{وَلَوْ تَرَى} أي ولو رأيتَ فإن لو الامتناعيةَ تردّ المضارعَ ماضياً كما أن إنْ تردّ الماضيَ مضارعاً والخطابُ إمَّا لرسولِ الله ﷺ أو لكل أحد ممن له حظٌّ من الخطاب وقد مرَّ تحقيقُه في قوله تعالى وَلَوْ ترى إِذْ وُقِفُواْ عَلَى النار وكلمةُ إذ في قوله تعالى
{وَلَوْ تَرَى} “Bir görseydin”; yani “görseydin”. Çünkü imtinâ ifade eden “lev” (لَوْ), “in” (إِنْ) edatının mazi fiili muzariye çevirdiği gibi, muzari fiili maziye çevirir. Hitap ya Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir yahut hitaba muhatap olabilecek herkese yöneliktir. Bunun tahkiki, Yüce Allah'ın {وَلَوْ ترى إِذْ وُقِفُواْ عَلَى النار} buyruğunda geçmişti. Yüce Allah'ın şu kavlindeki “iz” (إذ) kelimesi ise:
{إِذْ يَتَوَفَّى الذين كفروا الملائكة} ظرفٌ لترى والمفعولُ محذوفٌ أي ولو ترى الكفرةَ أو حالَ الكفرةِ حين يتوفاهم الملائكةُ ببدر وتقديمُ المفعولِ للاهتمام به وقيل الفاعلُ ضميرٌ عائدٌ إلى الله ﷿ والملائكةُ مبتدأٌ وقوله تعالى
{إِذْ يَتَوَفَّى الذين كفروا الملائكة} “Melekler o kâfirlerin canlarını alırken”; “terâ” fiilinin zarfıdır, mef‘ûl ise hazfedilmiştir. Yani “Melekler Bedir'de canlarını aldıkları sırada o kâfirleri yahut o kâfirlerin halini bir görseydin!” demektir. Mef‘ûlün öne alınması ona önem verilmesinden dolayıdır. Failin Allah Azze ve Celle'ye dönen bir zamir olduğu, “el-Melâike” kelimesinin ise mübteda olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ} خبرُه والجملةُ حالُ من الموصول قد استُغني فيها بالضَّميرِ عن الواوِ وهو على الأول حالٌ منه أو من الملائكة أو منهما لاشتماله على ضميريهما
{يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ} “Yüzlerine vuruyorlardı”; onun haberidir. Cümle, ism-i mevsûlden hâldir; bu cümlede zamir sayesinde vâv'a ihtiyaç kalmamıştır. Birinci görüşe göre ise bu cümle, mevsûlden yahut meleklerden veya her ikisinin de zamirini içerdiği için her ikisinden birden hâldir.
{وأدبارهم} أي وأستاهَهم أو ما أَقبل منهم وما أَدبر من الأعضاء
{وأدبارهم} “ve arkalarına”; yani kıçlarına yahut organlarından öne ve arkaya gelen yerlerine [vuruyorlardı].
{وَذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} على إرادة القولِ معطوفاً على يضربون أو حالاً من فاعلهِ أي ويقولون أو قائلين ذوقوا بشارةً لهم بعذاب الآخرة وقيل كانت معهم مقامِعُ من حديد كلما ضَربوا التهبت النارُ منها وجوابُ لو محذوفٌ للإيذان بخروجه عن حدود البيانِ أي لرأيتَ أمراً فظيعاً لا يكاد يوصف
{وَذُوقُواْ عَذَابَ الحريق} “«Tadın yakıcı azabı!» [diyorlardı]”; söz takdiriyle “yedribûne” fiiline matuftur yahut failinden hâldir; yani “onlara ahiret azabını müjdeleyerek: «Tadın!» diyorlar/diyerek” demektir. Bir rivayette ise, yanlarında demirden kamçılar olduğu ve her vurduklarında o kamçılardan ateş parladığı söylenmiştir. “Lev”in cevabı, beyan sınırlarının dışına çıktığını bildirmek üzere hazfedilmiştir; yani “öyle korkunç, tarif edilemeyecek bir durum görürdün ki!” demektir.
{ذلك} إشارة إلى ما ذكر من الضرب والعذابِ وما فيه من معنى البُعد للإشعار بكونهما في الغايةِ القاصيةِ من الهَولِ والفظاعةِ وهو مبتدأٌ خبرُه
{ذلك} “İşte bu”; zikredilen darbeye ve azaba işarettir. Bundaki uzaklık manası, her ikisinin de korku ve vehametin son noktasında olduğunu hissettirmek içindir. Bu kelime mübtedadır; haberi ise:
{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} أي ذلك الضرب والعذاب واقعٌ بسبب ما كسبتم من الكفر والمعاصي ومحلُّ أنَّ في قوله
{بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ} “kendi ellerinizle yapıp önden gönderdiğiniz şeyler sebebiyledir”; yani o darbe ve azap, küfür ve günahlardan kazandığınız şeyler sebebiyle gerçekleşmiştir. Şu buyrukta yer alan “enne” (أنَّ) lafzının iraptaki yeri:
{وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} الرفعُ على أنَّه خبر مبتدأ محذوفٍ أي والأمرُ أنَّه تعالى ليس بمعذِّب لعبيدِه بغيرِ ذنبٍ منْ قِبلهم والتعبيرُ عن ذلك بنفيِ الظلمِ معَ أنَّ تعذيبَهم بغيرِ ذنبٍ ليس بظُلمٍ قطعاً على ما تقرر من قاعدةِ أهلِ السُنَّةِ فضلاً عن كونِه ظُلماً بالغاً قد مر تحقيقُه في سورة آلِ عمرانَ والجملُة اعتراضٌ تذييليٌّ مقرر لمضمون ما قبلها وأمَّا ما قيلَ من أنها معطوفةْ على ما للدِلالة على أن سببيته مقيدةٌ بانضمامه إليه إذ لولاه لأمكن أن يعذبَهم بغير ذنوبهم فليس بسديد لما أن إمكانَ تعذيبِه تعالى لعبيده بغير ذنبٍ بل وقوعُه لا ينافي كونَ تعذيبِ هؤلاء الكفرةِ المعينة بسبب ذنوبِهم حتى يُحتاجَ إلى اعتبار عدمِه معه نعم لو كان المدعى كونَ جميعَ تعذيباتِه تعالى بسبب ذنوب المعذبين لاحتيج إلى ذلك
{وَأَنَّ الله لَيْسَ بظلام لّلْعَبِيدِ} “ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir”; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref konumundadır; yani “İşin aslı şudur ki: Yüce Allah, kullarına kendi taraflarından bir günah olmaksızın azap edici değildir”. Ehl-i Sünnet kuralı gereğince, kullarına günahsız azap etmesi kesinlikle zulüm sayılmadığı halde —kaldı ki bunun aşırı bir zulüm olması hiç düşünülemez— bunun zulmün nefyi ile ifade edilmesinin tahkiki Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Bu cümlenin kendinden öncekinin içeriğini teyit eden tezyîlî bir itiraz cümlesi olduğu; sebepliliğin buna bağlanmasıyla kayıtlı olduğunu, zira bu olmasaydı Allah'ın onlara günahsız da azap edebileceğini göstermek için “mâ” üzerine matuf olduğu yönündeki söz ise isabetli değildir. Çünkü Yüce Allah'ın kullarına günahsız azap etmesinin mümkün olması —hatta vuku bulması—, bu muayyen kâfirlere günahları sebebiyle azap edilmesine engel değildir ki bu durumun yokluğu şart koşulsun. Evet, eğer iddia edilen şey Yüce Allah'ın bütün azaplarının azap edilenlerin günahları sebebiyle olduğu şeklinde olsaydı, buna ihtiyaç duyulurdu.
{كدأب آل فِرْعَوْنَ} في محلِ الرفعِ على أنه خبر مبتدأ محذوف والجملة استئناف مَسوقٌ لبيان أن ما حلَّ بهم من العذاب بسبب كفرِهم لا بشيء آخرَ من جهة غيرِهم بتشبيه حالهم بحال
{كدأب آل فِرْعَوْنَ} “Tıpkı Firavun hanedanının âdeti gibi”; mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir. Cümle, başlarına gelen azabın başkalarından kaynaklanan başka bir şeyden ötürü değil, bizzat küfürleri sebebiyle olduğunu açıklamak üzere getirilmiş bir istînâftır; durumları,
المعروفين بالإهلاك بسبب جرائمِهم لزيادة تقبيحِ حالِهم وللتنبيه على أن ذلك سنةٌ مطردةٌ فيما بين الأمم المهلَكةِ أي شأنُهم الذي استمروا عليه مما فعلوا وفُعل بهم من الأخذ كدأب آل فرعونَ المشهورين بقباحة الأعمالِ وفظاعةِ العذابِ والنكال
işledikleri suçlar sebebiyle helak edildikleri bilinen kimselerin durumuna benzetilmiştir. Bu da durumlarının çirkinliğini artırmak ve bunun helak edilen ümmetler arasında carî bir sünnet olduğuna dikkat çekmek içindir. Yani: Onların yapageldikleri ve cezalandırma olarak kendilerine yapılan şeylerden ibaret olan süregelen âdetleri, çirkin amelleri, korkunç azap ve cezalarıyla meşhur Firavun hanedanının âdeti gibidir.
{والذين مِن قَبْلِهِمْ} أي من قبل آلِ فرعونَ من الأمم التي فعلوا من المعاصي ما فعلوا ولقُوا من العقاب ما لقُوا كقومِ نوحٍ وعادٍ وأضرابِهم من أهل الكفر والعِناد وقولُه تعالى
{والذين مِن قَبْلِهِمْ} “ve onlardan öncekilerin [âdeti gibi]”; yani Firavun hanedanından önceki ümmetlerden işledikleri günahları işleyen ve uğradıkları cezaya uğrayan Nûh kavmi, Âd kavmi ve onların küfür ve inat ehlinden olan benzerleri gibidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{كَفَرُواْ بآيات الله} تفسيرٌ لدأبهم الذي فعلوه لا لدأب آلِ فرعونَ ونحوِهم كما قيل فإن ذلك معلومٌ منه بقضية التشبيهِ وقوله تعالى
{كَفَرُواْ بآيات الله} “Allah'ın ayetlerini inkâr ettiler”; denildiği gibi Firavun hanedanı ve benzerlerinin âdetinin değil, bizzat onların işledikleri âdetin tefsiridir. Zira bu husus, benzetme kuralı gereğince zaten anlaşılmaktadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فَأَخَذَهُمُ الله} تفسيرٌ لدأبهم الذي فُعل بهم والفاء لبيان كونِه من لوازم جناياتِهم وتبعاتِها المتفرِّعةِ عليها وقوله تعالى
{فَأَخَذَهُمُ الله} “Allah da onları yakalayıverdi”; kendilerine uygulanan âdetin tefsiridir. “Fâ” harfi, bunun onların cinayetlerinin ve o cinayetlerden doğan sonuçların bir gereği olduğunu beyan etmek içindir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{بِذُنُوبِهِمْ} لتأكيد ما أفاده الفاءُ من السببية مع الإشارةِ إلى أن لهم مع كفرهم ذنوباً أُخَرَ لها دخلٌ في استتباع العقابِ ويجوز أن يكون المرادُ بذنوبهم معاصيَهم المتفرِّعةَ على كفرهم فتكونُ الباءُ للملابسة أي فأخذهم ملتبسين بذنوبهم غيرَ تائبين عنها فدأبُهم مجموعُ ما فعلوا وفُعل بهم لا ما فعلوه فقط كما قيل قال ابن عباس ﵄ إن آلَ فرعون أيقنوا أن موسى ﵇ نبيُّ الله فكذّبوه كذلك هؤلاء جاء محمدٍ ﷺ بالصدق فكذبوه فأنزل الله تعالى بهم عقوبتَه كما أنزل بآل فرعونَ وجعلُ العذابِ من جملة وأبهم مع أنه ليس مما يُتصوَّر مداومتُهم عليه واعتيادُهم إياه كما هو المعتبرُ في مدلول الدأبِ إما لتغليب ما فعلوه على ما فُعل بهم أو لتنزيل مداومتِهم على ما يوجبُه من الكفرِ والمعاصِي منزلةَ مداومتِهم عليه لما بينهما من الملابسة التامةِ وقوله تعالى
{بِذُنُوبِهِمْ} “günahları yüzünden”; fâ harfinin ifade ettiği sebepliliği tekit etmekle birlikte, küfürlerinin yanı sıra azabın peşlerinden gelmesinde payı olan başka günahlarının da bulunduğuna işaret eder. Günahlarından maksadın küfürlerinden kaynaklanan mâsiyetleri olması da caizdir; bu durumda “bâ” harfi mülâbese (birliktelik) içindir; yani “tövbe etmeksizin günahlarına gömülmüş vaziyetteyken onları yakaladı” demektir. Dolayısıyla onların âdeti, iddia edildiği gibi sadece kendi yaptıkları değil, hem yaptıkları hem de kendilerine yapılanların bütünüdür. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Firavun hanedanı Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah'ın peygamberi olduğuna kesin olarak inandılar ama yine de onu yalanladılar. Nitekim bunlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hak ile gelmişken onu yalanladılar; Allah Teâlâ da Firavun hanedanına indirdiği gibi onlara da cezasını indirdi. Azabın, âdet kavramının anlamında aranan devamlılık ve alışkanlık tasavvur edilemeyen bir durum olmasına rağmen onların âdetinden sayılması; ya yaptıkları şeylerin kendilerine yapılanlara galip kılınmasından yahut küfür ve mâsiyet gibi azabı gerektiren şeylerdeki devamlılıklarının, aralarındaki tam irtibattan ötürü azaptaki devamlılık yerine konulmasındandır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{إِنَّ الله قَوِىٌّ شَدِيدُ العقاب} اعتراضٌ مقررٌ لمضمونِ ما قبله من الأخذ وقوله تعالى
{إِنَّ الله قَوِىٌّ شَدِيدُ العقاب} “Şüphesiz Allah kuvvetlidir, cezalandırması pek çetindir”; önceki yakalama ve helak etme manasını tekit eden bir itiraz cümlesidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{ذلك} الخ استئنافٌ مَسوقٌ لتعليلِ ما يفيد النظمُ الكريمُ من كون ما حلَّ بهم من العذاب منوطاً بأعمالهم السيئةِ غيرَ واقعٍ بلا سابقةِ ما يقتضيه وهو المشارُ إليه لا نفسُ ما حلَّ بهم من العذاب والانتقام كما قيل فإنه مع كونه معللاً بما ذُكر من كفرهم وذنوبِهم لا يتصور تعليلُه بجريان عادتِه تعالى على عدم تغييرِ نعمتِه على قوم قبل تغييرِهم لحالهم وتوهُّمِ أن السببَ ليس ما ذُكر كما هو منطوقُ النظم الكريم بل ما يستفاد من مفهوم الغايةِ من جريان عادتِه تعالى على تغيير نعمتِهم عند تغييرِ حالِهم بناءً على تخيل أن المعلِّلَ ترتبَ عقابِهم على كفرهم من غير تخلُّف عنه ركوبٌ شططٌ هائل وإبعادٌ عن الحق بمراحلَ وتهوينٌ لأمر الكفر بآيات الله وإسقاطٌ له عن رتبة إيجابِ العقاب في مقام تهويله والتحذيرِ منه فالمعنى ذلك أي ترتبُ العقاب على أعمالهم السيئة دون أن يقع ابتداءً مع قدرتِه تعالى على ذلك
{ذلك} ilh. “İşte bu...”; yüce nazmın ifade ettiği, başlarına gelen azabın kötü amellerine bağlı olduğu ve bunu gerektiren bir geçmiş olmadan meydana gelmediği hükmünü gerekçelendirmek üzere getirilmiş bir istînâftır. İşaret edilen şey de budur; yoksa söylendiği gibi bizzat başlarına gelen azap ve intikam değildir. Zira bunun, zikredilen küfür ve günahlarıyla gerekçelendirilmiş olmakla birlikte, Allah Teâlâ'nın bir kavim kendi durumunu değiştirmedikçe onlara verdiği nimeti değiştirmeme adetinin carî olmasıyla gerekçelendirilmesi tasavvur olunamaz. Sebebin, yüce nazmın mantûkunun (açık ifadesinin) bildirdiği gibi değil de, azaplarının küfürlerinin peşi sıra şaşmaksızın gelmesinin gerekçe kılındığı zannına dayanılarak, Allah Teâlâ'nın insanların halini değiştirmesi anında nimetlerini değiştirmesi adetinin mefhum-ı gayesinden anlaşılan şey olduğunu vehmetmek; büyük bir haddi aşma, haktan fersah fersah uzaklaşma, Allah'ın ayetlerini inkâr etme meselesini hafife alma ve korkutma ile sakındırma makamında onu azabı gerektirme rütbesinden düşürmektir. Manası şudur: İşte bu, yani azabın —Allah Teâlâ buna kâdir olduğu halde— başlangıçta durup dururken değil de onların kötü amellerinin ardından gelmesi,
{بِأَنَّ الله} أي بسببِ أنَّه تعالى
{بِأَنَّ الله} “şundandır ki Allah”; yani Allah Teâlâ'nın şu sebeple olmasındandır:
{لَمْ يَكُ} في حد ذاتِه
{لَمْ يَكُ} “olmamıştır”; zatı gereği,
{مُغَيّراً نّعْمَةً أَنْعَمَهَا} أي لم ينْبغِ له سبحانه ولم يصِحَّ في حكمته أن يكون بحيث يغير نعمةً أنعم بها
{مُغَيّراً نّعْمَةً أَنْعَمَهَا} “lütfettiği bir nimeti değiştiren”; yani O Sübhânehu'ya yakışmaz ve O'nun hikmetinde lütfettiği bir nimeti durduk yere değiştirecek şekilde olması caiz değildir,
{على قَوْمٍ} من الأقوام أيَّ نعمةٍ كانت جلّت أو هانت
{على قَوْمٍ} “bir kavme”; hangi kavim olursa olsun, büyük yahut küçük herhangi bir nimeti,
{حتى يُغَيّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ} من الأعمال والأحوال التي كانوا عليها وقت ملابستِهم بالنعمة ويتصفوا بها ينافيها سواءٌ كانت أحوالُهم السابقةُ مرضيةً صالحة أو قريبةً من
{حتى يُغَيّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ} “onlar kendi nefislerindekini değiştirmedikçe”; nimete mazhar oldukları vakit bulundukları amel ve halleri değiştirip nimete zıt vasıflara bürünmedikçe [nimeti değiştirmez]. Önceki halleri ister razı olunan salih haller olsun, isterse sonradan ortaya çıkan duruma kıyasla salaha yakın olsun;
الصلاحِ بالنسبة إلى الحادثة كدأب هؤلاءِ الكفرةِ حيث كانوا قبل البعثةِ كفَرةً عبدةَ أصنامٍ مستمرِّين على حالة مصحِّحة لإفاضة نعمةِ الإمهال وسائر النعمِ الدنيوية عليهم فلما بُعث إليهم النبيِّ ﷺ بالبينات غيّروها إلى أسوأَ منها وأسخطَ حيث كذبوه ﷺ وعادوه ومن تبِعه من المؤمنين وتحزّبوا عليهم يبغونهم الغوائلَ فغيّر الله تعالى ما أنعم به عليهم من نعمة الإمهالِ وعاجلَهم بالعذاب والنَّكال وأصلُ يكُ يكن فحذُفت النونُ تخفيفاً لشبهها بالحروف اللينة
nitekim bu kâfirlerin âdeti böyledir; zira onlar peygamberin gönderilmesinden önce kâfir ve putperest idiler, kendilerine mühlet nimetinin ve diğer dünya nimetlerinin verilmesini meşru kılan bir halde devam ediyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem apaçık delillerle kendilerine gönderilince, onu sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyan müminleri yalanlayıp düşmanlık ederek ve onlara tuzaklar kurmak üzere aleyhlerine fırkalar oluşturarak bu hallerini daha kötü ve gazaba daha layık bir hale dönüştürdüler. Bunun üzerine Allah Teâlâ kendilerine bahşettiği mühlet nimetini değiştirdi ve onları çarçabuk azap ve cezaya uğrattı. “Yekü”nün (يكُ) aslı “yekün” (يكن) olup “nûn” harfi zayıf harflere benzediği için tahfif maksadıyla hazfedilmiştir.
{وَأَنَّ الله سَمِيعٌ عَلِيمٌ} عطفٌ على أنَّ الله الخ داخلٌ معه في حيزِ التعليل أي وبسبب أنه تعالى سميع عليم يسمع ويعلم جميعَ ما يأتون وما يذرون من الأقوال والأفعالِ السابقةِ واللاحقة فيرتب على كلَ منها ما يليق بها من إبقاء النعمة وتغييرها وقرئ وإن الله بكسر الهمزةِ فالجملةُ حينئذٍ استئنافٌ مقرِّرٌ لمضمونِ ما قبلها وقوله تعالى
{وَأَنَّ الله سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “ve şüphesiz Allah Semî'dir, Alîm'dir”; “enne'llâhe”ye matuftur ve onunla birlikte gerekçelendirme alanına dahildir; yani Yüce Allah'ın hakkıyla işiten ve bilen olması sebebiyle; onların önceki ve sonraki işledikleri ve terk ettikleri bütün söz ve fiilleri duyar ve bilir, böylece bunların her birine nimetin devam ettirilmesi yahut değiştirilmesinden layık olan karşılığı verir. Hemzenin kesresiyle “Ve inne'llâhe” şeklinde de okunmuştur; bu durumda cümle, kendinden öncekinin içeriğini teyit eden bir istînâf olur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
سورة الأنفال من الآية (٥٤)
Enfâl Suresi 54. Ayet
{كدأب آلِ فِرْعَوْنَ والذين مِن قَبْلِهِمْ} في محل النصب على أنَّه نعتٌ لمصدرٍ محذوفٍ أي حتى يغيروا ما بأنفسهم تغييراً كائناً كدأبِ آلِ فرعونَ أي كتغييرهم على أن دأبهَم عبارةٌ عما فعلوه فقط كما هو الأنسبُ بمفهوم الدأبِ وقوله تعالى
{كدأب آلِ فِرْعَوْنَ والذين مِن قَبْلِهِمْ} “Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin âdeti gibi”; mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; yani “Kendi nefislerindekini, Firavun hanedanının âdeti gibi olan bir değiştirme ile —yani onların değiştirmesi gibi— değiştirmedikçe”. Bu da onların âdetinin, âdet kavramına daha uygun olduğu üzere, sadece bizzat yaptıkları şeyden ibaret sayılmasına göredir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{كَذَّبُواْ بآيات ربهم} تفسير له بتمهامه وقوله تعالى
{كَذَّبُواْ بآيات ربهم} “Rablerinin ayetlerini yalanlamışlardı”; bunun tam bir tefsiridir. Yüce Allah'ın şu buyruğu ise:
{فأهلكناهم} إخبارٌ بترتب العقوبةِ عليه لا أنه من تمام تفسيرِه ولا ضيرَ في توسط قوله تعالى وَأَنَّ الله سَمِيعٌ عَلِيمٌ بينهما كما مر نظيرُه في سورة آل عمرانَ حيث جوّزوا انتصابَ محلِّ الكافِ بلن تغنيَ مع ما بينهما من قوله تعالى وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النار وهذا على تقدير عطفِ الجملةِ على ما قبلَها وأما على تقدير كونِها اعتراضاً فلا غبارَ في توسطها قطعاً وقيل في محلِ الرفعِ على أنه خبر مبتدأ محذوفٍ كما قبله فالجملة حينئذٍ استئنافٌ آخَرُ مسوق لتقرير ما سيق له الاستئنافُ الأول بتشبيه دأبِهم بدأب المذكورين لكنْ لا بطريقِ التكريرِ المحضِ بل بتغيير العُنوانِ وجعل الدأبِ في الجانبين عبارةً عما يلازم معناه الأول من تغيير الحالِ وتغييرِ النعمة أخذاً مما نطق به قوله تعالى ذلك بِأَنَّ الله لَمْ يَكُ مُغَيّراً نّعْمَةً الآية أي دأبُ هؤلاء وشأنُهم الذي هو عبارةٌ عن التغييرَيْن المذكورين كدأب أولئِك حيث غيّروا حالهم فغير الله تعالى نعمتَه عليهم فقوله تعالى كَذَّبُواْ بآيات رَبّهِمْ تفسير لدأبهم الذي فعلوه من تغييرهم لحالهم وقوله تعالى فأهكناهم تفسيرٌ لدأبهم الذي فُعل بهم من تغييره تعالى ما بهم من نعمته وأما دأبُ قريشٍ فمستفادٌ منه بحكم التشبيهِ فللَّه درُّ شأنِ التَّنزيلِ حيث اكتَفى في كل من التشبيهين بتفسير أحدِ الطرفين وإضافة الآياتِ إلى الرب المضافِ إلى ضميرهم لزيادة تقبيحِ ما فعلوا بها من التكذيب والالتفاتُ إلى نونِ العظمةِ في أهلكنا جريا على سَنن الكبرياءِ لتهويل الخطبِ والكلامُ في الفاء وفي قوله تعالى
{فأهلكناهم} “Biz de onları helak ettik”; cezanın onun üzerine terettüp ettiğini bildiren bir haberdir; yoksa onun tefsirinin tamamından değildir. {وَأَنَّ الله سَمِيعٌ عَلِيمٌ} ayetinin ikisinin arasına girmesinde bir sakınca yoktur; nitekim Âl-i İmrân Suresi'nde de geçtiği üzere, aralarında {وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النار} ayeti bulunmasına rağmen “kâf” harfinin mahallinin “len tuğniye” ile mansub olmasını caiz görmüşlerdi. Bu, cümlenin kendinden öncekine matuf olduğu takdirdedir; itiraz cümlesi olması takdirinde ise araya girmesinde kesinlikle hiçbir şüphe yoktur. Kendisinden önceki gibi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olduğu da söylenmiştir; bu durumda cümle, onların âdetini zikredilenlerin âdetine benzeterek birinci istînâfın sevk edildiği amacı pekiştirmek için sevk edilmiş başka bir istînâf olur. Ancak bu, sırf bir tekrarlama yoluyla değil, başlığı değiştirmek ve ayette geçen {ذلك بِأَنَّ الله لَمْ يَكُ مُغَيّراً نّعْمَةً} ifadesinden hareketle iki taraftaki âdeti de onun ilk anlamına mülazım olan halin değiştirilmesi ve nimetin değiştirilmesi manasında kılmak suretiyle yapılmıştır. Yani: Bunların âdeti ve zikredilen iki değiştirmeden ibaret olan durumları, tıpkı öncekilerin âdeti gibidir; zira onlar hallerini değiştirdiler, Allah Teâlâ da onlara olan nimetini değiştirdi. Buna göre Yüce Allah'ın {كَذَّبُواْ بآيات رَبّهِمْ} kavli, onların bizzat yaptıkları hallerini değiştirme âdetlerinin tefsiridir; {فأهلكناهم} kavli ise Allah Teâlâ'nın onlardaki nimetini değiştirmesiyle kendilerine yapılan âdetin tefsiridir. Kureyş'in âdetine gelince, bu benzetme gereğince ondan anlaşılmaktadır. İndirilen Kur'an'ın şanına bakın ki, iki benzetmenin her birinde iki taraftan birinin tefsiriyle yetinmiştir. Ayetlerin, onların zamirine muzaf olan “Rab” kelimesine izafe edilmesi, ayetleri yalanlamakla yaptıklarının çirkinliğini artırmak içindir. “Ehlebnâ” fiilindeki azamet “nûn”una iltifat yapılması ise hadisenin dehşetini vurgulamak için kibriyâ üslubuna uygun olarak gelmiştir. “Fâ” harfindeki ve Yüce Allah'ın şu kavlindeki açıklama ise:
{بِذُنُوبِهِمْ} كالذي مر وعطفُ قوله تعالى
{بِذُنُوبِهِمْ} “günahları yüzünden”; daha önce geçen gibidir. Yüce Allah'ın şu buyruğunun atfedilmesi ise:
{وأغرقنا آل فرعون} على أهلكنا مع اندراجه تحته للإيذان بكمال هولِ الإغراقِ وفظاعتِه كعطف جبريلَ ﵇ على الملائكة
{وأغرقنا آل فرعون} “Firavun hanedanını da suda boğduk”; onun kapsamına girmekle birlikte “ehleknâ” üzerine atfedilmesi, tıpkı Cebrail aleyhisselâm'ın meleklere atfedilmesi gibi, suda boğulmanın tam dehşetini ve vehametini bildirmek içindir.
{وَكُلٌّ} أي وكلٌّ من الفِرَق المذكورين أو كلٌّ من هؤلاء وأولئك أو كلٌّ من غرقى القِبط وقتلى قريشٍ
{وَكُلٌّ} “Ve hepsi de”; yani zikredilen fırkaların hepsi veya bunların ve şunların hepsi yahut Kıbtîlerin boğulanları ile Kureyş'in öldürülenlerinin hepsi,
{كَانُواْ ظَالِمِينَ} أي أنفسَهم بالكفر والمعاصي حيث عرَّضوها للهلاك
{كَانُواْ ظَالِمِينَ} “zalimler idiler”; yani kendilerini helake maruz bırakarak küfür ve günahlarla nefislerine zulmedenler idiler,
أو واضعين للكفر والتكذيب مكانَ الإيمانِ والتصديق ولذلك أصابهم ما أصابهم
yahut iman ve tasdikin yerine küfür ve yalanlamayı koyan kimseler idiler. İşte bu yüzden başlarına gelenler geldi.
سورة الأنفال من الآيات (٥٥ ٥٧)
Enfâl Suresi 55-57. Ayetler
{إِنَّ شَرَّ الدواب} بعد ما شرَح أحوال المهلَكين من شرار الكَفَرة شرَع في بيان أحوالِ الباقين منهم وتفصيلِ أحكامِهم وقوله تعالى
{إِنَّ شَرَّ الدواب} “Şüphesiz canlıların en kötüsü”; kâfirlerin şerlilerinden helak edilenlerin hallerini açıkladıktan sonra, onlardan geriye kalanların hallerini açıklamaya ve haklarındaki hükümleri detaylandırmaya başladı. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{عَندَ الله} أي في حكمه وقضائه
{عَندَ الله} “Allah katında”; yani O'nun hükmünde ve takdirinde,
{الذين كَفَرُواْ} أي أصروا على الكفر ولجّوا فيه جُعلوا شرَّ الدوابِّ لا شرَّ الناسِ إيماءً إلى أنهم بمعزل من مجانستهم وإنما هم من جنس الدوابِّ ومع ذلك شرٌّ من جميع أفرادِها حسبما نطقَ به قوله تعالى إِنْ هُمْ إِلَاّ كالأنعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ وقولُه تعالى
{الذين كَفَرُواْ} “o inkâr edenlerdir”; yani küfürde ısrar edip onda inatlaşanlardır. İnsanların en kötüsü değil de canlıların en kötüsü kılınmaları, onların insan cinsinden tamamen uzak olduklarına, sadece hayvanlar cinsinden olduklarına, üstelik {إِنْ هُمْ إِلَاّ كالأنعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ} ayetinin beyan ettiği üzere onların bütün fertlerinden de daha şerli olduklarına işaret etmek içindir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} حكمٌ مترتبٌ على تماديهم في الكفر ورسوخِهم فيه وتسجيلٌ عليهم بكونهم من أصل الطبع لا يَلْويهم صارفٌ ولا يثنيهم عاطفٌ أصلا جيء به على وجه الاعتراضِ لا أنه عطفٌ على كفروا داخلٌ معه في حيزِ الصلةِ التي لا حكم فيها بالفعل وقوله تعالى
{فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “onlar artık iman etmezler”; küfürde haddi aşmalarına ve onda kökleşmelerine bağlı bir hükümdür; yaratılışlarının aslı itibarıyla hiçbir vazgeçiricinin onları caydıramayacağı, hiçbir çeviricinin onları döndüremeyeceği yönünde aleyhlerine bir tescildir. İtiraz yoluyla getirilmiştir; yoksa fiilen bir hüküm içermeyen sıla cümlesinin kapsamına dahil olarak “keferû” fiiline matuf değildir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{الذين عاهدت مِنْهُمْ} بدلٌ من الموصولِ الأولِ أو عطف بيان له أو نصبٌ على الذم أي عاهدتَهم ومِنْ للإيذان بأن المعاهدَة التي هي عبارةٌ عن إعطاء العهدِ وأخذه من الجانبين معتبرة ههنا من حيث أخذه ﷺ عهدَهم إذ هو المناطُ لقباحة مانعي عليهم من النقض لا إعطاؤه ﷺ إياهم عهدَه كأنه قيل الذين أخذت منهم عهدَهم وقيل هي للتبعيض لأن المباشِرَ بالذات للعهد بعضُهم لا كلُّهم
{الذين عاهدت مِنْهُمْ} “Kendileriyle antlaşma yaptığın kimselerdir”; birinci ism-i mevsûlden bedeldir yahut onun atf-ı beyânıdır veya zem üzere mansubdur; yani “kendileriyle ahitleştiğin kimselerdir”. “Min” (مِنْ) edatı, iki taraftan ahit alıp vermekten ibaret olan antlaşmanın burada, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan ahit alması bakımından muteber olduğunu bildirmek içindir. Çünkü onların ahdi bozmalarındaki çirkinliğin dayanağı, Peygamber'in onlara ahit vermesi değil, onlardan ahit almış olmasıdır. Sanki “kendilerinden ahit aldığın kimseler” denilmiştir. “Min” edatının teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir; çünkü antlaşmaya bizzat girişenler hepsini değil, sadece bir kısmını oluşturmaktadır.
{ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ} عطفٌ على عاهدتَ داخل معه في حكم الصلةِ وصيغةُ الاستقبالِ للدِلالة على تجدّد النقضِ وتعدُّدِه وكونِهم على نيته في كل حالٍ أي ينقضون عهدَهم الذي أخذتَه منهم
{ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ} “sonra antlaşmalarını bozarlar”; “âhedte” fiiline matuftur ve onunla birlikte sıla hükmüne dahildir. Muzari (gelecek) kipi, ahdi bozmanın yenilendiğine, tekrarlandığına ve her halükarda ahdi bozma niyetinde olduklarına delalet etmek içindir; yani “kendilerinden aldığın ahitlerini bozarlar”.
{فِي كُلّ مَرَّةٍ} أي من مرات المعاهدةِ إذ هي التي يُتوقعُ فيها عدمُ النقضِ ويُستقبح وجودُه لا من مرات المحاربة كما قيلَ إذْ لا يتوقع فيها عدم النقض بل لا يُتصور أصلاً حتى يُستقبَح فيها وجودُه لكونها مَظِنةً لعدمه فلا فائدةَ في تقييد النقضِ بالوقوع في كل مرةٍ من مراتها بل لا صِحةَ له قطعاً لأن النقضَ لا يتحقق إلا في المرة الواردةِ على المعاهدة لا في المرات الواقعةِ بعدها بلا معاهدة ولئن سلم أن المرادَ هي المراتُ الواقعةُ إثرَ المعاهدةِ يبقى النقضُ الواقعُ بلا محاربةٍ كبيع السلاحِ ونحوه خارجاً من البيان ولئن عُدّ ذلك من المحاربة فلا محيصَ من لزوم خلوِّ الكلامِ عن الفائدة بالمرة لأن المحاربةَ بهذا المعنى عينُ النقضِ فيؤولُ الأمرُ إلى أن يقال ينقضون عهدَهم في كل مرة من مرات النقض وحملُ المحاربةِ على محاربة غيرهِم ليكونَ المعنى ينقضون عهدَهم في كل مرة من مرات محاربة الأعداءِ مع كونِه في غايةِ البُعد والركاكة يستلزِمُ خروجَ بدئِهم بالنقض من البيان
{فِي كُلّ مَرَّةٍ} “her defasında”; yani antlaşma yapılan defaların her birinde [bozarlar]. Zira ahdin bozulmamasının beklendiği ve bozulmasının çirkin görüldüğü yer burasıdır; söylendiği gibi savaş defalarından değildir. Çünkü savaş defalarında ahdin bozulmaması beklenmez; hatta savaş onun bulunmama ihtimali olan yer olduğu için bozulması çirkin görülecek şekilde hiç tasavvur bile edilemez. Dolayısıyla ahdi bozmayı onun her defasında gerçekleşmesiyle kayıtlamanın bir faydası yoktur, hatta bu kesinlikle doğru da değildir. Çünkü ahdi bozma, antlaşmanın üzerine gelen defada tahakkuk eder; antlaşmasız olarak ondan sonra gerçekleşen defalarda değil. Antlaşmanın hemen ardından gerçekleşen defaların kastedildiği kabul edilse bile, silah satmak ve benzeri gibi savaşsız meydana gelen ahdi bozma durumları açıklamanın dışında kalır. Eğer bu da savaştan sayılacak olursa, sözün tamamen faydadan hali kalması kaçınılmaz olur; çünkü bu anlamdaki savaş, ahdi bozmanın ta kendisidir. Bu durumda iş, “ahdi bozmanın her defasında ahitlerini bozarlar” demeye varır. Savaşın onların dışındakilerle yapılan savaşa hamledilmesi ise —böylece mana “düşmanlarla savaşın her defasında ahitlerini bozarlar” şeklinde olsun diye— son derece uzak ve tutarsız olmakla birlikte, onların ahdi bozmayı ilk başlatanlar olmasını da açıklamanın dışına çıkarır.
{وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ} حالٌ من فاعل ينقضون أي يستمرون على النقض والحالُ أنهم لا يتقون سُبّةَ الغدرِ ولا يبالون بما فيه من العار والنار وقوله تعالى
{وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ} “ve onlar sakınmazlar”; “yenqudûne” fiilinin failinden hâldir; yani onlar hainliğin ayıbından sakınmadıkları, bundaki utanç ve ateşe aldırış etmedikleri halde ahdi bozmaya devam ederler. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ} شروعٌ في بيان أحكامِهم بعد تفصيلِ أحوالِهم والفاءُ لترتيب ما بعدها على ما قبلها أي فإذا كان حالُهم كما ذكر فإمّا تصادِفَنَّهم وتظفَرَنَّ
{فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ} “Eğer onları yakalarsan”; hallerinin detaylı açıklamasından sonra haklarındaki hükümleri beyana başlamaktır. “Fâ” harfi, sonrasını öncesine bağlamak içindir. Yani durumları zikredildiği gibi olduğuna göre, eğer onlara rastlar ve onları ele geçirirsen,
بهم {فِى الحرب} أي في تضاعيفها
{فِى الحرب} “savaşta”; yani savaşın cereyan ettiği sırada,
{فَشَرّدْ بِهِم} أي ففرِّقْ عن مناصبتك تفريقاً عنيفاً موجباً للاضطرار والاضطراب ونكِّلْ عنها بأن تفعل بهم من النِكاية والتعذيبِ ما يوجب أن تُنَكّل
{فَشَرّدْ بِهِم} “onlarla darmadağın et”; yani sana karşı durmaktan, çaresizlik ve panik doğuracak şiddetli bir dağıtışla onları darmadağın et ve öyle ağır bir ceza ver ve azap et ki bu ibret olsun,
{مّنْ خَلْفِهِمْ} أي مَنْ وراءَهم من الكفرة وفيه إيماءٌ إلى أنهم بصدد الحرب قريب من هؤلاء وقرئ شرِّذْ بالذال المعجمةِ ولعله مقلوبُ شذِّر بمعنى فرق وقرئ مِنْ خلفِهم أي افعلِ التشريدَ من ورائهم والمعنى واحدٌ لأن إيقاعَ التشريد في الوراء لا يتحقّقُ إلا بتشريد مَنْ وراءَهم
{مّنْ خَلْفِهِمْ} “arkalarındakileri”; yani arkalarındaki kâfirleri. Bunda, onların da savaşa hazır ve bunlara yakın olduklarına bir ima vardır. Noktalı zâl ile “şerriz” şeklinde de okunmuştur; bu da belki “dağıttı” anlamındaki “şezzere”nin maklûbudur (harf dönüşümüdür). “Min halfihim” şeklinde de okunmuştur; yani “onların arkasındakilere bu dağıtmayı uygula”. Mana birdir; zira arkada dağıtma eyleminin gerçekleştirilmesi, ancak arkadakilerin darmadağın edilmesiyle tahakkuk eder.
{لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} يتعظون بما شاهدوا مما ينزيل بالناقضِين فيرتدعوا عن النقض أو عن الكفر وقوله تعالى
{لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} “belki ibret alırlar”; ahdi bozanların başına gelenlere şahit olarak ibret alırlar da ahdi bozmaktan yahut küfürden vazgeçerler. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
سورة الأنفال من الآيات (٥٨ ٥٩)
Enfâl Suresi 58-59. Ayetler
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً} بيانٌ لأحكام المشرِفين إلى نقض العهدِ إثرَ بيانِ أحكامِ الناقضين له بالفعل والخوفُ مستعارٌ للعلم أي وإما تعلَمنَّ من ٢ قوم من المعاهِدين نقضَ عهدٍ فيما سيأتي بما لاح لك منهم من دلائلِ الغدرِ ومخايلِ الشر
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً} “Eğer bir kavmin hainlik yapmasından korkarsan”; fiilen ahdi bozanların hükümlerinin açıklanmasının hemen ardından, ahdi bozma eşiğine gelenlerin hükümlerinin beyanıdır. Korku (havf), bilmek anlamında istiare kılınmıştır; yani eğer anlaşmalı bir kavimden, sana onlardan beliren hainlik delilleri ve kötülük alametleri sebebiyle gelecekte bir ahdi bozma durumunu kesin olarak anlarsan,
{فانبذ إِلَيْهِمْ} أي فاطرَح إليهم عهدَهم
{فانبذ إِلَيْهِمْ} “onlara at”; yani ahitlerini kendilerine geri at,
{على سَوَاء} على طريق مستوٍ قَصْدٍ بأن تظهر لهم النقض وتُخبِرَهم إخباراً مكشوفاً بأنك قد قطعتَ ما بينك وبينهم من الوصلة ولا تناجِزْهم الحربَ وهم على توهم بقاءِ العهدِ كيلا يكونَ من قِبَلك شائبةُ خيانةٍ أصلا فالجارُّ متعلقٌ بمحذوف هو حال من النابذ أي فانِبذْ إليهم ثابتاً على سواءٍ وقيل على استواءٍ في العلم بنقض العهدِ بحيث يستوى فيه أقصاهم وأدناهم أو تستوى فيه أنت وهم فهو على الأولِ حالٌ من المنبوذ إليهم وعلى الثاني من الجانبين
{على سَوَاء} “eşitlik üzere”; dosdoğru ve adil bir yol üzere [ol]; öyle ki ahdi bozduğunu onlara açıkça bildirip aranızdaki bağı kopardığını net bir şekilde haber veresin ve onlar hâlâ ahdin sürdüğü zannı içindeyken onlarla ansızın savaşa girişmeyesin; ta ki senin tarafından hiçbir hainlik şüphesi bulunmasın. Câr-mecrûr, hazfedilmiş bir fiile mütealliktir ve ahdi atan kimseden hâldir; yani "eşitlik üzere sabit kalarak onlara [ahdi] at". Şöyle de denilmiştir: Ahdin bozulduğunu bilmede eşitlik üzere [at]; öyle ki onların en uzağı da en yakını da bunda eşit olsun yahut sen ve onlar bunda eşit olasınız. Buna göre ilk görüşe göre [bu ifade] ahit kendilerine atılanlardan hâldir, ikinciye göre ise her iki taraftan hâldir.
{إِنَّ الله لَا يُحِبُّ الخائنين} تعليلٌ للأمر بالنبذ إما باعتبار استلزامِه للنهي عن المناجزة التي هي خيانةٌ فيكونُ تحذيراً لرسول الله ﷺ منها وإما باعتبار استتباعِه للقتال بالآخرة فيكونُ حثاً له ﷺ على النبذ أولاً وعلى قتالهم ثانياً كأنه قيل وإما تعلَمنَّ من قوم خيانةً فانبذْ إليهم ثم قاتِلْهم إِنَّ الله لَا يُحِبُّ الخائنين وهم من جملتهم لما علمت من حالهم
{إِنَّ الله لَا يُحِبُّ الخائنين} “Şüphesiz Allah hainleri sevmez”; ahdi atmayı emretmenin gerekçesidir: Ya hainlik olan ansızın saldırmanın nehyedilmesini gerektirmesi itibarıyladır —ki bu durumda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bundan bir sakındırma olur— ya da işin neticesinde savaşmayı gerektirmesi itibarıyladır —ki bu durumda önce ahdi atmaya, ardından onlarla savaşmaya onu sallallâhu aleyhi ve sellem teşvik olur—. Sanki şöyle denilmiştir: Eğer bir kavimden hainlik sezersen, ahitlerini onlara at, sonra da onlarla savaş; zira Allah hainleri sevmez ve hallerini bildiğin üzere onlar da bu hainlerdendir.
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ} أي أنفسَهم فحُذف للتكرار وقوله تعالى
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler sakın sanmasınlar”; yani kendilerini [sanmasınlar], tekrarı önlemek için hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{سَبَقُواْ} أي فاتوا وأفلتوا من أن يُظفَرَ بهم مفعولٌ ثانٍ ليحسبن والمرادُ إقناطُهم من الخلاص وقطعِ أطماعهمَ الفارغةِ من الانتفاعِ بالنبذ والاقتصارِ على دفع هذا التوهمِ مع أن مقاومةَ المؤمنين بل الغلبةَ عليهم أيضاً مما تتعلق به أمانيهم الباطلةُ للتنبيه على أن ذلك ممَّا لا يحومُ حوله وهمُهم وحُسبانُهم وإنما الذي يمكن أن يدورَ في خلدهم حسبانُ المناصِ فقط وقيل الفعلُ مسندٌ إلى أحد أو إلى مَنْ خلفهم والمفعولُ الأولُ الموصولُ المتناولُ لهم أيضاً وقيل هو الفاعلُ وأنْ محذوفةٌ مِنْ سبقوا وهيَ مع ما في حيزها سادةٌ مسدَّ المفعولين والتقديرُ وَلَا يَحْسَبَنَّ الذين كَفَرُواْ أنْ سبقوا ويعضُده قراءةُ مَن قرأَ أنهم سبقوا ونظيرُه في الحذف قولُه تعالى ومن آياتِه يُرِيكُمُ البرق خَوْفاً وقولُه تعالى أغير الله تَأْمُرُونّى أَعْبُدُ الآية قاله الزجاج وقرئ بالتاء على خطاب رسولِ الله ﷺ وهي قراءة واضحة وقرئ ولا تحسب الذين بكسر الباء وبقتحها على حذف النون الخفيفة وقوله تعالى
{سَبَقُواْ} “kurtulup geçtiklerini”; yani ele geçirilmekten kurtulup kaçtıklarını [sanmasınlar]. “Yehsebenn” fiilinin ikinci mefulüdür. Buradaki maksat, onların kurtuluş ümidini kırmak ve ahdin feshinden istifade etme yönündeki boş tamahlarını kesmektir. Müminlere karşı direnmek hatta onlara galip gelmek de onların batıl arzuları arasında yer almasına rağmen, yalnızca bu zannın defedilmesiyle yetinilmesi; bunun onların vehim ve zanlarının dahi etrafında dolaşamayacağı bir şey olduğunu, zihinlerinde dönebilecek tek şeyin yalnızca kaçıp kurtulma zannı olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre fiil bir [özneye] veya arkalarındakilere isnat edilmiştir; birinci meful ise onları da kapsayan ism-i mevsûldür. Bir görüşe göre ise o (ism-i mevsûl) faildir; “sebeqû” fiilinden önceki “en” hazfedilmiştir ve bu “en”, sılasıyla birlikte iki mefulün yerine geçmiştir. Takdiri şöyledir: “İnkâr edenler sakın öne geçtiklerini (kurtulduklarını) sanmasınlar”. “Ennehüm sebeqû” şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bunu destekler. Hazf konusundaki benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا} ve Yüce Allah'ın: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ} ayetidir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Hitap olarak Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yönelik “tâ” harfi ile [ve lâ tahsebennellezîne] şeklinde de okunmuştur ki bu açık bir kıraattir. Hafif nun harfinin hazfiyle “bâ”nın kesresi ve fethasıyla “ve lâ tahsebi-llezîne” ve “ve lâ tahsebe-llezîne” şeklinde de okunmuştur. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ} أي لا يفوتون ولا يجدون طالبَهم عاجزاً عن إدراكهم تعليلٌ للنهي على طريقة الاستئناف وقرئ بفتح الهمزة عَلى
{إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ} “Şüphesiz onlar [Allah'ı] aciz bırakamazlar”; yani kaçıp kurtulamazlar ve kendilerini arayan kimseyi onları yakalamaktan aciz bulamazlar. İstinaf yoluyla nehyin gerekçesidir. Hemzenin fethasıyla [ennehüm],
حذف لام التعليلِ وقيل الفعلُ واقعٌ عليه ولا زائدةٌ وسبَقوا حالٌ بمعنى سابقين أي مُفْلتين هاربين وهذا على قراءة الخطاب لإزاحة ما عسى يُحذر من عاقبة النبذِ لِما أنه إيقاظٌ للعدو وتمكينٌ لهم من الهرب والخلاصِ من أيدي المؤمنين وفيه نفيٌ لقدرتهم على المقاومة والمقابلة على أبلغِ وجهٍ وآكَدِه كما أشير إليه وقيل نزلت فيمن أفلت من فَلِّ المشركين وقرئ لا يعجزونِ بكسر النون ولا يعجزون بالتشديد
ta'lil lâmının hazfedilmesiyle de okunmuştur. Bir görüşe göre fiil onun üzerine vâkî olmuştur, “lâ” zaiddir ve “sebeqû” ifadesi “sâbiqîne” (kaçıp kurtulanlar) anlamında hâldir. Hitap kıraatine göre bu, ahdi atmanın sonucundan doğabilecek endişeleri ortadan kaldırmak içindir; zira ahdi bozmak düşmanı uyandırmak ve onların müminlerin elinden kaçıp kurtulmalarına imkân tanımak gibi görünebilir. Bunda, işaret edildiği üzere, onların direnme ve karşı koyma güçlerinin en beliğ ve en tekitli şekilde nefiy edilmesi vardır. Bir görüşe göre bu ayet, müşriklerin bozguna uğrayan fırkasından kaçıp kurtulanlar hakkında inmiştir. Nun harfinin kesresiyle “lâ yu'cizûni” şeklinde ve şeddeli olarak “lâ yu'accizûn” şeklinde de okunmuştur.
سورة الأنفال آيات (٦٠ ٦١)
Enfâl Suresi 60-61. Ayetler
{وَأَعِدُّواْ لَهُمْ} توجيهُ الخطاب إلى كافة المؤمنين لما أن المأمورَ به من وظائف الكلِّ كما أن توجيهَه فيما سبقَ وما لحِق إلى رسول الله ﷺ لكون ما في حيِّزِه من وظائفه ﷺ أي أعِدّوا لقتال الذين نُبذ إليهم العهدُ وهيِّئوا لحِرابهم أو لقتال الكفار على الإطلاق وهو الأنسبُ بسياقِ النظمِ الكريم
{وَأَعِدُّواْ لَهُمْ} “Onlar için hazırlayın”; emredilen husus herkesin görevi olduğundan hitap bütün müminlere yöneltilmiştir; nitekim önceki ve sonraki kısımlarda hitabın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmesi, oradaki hususların onun sallallâhu aleyhi ve sellem vazifelerinden olmasındandır. Yani kendilerine ahitleri atılan kimselerle savaşmak için hazırlık yapın ve onlarla çarpışmaya hazırlanın; yahut mutlak olarak kâfirlerle savaşmak için hazırlanın ki bu, yüce nazmın akışına daha uygundur.
{مَّا استطعتم مّن قُوَّةٍ} من كل ما يُتقوَّى به في الحرب كائناً ما كان وعن عقبةَ بن عامر ﵁ سمعته ﷺ يقول على المنبر ألا إن القوةَ الرميُ قالها ثلاثا ولعل تخصيصه ﷺ إياه بالذكر لإنافته على نظائره من القُوى
{مَّا استطعتم مّن قُوَّةٍ} “gücünüzün yettiği her türlü kuvveti”; ne olursa olsun savaşta kendisiyle güç kazanılan her şeyi [hazırlayın]. Ukbe b. Âmir'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem minberde şöyle derken işitmiştir: “Dikkat edin, kuvvet [ok] atmaktır!” Bunu üç defa söylemiştir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem bunu özellikle zikretmesi, diğer kuvvet türlerine olan üstünlüğünden dolayı olsa gerektir.
{وَمِن رّبَاطِ الخيل} الرباطُ اسمٌ للخيل التي ترُبط في سبيلِ الله تعالى فِعال بمعنى مفعول أو مصدرٌ سميت هي به يقال رَبَط ربطاً ورِباطاً ورابط مُرابطة ورِباطاً أو جمعُ رَبيطٍ كفصيل وفصال أو جمع رَبْطٍ ككعْبٍ وكَعاب وكلب وكلاب وقرئ رُبُط الخيل بضم الباء وسكونها جمع رباط وعطفُها على القوة مع كونها من جملتها للإيذان بفضلها على بقية أفرادِها كعطف جبريلَ وميكائيلَ على الملائكة
{وَمِن رّبَاطِ الخيل} “ve bağlanıp beslenen savaş atlarını”; ribât, Allah Teâlâ yolunda bağlanan atlar için kullanılan bir isimdir. Mef'ûl anlamında "fiâl" veznindedir veya onunla isimlendirildikleri bir masdardır; nitekim “rabata rabtan ve ribâtan” ve “râbata murâbateten ve ribâtan” denir. Yahut fasîl-fisâl gibi “rabît”in çoğuludur ya da ka'b-ki'âb ve kelb-kilâb gibi “rabt”ın çoğuludur. Ribâtın çoğulu olarak “bâ”nın zammesi ve sükûnuyla “rubutu'l-hayl” ve “rubtu'l-hayl” şeklinde de okunmuştur. Kuvvetin bir parçası olmasına rağmen ona atfedilmesi, Cebrail ve Mikail'in meleklere atfedilmesi gibi, onun diğer unsurlara olan üstünlüğünü bildirmek içindir.
{تُرْهِبُونَ بِهِ} أي تخوّفون وقرئ ترهبون بالتشديد وقرئ تُخزون به والضميرُ لما استطعتم أو للإعداد وهو الأنسبُ ومحلُ الجملةِ النصبُ على الحالية من فاعل أعدوا أي أعدوا مرهِبين به أو منَ الموصولِ أو مِنْ عائده المحذوفِ أي أعدوا ما استطعتموه مُرهَباً بِهِ
{تُرْهِبُونَ بِهِ} “onunla korkutasınız diye”; yani dehşete düşüresiniz. Şeddeli olarak “turehhibûne” ve “tuhzûne bihî” (onunla rezil edesiniz) şeklinde de okunmuştur. Zamir, “gücünüzün yettiği” ifadesine yahut hazırlık yapmaya döner ki en uygunu da budur. Cümlenin iraptaki yeri, “e'iddû” fiilinin failinden hâl olarak mansubdur; yani “onunla korkutarak hazırlayın”; yahut ism-i mevsûlden veya onun mahzuf aid zamirinden hâldir; yani “gücünüzün yettiği şeyleri, kendisiyle korku salınmış olarak hazırlayın”.
{عَدْوَّ الله وَعَدُوَّكُمْ} وهم كفارُ مكة خُصّوا بذلك من بين الكفار مع كون الكلِّ كذلك لغاية عتوِّهم ومجاوزتِهم الحدَّ في العداوة
{عَدْوَّ الله وَعَدُوَّكُمْ} “Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı”; bunlar Mekke kâfirleridir. Hepsi bu vasıfta olmasına rağmen, taşkınlıklarının son raddeye varması ve düşmanlıkta haddi aşmaları sebebiyle kâfirler arasından özellikle zikredilmişlerdir.
{وآخرين من دونهم} من غيرهم من الكفرة وقيل هم اليهودُ وقيل المنافقون وقيل الفرسُ
{وآخرين من دونهم} “ve onlardan başka diğerlerini”; kâfirlerden onların dışındakileri. Bunların Yahudiler olduğu, münafıklar olduğu yahut Farslar olduğu söylenmiştir.
{لَا تَعْلَمُونَهُمُ} أي لا تعرفونهم بأعيانهم أو لا تعلمونهم كما هم عليه من العداوة وهو الأنسبُ بقولِه تعالى
{لَا تَعْلَمُونَهُمُ} “siz onları bilmezsiniz”; yani onları şahsen tanımazsınız veya taşıdıkları düşmanlığın boyutunu bilmezsiniz; Yüce Allah'ın şu buyruğuna en uygun olanı da budur:
{الله يَعْلَمُهُمْ} أي لا غيره فإن أعيانهم معلومة لغيره تعالى أيضاً
{الله يَعْلَمُهُمْ} “Allah onları bilir”; yani başkası değil, yalnızca O bilir; zira onların şahısları Allah Teâlâ'dan başkası tarafından da bilinmektedir.
{وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَىْء} لإعداد العَتادِ قل أوجل
{وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَىْء} “Ve ne harcarsanız”; az olsun çok olsun, hazırlık ve mühimmat için [ne infak ederseniz],
{فِى سَبِيلِ الله} الذي أوضحه الجهاد
{فِى سَبِيلِ الله} “Allah yolunda”; cihadın açık kıldığı yolda,
{يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} أي جزاؤه كاملاً
{يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} “size tastamam ödenir”; yani mükâfatı eksiksiz verilir,
{وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} بترك الإثابة أو بنقض الثوابِ والتعبيرُ عن تركها بالظلم مع أن الأعمالَ غيرُ موجبةٍ للثواب حتى يكون تركُ ترتيبِه عليها ظلماً لبيان كمالِ نزاهتِه سبحانه عنْ ذلكَ بتصويرِه بصورةِ ما يستحيلُ صدورُه عنْهُ تعالى من القبائح وإبرازِ الإثابةِ في معرِض الأمورِ الواجبةِ عليه تعالى كما مرَّ في تفسيرِ قولِه تعالى فاستجاب لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنّى لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مّنْكُمْ
{وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “ve siz haksızlığa uğratılmazsınız”; mükâfatın terk edilmesiyle yahut sevabın eksiltilmesiyle [zulme uğramazsınız]. Ameller sevabı zorunlu kılıcı olmadığı halde —ki sevabın terki zulüm sayılsın— sevabın terk edilmesinin zulüm olarak ifade edilmesi; Yüce Allah'tan sadır olması imkânsız olan çirkinlikler suretinde tasvir edilerek O'nun bundan tam anlamıyla münezzeh olduğunu beyan etmek ve Yüce Allah'ın {فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِّنكُم} “Rableri onlara karşılık verdi: 'Ben, sizden hiçbir amel edenin amelini zayi etmem'” ayetinin tefsirinde geçtiği üzere, mükâfatlandırmayı O'nun üzerine vacip olan hususlar kabilinden göstermek içindir.
{وَإِن جَنَحُواْ} الجُنوحُ الميلُ ومنه الجنَاح ويعدّى باللام وبإلى أي إن مالوا
{وَإِن جَنَحُواْ} Cünûh (meyletmek) eğilmektir; cenâh (kanat) kelimesi de bundandır ve lâm ile ya da ilâ ile geçişli olur; yani eğer meylederlerse,
{لِلسَّلْمِ} أي للصلح بوقوع الرهبةِ في قلوبهم بمشاهدة ما بكم من الاستعدادِ وإعناد العتاد
{لِلسَّلْمِ} “barışa”; sizdeki hazırlığı ve mühimmatın çokluğunu görerek kalplerine korku düşmesi sebebiyle sulha [meylederlerse],
{فاجنح لَهَا}
{فاجنح لَهَا} “sen de ona meylet”
أي للسلم والتأنيثُ لحمله على نقيضه قال ... السِّلمُ تأخذ منها أرضيت به ... والحربُ يكفيكَ من أنفاسها جرع ...
{فاجنح لَهَا} “sen de ona meylet”; yani barışa. Müennes kılınması, zıddı olan savaşa (harb) hamledilmesindendir. Şair şöyle demiştir: ... Barış, razı olursan sana verdiklerini alacağın şeydir ... Savaş ise sana nefeslerinden yudumlar yeten şeydir ...
وقرئ فاجنُحْ بضم النون
Nun harfinin zammesiyle “fecnuh” şeklinde de okunmuştur.
{وَتَوَكَّلْ عَلَى الله} ولا تخَفْ أن يُظهروا لك السلمَ وجوانحُهم مطويةٌ على المكر والكيد
{وَتَوَكَّلْ عَلَى الله} “ve Allah'a tevekkül et”; içlerinde hile ve tuzak gizliyken sana barış gösteriyor olmalarından korkma,
{أَنَّهُ} تعالى
{أَنَّهُ} “Şüphesiz O”; Allah Teâlâ,
{هُوَ السميع} فيسمع ما يقولون في خلواتهم من مقالات الخِداع
{هُوَ السميع} “hakkıyla işitendir”; tenhalarda aldattıkları sözleri işitir,
{العليم} فيعلم نياتِهم فيؤاخذهم بما يستحقونه ويردُّ كيدَهم في نحرهم والآيةُ خاصّةٌ باليهود وقيل عامة نسختها آية السيف
{العليم} “hakkıyla bilendir”; niyetlerini bilir, böylece onları hak ettikleriyle cezalandırır ve tuzaklarını kendi aleyhlerine çevirir. Ayet Yahudilere hastır; genel olup kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir.
سورة الأنفال آيات (٦٢ ٦٤)
Enfâl Suresi 62-64. Ayetler
{وَإِن يُرِيدُواْ أَن يَخْدَعُوكَ} بإظهار السلم وإبطالِ الحراب
{وَإِن يُرِيدُواْ أَن يَخْدَعُوكَ} “Eğer seni aldatmak isterlerse”; barış gösterip savaşı bırakarak,
{فَإِنَّ حَسْبَكَ الله} أي فاعلم بأن محسبك الله من شرورهم وناصرُك عليهم
{فَإِنَّ حَسْبَكَ الله} “şüphesiz Allah sana yeter”; yani bil ki onların kötülüklerine karşı seni koruyacak ve onlara karşı sana yardım edecek olan Allah'tır.
{هُوَ الذى أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ} تعليلٌ لكفايته تعالى إياه ﷺ بطريق الاستئنافِ فإن تأييدَه تعالى إياه ﷺ فيما سلف على ما ذكر من الوجه البعيدِ من الوقوع من دلائل تأييدِه تعالى فيما سيأتي أي هو الذي أيدك بإمداد مِنْ عنده بلا واسطة كقوله تعالى {وَمَا النصر إِلَاّ مِنْ عِندِ الله} أو بالملائكة مع خَرقه للعادات
{هُوَ الذى أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ} “Seni yardımıyla destekleyen O'dur”; istinaf yoluyla Allah Teâlâ'nın ona sallallâhu aleyhi ve sellem yeteceğinin gerekçesidir; zira Yüce Allah'ın geçmişte vuku bulması uzak görünen zikredilen şekliyle ona sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmiş olması, gelecekte de yardım edeceğinin delillerindendir. Yani Yüce Allah'ın {وَمَا النصر إِلَاّ مِنْ عِندِ الله} “ve yardım ancak Allah katındandır” buyruğunda olduğu gibi vasıtasız olarak kendi katından bir yardımla yahut adetleri aşan harikalarla melekler vasıtasıyla seni destekleyen O'dur,
{وبالمؤمنين} من المهاجرين والأنصار
{وبالمؤمنين} “ve müminlerle”; Muhacirler ve Ensar ile [seni desteklemiştir].
{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} مع ما كان بينهم قبل ذلك من العصبية والضغينة والتهالُك على الانتقام بحيث لا يكاد يأتلف فيهم قلبان حتى صاروا بتوفيقه تعالى كنفس واحدة وهذا من أبهر معجزاته ﷺ
{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “Ve kalplerinin arasını uzlaştırdı”; bundan önce aralarında bulunan ırkçılık, kin ve intikam hırsına rağmen —ki aralarından iki kalp neredeyse hiç kaynaşamazdı— Allah Teâlâ'nın tevfikiyle tek bir can gibi oldular. Bu da onun sallallâhu aleyhi ve sellem en parlak mucizelerindendir.
{لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِى الارض جَمِيعاً} أي لتأليف ما بينهم
{لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِى الارض جَمِيعاً} “Eğer yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın”; yani aralarını uzlaştırmak için [harcasaydın],
{مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} استئنافٌ مقررٌ لما قبله ومبين لعزة المطلبِ وصعوبةِ المأخذ أي تناهي التعادي فيما بينهم إلى حد لو أنفقٌ منفقٌ في إصلاح ذاتِ البين جميعَ ما فى الأرض من الأموال والذخائر لم يقدِرْ على التأليف والإصلاحِ وذكرُ القلوب للإشعار بأن التأليف بينها الا يتسنى وإن أمكن التأليفُ ظاهراً
{مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} “onların kalplerini uzlaştıramazdın”; öncesini pekiştiren ve matlubun yüceliğini, elde edilmesinin zorluğunu beyan eden bir istinaftır. Yani aralarındaki düşmanlık öyle bir noktaya varmıştı ki, eğer bir kimse aralarını düzeltmek için yeryüzündeki bütün malları ve hazineleri harcasaydı, uzlaştırmaya ve barıştırmaya güç yetiremezdi. Kalplerin zikredilmesi, zahiren bir uzlaşma mümkün olsa bile kalpler arasındaki uzlaşmanın kolayca gerçekleşemeyeceğini bildirmek içindir.
{ولكن الله أَلَّفَ بَيْنَهُمْ} قلباً وقالَباً بقدرته الباهرة
{ولكن الله أَلَّفَ بَيْنَهُمْ} “Fakat Allah onların arasını uzlaştırdı”; eşsiz kudretiyle onları hem ruhen hem de bedenen kaynaştırdı.
{إِنَّهُ عَزِيزٌ} كاملُ القدرةِ والغلبة لا يستعصي عليه شيءٌ مما يريده
{إِنَّهُ عَزِيزٌ} “Şüphesiz O Azîz'dir”; kudreti ve galebesi tamdır; dilediği hiçbir şey O'na güç gelmez,
{حَكِيمٌ} يعلم كيفيةَ تسخيرِ ما يريده وقيل الآيةُ في الأوس والخزرج كان بينهم إِحَنٌ لا أمدَ لها ووقائعُ أفنت ساداتِهم وأعاظِمَهم ودقت أعناقَهم وجماجمَهم فأنسى الله ﷿ جميع ذلك وألف بينهم بالإسلام حتى تصافَوا وأصبحوا يرمون عن قوس واحدة وصاروا أنصارا
{حَكِيمٌ} “Hakîm'dir”; dilediği şeyi nasıl teshir edeceğini bilendir. Ayetin Evs ve Hazrec hakkında olduğu söylenmiştir; aralarında sonu gelmez kinler ve efendilerini, büyüklerini yok eden, boyunlarını ve kafataslarını kıran savaşlar vardı. Allah Azze ve Celle bütün bunları unutturdu ve İslam ile aralarını uzlaştırdı; öyle ki samimi dostlar oldular, tek bir yaydan ok atar hale geldiler ve ensar (yardımcılar) oldular.
{يا أيها النبى} شروعٌ في بيانِ كفايته تعالى إياه ﷺ في جميع أموره وأمور المؤمنين أو في الأمور الواقعة بينهم وبين الكفرة كافة إثر بيان كفايتِه تعالى إياه ﷺ في مادة خاصةٍ وتصديرُ الجملة بحر في النداءِ والتنبيهِ للتنبيه على مزيد الاعتناءِ بمضمونها وإيرادهُ ﷺ بعنوان النبوة للإشعار بعليتها للحكم
{يا أيها النبى} “Ey Peygamber!”; Allah Teâlâ'nın özel bir meselede ona sallallâhu aleyhi ve sellem kafi geldiğini beyan etmesinin ardından, onun ve müminlerin bütün işlerinde yahut onlarla kâfirlerin tümü arasında cereyan eden meselelerde kafi geleceğini beyana başlamaktır. Cümlenin nida ve tenbih harfleriyle başlaması, muhtevasına verilen önemi bildirmek içindir. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvvet unvanıyla hitap edilmesi ise bu vasfın hükmün gerekçesi olduğunu hissettirmek içindir.
{حَسْبَكَ الله} أي كافيك في جميع أمورِك أو فيما بينك وبين الكفرة من الحِراب
{حَسْبَكَ الله} “Allah sana yeter”; yani bütün işlerinde yahut seninle kâfirler arasındaki savaşlarda sana kafi gelendir,
{وَمَنِ اتبعك مِنَ المؤمنين} في محل النصب على أنه مفعولٌ معه أي كفاك وكفي أتباعَك الله ناصراً كما في
{وَمَنِ اتبعك مِنَ المؤمنين} “ve sana uyan müminlere de”; mef'ûlün maah olarak nasb mahallindedir; yani yardımcı olarak sana da sana uyanlara da Allah kafi geldi. Nitekim,
قول من قال ... فحسبُك والضحّاكَ عضْبٌ مهندُ ...
şairin şu sözünde olduğu gibi: ... Sana ve Dahhâk'a keskin bir Hint kılıcı yeter ...
وقيل في موضع الجر عطفاً على الضمير كما هو رأيُ الكوفيِّينَ أي كافيك وكافيهم أو في محل الرفعِ عطفاً على اسم الله تعالى أي كفاك الله والمؤمنين والآيةُ نزلت في البيداء في غزوة بدرٍ قبل القتالِ وقيل أسلم مع النبيِّ ﷺ ثلاثةٌ وثلاثون رجلاً وستُّ نسوةٍ ثم أسلم عمرُ ﵁ فنزلت ولذلك قال ابن عباس ﵄ نزلت في إسلام عمر ﵁
Kûfelilerin görüşü olduğu üzere zamire matuf olarak cer mahallinde olduğu da söylenmiştir; yani "sana da onlara da kafi gelendir"; yahut lafzatullaha matuf olarak ref mahallindedir; yani "Allah ve müminler sana yeter". Ayet, Bedir Gazvesi'nde savaştan önce Beydâ'da inmiştir. Şöyle de denilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu, ardından Ömer radıyallâhu anh Müslüman oldu ve bu ayet indi. Bu sebeple İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “Ömer'in radıyallâhu anh Müslüman olması hakkında indi” demiştir.
سورة الأنفال من الآية (٦٥)
Enfâl Suresi 65. Ayetten
{يا أيها النبي} بعدما بين كفايتَه إياهم بالنصر والإمداد أمر ﷺ بترتيب مبادي نصرِه وإمدادِه وتكريرُ الخطاب على الوجه المذكور لإظهار كمالِ الاعتناءِ بشأن المأمور به
{يا أيها النبي} “Ey Peygamber!”; yardım ve destek ile onlara kafi geldiğini beyan ettikten sonra, yardım ve desteğin vesilelerini hazırlamayı ona sallallâhu aleyhi ve sellem emretmiştir. Hitabın zikredilen şekilde tekrarlanması, emredilen hususun şanına verilen tam önemi göstermek içindir.
{حَرّضِ المؤمنين عَلَى القتال} أي بالِغْ في حثّهم عليه وترغيبِهم فيه بكل ما أمكن من الأمور المرغّبة التي أعظمُها تذكيرُ وعدِه تعالى بالنصر وحُكمُه بكفايته تعالى أو بكفايتهم وأصلُ التحريضِ الحَرَضُ وهو أن ينهكه المرضُ حتى يُشفيَ على الموت وقال الراغبُ كأنه في الأصل إزالةُ الحَرَض وهو ما لا خيرَ فيه ولا يعتد به قلت فالأوجهُ حينئذ أن يُجعل الحرَضُ عبارةً عن ضعف القلب الذي هو من باب نَهْكِ المرض وقيل معنى تحريضِهم تسميتُهم حرضاً بأن يقال إني أراك في هذا الأمر حَرَضاً أي محرّضاً فيه لتهيجه إلى الإقدام وقرئ حرِّص بالصاد المهملة وهو واضح
{حَرّضِ المؤمنين عَلَى القتال} “Müminleri savaşa teşvik et”; yani onları savaşa sevk etmede ve buna isteklendirmede mümkün olan her türlü teşvik edici unsurla son derece gayret göster; bu teşviklerin en büyüğü ise Allah Teâlâ'nın zafer vaadini ve O'nun kafi geleceği hükmünü hatırlatmaktır. Tehrîd kelimesinin aslı "harad"dan gelir; bu da kişinin ölümün eşiğine gelecek kadar hastalığın kendisini takatsiz bırakmasıdır. Râgıb şöyle demiştir: Sanki aslen "harad"ın, yani kendisinde hayır olmayan ve hesaba katılmayan şeyin giderilmesidir. Derim ki: Bu durumda en uygun olanı, harad kelimesini hastalığın bitkin düşürmesi kabilinden olan kalp zayıflığından ibaret kılmaktır. Onları teşvik etmenin anlamının onlara harad ismini vermek olduğu da söylenmiştir; yani cesaretlendirmek için kişiye “Ben seni bu işte harad (gayretsiz) görüyorum” denilmesidir. Noktasız sad ile “harrıs” şeklinde de okunmuştur ki bu açıktır.
{إِن يَكُن مّنكُمْ عِشْرُونَ صابرون يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ} وعدٌ كريمٌ منه تعالى بتغليب كلِّ جماعةٍ من المؤمنين على عشرة أمثالِهم بطريق الاستئنافِ بعد الأمر بتحريضهم وقوله تعالى
{إِن يَكُن مّنكُمْ عِشْرُونَ صابرون يَغْلِبُواْ مِاْئَتَيْنِ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yenerler”; onları teşvik etme emrinden sonra istinaf yoluyla Allah Teâlâ'dan, müminlerden her topluluğun kendilerinin on katına galip geleceğine dair kerim bir vaaddir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{وَإِن يَكُنْ مّنكُمْ مّاْئَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفًا} مع انفهام مضمونِه مما قبله لكون كل منهما عدةً بتأييد الواحدِ على العشرة لزيادة التقريرِ المفيدةِ لزيادة الاطمئنان على أنه قد يجري بين الجمعين القليلين ما لا يجري بين الجمعين الكثيرين مع أن التفاوتَ فيما بين كلَ من الجمعين القليلين والكثيرين على نسبة واحدة فبيّن أن ذلك لا يتفاوت في الصورتين وقوله تعالى
{وَإِن يَكُنْ مّنكُمْ مّاْئَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفًا} “Eğer sizden yüz kişi olursa bin kişiyi yenerler”; her ikisi de bir kişinin on kişiye karşı desteklenmesi vaadi olduğundan bunun anlamı önceki ifadeden de anlaşılmakla birlikte, kalbin daha çok mutmain olmasını sağlayan pekiştirmeyi artırmak içindir. Zira hem az sayıdaki iki grup arasında hem de çok sayıdaki iki grup arasındaki oran bire bir aynı olsa da, az sayıdaki iki topluluk arasında cereyan eden durum çok sayıdaki iki topluluk arasında cereyan etmeyebilir. Bu sebeple [Allah], bu durumun her iki halde de değişmeyeceğini beyan etmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
{مِنَ الذين كَفَرُواْ} بيانٌ للألف وهذا القيدُ معتبرٌ في المِائتين أيضاً وقد تُرك ذكرُه تعويلاً على ذكره ههنا كما ترك قيدُ الصبر ههنا مع كونه معتبراً حتماً ثقةً بذكره هناك
{مِنَ الذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenlerden”; bindeki belirsizliği açıklayan bir beyandır. Bu kayıt iki yüz için de geçerlidir. Burada zikredilmesine güvenilerek orada zikri terk edilmiştir; nitekim sabır kaydı da mutlaka geçerli olmakla birlikte, oradaki zikrine güvenilerek burada terk edilmiştir.
{بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَاّ يَفْقَهُونَ} متعلق بيغلبوا أي بسبب أنهم قومُ جَهلةٌ بالله تعالى وباليوم الآخر لا يقاتلون احتساباً وامتثالاً بأمر الله تعالى وإعلاءً لكلمته وابتغاءً لرضوانه كما يفعله المؤمنون وإنما يقاتلون للحمية الجاهليةِ واتّباعِ خطواتِ الشيطانِ وإثارةِ ثائرةِ البغي والعُدوانِ فلا يستحقون إلا القهرَ والخِذلانَ وأما ما قيل من أن مَنْ لا يؤمن بالله واليوم الآخِر لا يؤمن بالميعاد فالسعادةُ عنده ليست إلا هذه الحياة الدنيوية فيشِحّ بها ولا يعرِّضها للزوال بمزاولة الحروبِ واقتحامِ مواردِ الخطوبِ فيميل إلى ما فيه السلامةُ فيفِر فيُغلب وأما من اعتقد أن لا سعادةَ في هذه الحياة الفانية وإنما السعادةُ هي الحياةُ الباقية فلا يبال بهذه الحياةِ الدنيا ولا يقيم لها وزناً فيُقدم على الجهاد بقلب قوي وعزمٍ صحيحٍ فيقوم الواحدُ من مثله مقامُ الكثير فكلامٌ حقٌّ لكنه لا يلائم المقام
{بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَاّ يَفْقَهُونَ} “Çünkü onlar anlamayan bir topluluktur”; "yenerler" fiiline bağlıdır. Yani bu, onların Allah Teâlâ'yı ve ahiret gününü bilmeyen cahil bir topluluk olmaları sebebiyledir. Onlar müminlerin yaptığı gibi ecrini Allah'tan umarak, Allah'ın emrine boyun eğerek, O'nun kelimesini yüceltmek ve rızasını kazanmak için savaşmazlar. Aksine sırf cahiliye taassubuyla, şeytanın adımlarına uyarak, azgınlık ve düşmanlık ateşini körüklemek için savaşırlar; bu yüzden hezimet ve yardımsız bırakılmaktan başka bir şeyi hak etmezler. "Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse vaade de inanmaz; dolayısıyla onun nezdinde mutluluk sadece bu dünya hayatından ibarettir. Bu yüzden ona cimrice sarılır, savaşlara girerek ve tehlikeli badirelere atılarak onu yok olma tehlikesine maruz bırakmaz; böylece kurtuluş olan tarafa meyledip kaçar ve yenilir. Bu fani hayatta bir saadet olmadığına, asıl saadetin ebedi hayat olduğuna inanan kimse ise bu dünya hayatına aldırmaz, ona hiçbir değer vermez; güçlü bir kalp ve sağlam bir azimle cihada atılır, böylece onun gibilerden bir kişi pek çok kişinin yerine geçer" şeklinde söylenen söze gelince, bu doğru bir sözdür fakat bu makama uygun değildir.