{إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَاّ المتقون} من الشرك الذين لا يعبُدون فيه غيرَه تعالى
{إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَاّ المتقون} “Onun dostları ancak takva sahipleridir”; yani şirkten sakınan ve orada Yüce Allah'tan başkasına ibadet etmeyen kimselerdir.
{ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} أنه لا ولايةَ لهم عليه وفيه إشعارا بأن منهم من يعلم ذلك ولكنه يعاند وقيل أريد بأكثرهم كلُّهم كما يراد بالقلة العدم
{ولكن أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat onların çoğu [bunu] bilmezler”; yani onun üzerinde bir yetkileri olmadığını bilmezler. Bunda, içlerinden bunu bilen fakat inat eden kimselerin bulunduğuna dair bir işaret vardır. “Çoğu” ifadesiyle, azlık ile yokluğun kastedilmesi gibi, hepsinin kastedildiği de söylenmiştir.
{وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِندَ البيت} أي دعاؤهم أو ما يسمونه صلاةً أو ما يضعون موضعها
{وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِندَ البيت} “Onların Beyt'in yanındaki namazları (duaları) da... değildi”; yani duaları yahut namaz diye adlandırdıkları şey veya onun yerine koydukları şey [başka bir şey değildi].
{إِلَاّ مُكَاءً} أي صفيراً فُعال من مكا يمكو إذا صفر وقرئ بالقصر كالبُكى
{إِلَاّ مُكَاءً} “yalnızca bir ıslık”; yani ıslık çalmaktır. Islık çaldığında kullanılan “mekâ yemkû” (مكا يمكو) fiilinden “fuâl” veznindedir. “El-bükâ” gibi kasr ile [mukâ'an şeklinde] de okunmuştur.
{وَتَصْدِيَةً} أي تصفيقاً تفعِلةً من الصَّدَى أو من الصدّ على إبدال أحدِ حرفي التضعيف بالياء وقرئ صلاتَهم بالنصب على أنه الخبر لكان مساق الكلام لتقرير استحقاقِهم العذابَ أو عدمِ ولايتِهم للمسجد فإنها لا تليق بمن هذه صلاتُه
{وَتَصْدِيَةً} “ve el çırpmaktan ibaretti”; yani el çırpmaktır. “Es-Sadâ” (الصَّدَى) kelimesinden veya şeddeli harflerden birinin yâ harfine dönüştürülmesiyle “es-Sadd” (الصدّ) kelimesinden “tef‘ile” veznindedir. “Salâtehüm” kelimesi “kâne”nin haberi olarak nasb ile de okunmuştur. Sözün akışı, onların azabı hak ettiklerini yahut Mescid üzerinde velayetlerinin bulunmadığını perçinlemek içindir; zira böyle bir velayet, ibadeti bu şekilde olan kimselere yakışmaz.
رُوي أنهم كانوا يطوفون عراةً الرجالُ والنساء مشبكين بين أصابعِهم يصفرون فيها ويصفقون وقيل كانوا يفعلون ذلك إذا أراد النبيِّ ﷺ أن يصلي يخلِطون عليه ويُرَون أنهم يصلون أيضاً
Rivayet edildiğine göre onlar kadınlı erkekli çıplak olarak parmaklarını birbirine kenetleyip ıslık çalarak ve el çırparak tavaf ederlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılmak istediğinde, onun namazını karıştırmak ve kendilerinin de namaz kıldıklarını göstermek için böyle yaptıkları da söylenmiştir.
{فَذُوقُواْ العذاب} أي القتلَ والأسرَ يومَ بدرٍ وقيل عذابَ الآخرة واللامُ يحتمل أن تكون للعهد والمعهودُ ائتنا بعذاب أليم
{فَذُوقُواْ العذاب} “O halde tadın azabı!”; yani Bedir günü öldürülmeyi ve esir düşmeyi [tadın]. Ahiret azabı olduğu da söylenmiştir. Başındaki lâm harfinin ahd için olması muhtemeldir; bilinen azap ise [onların]: “Bize can yakıcı bir azap getir” sözüdür.
{بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} اعتقاداً وعملاً
{بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “inkâr edip durmanız sebebiyle”; inanç ve amel bakımından [inkâr etmeniz sebebiyle].
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أموالهم لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ الله} نزلت في المطعِمين يوم بدر وكانوا اثنيْ عشَرَ رجلاً من قريش يطعم كل واحد منهم كلَّ يوم عشْرَ جُزُرٍ أو في أبي سفيان استأجر ليوم أحُد ألفين سوى من استجاش من العرب وأنفق فيهم أربعين أو قية أو في أصحاب العِير فإنه لما أصيب قريش يوم بدر قيل لهم أعينوا بهذا المالِ على حرب محمد لعلنا ندرك ثأرَنا منه ففعلوا والمرادُ بسبيل الله دينُه واتباعُ رسوله
{إِنَّ الذين كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أموالهم لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ الله} “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar”. [Bu ayet], Bedir günü yemek yedirenler hakkında inmiştir; bunlar Kureyş'ten on iki kişi olup her biri her gün onar deve kesip yediriyordu. Yahut Uhud günü için Araplardan topladığı ordunun yanı sıra iki bin kişiyi ücretle tutan ve onlar için kırk ukiyye [altın] harcayan Ebû Süfyân hakkında; yahut kervan sahipleri hakkında inmiştir. Çünkü Bedir günü Kureyş hezimete uğrayınca kendilerine: “Muhammed ile savaşta bu malla bize yardım edin ki ondan intikamımızı alabilelim” denilmiş, onlar da öyle yapmışlardı. Allah'ın yolundan maksat ise O'nun dini ve Peygamberine uymaktır.
{فَسَيُنفِقُونَهَا} بتمامها ولعل الأول إخبارٌ عن إنفاقهم في تلك الحالِ وهو إنفاقُ يوم بدرٍ والثاني إخبارٌ عن إنفاقهم فيما يُستقبل وهو إنفاقُ يوم أحدٍ ويحتمل أنْ يُرادَ بهما واحدٌ على أن مساق الأول لبيان الغرضِ من الانفاق ومساق الثاني لبيان عاقبتِه وأنه لم يقع بعد
{فَسَيُنفِقُونَهَا} “Onu tamamen harcayacaklar”; bütünüyle [harcayacaklardır]. Birincisi onların o andaki harcamalarından, yani Bedir günündeki harcamalarından bir haber; ikincisi ise gelecekteki harcamalarından, yani Uhud günündeki harcamalarından bir haber olabilir. İkisinden aynı şeyin kastedilmiş olması da muhtemeldir; şöyle ki birincisi harcamanın gayesini, ikincisi ise sonucunu ve henüz gerçekleşmediğini beyan etmek içindir.
{ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً}
{ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً} “Sonra bu, onlara bir yürek acısı (hasret) olacak”
ندماً وغماً لفواتها من غير حصول المقصودِ جُعل ذاتُها حسرة وهي عاقبةُ إنفاقها مبالغةً
Maksada ulaşılmaksızın elden çıkmasından ötürü bir pişmanlık ve keder [olacaktır]. Mübalağa gayesiyle harcamanın akıbeti olan şey, harcanan şeyin bizzat kendisi hasret kılınmıştır.
{ثُمَّ يُغْلَبُونَ} آخرَ الأمر وإن كان الحربُ بينهم سجالاً قبل ذلك
{ثُمَّ يُغْلَبُونَ} “sonra da mağlup edileceklerdir”; bundan önce aralarındaki savaş nöbetleşe olsa da işin sonunda [mağlup olacaklardır].
{والذين كَفَرُواْ} أي تموا على الكفر وأصروا عليه
{والذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler ise”; yani küfür üzere devam edip onda ısrar edenler,
{إلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} أي يساقون لا إلى غيرها
{إلى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “cehenneme sürüleceklerdir”; yani başka bir yere değil, yalnızca oraya sevk edileceklerdir.
سورة الأنفال من الآيات (٣٧ ٤٠)
Enfâl Suresi 37-40. Ayetlerden
{لِيَمِيزَ الله الخبيث مِنَ الطيب} أي الكافر من المؤمن أو الفسادَ من الصلاح واللامُ متعلقةٌ بيحشرون أو بيغلبون أو ما أنفقه المشركون في عداوته ﷺ مما أنفقه المسلمون في نُصرته واللامُ متعلقةٌ بقوله ثم تكون عليهم حسرة وقرئ ليميز بالتشديد للمبالغة
{لِيَمِيزَ الله الخبيث مِنَ الطيب} “Allah kötüyü temizden ayırsın diye”; yani kâfiri müminden yahut bozukluğu iyilikten [ayırmak için]. Lâm harfi “yuhşerûn”a yahut “yuğlebûn”a bağlıdır; veya müşriklerin onun sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlığı uğruna harcadıklarını, Müslümanların ona yardım uğruna harcadıklarından [ayırmak içindir] ve bu durumda lâm harfi “sonra bu onlara bir hasret olacak” sözüne bağlıdır. [Kelime] mübalağa için şedde ile “liyümeyyize” şeklinde de okunmuştur.
{وَيَجْعَلَ الخبيث بَعْضَهُ على بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً} أي يضم بعضَه إلى بعض حتى يتراكموا لفرط ازدحامِهم فيجمعه أو يضم إلى الكافر ما أنفقه ليزيد به عذابَه كما للكافرين
{وَيَجْعَلَ الخبيث بَعْضَهُ على بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً} “ve kötüyü birbiri üzerine koyup hepsini üst üste yığsın”; yani aşırı izdihamdan ötürü üst üste binsinler diye bir kısmını diğerine katarak toplasın; yahut kâfirlere yapıldığı gibi, azabını artırmak için kâfire harcadığı şeyleri katsın.
{فَيَجْعَلَهُ فِى جَهَنَّمَ} كلَّه
{فَيَجْعَلَهُ فِى جَهَنَّمَ} “ve onu cehenneme koysun”; hepsini birden [oraya koysun].
{أولئك} إشارةٌ إلى الخبيث إذ هو عبارةٌ عن الفريق أو إلى المنفقين وما فيه من معنى البُعدِ للإيذانِ ببُعد درجتِهم في الخبث
{أولئك} “İşte onlar”; bir topluluğu ifade ettiği için kötüye yahut harcama yapanlara bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, kötülükteki derecelerinin uzaklığını bildirmek içindir.
{هُمُ الخاسرون} الكاملون في الخسران لأنهم خسِروا أنفسَهم وأموالَهم
{هُمُ الخاسرون} “hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; hüsranda tam olanlardır, çünkü hem kendilerini hem de mallarını kaybetmişlerdir.
{قُل لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} هم أبو سفيانَ وأصحابُه أي قل لأجلهم
{قُل لِلَّذِينَ كَفَرُواْ} “İnkâr edenlere de ki”; onlar Ebû Süfyân ve arkadaşlarıdır; yani onlar hakkında [şöyle] de:
{إِن يَنتَهُواْ} عمَّا هُم فيهِ من معاداة النبيِّ ﷺ بالدخول في الإسلام
{إِن يَنتَهُواْ} “Eğer vazgeçerlerse”; İslam'a girerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı sürdürdükleri düşmanlıktan [vazgeçerlerse],
{يغفرُ لَهُمْ مَّا قَدْ سَلَفَ} من الذنوب وقرىء إن تنتهوا يُغفرْ لكم ويَغفِرْ لكم على البناءِ للفاعلِ وهو الله تعالى
{يغفرُ لَهُمْ مَّا قَدْ سَلَفَ} “geçmişteki günahları bağışlanır”. “İn tentehû yuğfer leküm” şeklinde ve fâili Yüce Allah olmak üzere ma'lûm olarak “ve yağfir leküm” şeklinde de okunmuştur.
{وَإِن يَعُودُواْ} إلى قتالهم
{وَإِن يَعُودُواْ} “Yok eğer dönerlerse”; sizinle savaşmaya [geri dönerlerse],
{فَقَدْ مضت سنة الاولين} الذين تحزّبوا على الأنبياءِ ﵈ بالتدبير كما جرى على أهل بدر فليتوقعوا مثلَ ذلك
{فَقَدْ مضت سنة الاولين} “şüphesiz öncekilerin sünneti (uğradıkları akıbet) geçmiştir”; Bedir ehline olduğu gibi peygamberlere -aleyhimüsselâm- karşı birleşen kimselerin helak edilmesine dair sünnet geçmiştir; artık onlar da benzerini beklesinler.
{وقاتلوهم} عطف على قل وقد عُمّم الخطابُ لزيادة ترغيبِ المؤمنين في القتال لتحقيق ما يتضمنه قولُه تعالى فقد مضت سنة الاولين من الوعيد
{وقاتلوهم} “Onlarla savaşın”. “De ki” (Kul) emrine matuftur. Yüce Allah'ın: “Şüphesiz öncekilerin sünneti geçmiştir” sözünün içerdiği tehdidin gerçekleşmesi için müminleri savaşa daha fazla teşvik etmek maksadıyla hitap genel kılınmıştır.
{حتى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أي لا يوجَدَ منهم شركٌ
{حتى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “tâ ki hiçbir fitne kalmayıncaya”; yani onlardan hiçbir şirk bulunmayıncaya,
{وَيَكُونَ الدّينُ كُلُّهُ لِلهِ} وتضمحِلَّ الأديانُ الباطلةُ إما بإهلاك أهلِها جميعاً أو برجوعهم عنها خشية القتل
{وَيَكُونَ الدّينُ كُلُّهُ لِلهِ} “ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar”; ve gerek mensuplarının tamamen helak edilmesiyle gerekse öldürülme korkusuyla ondan dönmeleriyle bâtıl dinler tamamen yok oluncaya kadar [savaşın].
{فَإِنِ انْتَهَوْاْ} عن الكفر بقتالكم
{فَإِنِ انْتَهَوْاْ} “Eğer vazgeçerlerse”; sizinle savaşarak küfürde bulunmaktan [vazgeçerlerse],
{فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} فيجازيهم على انتهائهم عنه وإسلامِهم وقرئ بتاء الخطاب أي بما تعملون من الجهاد المُخرِجِ لهم إلى الإسلام وتعليقُه بانتهائهم للدلالة على أنهم يثابون بالسببية كما يثاب المباشِرون بالمباشرة
{فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir”. Bundan vazgeçmelerine ve İslam'a girmelerine karşılık onları mükâfatlandırır. Muhatap tâ'sı ile [ta'melûn şeklinde] de okunmuştur; yani onları İslam'a çıkaran cihattan yaptığınız amelleri [görendir]. Bunun onların vazgeçmesine bağlanması, vesile olanların da bizzat yapanların mükâfatlandırıldığı gibi sebep olma yoluyla mükâfatlandırılacaklarını göstermek içindir.
{وَإِن تَوَلَّوْاْ} ولم ينتهوا عن ذلك
{وَإِن تَوَلَّوْاْ} “Eğer yüz çevirirlerse”; ve bundan vazgeçmezlerse,
{فاعلموا أَنَّ الله مَوْلَاكُمْ} ناصرُكم فثِقوا به ولا تبالوا بمعاداتهم
{فاعلموا أَنَّ الله مَوْلَاكُمْ} “bilin ki Allah sizin mevlanızdır (sahibinizdir)”; yardımcınızdır, O'na güvenin ve onların düşmanlığına aldırmayın.
{نِعْمَ المولى} لا يَضيعُ مَنْ تولاه
{نِعْمَ المولى} “O ne güzel mevladır”; O'nun dost edindiği kimse zayi olmaz.
{وَنِعْمَ النصير} لا يُغلب مَنْ نصره
{وَنِعْمَ النصير} “ve ne güzel yardımcıdır!”; O'nun yardım ettiği kimse mağlup edilemez.
سورة الأنفال من الآية (٤١)
Enfâl Suresi 41. Ayetten
{واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُم} عن الكلبي أنها نزلت ببدر وقال الواقدي كان الخُمسُ في غزوة بني قينُقاع بعد بدر بشهر وثلاثةِ أيامٍ للنصف من شوال على رأس عشرين شهراً من الهجرة وما موصولةٌ وعائدُها محذوفٌ أي الذي أصبتموه من الكفار عُنوةً وأصلُ الغنيمة إصابةُ الغَنَم من العدو ثم اتُسع وأطلق على ما أصيب منهم كائناً ما كان وقوله تعالى
{واعلموا أَنَّمَا غَنِمْتُم} “Bilin ki ganimet aldığınız...”. Kelbî'den rivayet edildiğine göre bu ayet Bedir'de inmiştir. Vâkıdî ise humusun (beşte bir uygulamasının), hicretin yirminci ayının başında, Şevval ayının ortasında, Bedir'den bir ay üç gün sonra Benî Kaynukâ Gazvesi'nde meşru kılındığını söylemiştir. Buradaki “mâ” mevsûledir ve sılasındaki zamir hazfedilmiştir; yani kâfirlerden zorla elde ettiğiniz şeyler demektir. Ganimetin aslı, düşmandan koyun (ganem) elde etmektir; daha sonra anlam genişletilerek ne olursa olsun onlardan elde edilen her şeye ıtlak edilmiştir. Yüce Allah'ın şu sözü:
{مِن شَىْء} بيانٌ للموصول محلُّه النصبُ على أنَّهُ حالٌ من عائد الموصول قصد به الاعتناءُ بشأن الغنيمة وأن لا يشِذُّ عنها شيءٌ أي ما غنِمتموه كائناً مما يقع عليه اسمُ الشيءِ حتى الخيطُ والمَخيطُ خلا أن سلَبَ المقتولِ للقاتل إذا نفّله الإمامُ وأن الأسارى يُخيَّر فيها الإمامُ وكذا الأراضي المغنومةُ وقوله تعالى
{مِن شَىْء} “herhangi bir şeyin”; mevsûlün beyanıdır. Mevsûlün ait zamirinden hâl olarak mahallen mansubdur. Bununla ganimet işine özen gösterilmesi ve ondan hiçbir şeyin dışarıda bırakılmaması kastedilmiştir; yani iğne iplik dahi olsa “şey” adının kapsamına giren her neyi ganimet aldıysanız [o şeyin]. Ancak imam tarafından fazladan bahşedilirse maktulün üzerinden çıkan eşyanın (seleb) katile ait olması ve esirler ile ganimet edilen araziler konusunda imamın muhayyer olması müstesnadır. Yüce Allah'ın şu sözü:
{فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ} مبتدأٌ خبرُه محذوفٌ أي فحق أو واجب أن له تعالى خُمسَه وهذه الجملةُ خبر لأنما الخ وقرئ بالكسر والأول آكَدُ وأقوى في الأيجاب لِما فيه من تكرر الإسنادِ كأنه قيل فلا بد من ثبات الخُمس ولا سبيل إلى الإخلال به وقرئ فلله خمسه وقرئ خمس بسكون الميم والجمهورُ على أن ذكرَ الله تعالى للتعظيم كما في قوله تعالى والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ وأن المرادَ قسمةُ الخُمس على المعطوفِين عليه بقوله تعالى {وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل} وإعادةُ اللامِ في ذي القربى دون غيرِهم من الأصناف الثلاثة لدفع توهُّمِ اشتراكِهم في سهم النبيِّ ﷺ لمزيد اتصالهم به ﷺ وهم بنو هاشمٍ وبنو المطلب دون بني عبدِ شمس وبني نَوْفل لما روي عن عثمانَ وجبير بن مطعم ﵄ أنهما قالا لرسول الله ﷺ هؤلاء إخوتُك بنو هاشم لا نُنكر فضلَهم لمكانك الذي جعلك الله منهم أرأيتَ إخوانَنا بني المطلب أعطيتَهم وحرمتنَا وإنما نحن وهم بمنزلة واحدة فقال ﷺ إنهم لم يفارقونا في جاهلية ولا إسلام إنما بنو هاشمٍ وبنو المطلب شيءٌ واحد وشبّك بين أصابعِه وكيفيةُ قسمِتها عندنا أنها كانت في عهد رسولِ الله ﷺ على خمسة أسهم سهمٌ له ﷺ وسهمٌ للمذكورين من ذوي قرباه وثلاثةُ أسهمٍ للأصناف الثلاثة الباقية وأما بعده ﷺ فسهمُه ساقطٌ وكذا سهمُ ذوي القُربى وإنما يعطَوْن لفقرهم فهم أسوةٌ لسائر الفقراء ولا يُعطي أغنياؤهم فيقسم على الأصناف الثلاثة ويؤيده ما رُوي عن أبي بكرٍ ﵁ أنه منع بني هاشمٍ الخمسَ وقال إنما لكم أن يُعطى فقيرُكم وتُزوَّجَ أيِّمُكم ويخدَمَ من لا خادم له منكم ومن عداهم فهو بمنزلة ابنِ السبيل الغني لا يعطى من الصدقة شيئاً وعن زيد بن علي مثله قال ليس لنا أن نبنيَ منه قصورا ولا نركَب منه البراذينَ وقيل سهم الرسول ﷺ لوليّ الأمرِ بعده وأما عند الشافعيِّ ﵀ فيقسم على خمسة أسهم سهم لرسول الله ﷺ يُصرف إلى ما كان يصرفه ﷺ من مصالح المسلمين كعُدّة الغُزاة من الكُراعِ والسلاح ونحوِ ذلك وسهمٌ لذوي القربى من أغنيائهم وفقرائِهم يُقسم بينهم للذكر مثلُ حظ الأنثيين والباقي للفِرَق الثلاث
{فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ} “beşte biri şüphesiz Allah'a aittir”; haberi mahzuf bir mübtedadır; yani “beşte birinin Yüce Allah'a ait olması haktır/vaciptir” demektir. Bu cümle “enneme...”nin haberidir. Kesre ile [fe-inne şeklinde] de okunmuştur; birincisi, isnadın tekrarı sebebiyle vacip kılmada daha pekiştirici ve daha kuvvetlidir; sanki “beşte birin sabit olması kaçınılmazdır ve bunu ihlal etmenin hiçbir yolu yoktur” denilmiş gibidir. “Fe-lillâhi humüsuhû” şeklinde ve mîm harfinin sükûnu ile “hums” şeklinde de okunmuştur. Cumhur, Yüce Allah'ın şu sözünde olduğu gibi: {والله وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَن يُرْضُوهُ} “Oysa razı edilmeye en layık olan Allah ve Resûlüdür”, Yüce Allah'ın zikredilmesinin ta'zim için olduğu ve maksadın, humusun Yüce Allah'ın şu sözüyle O'na matuf kılınanlar arasında taksim edilmesi olduğu görüşündedir: {وَلِلرَّسُولِ وَلِذِى القربى واليتامى والمساكين وابن السبيل} “Resûl'e, yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir”. Diğer üç sınıf hariç tutularak “zî'l-kurbâ”da lâm harfinin tekrarlanması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan yakın bağlarından ötürü onun hissesine ortak oldukları zannını bertaraf etmek içindir. Bunlar, Abdüşşems ve Nevfel oğulları değil; Hâşim oğulları ve Muttalib oğullarıdır. Nitekim Hz. Osman ve Cübeyr b. Mut‘ım'den -radıyallâhu anhümâ- rivayet edildiğine göre onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demişlerdir: “Şunlar kardeşlerin olan Hâşim oğullarıdır; Allah'ın seni onlardan kılması sebebiyle onların faziletini inkâr etmeyiz. Fakat kardeşlerimiz olan Muttalib oğullarına ne dersin; onlara verdin bizi ise mahrum bıraktın, oysa biz ve onlar aynı konumdayız!” Bunun üzerine o sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlar ne Cahiliye'de ne de İslam'da bizden ayrılmadılar; Hâşim oğulları ile Muttalib oğulları tek bir şeydir” buyurmuş ve parmaklarını birbirine kenetlemiştir. Bizim mezhebimize göre humusun taksim şekli şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrinde beş hisseye ayrılırdı: Bir hisse onun sallallâhu aleyhi ve sellem için, bir hisse anılan akrabaları için ve üç hisse de geriye kalan üç sınıf içindi. Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra ise onun hissesi düşmüştür, akrabaların hissesi de böyledir; onlar sadece fakirlikleri sebebiyle alırlar ve diğer fakirlerle aynı durumdadırlar, zenginlerine verilmez; dolayısıyla [humus] kalan üç sınıfa paylaştırılır. Hz. Ebû Bekir'den radıyallâhu anh rivayet edilen şu husus da bunu teyit eder: O, Hâşim oğullarına humusu vermemiş ve: “Sizin hakkınız ancak fakirinize verilmesi, dulsanız evlendirilmeniz ve hizmetçisi olmayana hizmetçi temin edilmesidir. Bunların dışındakiler ise sadakadan kendisine hiçbir şey verilmeyen zengin yolcu gibidir” demiştir. Zeyd b. Ali'den de benzeri rivayet edilmiş ve o: “Bizim ondan köşkler yapma veya cins binek atlarına binme hakkımız yoktur” demiştir. Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hissesinin kendisinden sonraki devlet yöneticisine ait olduğu da söylenmiştir. Şâfiî'ye rahimehullâh göre ise beş hisseye bölünür: Bir hisse Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içindir ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem sarf ettiği gibi gazilerin at, silah ve benzeri teçhizatı gibi Müslümanların maslahatlarına harcanır; bir hisse zengin-fakir ayrımı olmaksızın erkeğe iki, kadına bir hisse olmak üzere aralarında taksim edilmek üzere akrabalar içindir; kalanı da diğer üç zümreye aittir.
وعند مالك ﵀ الأمرُ فيه مفوَّضٌ إلى اجتهاد الإمامِ إن رأى قسمَه بين هؤلاءِ وإن رأى أعطاه بعضاً منهم دون بعض وإن رأى غيرَهم أولى وأهمَّ فغيرُهم وتعلق أبو العالية بظاهر الآية الكريمة فقال يُقسم ستةَ أسهمٍ ويُصرف سهمُ الله تعالى إلى رتاج الكعبة لما روي أنه ﷺ كان يأخذ منه قبضةً فيجعلها لمصالح الكعبة ثم يقسِمُ ما بقيَ على خمسة أسهمٍ وقيل سهمُ الله لبيت المال وقيل هو مضمومٌ إلى سهم الرسول ﷺ هذا شأنُ الخمسِ وأما الأخماسُ الأربعةُ فتقسم بين الغانمين للراجل سهمٌ وللفارس سهمان عند أبي حنيفة رضى الله عنه وثلاثةُ أسهم عندهما رحمهما الله
İmam Mâlik'e rahimehullâh göre ise bu konudaki tasarruf imamın (devlet başkanının) ictihadına bırakılmıştır; dilerse bunu bunlar arasında paylaştırır, dilerse diğerlerini bırakıp bir kısmına verir, dilerse başkalarını daha öncelikli ve mühim görürse başkalarına verir. Ebu'l-Âliye ise ayet-i kerimenin zahirine tutunarak şöyle demiştir: Altı hisseye bölünür ve Allah Teâlâ'nın hissesi Kâbe'nin kapısına/örtüsüne sarf edilir; zira rivayet edildiğine göre o sallallâhu aleyhi ve sellem ondan bir avuç alır, Kâbe'nin maslahatlarına harcar, sonra geriye kalanı beş hisseye bölerdi. Allah'ın hissesinin Beytülmal'e ait olduğu da söylenmiştir; Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem hissesine eklendiği de söylenmiştir. Humusun durumu böyledir. Geriye kalan beşte dört ise ganimet alanlar arasında taksim edilir; Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu anh göre yayaya bir hisse, süvariye iki hisse; İmâmeyn'e (Ebû Yûsuf ve Muhammed'e) rahimehumallâh göre ise [süvariye] üç hissedir.
قال القرطبيُّ لما بين الله تعالى حكمَ الخمسِ وسكت عن الباقي دل ذلك على أنه ملك للغانمين وقوله تعالى
Kurtubî şöyle demiştir: “Allah Teâlâ humusun hükmünü beyan edip geriye kalanı hakkında sustuğunda, bu onun gazilere ait bir mülk olduğuna delalet etmiştir”. Yüce Allah'ın şu sözü:
{إِنْ كُنتُمْ آمَنْتُم بِاللهِ} متعلِّق بمحذوفٍ يُنبىء عنه المذكورُ أي إن كنتم آمنتم به تعالى فاعلموا أن الخمسَ من الغنيمة يجب التقربُ بهِ إلى الله تعالَى فاقطعوا أطماعَكم منه واقتنعوا بالأخماس الأربعة ليس المرادُ به مجردَ العلم بذلك بل العلمَ المشفوعَ بالعمل والطاعةِ لأمره تعالى
{إِنْ كُنتُمْ آمَنْتُم بِاللهِ} “eğer Allah'a iman etmişseniz”; zikredilen ifadenin gösterdiği mahzuf bir unsura bağlıdır; yani “şayet O Yüce Allah'a iman ettiyseniz, bilin ki ganimetin beşte biriyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak vaciptir; artık ona tamah etmekten vazgeçin ve beşte dörtle yetinin” demektir. Bundan maksat sadece bunu bilmek değil, amelle ve O'nun emrine itaatle pekiştirilmiş bir ilimdir.
{وَمَا أَنزَلْنَا} عطف على الاسم الجليل أي إن كنتم آمنتم بالله وبما أنزلناه
{وَمَا أَنزَلْنَا} “ve indirdiğimize [iman etmişseniz]”. Lafza-i Celâl'e matuftur; yani “şayet Allah'a ve indirdiğimize iman ettiyseniz” demektir.
{على عبدنا} وقرئ عُبُدِنا وهو اسمُ جمعٍ أريد به الرسول ﷺ والمؤمنون فإن بعضَ ما نزل نازلٌ عليهم بالذات كما ستعرفه
{على عبدنا} “kulumuza”; “ubudina” şeklinde de okunmuştur ki bu bir ism-i cemdir ve bununla Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminler kastedilmiştir; nitekim inecek olanların bir kısmı bizzat onların üzerine inmiştir, bunu ileride bileceksin.
{يَوْمَ الفرقان} يوم بدرٍ سمي به لفَرْقه بين الحقِّ والباطل وهو منصوبٌ بأنزلنا أو بآمنتم
{يَوْمَ الفرقان} “o Furkân gününde”; Bedir günüdür. Hak ile batılı ayırması sebebiyle bu şekilde isimlendirilmiştir. “Enzelnâ” ile yahut “âmentüm” ile mensubdur.
{يَوْمَ التقى الجمعان} أي الفريقان من المؤمنين والكافرين وهو بدلٌ من يومَ الفرقان أو منصوبٌ بالفرُقان والمرادُ ما أُنزل عليه ﷺ يومئذٍ من الوحي والملائكةِ والفتحِ على أن المرادَ بالإنزال مجردُ الإيصالِ والتيسير فينتظم الكلَّ انتظاماً حقيقياً وجعلُ الإيمانِ بإنزال هذه الأشياءِ من موجبات العلم بكون الخُمس لله تعالى على الوجه المذكور من حيث أن الوحيَ ناطقٌ بذلك وأن الملائكةَ والفتحَ لمّا كانا من جهته تعالى وجب أن يكون ما حصل بسببهما من الغنيمة مصروفةً إلى الجهات التي عينها الله تعالى
{يَوْمَ التقى الجمعان} “iki topluluğun karşılaştığı gün”; yani müminler ve kâfirlerden oluşan iki ordunun [karşılaştığı gün]. “Yevme'l-furkân”dan bedeldir yahut “el-furkân” ile mensubdur. Maksat, o gün vahiyden, meleklerden ve fetih gibi ona sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen şeylerdir; zira indirmekten maksadın sırf ulaştırmak ve kolaylaştırmak olması durumunda hepsi gerçek manada bir intizam kazanır. Bu şeylerin indirildiğine imanın, humusun belirtilen şekilde Allah Teâlâ'ya ait olduğunu bilmenin gereklerinden kılınması, vahyin bunu açıkça ifade etmesi ve melekler ile fetih O'nun tarafından olunca, bunlar sebebiyle elde edilen ganimetin de bizzat Allah Teâlâ'nın belirlediği yerlere sarf edilmesinin vacip olması yönüyledir.
{والله على كُلّ شيء قَدِيرٌ} يقدِر على نصر القليلِ على الكثير والذليلِ على العزيز كما فعل بكم ذلك اليوم
{والله على كُلّ شيء قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla kadirdir”; o gün size yaptığı gibi, azı çoğa, zelil olanı üstün olana galip kılmaya güç yetirir.
سورة الأنفال من الآية (٤٢)
Enfâl Suresi 42. Ayetten
{إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدنيا} بدلٌ ثانٍ من يومَ الفرقان والعُدوةُ بالضم شطُّ الوادي كذا بالفتح والكسر وقد قرئ بهما أيضاً
{إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدنيا} “Hani siz [vadinin Medine'ye] yakın yamacındaydınız”; “yevme'l-furkân”dan ikinci bir bedeldir. Udve (عُدوة); damme ile vadinin kenarı/kıyısı demektir. Fetha ve kesre ile de böyledir; nitekim bu iki şekilde de okunmuştur.
{وَهُم بالعدوة القصوى} أي البُعدى من المدينة وهي تأنيثُ الأقصى وكان القياسُ قلبَ الواوِ ياءً كالدنيا والعليا مع كونهما من بنات الواو لكنها جاءت على الأصل كالقود واستُصوب وهو أكثرُ استعمالاً من القُصيا
{وَهُم بالعدوة القصوى} “onlar ise [vadinin] uzak yamacındaydılar”; yani Medine'den uzak olanında. Bu, “el-aksâ”nın müennesidir. Kıyasa göre, her ikisi de vavi kökten olmalarına rağmen “ed-dünyâ” ve “el-ulyâ” kelimelerinde olduğu gibi vavın yâ'ya dönüşmesi gerekirdi; ancak “el-kaved” kelimesinde olduğu gibi aslı üzere gelmiştir ve bu doğru kabul edilmiştir; ayrıca “el-kusyâ”dan daha çok kullanılmaktadır.
{والركب} أي العِيرُ أو قُوّادُها
{والركب} “Kervan ise”; yani kervan yahut onun öncüleri/yöneticileri [demektir].
{أَسْفَلَ مِنكُمْ} أي في مكانٍ أسفلَ من مكانكم يعني الساحلَ وهو نصبٌ على الظرفية واقعٌ موقعَ الخبر والجملةُ حالٌ من الظرف قبله وفائدتها الدلالة على قوة العدو واستظهارِهم بالركب وحِرصِهم على المقاتلة عنها وتوطينِ نفوسِهم على أن لا يُخْلوا مراكزَهم ويبذُلوا منتهى جهدِهم وضعفِ شأن المسلمين والتياثِ أمرِهم واستبعادِ غَلَبتِهم عادةً وكذا ذكرُ مراكزِ الفريقين فإن العُدوةَ الدنيا كانت
{أَسْفَلَ مِنكُمْ} “sizden daha aşağıda idi”; yani sizin yerinizden daha aşağı bir mekânda, sahil tarafında idi. Zarfiyyet üzere mensub olup haber makamına geçmiştir. Cümle ise kendisinden önceki zarftan haldir. Bunun faydası; düşmanın gücüne, kervanı arkalarına alıp destek bulmalarına, onu savunmak için savaşmaya olan hırslarına, mevzilerini terk etmeyip güçlerinin son damlasına kadar çaba sarf etme azimlerine; buna karşılık Müslümanların durumunun zayıflığına, işlerinin dağınıklığına ve âdet üzere galip gelmelerinin uzak bir ihtimal olduğuna delalet etmesidir. Aynı şekilde iki tarafın mevzilerinin zikredilmesi de böyledir; zira yakın yamaç,
رِخوةً تسوخُ فيها الأرجلُ ولا يمشى فيها إلا بتعب ولم يكن فيها ماءٌ بخلاف العُدوة القصوى وكذا قوله تعالى
gevşek, ayakların battığı, içinde ancak güçlükle yürünebilen bir yerdi ve uzak yamacın aksine orada su yoktu. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:
{وَلَوْ تَوَاعَدتُّمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الميعاد} أي لو تواعدتم أنتم وهم القتالَ ثم علمتم حالَكم وحالَهم لاختلفتم أنتم في الميعاد هَيْبةً منهم ويأساً من الظفر عليهم ليتحققوا أن ما اتفق لهم من الفتح ليس إلا صُنعاً من الله ﷿ خارقاً للعادات فيزدادوا إيماناً وشكر وتطمئن نفوسُهم بفرض الخُمس
{وَلَوْ تَوَاعَدتُّمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الميعاد} “Eğer sözleşmiş olsaydınız, buluşma vaktinde mutlaka ihtilafa düşerdiniz”; yani şayet siz ve onlar savaşmak üzere sözleşmiş olsaydınız, sonra kendi durumunuzu ve onların durumunu bilseydiniz, onlardan duyduğunuz heybet/korku ve onlara karşı zafer kazanmaktan ümitsizliğe düşmeniz sebebiyle buluşma konusunda anlaşmazlığa düşerdiniz. [Böyle oldu ki] kendilerine nasip olan fethin, âdetleri aşan bir biçimde ancak Allah Azze ve Celle'nin bir eseri olduğunu kesin olarak anlasınlar, böylece imanları ve şükürleri artsın ve humusun farz kılınmasıyla da gönülleri mutmain olsun.
{ولكن} جمع بينكم على هذه الحال من غير ميعاد
{ولكن} “Fakat”; sözleşmeksizin sizi bu durum üzere bir araya getirdi,
{لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً} حقيقاً بأن يُفعل مِن نصْرِ أوليائِه وقهرِ أعدائِه أو مقدراً في الأزل وقوله تعالى {لّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بينة ويحيى مِنْ حَىَّ عَن بَيّنَةٍ} بدلٌ منه أو متعلقٌ بمفعولاً أي ليموتَ من يموتُ عن بينة عاينها ويعيشَ من يعيش عن بينة شاهدها لئلا يكونَ له حجةٌ ومعذرةٌ فإن وقعةَ بدرٍ من الآيات الواضحة أو ليصدُرَ كفرُ من كفر وإيمانُ من آمن عن وضوح بينةٍ على استعارة الهلاك والحياةِ للكفر والإيمان والمرادُ بمن هلك ومن حي المشارفُ للهلاكِ والحياة أو مَنْ حالُه في علم الله تعالى الهلاكُ والحياة وقرئ ليهلك بالفتح وحي بفك الإدغام حملاً على المستقبل
{لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً} “Allah, gerçekleşmesi gereken bir emri yerine getirmek için [böyle yaptı]”; dostlarına yardım edip düşmanlarını kahretmekten ibaret olan ve yapılması hak bulunan yahut ezelde takdir edilmiş bir emri [yerine getirmek için]. Yüce Allah'ın şu buyruğu: {لّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بينة ويحيى مِنْ حَىَّ عَن بَيّنَةٍ} “ta ki helak olan açık bir delille helak olsun, yaşayan da açık bir delille yaşasın”; bundan bedeldir yahut “mef'ûlen” kelimesine taalluk eder. Yani ölen kimse bizzat müşahede ettiği açık bir delil üzere ölsün, yaşayan da bizzat şahit olduğu açık bir delil üzere yaşasın ki artık onun için bir hüccet ve mazeret kalmasın; zira Bedir hadisesi apaçık ayetlerdendir. Yahut helak ve hayat kelimelerinin küfür ve iman için istiare yapılması yoluyla; inkâr edenin küfrü açık bir delile, iman edenin imanı da açık bir delile dayansın diyedir. Helak olan ve yaşayan kimselerden maksat; helake ve hayata yaklaşan kimselerdir yahut Allah Teâlâ'nın ilminde durumu helak ve hayat olan kimselerdir. “Liyehleke” fetha ile ve “hayye” de istikbale hamledilerek idgamsız [“hayiye” şeklinde] okunmuştur.
{وَإِنَّ الله لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} أي بكفر من كفر وعقابِه وإيمانِ من آمن وثوابِه ولعل الجمعَ بين الوصفين لاشتمال الأمرين على القول والاعتقاد
{وَإِنَّ الله لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”; yani inkâr edenin küfrünü ve cezasını, iman edenin imanını ve mükâfatını [hakkıyla işiten ve bilendir]. İki vasfın bir arada zikredilmesi, her iki meselenin de sözü ve itikadı kapsamasından dolayı olabilir.
الأنفال آيات (٤٣ ٤٤)
Enfâl Suresi 43-44. Ayetler
{إِذْ يُرِيكَهُمُ الله فِى مَنَامِكَ قَلِيلاً} منصوبٌ باذكُرْ أو بدلٌ آخرُ من يومَ الفرقان أو متعلقٌ بعليم أي يعلم المصالحَ إذ يقلّلهم في عينك في رؤياك وهو أن تخبر به أصحابك فيكونَ تثبيتاً لهم وتشجيعاً على عدوهم
{إِذْ يُرِيكَهُمُ الله فِى مَنَامِكَ قَلِيلاً} “Hani Allah sana uykunda onları az gösteriyordu”; “Üzkür” [takdiri] ile mensubdur yahut “yevme'l-furkân”dan diğer bir bedeldir yahut “alîm” lafzına taalluk eder; yani rüyanda onları senin gözünde azalttığında maslahatları hakkıyla bilir. Bu da senin bunu ashabına haber vermen, böylece bunun onlar için bir sebat ve düşmanlarına karşı bir cesaret vesilesi olması içindir.
{وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيراً لَّفَشِلْتُمْ} أي لجبُنتم وهِبتم الإقدام
{وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيراً لَّفَشِلْتُمْ} “Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterirdiniz”; yani korkaklık gösterir ve ileri atılmaktan çekinirdiniz.
{ولتنازعتم فِى الامر} أي أمر القتال وتفرقتْ آراؤُكم في الثبات والفرار
{ولتنازعتم فِى الامر} “ve [savaş] işinde mutlaka çekişirdiniz”; yani savaş işinde ve sebat etme ile kaçma hususunda görüşleriniz ayrılığa düşerdi.
{ولكن الله سَلَّمَ} أي أنعم بالسلامة من الفشل والتنازعِ
{ولكن الله سَلَّمَ} “Fakat Allah [sizi] kurtardı”; yani korkaklıktan ve çekişmekten kurtararak lütufta bulundu.
{إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} يعلم ما سيكون فيها من الجراءة والجُبن والصبر والجزَعِ ولذلك دبّر ما دبر ٢
{إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصدور} “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir”; kalplerde oluşacak cesareti, korkaklığı, sabrı ve telaşı/korkuyu bilir; bundan dolayı takdir ettiğini böyle tedbir etmiştir. ٢
{وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ التقيتم فِى أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً} منصوبٌ بمضمرٍ خُوطب به الكلُّ بطريق التلوينِ والتعميم معطوفٍ على المُضمر السابقِ والضميرانِ مفعولا يُري وقليلاً حالٌ من الثاني وإنما قللهم في أعين المسلمين حتى قال ابن مسعود ﵁ لمن إلى جنبه أتراهم سبعين فقال أراهم مائة تثبيتاً لهم وتصديقاً لرؤيا الرسول ﷺ
{وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ التقيتم فِى أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً} “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözlerinizde az gösteriyordu”; iltifat ve genelleme yoluyla herkese hitap edilen mahzuf bir fiille mensub olup önceki mahzufa matuftur. İki zamir “yürî” fiilinin mef'ulleridir; “kalîlen” ise ikinci mef'ulden haldir. Müslümanların gözünde onları az göstermiştir; hatta İbn Mes'ûd radıyallâhu anh yanındakine: “Onları yetmiş kişi görüyor musun?” demiş, o da: “Onları yüz kişi görüyorum” demiştir. [Bu da] onlar için bir sebat ve Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasını tasdik olsun diyedir.
{وَيُقَلّلُكُمْ فِى أَعْيُنِهِمْ} حتى قال أبو جهل إنما أصحابُ محمد أكلةُ جَزور قللهم في أعينهم قبل التحامِ القتالِ ليجترئوا عليهم ولا يستعدّوا لهم ثم كثّرهم حتى رأوْهم مثليهم لِتُفاجِئَهم الكثرةُ فيُبهَتوا ويهابوا وهذه من عظائم آياتِ تلك الوقعةِ فإن البصرَ قد يرى الكثيرَ قليلاً والقليلَ كثيراً لكن لا على هذا الوجه ولا إلى هذا الحد وإنما ذلك بصد الله تعالى الأبصارَ عن إبصار بعضٍ دون بعض مع التساوي
{وَيُقَلّلُكُمْ فِى أَعْيُنِهِمْ} “Sizi de onların gözlerinde az gösteriyordu”; hatta Ebû Cehil: “Muhammed'in ashabı ancak bir devenin yiyeceği kadardır” demiştir. Savaş kızışmadan önce, onlara karşı cüret etsinler ve onlara karşı hazırlık yapmasınlar diye [Müslümanları] onların gözlerinde az gösterdi; sonra ise çokluk karşısında ansızın şaşkına dönsünler ve korkuya kapılsınlar diye onları iki katları olarak görecekleri şekilde çoğalttı. Bu durum, o savaşın büyük ayetlerindendir; zira göz bazen çoğu az, azı da çok görebilir; fakat bu şekilde ve bu dereceye kadar değil. Bu ancak şartlar eşit olduğu halde Allah Teâlâ'nın gözleri bir kısmını görmekten engelleyip diğer kısmını göstermesiyle olmuştur.
في الشرائط {لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً} كُرر لاختلاف الفعل المعلَّلِ به أو لأن المرادَ بالأمر ثَمةَ الالتقاءُ على الوجه المذكور وههنا إعزازُ الإسلام وأهلِه وإذلالُ الكفر وحِزبه
Şartlardaki [eşitliğe rağmen böyledir]. {لّيَقْضِيَ الله أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً} “Allah, gerçekleşmesi gereken bir emri yerine getirmek için [böyle yaptı]”; gerekçelendirilen fiilin farklılığı sebebiyle yahut oradaki “emir”den maksadın zikredilen şekilde karşılaşma, buradaki “emir”den maksadın ise İslam'ı ve ehlini aziz kılıp küfrü ve taraftarlarını zelil kılmak olması sebebiyle tekrarlanmıştır.
{وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} كلُّها يصرِفها كيفما يريد لأراد لأمره ولا معقِّبَ لحُكمه وهو الحكيم المجيد
{وَإِلَى الله تُرْجَعُ الأمور} “Bütün işler ancak Allah'a döndürülür”; hepsini dilediği gibi sevk ve idare eder. O'nun emrini geri çevirecek, hükmünü denetleyip bozacak hiçbir güç yoktur. O, Hakîm'dir, Mecîd'dir.
سورة الأنفال من الآيات (٤٥ ٤٧)
Enfâl Suresi 45-47. Ayetler
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} صدر الخطاب بحر في النداء والتنبيه إظهاراً لكمال الاعتناءِ بمضمون ما بعده
{يَا أَيُّهَا الذينَ آمَنُواْ} “Ey iman edenler!”; hitap, sonrasındaki muhtevaya tam bir ihtimam gösterildiğini belirtmek amacıyla nida ve tenbih harfleriyle başlamıştır.
{إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} أي حاربتم جماعةً من الكفرة وإنما لم يوصَفوا بالكفر لظهور أن المؤمنين لا يحارِبون إلا الكفَرة واللقاءُ مما غلبَ في القتال
{إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman”; yani kâfirlerden bir toplulukla savaştığınız zaman. Müminlerin ancak kâfirlerle savaşacağı açık olduğu için küfürle nitelenmemişlerdir. “Lika” (karşılaşma) kelimesi ise çoğunlukla savaş hakkında kullanılır.
{فاثبتوا} أي للقائهم في مواطن الحربِ
{فاثبتوا} “sebat edin”; yani harp meydanlarında onlarla karşılaşırken [sebat edin].
{واذكروا الله كَثِيراً} أي في تضاعيف القتال مستمدين منه مستعينين به مستظهِرين بذكره مترقّبين لنصره
{واذكروا الله كَثِيراً} “ve Allah'ı çokça zikredin”; yani savaşın ortasında O'ndan yardım dileyerek, O'na sığınarak, O'nun zikrinden güç bularak ve O'nun zaferini bekleyerek [zikredin].
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أي تفوزون بمرامكم وتظفَرون بمُرادكم من النُّصرة والمَثوبةِ وفيه تنبيهٌ على أن العبدَ ينبغي أن لا يشغَلَه شيءٌ عن ذكرِ الله تعالى وأن يلتجيء إليه عند الشدائد ويُقبلَ إليه بكليته فارغَ البال واثقاً بأن لطفَه لا ينفكُّ عنه فِى حالٍ من الأحوالِ
{لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “umulur ki kurtuluşa erersiniz”; yani zafer ve mükâfattan ibaret olan gayenize ulaşıp maksadınızı elde edersiniz. Bunda; hiçbir şeyin kulu Allah Teâlâ'yı zikretmekten alıkoymaması gerektiğine, şiddetli anlarda O'na iltica etmesi gerektiğine, zihnini her şeyden arındırarak ve O'nun lütfunun hiçbir durumda kendisinden ayrılmayacağına güvenerek bütün varlığıyla O'na yönelmesi icap ettiğine bir uyarı vardır.
{وَأَطِيعُواْ الله وَرَسُولَهُ} في كل ما تأتون وما تذرون فيندرج فيه ما أمروا به ههنا اندراجاً أولياً
{وَأَطِيعُواْ الله وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlüne itaat edin”; yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde [itaat edin]. Burada kendilerine emredilen şeyler de öncelikli olarak buna dâhildir.
{وَلَا تنازعوا} باختلاف الآراءِ كما فعلتم ببدر أو أحُد
{وَلَا تنازعوا} “ve birbirinizle çekişmeyin”; Bedir'de veya Uhud'da yaptığınız gibi görüş ayrılığına düşerek [çekişmeyin].
{فَتَفْشَلُواْ} جوابٌ للنهي وقيل عطفٌ عليه
{فَتَفْشَلُواْ} “sonra korkaklaşırsınız”; nehyin cevabıdır; ona matuf olduğu da söylenmiştir.
{وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} بالنصب عطفٌ على جواب النهي وقرئ بالجزم على تقدير عطفِ فتفشلوا على النهي أي تذهبَ دولتُكم وشَوْكتُكم فإنها مستعارةٌ للدولة من حيث إنها في تمشّي أمرِها ونفاذِه مشبهةٌ بها في هُبوبها وجَرَيانها وقيل المرادُ بها الحقيقةُ فإن النُصرةَ لا تكون إلا بريح يبعثها الله تعالى وفي الحديث نصرت بالصبا وأهلكت عادٌ بالدَّبور
{وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} “ve rüzgârınız (gücünüz) gider”; nasb ile nehyin cevabına matuftur; “fe-tefşelû”nun nehiye atfedildiği takdirde cezm ile de okunmuştur. Yani devletiniz ve gücünüz gider; nitekim rüzgâr, işlerin yürümesi ve geçerli olması bakımından esmesine ve akıp gitmesine benzetildiği için devlet hakkında istiare yapılmıştır. Bununla hakiki mananın kastedildiği de söylenmiştir; zira zafer ancak Allah Teâlâ'nın göndereceği bir rüzgârla olur. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Bana sabâ rüzgârı ile yardım edildi; Âd kavmi ise debûr (batı) rüzgârı ile helak edildi.”
{واصبروا} على شدائد الحرب
{واصبروا} “ve sabredin”; savaşın şiddetine karşı [sabredin].
{إِنَّ الله مَعَ الصابرين} بالنُصرة والكَلاءة وما يفهم من كلمة مع من أصالتهم إنما هي من حيث إنهم المباشرون للصبر فهم متّبعون من تلك الحيثية ومعيَّتُه تعالى إنما هي من حيث الإمدادُ والإعانة
{إِنَّ الله مَعَ الصابرين} “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir”; yardım ve himayesiyle [beraberdir]. “Mea” (beraber) kelimesinden anlaşılan onların asıl oluşları, sadece sabrı bizzat onların yapması yönüyledir; dolayısıyla onlar bu cihetten tabi kılınmışlardır. Allah Teâlâ'nın beraberliği ise sadece yardım etme ve destekleme yönüyledir.
{وَلَا تَكُونُواْ كالذين خَرَجُواْ مِن ديارهم} بعد ما أُمروا بَما أُمروا به من أحاسن الأعمالِ ونُهوا عما يقابلها من قبائحها والمرادُ بهم أهلُ مكةَ حين خرجوا لحماية العِير
{وَلَا تَكُونُواْ كالذين خَرَجُواْ مِن ديarهم} “Yurtlarından çıkanlar gibi olmayın”; kendilerine en güzel ameller emredilip bunların zıddı olan çirkinlikler yasaklandıktan sonra [gelen bu yasakla kastedilenler], kervanı korumak için yola çıktıklarında Mekke ehlidir.
{بَطَراً} أي فخراً وأشَراً
{بَطَراً} “çalım satarak”; yani böbürlenerek ve şımararak.
{ورئاء الناس} ليثنوا عليهم بالشجاعة والسماحة وذلك أنهم لما بلغوا جَحفةَ أتاهم رسولُ أبي سفيان وقال ارجِعوا فقد سلِمت عِيرُكم فأبَوا إلا إظهارَ آثارِ الجلادة فلقُوا ما لقوا حسبما ذُكر في أوائل السورةِ الكريمة فنُهي المؤمنون أن يكونوا أمثالَهم مرائين بطِرين وأُمروا بالتقوى والإخلاص من حيث إن النهيَ عن الشيء مستلِزمٌ للأمر بضده
{ورئاء الناس} “ve insanlara gösteriş yaparak [çıkanlar gibi]”; kendilerini cesaret ve cömertlikle övsünler diye [çıktılar]. Şöyle ki onlar Cuhfe'ye ulaştıklarında Ebû Süfyân'ın elçisi gelip: “Geri dönün, zira kervanınız kurtuldu” dedi; fakat onlar yiğitlik gösterisinde bulunmaktan başka bir şeye yanaşmadılar ve surenin başlarında zikredildiği üzere başlarına gelenlerle karşılaştılar. Müminler, onlar gibi riyakâr ve şımarık olmaktan nehyedildiler; bir şeyden nehyetmek onun zıddını emretmeyi gerektirdiğinden takva ve ihlasla emrolundular.
{وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله} عطفٌ على
{وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ الله} “ve Allah yolundan alıkoyarak [çıkanlar gibi]”; [bu ifade]
بطرا إن جُعل مصدراً في موضع الحال وكذا إن جع مفعولاً له لكن على تأويل المصدر
şayet hal konumunda bir masdar kılınırsa “bataran” kelimesine matuftur; aynı şekilde mef'ûlün leh kılınırsa da böyledir, ancak masdar tevilindedir.
{والله بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} فيجازيهم عليه
{والله بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır”; dolayısıyla onlara bunun cezasını verecektir.
سورة الأنفال من الآيات (٤٨ ٤٩)
Enfâl Suresi 48-49. Ayetler
{وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشيطان أعمالهم} منصوب بمصر خوطب به النبيُّ ﷺ بطريقِ التلوينِ أيْ واذكُر وقتَ تزيينِ الشيطانِ أعمالَهم في معاداة المؤمنين وغيرِها بأن وسوس إليهم
{وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشيطان أعمالهم} “Hani şeytan onlara yaptıklarını süslü göstermişti”; iltifat yoluyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap edilen mahzuf bir fiille mensubdur; yani “şeytanın, onlara vesvese vererek müminlere düşmanlık etme ve diğer hususlardaki amellerini süslediği vakti hatırla” demektir.
{وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ اليوم مِنَ الناس وَإِنّي جَارٌ لَّكُمْ} أي ألقَى في رُوعِهم وخيّل إليهم أنهم لا يُغلبون ولا يطاقون لكثرة عددِهم وعُددهم وأوهمهم أن اتّباعَهم إياه فيما يظنون أنها قُربات مجيرٌ لهم حتى قالوا اللهمَّ انصُرْ إحدى الفئتين وأفضلَ الدينَين ولكم خبرُ لا غالب أو صفتُه وليس صلته وإلا لا نتصب كقولك لا ضارباً زيداً عندنا
{وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ اليوم مِنَ الناس وَإِنّي جَارٌ لَّكُمْ} “ve: ‘Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (himayecinizim)’ demişti”; yani onların kalplerine atmış ve sayı ile teçhizatlarının çokluğu sebebiyle kendilerine galip gelinemeyeceğini ve güç yetirilemeyeceğini hayal ettirmiş, kurbet (ibadet) zannettikleri şeylerde kendisine uymalarının onları koruyacağı vehmini vermiştir; öyle ki: “Allahım! İki topluluktan birine ve iki dinden en üstün olanına yardım et!” demişlerdir. “Leküm”, “lâ gâlibe”nin haberi veya sıfatıdır, sılası değildir; aksi takdirde, senin “lâ dâriben Zeyden indenâ” sözünde olduğu gibi nasb ile gelirdi.
{فَلَمَّا تَرَاءتِ الفئتان} أي تلاقى الفريقان
{فَلَمَّا تَرَاءتِ الفئتان} “İki topluluk birbirini görünce”; yani iki ordu karşı karşıya gelince,
{نَكَصَ على عَقِبَيْهِ} رجَع القهقرى أي بطل كيدُه وعاد ما خيَّل إليهم أنه مجيرُهم سبباً لهلاكهم
{نَكَصَ على عَقِبَيْهِ} “arkasına dönüp kaçtı”; geri geri çekildi; yani hilesi boşa çıktı ve onlara kendilerini koruyacağını vehmettirdiği şey onların helakine sebep oldu.
{وَقَالَ إِنّي بَرِىء مّنْكُمْ إِنّي أرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنّي أَخَافُ الله} أي تبرأ منهم وخاف عليهم ويئِس من حالهم لما رأى إمدادَ الله تعالى للمسلمين بالملائكة وقيل لما اجتمعت قريشٌ على المسير ذَكَرت ما بينهم وبين كِنانةَ من الإحنةِ فكاد ذلك يَثْنيهم فتمثل لهم إبليسُ في صورة سُراقةَ بنِ مالك الكِناني وقال لَا غَالِبَ لَكُمُ اليوم من الناس وإني مجيرُكم من كِنانةَ فلما رأى الملائكةَ تنزِل نكَص وكان يده في يد الحرث بن هشام فقال له إلى أين أخذلتنا في هذه الحالة فقال إني أرى مالا ترون ودفع في صدر الحرث وانطلق فانهزموا فلما بلغوا مكةَ قالوا هزَم الناسَ سراقةُ فبلغه ذلك فقال والله ما شعَرت بمسيركم حتى بلغتني هزيمتُكم فلما أسلموا علِموا أنه الشيطانُ وعلى هذا يحتملُ أنُ يكون معنى قولهِ إني أخاف الله أخافه أن يُصيبَني بمكروه من الملائكة أو يُهلكَني ويكونُ الوقتُ هو الوقتُ الموعود إذ رأى فيه ما لم يرَه قبله والأول ما قاله الحسنُ واختاره ابن بحر
{وَقَالَ إِنّي بَرِىء مّنْكُمْ إِنّي أرى مَا لَا تَرَوْنَ إِنّي أَخَافُ الله} “ve: ‘Şüphesiz ben sizden uzağım, muhakkak ki ben sizin görmediğinizi görüyorum, doğrusu ben Allah'tan korkarım’ dedi”; yani Allah Teâlâ'nın melekle Müslümanlara yardım ettiğini görünce onlardan teberri etti, onlar adına korktu ve durumlarından ümidini kesti. Şöyle de denilmiştir: Kureyş yola çıkmak üzere toplandığında, Kinâne ile aralarındaki düşmanlığı hatırladı ve bu durum neredeyse onları geri döndürecekti. İblis onlara Kinâneli Sürâka b. Mâlik sûretinde temessül etti ve: “Bugün insanlardan size galip gelecek yoktur ve ben sizi Kinâne'den koruyucuyum” dedi. Meleklerin indiğini görünce arkasına dönüp kaçtı. O sırada eli el-Hâris b. Hişâm'ın elindeydi. [el-Hâris] ona: “Nereye? Bizi bu halde yüzüstü mü bırakıyorsun?” dedi. O da: “Ben sizin görmediğinizi görüyorum” dedi, el-Hâris'in göğsüne vurup kaçtı ve hezimete uğradılar. Mekke'ye ulaştıklarında: “İnsanları Sürâka hezimete uğrattı” dediler. Bu durum Sürâka'ya ulaşınca: “Vallahi sizin yola çıktığınızdan, hezimet haberiniz bana ulaşıncaya kadar haberim bile yoktu” dedi. Müslüman olduklarında onun şeytan olduğunu anladılar. Buna göre onun: “Ben Allah'tan korkarım” sözünün anlamının: “Melekler sebebiyle başıma hoşlanmayacağım bir şey getirmesinden yahut beni helak etmesinden korkarım” şeklinde olması ve o vaktin de öncesinde görmediği şeyleri gördüğü vaad edilmiş vakit olması muhtemeldir. Birinci görüş ise Hasan'ın söylediği ve İbn Bahr'ın tercih ettiği görüştür.
{والله شَدِيدُ العقاب} يجوز أن يكون من كلامه أو مستأنفاً من جهةِ الله عزَّ وجل
{والله شَدِيدُ العقاب} “Allah'ın cezası pek çetindir”; onun sözünden olması da Allah Azze ve Celle tarafından müste'nef (yeni bir cümle) olması da caizdir.
{إِذْ يَقُولُ المنافقون} منصوبٌ بزيّن أو بنكَص أو بشديد العقاب
{إِذْ يَقُولُ المنافقون} “Hani münafıklar diyorlardı”; “zeyyene”, “nekasa” yahut “şedîdü'l-ıkâb” ile mensubdur.
{والذين فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} أي الذين لم تطمئن قلوبُهم بالإيمان بعد وبقيَ فيها نوعُ شبهة وقيل هم المشركين وقيل هم المنافقون في المدينة والعطفُ لتغايُر الوصفين كما في قوله ... يا لَهفَ زيّابةَ للحارثِ الصابحِ فالغانم فالآديب ... غَرَّ هَؤُلاء يعنون المؤمنين
{والذين فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} “ve kalplerinde hastalık bulunanlar”; yani kalpleri henüz iman ile mutmain olmamış ve içinde bir tür şüphe kalmış olan kimseler. Onların müşrikler olduğu da söylenmiştir; Medine'deki münafıklar olduğu da söylenmiştir. [Buradaki] atıf, iki vasfın farklılığından ötürüdür; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi: ... Ey Ziyâbe'nin hasreti, sabahleyin baskın yapan, ganimet alan ve edepli olan Hâris için! ... Müminleri kastederek: “Bu adamları aldattı” [diyorlardı].
{دِينَهُمُ} حتى تعرّضوا لما لا طاقةَ لهم به فخرجوا وهم ثلثُمائةٍ وبضعةَ عشرَ إلى زُهاء ألف
{دِينَهُمُ} “dinleri”; [münafıklar böyle dediler] çünkü güç yetiremeyecekleri şeye kalkışıp üç yüz on küsur kişi olarak yaklaşık bin kişiye karşı çıktılar.
{وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى الله} جوابٌ لهم من جهتِه تعالى وردٌّ لمقالتهم
{وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى الله} “Kim Allah'a tevekkül ederse”; Allah Teâlâ tarafından onlara bir cevap ve sözlerine bir reddiyedir.
{فَإِنَّ الله عَزِيزٌ} غالبٌ لا يذِلُّ من توكل
{فَإِنَّ الله عَزِيزٌ} “şüphesiz Allah Azîz'dir”; galiptir; tevekkül edeni,
عليه واستجار به وإن قلَّ
sayıca az bile olsa O'na sığınanı zelil kılmaz.
{حَكِيمٌ} يفعل بحكمته البالغةِ ما تستبعده العقولُ وتحار في فهمه ألبابُ الفحول وجوابُ الشرطِ محذوفٌ لدلالة المذكور عليه
{حَكِيمٌ} “Hakîm'dir”; yetkin hikmetiyle akılların uzak gördüğü ve seçkin zihinlerin anlamakta hayrete düştüğü şeyleri yapar. Şartın cevabı, zikredilenin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.
سورة الأنفال من الآيات (٥٠ ٥٢)
Enfâl Suresi 50-52. Ayetler