeniz size vaciptir.

{إِلَاّ على قَوْمٍ} منهم

{إِلَاّ على قَوْمٍ} “Ancak bir topluluğa karşı müstesna”; onlardan olan [bir topluluğa],

{بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ ميثاق} معاهدةٌ فإنه لا يجوز نقضُ عهدِهم بنصرهم عليهم

{بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ ميثاق} “Sizinle aralarında bir antlaşma bulunan”; yani bir ahit bulunan [topluluğa karşı yardım edemezsiniz]. Zira onlara karşı [öbür müminlere] yardım etmek suretiyle aralarındaki ahdi bozmak caiz değildir.

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فلا تخالفوا أمرَه كيلا يحِلَّ بكم عقابُه

{والله بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir”; dolayısıyla O'nun emrine muhalefet etmeyin ki azabı başınıza inmesin.

{والذين كَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بعض} آخر منهم في الميراث أو في الموازرة وهذا بمفهومة مُفيدٌ لنفي الموارثة والموازرة بينهم وبين المسلمين وإيجابِ المباعدةِ والمصارمة وإن كانوا أقارب

{والذين كَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بعض} “İnkâr edenler ise birbirlerinin velileridirler”; yani mirasta veya yardımlaşmada kendilerinden olan diğerlerinin [velisidirler]. Bu ifade mefhumuyla; onlarla Müslümanlar arasındaki mirasçılığı ve yardımlaşmayı nefyetmeyi, akraba dahi olsalar [onlardan] uzak durup ilişkileri kesmeyi gerektirmeyi ifade eder.

{إِلا تَفْعَلُوه} أي ما أُمرتم بهِ منَ التواصل بينكم وتولِّي بعضِكم بعضا حتى التوراث ومن قطع العلائق بينكم وبين الكفار

{إِلا تَفْعَلُوه} “Eğer bunu yapmazsanız”; yani aranızdaki dayanışma, karşılıklı mirasçılığa varıncaya dek birbirinize sahip çıkma ve kâfirlerle olan bağları koparma hususunda size emredilenleri yerine getirmezseniz,

{تَكُنْ فِتْنَةٌ في الأرض} أي تحصُل فتنةٌ عظيمة فيها وهي ضعفُ الإيمان وظهورُ الكفر

{تَكُنْ فِتْنَةٌ في الأرض} “Yeryüzünde bir fitne çıkar”; yani yeryüzünde büyük bir fitne meydana gelir ki o da imanın zayıflaması ve küfrün galebe çalmasıdır.

{وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} في الدارين وقرئ كثير

{وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “Ve büyük bir fesat [baş gösterir]”; her iki cihanda da. [Kelime] 'kesîr' (pek çok) olarak da okunmuştur.

{والذين آمنوا وَهَاجَرُواْ وجاهدوا فِي سَبِيلِ الله والذين آووا وَّنَصَرُواْ أُولَئِكَ هُمُ المؤمنون حَقّاً} كلامٌ مسوقٌ للثناء عليهم والشهادة لهم بفوزهم بالقدح المعلَّى من الإيمان مع الوعد الكريم بقوله تعالى

{والذين آمنوا وَهَاجَرُواْ وجاهدوا فِي سَبِيلِ الله والذين آووا وَّنَصَرُواْ أُولَئِكَ هُمُ المؤمنون حَقّاً} “İman edip hicret eden, Allah yolunda cihad edenler ve [onları] barındırıp yardım edenler var ya, işte gerçek müminler onlardır”; bu kelam, onları övmek ve Yüce Allah'ın şu buyruğundaki kerim vadiyle birlikte imanın en yüksek payını elde ettiklerine şahitlik etmek üzere sevk edilmiştir:

{لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} لا تبعةَ له ولا منة فيه فلا تكرارَ لما أن مساقَ الأولِ لإيجاب التواصلِ بينهم

{لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve bol ve onurlu bir rızık vardır”; hiçbir sorumluluk gerektirmeyen ve içinde başa kakma bulunmayan [bir rızık]. Burada bir tekrar yoktur; zira önceki [zikrin] sevki, onların kendi aralarındaki dayanışmayı vacip kılmak içindir.

{والذين آمنوا مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ} بعد هجرتِكم

{والذين آمنوا مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ} “Sonradan iman edip hicret edenler”; sizin hicretinizden sonra,

{وجاهدوا مَعَكُمْ} في بعض مغازيكم

{وجاهدوا مَعَكُمْ} “Ve sizinle birlikte cihad edenler”; gazalarınızın bazısında,

{فَأُوْلَئِكَ مِنكُمْ} أي من جملتكم أيها المهاجرون والأنصارُ وهم الذين جاءوا من بعدهم يقولون رَبَّنَا اغفر لَنَا ولإخواننا الذين سبقونا بالإيمان ألحقهم الله تعالى بالسابقين وجعلهم منهم تفضلاً منه وترغيباً في الإيمان والهجرة وفي توجيه الخطاب إليهم بطريق الالتفات من تشريفهم ورفعِ محلِّهم ما لا يخفى

{فَأُوْلَئِكَ مِنكُمْ} “İşte onlar da sizdendir”; yani ey muhacirler ve ensar, sizin topluluğunuzdandır. Onlar, arkalarından gelip de: 'Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla' diyenlerdir. Allah Teâlâ, bir lütuf olarak ve imana ve hicrete teşvik etmek amacıyla onları öncülere ilhak etmiş ve onlardan kılmıştır. İltifat yoluyla hitabın onlara yöneltilmesinde, onların şereflendirilmesi ve derecelerinin yükseltilmesi bakımından gizli kalmayacak bir incelik vardır.

{وَأُوْلُو الارحام بَعْضُهُمْ أولى بِبَعْضٍ} آخرَ منهم في التوارث من الأجانب

{وَأُوْلُو الارحام بَعْضُهُمْ أولى بِبَعْضٍ} “Akraba olanlar ise, [mirasta] birbirlerine daha yakındırlar”; yani yabancılardan ziyade, miras konusunda kendilerinden olan diğerlerine daha önceliklidirler.

{فِى كتاب الله} أي في حُكمهِ أو في اللَّوحِ أو في القرآن واستُدِل به على توريث ذوي الأرحام

{فِى كتاب الله} “Allah'ın kitabında”; yani O'nun hükmünde veya Levh-i Mahfuz'da yahut Kur'an'da. Bu ayet, zevil-erhamın (kan akrabalarının) mirasçı olacağına delil getirilmiştir.

{أَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} ومن جملته ما في تعليق التوارثِ بالقرابة الدينيةِ أولاً وبالقرابة النسبيةِ آخِراً من الحِكَم البالغة

{أَنَّ الله بِكُلّ شَىْء عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah, her şeyi hakkıyla bilendir”; mirasçılığı başlangıçta din kardeşliğine, sonrasında ise nesep akrabalığına bağlamanın içerdiği sonsuz hikmetler de O'nun her şeyi bilmesinin kapsamındadır.

عنِ النبيِّ ﷺ مَنْ قرأَ سورةَ الأنفالِ وبراءةٌ فأنا شفيعٌ له يوم القيامة وشاهدٌ أنه برئ من

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Enfâl ve Berâe (Tevbe) surelerini okursa, kıyamet gününde ben ona şefaatçi ve onun beri olduğuna şahit olurum,

النفاق وأُعطِيَ عشرَ حسناتٍ بعدد كلِّ منافقٍ ومنافقةٍ وكان العرشُ وحملتُه يستغفرون له أيامَ حياتِه والله تعالَى أعلمُ

münafıklıktan. Ve ona her erkek ve kadın münafık sayısınca on sevap verilir; yaşadığı günler boyunca Arş ve onu taşıyan melekler onun için bağışlanma dilerler.” En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.