Binûn

Enfâl — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقِيلَ: وَمَا رَمَيْتَ بِالرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ إِذْ رَمَيْتَ بِالْحَصْبَاءِ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى بِالرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ حَتَّى انْهَزَمُوا، {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا} أَيْ: وَلِيُنْعِمَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ نِعْمَةً عَظِيمَةً بِالنَّصْرِ وَالْغَنِيمَةِ، {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} لِدُعَائِكُمْ، {عَلِيمٌ} بِنِيَّاتِكُمْ.

Şöyle de denilmiştir: Sen çakıl taşlarını attığın zaman onların kalplerine korkuyu sen atmadın, fakat onlar hezimete uğrayıncaya kadar onların kalplerine korkuyu Allah attı. {وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَنًا} “ve müminleri Kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için [bunu yaptı].” Yani zafer ve ganimetle müminlere büyük bir nimet vermek için [bunu yaptı]. {إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir” dualarınızı, {عَلِيمٌ} “hakkıyla bilendir” niyetlerinizi.

{ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (١٨) إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) }

{ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ (١٨) إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩) } “İşte böyle! Şüphesiz Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarandır. (18) Eğer fetih [ve hüküm] istiyorsanız, işte fetih [ve hüküm] size geldi. Eğer [küfürden] vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet [savaşa] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda sağlamaz. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir. (19)”

{ذَلِكُمْ} الَّذِي ذَكَرْتُ مِنَ الْقَتْلِ وَالرَّمْيِ وَالْبَلَاءِ الْحَسَنِ، {وَأَنَّ اللَّهَ} قِيلَ: فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: [وَاعْلَمُوا] (٢) أَنَّ اللَّهَ {مُوهِنُ} مُضَعِفُ، {كَيْدِ الْكَافِرِينَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: "مُوَهِّنٌ" بِالتَّشْدِيدِ وَالتَّنْوِينِ، "كَيْدَ" نَصْبٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "مُوهِنُ" بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّنْوِينِ إِلَّا حَفْصًا، فَإِنَّهُ يُضِيفُهُ فَلَا يُنَوِّنُ وَيَخْفِضُ "كَيْدَ".

{ذَلِكُمْ} “İşte böyle!” öldürme, [taş] atma ve güzel imtihandan zikrettiğim şeyler. {وَأَنَّ اللَّهَ} “Şüphesiz Allah” burada takdirî bir kelime (izmar) olduğu söylenmiştir; yani [bilin ki] (٢) şüphesiz Allah {مُوهِنُ} “zayıflatandır” boşa çıkarandır, {كَيْدِ الْكَافِرِينَ} “kâfirlerin tuzağını”. İbn Kesîr, Nâfi' ve Basra ehli şedde ve tenvinle "مُوَهِّنٌ" okumuşlar, "كَيْدَ" lafzını da nasb ile [üstün] okumuşlardır. Diğerleri ise Hafs hariç şeddesiz ve tenvinle "مُوهِنُ" okumuşlardır; Hafs ise onu izafet yapar, tenvin koymaz ve "كَيْدِ" kelimesini cer [esre] okur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ لَمَّا الْتَقَى النَّاسُ: اللَّهُمَّ أَقَطَعُنَا لِلرَّحِمِ وَآتَانَا بِمَا لَمْ نَعْرِفْ فَأَحِنْهُ الْغَدَاةَ، فَكَانَ هُوَ الْمُسْتَفْتِحَ عَلَى نَفْسِهِ (٣) .

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ} “Eğer fetih [ve hüküm] istiyorsanız, işte fetih [ve hüküm] size geldi” kavli. Bu da Ebû Cehil'in Bedir günü iki ordu karşılaştığında: "Allahım! Akrabalık bağını en çok koparanımızı ve bize bilmediğimiz şeyleri getirenimizi bu sabah helak et" demesinden dolayıdır. Böylece o kendi aleyhine hüküm istemiş oldu (٣).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, bize İbrâhîm b. Sa'd babasından, o da dedesinden rivayet etti, [dedesi] şöyle dedi:

عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ: إِنِّي لَفِي الصَّفِّ يَوْمَ بَدْرٍ إِذِ الْتَفَتُّ فَإِذَا عَنْ يَمِينِي وَعَنْ يَسَارِي فَتَيَانِ، حَدِيثَا السِّنِّ، فَكَأَنِّي لَمْ آمَنْ بِمَكَانِهِمَا، إِذْ قَالَ لِي أَحَدُهُمَا سِرًّا مِنْ صَاحِبِهِ: يَا عَمٌّ أَرِنِي أَبَا جَهْلٍ، فَقُلْتُ: يَا ابْنَ أَخِي وَمَا تَصْنَعُ بِهِ؟ فَقَالَ: عَاهَدْتُ اللَّهَ ﷿ إِنْ رَأَيْتُهُ أَنْ أَقْتُلَهُ أَوْ أَمُوتَ دُونَهُ. فَقَالَ لِي الْآخَرُ سِرًّا مِنْ صَاحِبِهِ مِثْلَهُ، فَمَا سَرَّنِي أَنِّي بَيْنَ رَجُلَيْنِ بِمَكَانِهِمَا، فَأَشَرْتُ لَهُمَا إِلَيْهِ، فَشَدَّا عَلَيْهِ مِثْلَ الصَّقْرَيْنِ حَتَّى ضَرْبَاهُ، وَهُمَا ابْنَا عَفْرَاءَ (١) .

Abdurrahman b. Avf: "Bedir günü saftaydım, yanıma dönüp baktım; sağımda ve solumda yaşları pek genç iki delikanlı vardı. Onların yerinde [yani yanımda] olmaktan pek güvende hissetmemiştim ki, onlardan biri diğerinden gizlice bana: 'Ey amca! Bana Ebû Cehil'i göstersene' dedi. Ben de: 'Ey kardeşimin oğlu, onunla ne yapacaksın?' dedim. O: 'Allah'a azze ve celle söz verdim ki, eğer onu görürsem ya onu öldüreceğim ya da bu uğurda öleceğim' dedi. Diğeri de arkadaşından gizlice bana aynısını söyledi. Artık o ikisinin yerinde [daha güçlü] iki adamın arasında olmayı arzu etmez oldum. Onlara onu işaret ettim. İki şahin gibi onun üzerine atıldılar ve onu vurdular. Onlar Afrâ'nın iki oğlu idiler" (١).

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، ثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَنَسٍ ﵁، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ: "مَنْ يَنْظُرُ لَنَا مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ"؟ قَالَ: فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ، قَالَ: فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ فَقَالَ: أَنْتَ أَبُو جَهْلٍ؟ فَقَالَ: وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ أَوْ قَتَلْتُمُوهُ (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize İbn Ebî Adiyy, Süleymân et-Teymî'den, o Enes'ten radıyallâhu anh anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [Bedir] günü: "Ebû Cehil'in ne yaptığına bizim için kim bakar?" buyurdu. Dedi ki: Bunun üzerine İbn Mes'ûd gitti ve Afrâ'nın iki oğlunun onu yere serilene kadar vurduklarını gördü. Dedi ki: Sakalından tuttu ve: 'Sen Ebû Cehil misin?' dedi. O da: 'Kavminin öldürdüğü yahut sizin öldürdüğünüz bir adamdan daha üstünü var mı ki?' dedi (٢).

[قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ قَالَ: قَالَ مُعَاذُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْجَمُوحِ لَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ غَزْوِهِ أَمَرَ بِأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ أَنْ يُلْتَمَسَ فِي الْقَتْلَى، فَقَالَ: اللَّهُمَّ لَا يُعْجِزَنَّكَ، قَالَ فَلَمَّا سَمِعْتُهَا جَعَلْتُهُ مِنْ شَأْنِي فَعَمَدْتُ نَحْوَهُ فَضَرَبْتُهُ ضَرْبَةً أَطْنَتْ (٣) قَدَمَهُ بِنِصْفِ سَاقِهِ. قَالَ: وَضَرَبَنِي ابْنُهُ عِكْرِمَةُ عَلَى عَاتِقِي، فَطَرَحَ يَدِي فَتَعَلَّقْتُ بِجِلْدَةٍ مِنْ جَنْبِي، وَأَجْهَضَنِي (٤) الْقِتَالُ عَنْهُ، فَلَقَدْ قَاتَلْتُ عَامَّةَ يَوْمِي، وَإِنِّي لَأَسْحَبُهَا خَلْفِي، فَلَمَّا آذَتْنِي جَعَلْتُ عَلَيْهَا قَدَمِي، ثُمَّ تَمَطَّيْتُ بِهَا حَتَّى طَرَحْتُهَا، ثُمَّ مَرَّ بِأَبِي جَهْلٍ وَهُوَ عَقِيرٌ مُعَوِّذُ بْنُ عَفْرَاءَ، فَضَرَبَهُ حَتَّى أَثْبَتَهُ، فَتَرَكَهُ وَبِهِ رَمَقٌ، فَمَرَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ [بِأَبِي جَهْلٍ] (٥) قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: وَجَدْتُهُ بِآخِرِ رَمَقٍ فَعَرَفْتُهُ فَوَضَعْتُ رِجْلِي عَلَى عُنُقِهِ، ثُمَّ قُلْتُ: هَلْ أَخْزَاكَ اللَّهُ يَا عَدُوَّ اللَّهِ؟ قَالَ: وَبِمَاذَا أَخْزَانِي، أَعْمَدُ مِنْ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ (٦) أَخْبِرْنِي لِمَنِ الدَّائِرَةُ؟ قُلْتُ: لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ.

[Muhammed b. İshâk dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Bekr anlattı, dedi ki: Muâz b. Amr b. el-Cemûh şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem savaşı bitirince, Ebû Cehil b. Hişâm'ın ölüler arasında aranmasını emretti ve: "Allahım, Sana karşı aciz bırakmasın" buyurdu. Dedi ki: Bunu işitince onu kendi meselem kıldım ve ona doğru yöneldim. Ona öyle bir darbe vurdum ki ayağını baldırının yarısıyla birlikte koparıp attı (٣). Dedi ki: Oğlu İkrime de omzuma bir darbe vurdu ve kolumu kopardı, kolum böğrümdeki bir deri parçasına asılı kaldı. Savaş beni onunla meşgul olmaktan alıkoydu (٤). Günün çoğunda o kolumu arkamdan sürükleyerek savaştım. Bana eziyet verince ayağımı üzerine koydum, sonra onu çekip kopardım attım. Sonra Ebû Cehil yaralı halde yatarken yanına Muavviz b. Afrâ uğradı ve onu kıpırdayamaz hale getirene kadar vurdu; ardından onu can çekişir halde bıraktı. Derken Abdullah b. Mes'ûd [Ebû Cehil'in yanına] (٥) uğradı. Abdullah b. Mes'ûd dedi ki: Onu son nefesinde buldum ve onu tanıdım. Ayağımı boynuna koydum, sonra: 'Allah seni rezil etti mi ey Allah'ın düşmanı?' dedim. O: 'Beni ne ile rezil etmiş ki? Öldürdüğünüz bir adamdan daha şereflisi var mı (٦)? Bana haber ver, zafer kimin oldu?' dedi. Ben: 'Allah'ın ve Resulünün' dedim.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَهْلٍ: لَقَدِ ارْتَقَيْتَ يَا رُوَيْعِيَّ الْغَنَمِ مُرْتَقًى صَعْبًا، ثُمَّ

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Cehil bana: "Ey küçük koyun çobanı! Pek sarp ve çetin bir yere tırmandın" dedi. Sonra

احْتَزَزْتُ رَأْسَهُ، ثُمَّ جِئْتُ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا رَأْسُ أَبِي جَهْلٍ، فَقَالَ: آللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ (١) ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، وَالَّذِي لَا إِلَهَ غَيْرُهُ، ثُمَّ أَلْقَيْتُهُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَحَمِدَ اللَّهَ ﷿] (٢) .

başını kestim. Sonra onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdim ve: 'Ey Allah'ın Resulü! İşte bu Ebû Cehil'in başıdır' dedim. 'Kendisinden başka ilah olmayan Allah'a andolsun mu (١)?' buyurdu. 'Evet, kendisinden başka ilah olmayana andolsun' dedim. Sonra onu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem önüne bıraktım, o da Allah'a azze ve celle hamdetti] (٢).

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ حِينَ خَرَجُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ مَكَّةَ أَخَذُوا بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ وَقَالُوا: اللَّهُمَّ انْصُرْ أَعْلَى الْجُنْدَيْنِ وَأَهْدَى الْفِئَتَيْنِ وَأَكْرَمَ الْحِزْبَيْنِ وَأَفْضَلَ الدِّينَيْنِ فَفِيهِ نَزَلَتْ: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" أَيْ: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ النَّصْرُ (٣) .

Süddî ve Kelbî dediler ki: Müşrikler Mekke'den Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem karşı [savaşa] çıktıklarında Kâbe'nin örtülerine yapışıp: "Allahım! İki ordudan daha yüce olanına, iki fırkadan daha doğru yolda olanına, iki gruptan daha şerefli olanına ve iki dinden daha faziletli olanına yardım et" dediler. İşte bunun üzerine: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" ayeti indi. Yani: Eğer yardım istiyorsanız, işte size yardım [hükmü] geldi (٣).

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ وَاللَّهِ لَا نَعْرِفُ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ فَافْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ بِالْحَقِّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" (٤) أَيْ: إِنْ تَسْتَقْضُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْقَضَاءُ (٥) .

İkrime dedi ki: Müşrikler: "Vallahi biz Muhammed'in getirdiği şeyi bilmiyoruz; bizimle onun arasında hak ile hükmet" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" (٤) ayetini indirdi. Yani: Eğer hüküm verilmesini istiyorsanız, işte size hüküm geldi (٥).

وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: هَذَا خِطَابٌ لِأَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْمُسْلِمِينَ: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" أَيْ: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ وَالنَّصْرُ.

Übey b. Ka'b dedi ki: Bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına bir hitaptır. Allah Teâlâ Müslümanlara şöyle buyurdu: "إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ" Yani: Eğer yardım istiyorsanız, işte size fetih ve zafer geldi.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ، ثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، ثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ عَنْ قَيْسٍ عَنْ خَبَّابٍ ﵁ قَالَ: شَكَوْنَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ بُرْدَةً لَهُ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ وَقَدْ لَقِينَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ شِدَّةً، فَقُلْنَا: أَلَا تَدْعُو اللَّهَ لَنَا، أَلَا تَسْتَنْصِرُ لَنَا؟ فَجَلَسَ مُحْمَارًّا لَوْنُهُ أَوْ وَجْهُهُ فَقَالَ لَنَا: قَدْ كَانَ مِنْ قَبْلِكُمْ يُؤْخَذُ الرَّجُلُ، وَيُحْفَرُ لَهُ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُجَاءُ بِالْمِنْشَارِ فَيُجْعَلُ فَوْقَ رَأْسِهِ ثُمَّ يُجْعَلُ بِفِرْقَتَيْنِ مَا يَصْرِفُهُ ذَلِكَ عَنْ دِينِهِ، وَيُمَشَّطُ بِأَمْشَاطِ الْحَدِيدِ مَا دُونَ لَحْمِهِ مِنْ عَظْمٍ وَعَصَبٍ، وَمَا يَصْرِفُهُ عَنْ دِينِهِ، وَاللَّهِ لَيَتِمَّنَّ هَذَا الْأَمْرَ حَتَّى يَسِيرَ الرَّاكِبُ مِنْكُمْ مِنْ صَنْعَاءَ إِلَى حَضْرَمَوْتَ لَا يَخْشَى إِلَّا اللَّهَ، وَلَكِنَّكُمْ تَعْجَلُونَ" .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed haber verdi, bize Abdürrahîm b. Münîb anlattı, bize el-Fadl b. Mûsâ anlattı, bize İsmâil b. Ebî Hâlid, Kays'tan, o da Habbâb'dan radıyallâhu anh [naklen] anlattı; o şöyle dedi: Biz müşriklerden şiddetli eziyetler gördüğümüz bir sırada, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'nin gölgesinde hırkasına yaslanmışken [durumumuzdan] ona şikâyette bulunduk ve: "Bizim için Allah'a dua etmez misin, bizim için yardım dilemez misin?" dedik. Bunun üzerine rengi / yüzü kızarmış halde doğrulup oturdu ve bize şöyle buyurdu: «Sizden öncekiler içinde öyle kimseler vardı ki, kişi yakalanır, onun için yerde bir çukur kazılır, sonra testere getirilip başının üzerine konur ve [başı] ikiye biçilirdi de bu onu dininden döndürmezdi. [Yine] demir taraklarla etinin altındaki kemiği ve sinirleri taranırdı da bu onu dininden döndürmezdi. Allah'a yemin olsun ki bu iş (İslam), [içinizden] bir binekli San'a'dan Hadramut'a kadar Allah'tan başka hiçbir şeyden korkmadan gidecek kadar mutlaka kemale erecektir. Fakat siz acele ediyorsunuz.»

قَوْلُهُ: {وَإِنْ تَنْتَهُوا} يَقُولُ لِلْكُفَّارِ، إِنْ تَنْتَهُوا عَنِ الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَقِتَالِ نَبِيِّهِ ﷺ، {فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا} لِحَرْبِهِ وَقِتَالِهِ، {نَعُدْ} بِمِثْلِ الْوَاقِعَةِ الَّتِي وَقَعَتْ بِكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ. وَقِيلَ: وَإِنْ تَعُودُوا إِلَى الدُّعَاءِ وَالِاسْتِفْتَاحِ نَعُدْ لِلْفَتْحِ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ} جَمَاعَتُكُمْ، {شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ "وَأَنَّ اللَّهَ" بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، أَيْ: وَلِأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، كَذَلِكَ "لَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا"، وَقِيلَ: هُوَ عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: "ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "وَإِنَّ اللَّهَ" بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِابْتِدَاءِ.

Kavli: {وَإِنْ تَنْتَهُوا} “Eğer [küfürden] vazgeçerseniz” kâfirlere şöyle demektedir: Eğer Allah'ı inkâr etmekten ve O'nun Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan vazgeçerseniz, {فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا} “bu sizin için daha hayırlıdır. Şayet [savaşa] dönerseniz” onunla harbe ve savaşa, {نَعُدْ} “Biz de döneriz” Bedir günü başınıza gelen olayın bir benzeriyle. Şöyle de denilmiştir: Eğer siz duaya ve hüküm istemeye dönerseniz, Biz de Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem fethe [ve zafere] döneriz. {وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ} “Topluluğunuz size hiçbir fayda sağlamaz” cemaatiniz, {شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ} “çok da olsa. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir.” Medine ehli, İbn Âmir ve Hafs hemzenin fethasıyla "وَأَنَّ اللَّهَ" okumuşlardır; yani: Allah müminlerle beraber olduğu için "topluluğunuz size hiçbir fayda sağlamaz" demektir. Şöyle de denilmiştir: Bu, "ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ" kavline atıftır. Diğerleri ise iptida (cümle başı) kabul ederek elifin kesresiyle "وَإِنَّ اللَّهَ" okumuşlardır.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin; işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin. (20) 'İşittik' dedikleri halde işitmeyenler gibi olmayın. (21) Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. (22) Eğer Allah onlarda bir hayır görseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi. (23)”

قَوْلُهُ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ} أَيْ: لَا تُعْرِضُوا عَنْهُ، {وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} الْقُرْآنَ وَمَوَاعِظَهُ.

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَوَلَّوْا عَنْهُ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne itaat edin; ondan yüz çevirmeyin” kavli, yani ondan yüz çevirmeyin, {وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ} “işitip durduğunuz halde” Kur'an'ı ve onun öğütlerini.

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} أَيْ: يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ سَمِعْنَا بِآذَانِنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ، أَيْ لَا يَتَّعِظُونَ وَلَا يَنْتَفِعُونَ بِسَمَاعِهِمْ فَكَأَنَّهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا.

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ} “'İşittik' dedikleri halde işitmeyenler gibi olmayın” Yani dilleriyle 'kulaklarımızla işittik' derler, oysa onlar işitmezler; yani öğüt almazlar ve işittiklerinden faydalanmazlar, dolayısıyla sanki hiç işitmemiş gibidirler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ} أَيْ: شَرُّ مَنْ دَبَّ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ [مِنْ خَلْقِ اللَّهِ] (١) {الصُّمُّ الْبُكْمُ} عَنِ الْحَقِّ فَلَا يَسْمَعُونَهُ وَلَا يَقُولُونَهُ، {الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} أَمْرَ اللَّهِ ﷿، سماهم دواب لِقِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِعُقُولِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ"، (الْأَعْرَافُ -١٧٩) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ نَفَرٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ بْنِ قُصَيٍّ، كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ عَمَّا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ، فَقُتِلُوا جَمِيعًا بِأُحُدٍ، وَكَانُوا أَصْحَابَ اللِّوَاءِ لَمْ يُسْلِمْ مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلَانِ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَسُوَيْبِطُ بن حرملة.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü” kavli, yani [Allah'ın yarattıklarından] (١) yeryüzünde debelenenlerin en kötüsü, {الصُّمُّ الْبُكْمُ} “sağırlar ve dilsizlerdir” hakka karşı; dolayısıyla onu işitmezler ve onu söylemezler, {الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ} “akletmeyen” Allah'ın azze ve celle emrini. Akıllarından çok az faydalandıkları için onlara 'debâb' (canlılar/hayvanlar) adını vermiştir; nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: "أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ" (el-A'râf - 179). İbn Abbâs dedi ki: Onlar Benî Abdiddâr b. Kusay'dan bir gruptur; 'Biz Muhammed'in getirdiği şeye karşı sağır, dilsiz ve körüz' derlerdi. Uhud'da hepsi öldürüldü; onlar sancaktarlardı, içlerinden Mus'ab b. Umeyr ile Süveybıt b. Harmele olmak üzere sadece iki adam Müslüman oldu.

١٤٦/ب {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ} أَيْ: لَأَسْمَعَهُمْ سَمَاعَ التَّفَهُّمِ وَالْقَبُولِ، {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ} بَعْدَ أَنْ عَلِمَ أَنْ لَا خَيْرَ فِيهِمْ مَا انْتَفَعُوا بِذَلِكَ، {لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} لِعِنَادِهِمْ وَجُحُودِهِمُ الْحَقَّ

[146/b] {وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ} “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi” Yani onlara anlama ve kabul etme işitmesiyle işittirirdi. {وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ} “Onlara işittirseydi bile” kendilerinde hiçbir hayır olmadığını bildikten sonra, bundan faydalanamazlardı; {لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ} “yine de yüz çevirerek dönüp giderlerdi” inatları ve hakkı inkâr etmeleri sebebiyle...

بَعْدَ ظُهُورِهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يقولون للنبي ﷺ: أحيي لَنَا قُصَيًّا فَإِنَّهُ كَانَ شَيْخًا مُبَارَكًا حَتَّى يَشْهَدَ لَكَ بِالنُّبُوَّةِ فَنُؤْمِنَ بِكَ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿: "وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ" كَلَامَ قُصَيٍّ "لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ".

açığa çıktıktan sonra. Şöyle de denilmiştir: Onlar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bize Kusay'ı dirilt, çünkü o mübarek bir ihtiyardı; ta ki senin peygamberliğine şahitlik etsin de biz de sana iman edelim' diyorlardı. Bunun üzerine Allah azze ve celle: "وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ" Kusay'ın sözünü onlara işittirseydi bile "لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ" buyurdu.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٢٥) } “Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resulüne icabet edin. Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak ki O'nun huzurunda toplanacaksınız. (24) Bir de öyle bir fitneden sakının ki, o içinizden sadece zulmedenlere isabet etmez. Bilin ki Allah'ın cezalandırması çok şiddetlidir. (25)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} يَقُولُ أَجِيبُوهُمَا بِالطَّاعَةِ، {إِذَا دَعَاكُمْ} الرَّسُولُ ﷺ، {لِمَا يُحْيِيكُمْ} أَيْ: إِلَى مَا يُحْيِيكُمْ. قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ الْإِيمَانُ، لِأَنَّ الْكَافِرَ مَيِّتٌ فَيَحْيَا بِالْإِيمَانِ.

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne icabet edin” kavli; itaatle o ikisine cevap verin demektir. {إِذَا دَعَاكُمْ} “çağırdığı zaman” Resul sallallâhu aleyhi ve sellem, {لِمَا يُحْيِيكُمْ} “size hayat verecek şeylere” yani size hayat verecek olan şeye. Süddî: 'O imandır, çünkü kâfir ölüdür, imanla hayat bulur' dedi.

وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْقُرْآنُ فِيهِ الْحَيَاةُ وَبِهِ النَّجَاةُ وَالْعِصْمَةُ فِي الدَّارَيْنِ.

Katâde dedi ki: O Kur'an'dır; onda hayat vardır ve iki cihanda kurtuluş ile korunma onunladır.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْحَقُّ.

Mücâhid dedi ki: O haktır.

وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ الْجِهَادُ أَعَزَّكُمُ اللَّهُ بِهِ بَعْدَ الذُّلِّ.

İbn İshâk dedi ki: O cihattır; zilletten sonra Allah sizin onunla aziz kılmıştır.

وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: بَلِ الشَّهَادَةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الشُّهَدَاءِ: "بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ" (آلِ عِمْرَانَ ٠ ١٦٩) .

Kuteybî dedi ki: Bilakis o şehadettir. Nitekim Allah Teâlâ şehitler hakkında: "بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ" (Âl-i İmrân - 169) buyurmuştur.

وَرَوَيْنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ مَرَّ عَلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، ﵁، وَهُوَ يُصَلِّي، فَدَعَاهُ فَعَجِلَ أُبَيُّ فِي صَلَاتِهِ، ثُمَّ جَاءَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: "مَا مَنَعَكَ أَنْ تُجِيبَنِي إِذْ دَعَوْتُكَ؟ قَالَ: كُنْتُ فِي الصَّلَاةِ، قَالَ: أَلَيْسَ يَقُولُ اللَّهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} ؟ [فَقَالَ: لَا جَرَمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَا تَدْعُونِي إِلَّا أَجَبْتُ وَإِنْ كُنْتُ مُصَلِّيًا" (١) ] (٢) .

Rivayet ettiğimize göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılmakta olan Übey b. Ka'b'a radıyallâhu anh uğradı ve onu çağırdı. Übey namazını aceleyle bitirip geldi. Resûlullah: "Seni çağırdığımda bana icabet etmekten seni alıkoyan neydi?" buyurdu. Übey: 'Namaz kılıyordum' dedi. Resûlullah: "Allah azze ve celle: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ} buyurmuyor mu?" dedi. [Bunun üzerine Übey: 'Asla [bir daha gecikmem] ey Allah'ın Resulü, namazda bile olsam beni her çağırdığında mutlaka icabet edeceğim' dedi" (١)] (٢).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ: يَحُولُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَفْرِ، وَبَيْنَ الْكَافِرِ وَالْإِيمَانِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ} “Bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer” buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr ve Atâ şöyle demişlerdir: [Allah] mümin ile küfrün arasına, kâfir ile de imanın arasına girer.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَحُولُ بَيْنَ الْكَافِرِ وَالطَّاعَةِ، وَيَحُولُ بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْمَعْصِيَةِ.

Dahhâk dedi ki: Kâfir ile itaatin arasına girer ve mümin ile masiyetin arasına girer.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فَلَا يَعْقِلُ وَلَا يَدْرِي مَا يَعْمَلُ.

Mücâhid dedi ki: Kişi ile kalbi arasına girer, artık o akledemez ve ne yaptığını bilemez.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: يَحُولُ بَيْنَ الْإِنْسَانِ وَقَلْبِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُؤْمِنَ وَلَا أَنْ يَكْفُرَ إِلَّا بِإِذْنِهِ.

Süddî dedi ki: İnsan ile kalbi arasına girer; böylece o O'nun izni olmaksızın ne iman edebilir ne de inkâr edebilir.

وَقِيلَ: هُوَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا دُعُوا إِلَى الْقِتَالِ فِي حَالَةِ الضَّعْفِ سَاءَتْ ظُنُونُهُمْ وَاخْتَلَجَتْ صُدُورُهُمْ فَقِيلَ لَهُمْ: قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ فَيُبَدِّلُ الْخَوْفَ أَمْنًا وَالْجُبْنَ جُرْأَةً. {وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ.

Şöyle de denilmiştir: Kavim zayıflık halindeyken savaşa çağrıldığında zihinlerine kötü zanlar düştü ve göğüsleri daraldı. Onlara: 'Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah kişi ile kalbi arasına girer; böylece korkuyu emniyete, korkaklığı da cesarete dönüştürür' denildi. {وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ} “ve muhakkak ki O'nun huzurunda toplanacaksınız” da amellerinizin karşılığını size verecektir.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ، ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ: "يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكِ"، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ آمَنَّا بِكَ وَبِمَا جِئْتَ بِهِ فَهَلْ تَخَافُ عَلَيْنَا؟ قَالَ: "الْقُلُوبُ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللَّهِ يُقَلِّبُهَا" (١) .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Muhammed b. Hammâd anlattı, bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh anlattı, dedi ki: Resûlullah sıkça: "Ey kalpleri evirip çeviren! Kalbimi dinin üzere sabit kıl" derdi. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resulü! Sana ve getirdiklerine iman ettik, bizim için korkuyor musun?' Buyurdu ki: "Kalpler Allah'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onları dilediği gibi evirip çevirir" (١).

{وَاتَّقُوا فِتْنَةً} اخْتِبَارًا وَبَلَاءً {لَا تُصِيبَنَّ} قَوْلُهُ: "لَا تُصِيبَنَّ" لَيْسَ بِجَزَاءٍ مَحْضٍ، وَلَوْ كَانَ جَزَاءً لَمْ تَدْخُلْ فِيهِ النُّونُ، لَكِنَّهُ [نَفْيٌ] (٢) وَفِيهِ طَرَفٌ مِنَ الْجَزَاءِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ" (النَّمْلُ -١٨) وَتَقْدِيرُهُ وَاتَّقُوا فِتْنَةً إِنْ لَمْ تَتَّقُوهَا أَصَابَتْكُمْ، فَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ: انْزِلْ عَنِ الدَّابَّةِ لَا تَطْرَحَنَّكَ، فَهَذَا جَوَابُ الْأَمْرِ بِلَفْظِ النَّهْيِ، مَعْنَاهُ إِنْ تَنْزِلْ لَا تَطْرَحْكَ.

{وَاتَّقُوا فِتْنَةً} “Bir de fitneden sakının” imtihandan ve beladan. {لَا تُصِيبَنَّ} “isabet etmez” kavlindeki "لَا تُصِيبَنَّ" ifadesi sırf bir ceza (şartın cevabı) değildir; şayet sırf ceza olsaydı ona nûn-ı te'kid dahil olmazdı. Ancak bu bir [nefiy]dir (٢) ve içinde ceza yönü de vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: "يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ" (en-Neml - 18) kavlinde olduğu gibidir. Takdiri şöyledir: 'Bir fitneden sakının ki, eğer ondan sakınmazsanız size isabet eder.' Bu, bir kimsenin: 'Binekten in, seni yere atmasın' sözü gibidir. Bu, nehiy lafzıyla gelmiş bir emir cevabıdır; manası: 'Eğer inersen seni yere atmaz' demektir.

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَعْنَاهُ: اتَّقُوا فِتْنَةً تُصِيبُ الظَّالِمَ وَغَيْرَ الظَّالِمِ.

Müfessirler dediler ki: Bu ayet Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı hakkında inmiştir ve manası şudur: Zalim olanı da zalim olmayanı da vuran bir fitneden sakının.

قَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ فِي عَلِيٍّ وَعَمَّارٍ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ ﵃. قَالَ الزُّبَيْرُ: لَقَدْ قَرَأْنَا هَذِهِ الْآيَةَ زَمَانًا وَمَا أَرَانَا مِنْ أَهْلِهَا فَإِذَا نَحْنُ الْمَعْنِيُّونَ بِهَا، يَعْنِي مَا كَانَ يَوْمَ الْجَمَلِ .

Hasan[-ı Basrî] şöyle dedi: [Bu ayet] Ali, Ammâr, Talha ve Zübeyr radıyallâhu anhüm hakkında inmiştir. Zübeyr şöyle dedi: “Biz bu ayeti uzun süre okuduk ve kendimizi onun muhataplarından saymazdık; meğer onunla kastedilen bizlermişiz.” Yani Cemel günü meydana gelen hadiseleri kastetmektedir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: هَذَا فِي قَوْمٍ مَخْصُوصِينَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَصَابَتْهُمُ الْفِتْنَةُ يَوْمَ الْجَمَلِ (١) .

Süddî, Mukātil, Dahhâk ve Katâde dediler ki: Bu, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından Cemel günü fitneye uğrayan belirli bir topluluk hakkındadır (١).

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَرَ اللَّهُ ﷿ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يُقِرُّوا الْمُنْكَرَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ فَيَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ يُصِيبُ الظَّالِمَ وَغَيْرَ الظَّالِمِ (٢) .

İbn Abbâs dedi ki: Allah azze ve celle müminlere, aralarında kötülüğü onaylayıp bırakmamalarını, aksi takdirde Allah'ın hem zalime hem de zalim olmayana isabet edecek bir azap ile hepsini kuşatacağını emretti (٢).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الْحَارِثِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَيْفِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ عَدِيَّ بْنَ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ يَقُولُ: حَدَّثَنِي مَوْلَى لَنَا أَنَّهُ سَمِعَ جَدِّي يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِعَمَلِ الْخَاصَّةِ حَتَّى يَرَوُا الْمُنْكَرَ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى أَنْ يُنْكِرُوهُ فَلَا يُنْكِرُوهُ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَذَّبَ اللَّهُ الْعَامَّةَ وَالْخَاصَّةَ" (٣) . وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَرَادَ بِالْفِتْنَةِ افْتِرَاقَ الْكَلِمَةِ وَمُخَالَفَةَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا (٤) .

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe bildirdi, bize Ebû Tâhir el-Hârisî haber verdi, bize Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullah b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, bize Abdullah b. el-Mübârek, Seyf b. Ebî Süleymân'dan anlattı, dedi ki: Adiy b. Adiy el-Kindî'yi şöyle derken işittim: Bize ait bir azatlı bana, dedemi şöyle derken işittiğini anlattı: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Şüphesiz Allah, aralarında kötülüğü görüp de onu engellemeye güçleri yettiği halde engellemedikçe avamı (toplumu) havassın (bireylerin) işlediği amel sebebiyle azaplandırmaz. Bunu yaptıkları takdirde ise Allah avamı da havassı da azaplandırır" (٣). İbn Zeyd dedi ki: Fitneden kastı, söz birliğinin bozulması ve birbirlerine muhalefet etmeleridir (٤).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "سَتَكُونُ فِتَنٌ الْقَاعِدُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْقَائِمِ، وَالْقَائِمُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْمَاشِي، وَالْمَاشِي فِيهَا خَيْرٌ مِنَ السَّاعِي، مِنْ تَشَرَّفَ لَهَا تَسْتَشْرِفُهُ، فَمَنْ وَجَدَ مَلْجَأً أَوْ مَعَاذًا فَلْيَعُذْ بِهِ" (٥) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebü'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi, bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ebû Hüreyre'den naklen haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Birtakım fitneler olacaktır ki; o fitnelerde oturan, ayakta durandan daha hayırlıdır; ayakta duran, yürüyenden daha hayırlıdır; yürüyen de koşandan daha hayırlıdır. Kim o fitnelere meyledip göz dikerse fitneler onu helake sürükler. Kim de sığınacak bir yer veya bir melce bulursa hemen ona sığınsın" (٥).

قَوْلُهُ {لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً} يَعْنِي: الْعَذَابَ، {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}

[Allah Teâlâ'nın]: {لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً} “[O fitne] içinizden sadece zulmedenlere erişmekle kalmaz” kavli; yani azabı [kastedilmektedir]. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ} “Ve bilin ki Allah, azabı pek çetin olandır.”

{وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) }

{وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٢٦) } “Hatırlayın o zamanı ki siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız; insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz da O sizi barındırdı, yardımıyla sizi destekledi ve şükredesiniz diye sizi tertemiz rızıklarla rızıklandırdı. (26)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ} يَقُولُ: وَاذْكُرُوا يَا مَعْشَرَ

Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ} “Hatırlayın o zamanı ki siz yeryüzünde azdınız, zayıf bırakılmıştınız” kavli; şöyle buyurmaktadır: Hatırlayın ey

الْمُهَاجِرِينَ إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ فِي الْعَدَدِ، مُسْتَضْعَفُونَ فِي أَرْضِ مَكَّةَ، فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، {تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ} يَذْهَبُ بِكُمُ النَّاسُ، يَعْنِي: كُفَّارَ مَكَّةَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كُفَّارُ الْعَرَبِ: وَقَالَ وَهْبٌ: فَارِسٌ وَالرُّومُ، {فَآوَاكُمْ} إِلَى الْمَدِينَةِ، {وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ} أَيْ: قَوَّاكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بالأنصار. وقال الكلبيك قُوَّاكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِالْمَلَائِكَةِ، {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} يَعْنِي: الْغَنَائِمَ، أَحَلَّهَا لَكُمْ وَلَمْ يُحِلَّهَا لِأَحَدٍ قَبْلَكُمْ، {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}

muhacirler topluluğu! İslam'ın başlangıcında Mekke toprağında sayıca az ve zayıf bırakılmış olduğunuz o zamanı, {تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ} “insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz” insanların sizi alıp götürmesinden; yani Mekke kâfirlerini kastetmektedir. İkrime: 'Arap kâfirlerini' dedi. Vehb: 'Fars ve Rumları' dedi. {فَآوَاكُمْ} “O sizi barındırdı” Medine'ye, {وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ} “yardımıyla sizi destekledi” yani Bedir günü ensar ile sizi güçlendirdi. Kelbî ise: Bedir günü meleklerle sizi güçlendirdi, dedi. {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “ve sizi tertemiz rızıklarla rızıklandırdı” yani ganimetlerle; onları size helal kıldı ve sizden önce hiç kimseye helal kılmamıştı. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٧) وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٨) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne hıyanet etmeyin; bile bile emanetlerinize de hıyanet etmeyin. (27) Bilin ki mallarınız ve evlatlarınız birer imtihandır ve büyük mükâfat şüphesiz Allah katındadır. (28)”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ} قَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا يَسْمَعُونَ الشَّيْءَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيُفْشُونَهُ، حَتَّى يَبْلُغَ الْمُشْرِكِينَ (١) .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ} “Ey iman edenler! Allah'a ve Resulüne hıyanet etmeyin”. Süddî dedi ki: Onlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bir şey işitirler, sonra onu müşriklere ulaşıncaya kadar yayarlardı (١).

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي لُبَابَةَ، هَارُونَ بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ الْأَنْصَارِيَّ، مِنْ بَنِي عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَاصَرَ يَهُودَ قُرَيْظَةَ إِحْدَى وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الصُّلْحَ عَلَى مَا صَالَحَ عَلَيْهِ إِخْوَانَهُمْ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ، عَلَى أَنْ يَسِيرُوا إِلَى إِخْوَانِهِمْ إِلَى أَذَرِعَاتٍ وَأَرِيحَاءَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ، فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُعْطِيَهُمْ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَنْزِلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَأَبَوْا وَقَالُوا: أَرْسِلْ إِلَيْنَا أَبَا لُبَابَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُنْذِرِ، وَكَانَ مُنَاصِحًا لهم، لأن ما له وَوَلَدَهُ وَعِيَالَهُ كَانَتْ عندهم، فبعثه ١٤٧/أرَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَآتَاهُمْ، فَقَالُوا لَهُ: يَا أَبَا لُبَابَةَ مَا تَرَى أَنَنْزِلُ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ؟ فَأَشَارَ أَبُو لُبَابَةَ بِيَدِهِ عَلَى حَلْقِهِ أَنَّهُ الذَّبْحُ، فَلَا تَفْعَلُوا، قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: وَاللَّهِ مَا زَالَتْ قَدَمَايَ مِنْ مَكَانِهِمَا حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي قَدْ خُنْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ثُمَّ انْطَلَقَ عَلَى وَجْهِهِ وَلَمْ يَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَشَدَّ نَفْسَهُ عَلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا حَتَّى أَمُوتَ أَوْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيَّ فَلَمَّا بَلَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَبَرَهُ قَالَ: أَمَا لَوْ جَاءَنِي لَاسْتَغْفَرْتُ لَهُ فَأَمَّا إِذَا فَعَلَ مَا فَعَلَ فَإِنِّي لَا أُطْلِقُهُ حَتَّى يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَمَكَثَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ، لَا يَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا حَتَّى خَرَّ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ، فَقِيلَ لَهُ: يَا أَبَا لُبَابَةَ قَدْ تِيبَ عَلَيْكَ، فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ لَا أَحُلُّ نَفْسِي حَتَّى يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ الَّذِي يَحُلُّنِي، فَجَاءَهُ فَحَلَّهُ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَمَامِ تَوْبَتِي أَنْ أَهْجُرَ دَارَ قَوْمِي الَّتِي أَصَبْتُ فِيهَا الذَّنْبَ وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "يَجْزِيكَ الثُّلُثُ فَتَصَدَّقْ بِهِ"، فَنَزَلَتْ فِيهِ "لَا تَخُونُوا

Zührî ve Kelbî şöyle demiştir: Bu ayet, Avf b. Mâlik oğullarından Ebû Lübâbe Hârûn b. Abdilmünzir el-Ensârî hakkında inmiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza Yahudilerini yirmi bir gece kuşattı. Onlar, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem Şam topraklarından Ezriât ve Erîhâ'daki kardeşlerinin yanına gitmeleri üzere, Benî Nadîr'den olan kardeşleriyle yaptığı barış gibi kendileriyle de barış yapmasını istediler. Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup teslim olmaları şartı dışında bunu kabul etmedi. Onlar da bunu kabul etmeyip: "Bize Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i gönder" dediler. Ebû Lübâbe onların samimi bir dostu ve nasihatçisiydi; çünkü malı, çocuğu ve ailesi onların yanındaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu gönderdi. Ebû Lübâbe yanlarına varınca ona: "Ey Ebû Lübâbe! Sa'd b. Muâz'ın hükmüne razı olup teslim olmamız hakkında ne dersin?" dediler. Ebû Lübâbe eliyle boğazını işaret ederek bunun boğazlanmak (ölüm) anlamına geldiğini ima etti ve "Sakın yapmayın!" dedi. Ebû Lübâbe dedi ki: "Vallahi daha ayaklarım yerinden oynamamıştı ki, Allah'a ve Resulüne hıyanet ettiğimi anladım." Sonra yüzünü çevirip dosdoğru gitti, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanına varmadı ve kendisini mescidin direklerinden birine bağlayarak: "Vallahi ya ölene kadar yahut Allah tevbemi kabul edene kadar hiçbir yiyecek ve içecek tatmayacağım" dedi. Haberi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaşınca şöyle buyurdu: «Eğer bana gelseydi muhakkak onun için bağışlanma dilerdim. Fakat mademki bu yaptığını yaptı, Allah tevbesini kabul edinceye kadar onu çözmeyeceğim.» Bunun üzerine Ebû Lübâbe yedi gün hiçbir yiyecek ve içecek tatmadan kaldı; nihayet bayılarak yere düştü. Sonra Allah onun tevbesini kabul etti. Ona: "Ey Ebû Lübâbe! Tevben kabul edildi" denildi. O ise: "Hayır, vallahi beni bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe kendimi çözmeyeceğim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onu kendi eliyle çözdü. Sonra Ebû Lübâbe: "Ey Allah'ın Resulü! Günah işlediğim kavmimin yurdunu terk etmem ve bütün malımdan feragat edip [sadaka olarak] elden çıkarmam tevbemin tamamındandır" dedi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Üçte birini sadaka vermen sana yeterlidir» buyurdu. Bunun üzerine onun hakkında { لَا تَخُونُوا } “Hıyanet etmeyin...”

اللَّهَ وَالرَّسُولَ" (١) . {وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ} أَيْ: [وَلَا تَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ] (٢) {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} أَنَّهَا أَمَانَةٌ. وَقِيلَ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ مَا فَعَلْتُمْ، مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى الْحَلْقِ، خِيَانَةٌ.

اللَّهَ وَالرَّسُولَ" (١) ayeti indi. {وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ} “ve emanetlerinize de hıyanet etmeyin” yani: [emanetlerinize de hıyanet etmeyin] (٢). {وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “bile bile” onun bir emanet olduğunu. Şöyle de denilmiştir: Boğaza işaret etmekle yaptığınız şeyin bir hıyanet olduğunu bile bile.

قَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا خَانُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَقَدْ خَانُوا أَمَانَاتِهِمْ.

Süddî dedi ki: Allah'a ve Resulüne hıyanet ettiklerinde emanetlerine de hıyanet etmiş olurlar.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَخُونُوا اللَّهَ بِتَرْكِ فَرَائِضِهِ وَالرَّسُولَ بِتَرْكِ سُنَّتِهِ وَتَخُونُوا أَمَانَتَكُمْ.

İbn Abbâs dedi ki: Farzlarını terk ederek Allah'a, sünnetini terk ederek Resul'e hıyanet etmeyin ve emanetlerinize de hıyanet etmeyin.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ مَا يَخْفَى عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، وَالْأَعْمَالُ الَّتِي ائْتَمَنَ اللَّهُ عَلَيْهَا.

İbn Abbâs dedi ki: O, Allah'ın farzlarından insanların gözünden gizli kalanlar ve Allah'ın [kullarına] emanet ettiği amellerdir.

قَالَ قَتَادَةُ: اعْلَمُوا أَنَّ دِينَ اللَّهِ أَمَانَةٌ فَأَدُّوا إِلَى اللَّهِ ﷿ مَا ائْتَمَنَكُمْ عَلَيْهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَحُدُودِهِ، وَمَنْ كَانَتْ عَلَيْهِ أَمَانَةٌ فَلْيُؤَدِّهَا إِلَى مَنِ ائْتَمَنَهُ عَلَيْهَا.

Katâde dedi ki: Biliniz ki Allah'ın dini bir emanettir. Öyleyse farzlarından ve koyduğu sınırlardan size emanet ettiğini Allah azze ve celle'ye eda edin. Kimin üzerinde bir emanet varsa onu, kendisine emanet eden kimseye versin.

{وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ} قِيلَ: هَذَا أَيْضًا فِي أَبِي لُبَابَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ أَمْوَالَهُ وَأَوْلَادَهُ كَانُوا فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، فَقَالَ مَا قَالَ خَوْفًا عَلَيْهِمْ.

{وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ} “Bilin ki mallarınız ve evlatlarınız birer imtihandır”. Denildi ki: Bu da Ebû Lübâbe hakkındadır; çünkü onun malları ve çocukları Benî Kureyza'da idi ve söylediği şeyi onlar adına korktuğundan dolayı söylemişti.

وَقِيلَ: هَذَا فِي جَمِيعِ النَّاسِ. أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ -إِمْلَاءً -وَأَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الطُّوسِيُّ، قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْإِسْفَرَايِينِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ [رَزْمَوَيْهِ] (٣) حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ غَالِبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي الْأُسُودِ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِصَبِيٍّ فَقَبَّلَهُ وَقَالَ: "أَمَا إِنَّهُمْ مَبْخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ وَإِنَّهُمْ لِمِنْ رَيْحَانِ اللَّهِ ﷿" (٤) .

Şöyle de denildi: Bu bütün insanlar hakkındadır. Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî -yazdırarak- haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Muhammed b. el-Hasen et-Tûsî haber verdi, ikisi dediler ki: Bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed el-İsferâyînî anlattı, bize Muhammed b. Muhammed b. [Razmeveyh] (٣) haber verdi, bize Yahyâ b. Muhammed b. Gâlib anlattı, bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, bize Abdullah b. Lehîa, Ebu'l-Esved'den, o Urve'den, o da Âişe'den anlattı ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir çocuk getirildi, onu öptü ve şöyle buyurdu: "Şüphesiz onlar cimrilik ve korkaklık sebebidir ve şüphesiz onlar Allah azze ve celle'nin reyhanındandır." (٤)

{وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} لِمَنْ نَصَحَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَأَدَّى أَمَانَتَهُ.

{وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ} “Ve büyük mükâfat Allah katındadır”; Allah'a ve Resulüne samimiyetle bağlı kalan ve emanetini yerine getiren kimse için.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız O size bir furkan (iyiyi kötüden ayırt etme yetisi/kurtuluş yolu) verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ} بِطَاعَتِهِ وَتَرْكِ مَعْصِيَتَهُ، {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا}

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ} “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan sakınırsanız” O'na itaat edip O'na isyanı terk etmek suretiyle, {يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا} “[O] size bir furkan (kurtuluş yolu / hakkı batıldan ayıran bir nur) verir”

قَالَ مُجَاهِدٌ: مَخْرَجًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Mücâhid dedi ki: Dünyada ve ahirette bir çıkış yolu [verir].

وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: مَخْرَجًا فِي الدِّينِ مِنَ الشُّبُهَاتِ.

Mukâtil b. Hayyân dedi ki: Dinde şüphelerden bir çıkış yolu [verir].

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: نَجَاةً أَيْ يُفَرِّقُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ مَا تَخَافُونَ.

İkrime dedi ki: Bir kurtuluş; yani sizinle korktuğunuz şeyler arasını ayırır.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بَيَانًا. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: فَصْلًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ يُظْهِرُ اللَّهُ به حقكم ويطفىء بَاطِلَ مَنْ خَالَفَكُمْ. وَالْفُرْقَانُ مَصْدَرٌ كَالرُّجْحَانِ وَالنُّقْصَانِ. {وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} يَمْحُ عَنْكُمْ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِكُمْ، {وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ}

Dahhâk dedi ki: Bir açıklık [verir]. İbn İshâk dedi ki: Hak ile batıl arasında bir ayrım [verir]; Allah onunla hakkınızı açığa çıkarır ve size muhalefet edenlerin batılını söndürür. Furkan kelimesi, rüchân ve noksân gibi bir masdardır. {وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ} “ve kötülüklerinizi örter” geçmiş günahlarınızı sizden siler, {وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ} “sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir”.

{وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠) }

{وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ (٣٠)} “Hani o inkâr edenler seni bağlayıp hapsetmek veya öldürmek yahut çıkarmak (sürgün etmek) için sana tuzak kuruyorlardı. Onlar tuzak kuruyorlar, Allah da tuzaklarını boşa çıkarıyordu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا} هَذِهِ الْآيَةُ مَعْطُوفَةٌ [عَلَى قَوْلِهِ] (١) {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ} وَاذْكُرْ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ، لِأَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَدَنِيَّةٌ وَهَذَا الْمَكْرُ وَالْقَوْلُ إِنَّمَا كَانَا بِمَكَّةَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ ذَكَّرَهُمْ بِالْمَدِينَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ" (التَّوْبَةُ آيَةُ ٤٠) وَكَانَ هَذَا الْمَكْرُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ:

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı”. Bu ayet {وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ} “Hatırlayın hani siz az idiniz” [ayetine] (١) matuftur; yani "İnkâr edenlerin sana tuzak kurduğu zamanı da hatırla" ve "Hani onlar 'Ey Allah'ımız' dedikleri zamanı da hatırla" demektir. Çünkü bu sure Medenîdir; bu tuzak ve bu söz ise Mekke'de olmuştu, fakat Allah Teâlâ'nın "Eğer siz ona yardım etmezseniz, şüphesiz Allah ona yardım etmiştir" (Tevbe suresi, 40) ayetinde olduğu gibi, Allah onlara [bunları] Medine'de hatırlatmıştır. İbn Abbâs ve diğer tefsir ehlinin zikrettiğine göre bu tuzak şöyle idi:

أَنَّ قُرَيْشًا فَرِقُوا لَمَّا أَسْلَمَتْ الْأَنْصَارُ أَنْ يَتَفَاقَمَ أَمْرُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَاجْتَمَعَ نَفَرٌ مِنْ كِبَارِهِمْ فِي دَارِ النَّدْوَةِ، لِيَتَشَاوَرُوا فِي أَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَتْ رُءُوسَهُمْ: عُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ، وَأَبُو جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ، وَأَبُو سُفْيَانَ، وَطُعَيْمَةُ بْنُ عَدِيٍّ، وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، وَأَبُو الْبَخْتَرِيُّ بْنُ هِشَامٍ وَزَمْعَةُ بْنُ الْأَسْوَدِ، وَحَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ، وَنَبِيهٌ وَمُنَبِّهٌ ابْنَا الْحَجَّاجِ، وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ، فَاعْتَرَضَهُمْ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ شَيْخٍ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: شَيْخٌ مِنْ نَجْدٍ، سَمِعْتُ بِاجْتِمَاعِكُمْ، فَأَرَدْتُ أَنْ أَحْضُرَكُمْ، وَلَنْ تَعْدِمُوا مِنِّي رَأْيًا وَنُصْحًا، قَالُوا: ادْخُلْ فَدَخَلَ، فَقَالَ أَبُو الْبَخْتَرِيِّ: أَمَّا أَنَا فَأَرَى أَنْ تَأْخُذُوا مُحَمَّدًا وَتَحْبِسُوهُ فِي بَيْتٍ، وَتَشُدُّوا وِثَاقَهُ، وَتَسُدُّوا بَابَ الْبَيْتِ غَيْرَ كُوَّةٍ تُلْقُونَ إِلَيْهِ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ، وَتَتَرَبَّصُوا بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ حَتَّى يَهْلَكَ فِيهِ، كَمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الشُّعَرَاءِ. قال: فصرخ عدوا اللَّهِ الشَّيْخُ النَّجْدِيُّ وَقَالَ: بِئْسَ الرَّأْيُ رَأَيْتُمْ وَاللَّهِ لَئِنْ حَبَسْتُمُوهُ فِي بَيْتٍ فَخَرَجَ أَمْرُهُ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ الَّذِي غَلَّقْتُمْ دُونَهُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَيُوشِكُ أَنْ يَثِبُوا عَلَيْكُمْ وَيُقَاتِلُوكُمْ وَيَأْخُذُوهُ مِنْ أَيْدِيكُمْ، قَالُوا: صَدَقَ الشَّيْخُ، فَقَالَ هِشَامُ بْنُ عَمْرٍو مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ: أَمَّا أَنَا فَأَرَى أَنْ تَحْمِلُوهُ عَلَى بَعِيرٍ تُخْرِجُوهُ مِنْ أَظْهُرِكُمْ فَلَا

Ensar Müslüman olunca Kureyşliler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunun daha da büyümesinden endişe edip korktular. Bunun üzerine ileri gelenlerinden bir grup, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in meselesi hakkında istişare etmek üzere Dârü'n-Nedve'de toplandılar. Başları [ve elebaşları] şunlardı: Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe, Ebû Cehil b. Hişâm, Ebû Süfyân, Tuayme b. Adiyy, Şeybe b. Rebîa, Nadr b. el-Hâris, Ebü'l-Bahterî b. Hişâm, Zem'a b. el-Esved, Hakîm b. Hizâm, Haccâc'ın iki oğlu Nebîh ve Münebbih ile Ümeyye b. Halef. Derken İblis yaşlı bir adam kılığında karşılarına çıktı. Onu gördüklerinde: "Sen kimsin?" dediler. O: "Necidli bir ihtiyarım. Toplandığınızı işittim, meclisinizde bulunmak istedim. Benden bir görüş ve nasihatten mahrum kalmazsınız" dedi. Onlar: "Gir" dediler, o da girdi. Ebü'l-Bahterî dedi ki: "Bana gelince; ben derim ki Muhammed'i yakalayıp bir eve hapsedin, bağını sımsıkı bağlayın, kendisine yiyeceğini ve içeceğini atacağınız küçük bir delik hariç evin kapısını kapatın ve kendisinden önceki şairlerin helak olduğu gibi o da orada helak olana kadar başını bir felaketin vurmasını bekleyin." [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah'ın düşmanı Necidli ihtiyar haykırarak dedi ki: "Ne kötü bir görüş belirttiniz! Vallahi siz onu bir eve hapseder de durumu kapısını kilitlediğiniz evin ardından ashabına ulaşırsa, üzerinize hücum edip sizinle savaşmaları ve onu elinizden çekip almaları an meselesidir." "İhtiyar doğru söyledi" dediler. Benî Âmir b. Lüey'den Hişâm b. Amr dedi ki: "Bana gelince; ben derim ki onu bir deveye yükleyip aranızdan çıkarıp atın; artık...

يَضُرُّكُمْ مَا صَنَعَ وَلَا أَيْنَ وَقَعَ إِذَا غَابَ عَنْكُمْ وَاسْتَرَحْتُمْ مِنْهُ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: مَا هَذَا لَكُمْ بِرَأْيٍ تَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ، تَعْمِدُونَ إِلَى رَجُلٍ قَدْ أَفْسَدَ أَحْلَامَكُمْ فَتُخْرِجُونَهُ إِلَى غَيْرِكُمْ فَيُفْسِدُهُمْ أَلَمْ تَرَوْا إِلَى حَلَاوَةِ مَنْطِقِهِ وَحَلَاوَةِ لِسَانِهِ وَأَخْذِ الْقُلُوبِ بِمَا تَسْمَعُ مِنْ حَدِيثِهِ؟ وَاللَّهِ لَئِنْ فَعَلْتُمْ ذَلِكَ لَيَذْهَبَنَّ وَلِيَسْتَمِيلَ قُلُوبَ قَوْمٍ ثُمَّ يَسِيرَ بِهِمْ إِلَيْكُمْ فَيُخْرِجَكُمْ مِنْ بِلَادِكُمْ، قَالُوا: صَدَقَ الشَّيْخُ: فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَاللَّهِ لَأُشِيرَنَّ عَلَيْكُمْ بِرَأْيٍ مَا أَرَى غَيْرَهُ إِنِّي أَرَى أَنْ تَأْخُذُوا مِنْ كُلِّ بَطْنٍ مِنْ قُرَيْشٍ شَابًّا نَسِيبًا وَسِيطًا فَتِيًّا ثُمَّ يُعْطَى كُلُّ فَتًى مِنْهُمْ سَيْفًا صَارِمًا، ثُمَّ يَضْرِبُوهُ ضَرْبَةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَإِذَا قَتَلُوهُ تَفَرَّقَ دَمُهُ فِي الْقَبَائِلِ كُلِّهَا وَلَا أَظُنُّ هَذَا الْحَيَّ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ +يَقْوَوْنَ عَلَى حَرْبِ قُرَيْشٍ كُلِّهَا، وَأَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْا ذَلِكَ قَبِلُوا الْعَقْلَ فَتُؤَدِّي قُرَيْشٌ دِيَّتَهُ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: صَدَقَ هَذَا الْفَتَى، وَهُوَ أَجْوَدُكُمْ رَأْيًا، الْقَوْلُ مَا قَالَ لَا أَرَى رَأْيًا غَيْرَهُ فَتَفَرَّقُوا عَلَى قَوْلِ أَبِي جَهْلٍ وَهُمْ مُجْمِعُونَ لَهُ. فَأَتَى جِبْرِيلُ النَّبِيَّ ﷺ وَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ وَأَمَرَهُ أَنْ لَا يَبِيتَ فِي مَضْجَعِهِ الَّذِي كَانَ يَبِيتُ فِيهِ، وَأَذِنَ اللَّهُ لَهُ عِنْدَ ذَلِكَ بِالْخُرُوجِ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَنْ يَنَامَ فِي مَضْجَعِهِ وَقَالَ لَهُ: تَسَيَّحْ بِبُرْدَتِي هَذِهِ فَإِنَّهُ لَنْ يَخْلُصَ إِلَيْكَ مِنْهُمْ أَمْرٌ تَكْرَهُهُ، ثُمَّ خَرَجَ النَّبِيُّ ﷺ فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَأَخَذَ اللَّهُ أَبْصَارَهُمْ عَنْهُ فَجَعَلَ يَنْثُرُ التُّرَابَ عَلَى رُءُوسِهِمْ وَهُوَ يَقْرَأُ: "إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا" إِلَى قَوْلِهِ "فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ" (سورة يس ٨ -٩) ١٤٧/ب وَمَضَى إِلَى الْغَارِ مِنْ ثَوْرٍ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ، وَخَلَّفَ عَلِيًّا بِمَكَّةَ حَتَّى يُؤَدِّيَ عَنْهُ الْوَدَائِعَ الَّتِي قَبِلَهَا وَكَانَتِ الْوَدَائِعُ تُودَعُ عِنْدَهُ ﷺ لِصِدْقِهِ وَأَمَانَتِهِ، وَبَاتَ الْمُشْرِكُونَ يَحْرُسُونَ عَلِيًّا فِي فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَحْسَبُونَ أَنَّهُ النَّبِيُّ ﷺ فَلَمَّا أَصْبَحُوا ثَارُوا إِلَيْهِ فَرَأَوْا عَلِيًّا ﵁، فَقَالُوا: أَيْنَ صَاحِبُكَ؟ قَالَ: لَا أَدْرِي، فَاقْتَصُّوا أَثَرَهُ وَأَرْسَلُوا فِي طَلَبِهِ فَلَمَّا بَلَغُوا الْغَارَ رَأَوْا عَلَى بَابِهِ نَسْجَ الْعَنْكَبُوتِ، فَقَالُوا: لَوْ دَخَلَهُ لَمْ يَكُنْ نَسْجُ الْعَنْكَبُوتِ عَلَى بَابِهِ، فَمَكَثَ فِيهِ ثَلَاثًا، ثُمَّ قَدِمَ الْمَدِينَةَ، ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا" (١) .

sizden uzaklaştığında ve ondan kurtulduğunuzda ne yaptığı ve nereye vardığı size zarar vermez.' İblis dedi ki: 'Bu sizin dayanabileceğiniz bir görüş değildir. Akıllarınızı çelmiş olan bir adama yönelip onu başkalarına gönderiyorsunuz, o da onları ifsat edecektir. Sözünün tatlılığını, dilinin güzelliğini ve konuşmasını dinleyenlerin kalplerini nasıl cezbettiğini görmüyor musunuz? Vallahi bunu yaparsanız o gider, bir kavmin kalbini çeler, sonra onları üzerinize sürer ve sizi yurdunuzdan çıkarır.' Onlar: 'Yaşlı adam doğru söyledi' dediler. Bunun üzerine Ebû Cehil dedi ki: 'Vallahi ben size başka hiçbir görüş kabul etmeyeceğim bir fikir sunacağım. Kureyş'in her kabilesinden soylu, orta hâlli, güçlü bir genç almanızı; sonra bu gençlerden her birine keskin bir kılıç verilmesini, ardından tek bir adamın vuruşu gibi ona vurmalarını teklif ediyorum. Onu öldürdüklerinde kanı bütün kabilelere dağılmış olur; Hâşimoğulları kabilesinin bütün Kureyş'le savaşmaya güç yetirebileceğini sanmıyorum. Bunu gördüklerinde diyeti kabul ederler ve Kureyş de onun diyetini öder.' İblis dedi ki: 'Bu genç doğru söyledi; aranızda en isabetli görüş sahibi odur. Söz onun söylediği sözdür, bundan başka bir görüş görmüyorum.' Bunun üzerine Ebû Cehil'in sözü üzerinde ittifak ederek dağıldılar. Cibrîl, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek durumu haber verdi ve geceyi her zaman yattığı yatakta geçirmemesini emretti. Allah o esnada ona Medine'ye çıkması için izin verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib'e kendi yatağında yatmasını emretti ve ona: "Şu hırkama bürün, şüphesiz onlardan sana hoşlanmayacağın hiçbir şey erişmeyecektir" dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çıktı, bir avuç toprak aldı; Allah onların gözlerini ondan çevirdi ve "Biz onların boyunlarına halkalar geçirdik..." ayetinden "...artık onlar görmezler" (Yâsîn suresi, 8-9) sözüne kadar okuyarak o toprağı başlarına saçmaya başladı. Kendisi ve Ebû Bekir Sevr Mağarası'na gittiler. Yanına emanet edilen emanetleri kendisi adına sahiplerine iade etmesi için Ali'yi Mekke'de bıraktı; doğruluk ve güvenilirliğinden ötürü emanetler ona sallallâhu aleyhi ve sellem bırakılırdı. Müşrikler geceyi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zannederek Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yatağındaki Ali'yi gözetleyerek geçirdiler. Sabah olunca üzerine atıldılar ve karşılarında Ali'yi radıyallâhu anh gördüler. 'Arkadaşın nerede?' dediler. O: 'Bilmiyorum' dedi. Bunun üzerine izini sürdüler ve peşinden adamlar gönderdiler. Mağaraya vardıklarında kapısında örümcek ağını gördüler ve: 'Eğer buraya girmiş olsaydı kapısında örümcek ağı olmazdı' dediler. [Peygamber] orada üç gün kaldı, sonra Medine'ye geldi. İşte Yüce Allah'ın "وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا" (١) kavli budur.

{لِيُثْبِتُوكَ} لِيَحْبِسُوكَ وَيَسْجِنُوكَ وَيُوثِقُوكَ، {أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ} قَالَ الضَّحَّاكُ: يَصْنَعُونَ وَيَصْنَعُ اللَّهُ، وَالْمَكْرُ التَّدْبِيرُ وَهُوَ مِنَ اللَّهِ التَّدْبِيرُ بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: يُجَازِيهِمْ جَزَاءَ الْمَكْرِ {وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ}

{لِيُثْبِتُوكَ} “seni bağlayıp hapsetmek için” seni alıkoymak, hapsetmek ve bağlamak için, {أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللَّهُ} “veya öldürmek yahut çıkarmak için. Onlar tuzak kuruyorlar, Allah da tuzak kuruyordu”. Dahhâk dedi ki: Onlar plan yapıyorlar, Allah da plan yapıyordu. Mekr, tedbir (plan) demektir ve Allah katından olduğunda hak ile tedbirdir. Şöyle de denildi: Onlara tuzaklarının cezasını verir. {وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ} “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır”.

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) }

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)} “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman: 'İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' derler.”

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا} يَعْنِي النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ، {قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا}

{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا} “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki” [bununla] Nadr b. el-Hâris kastedilmektedir, {قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا} “İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söylerdik”.

وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يَخْتَلِفُ تَاجِرًا إِلَى فَارِسٍ وَالْحِيرَةَ فَيَسْمَعُ أَخْبَارَ رُسْتُمَ وَاسْفَنْدَيَارَ، وَأَحَادِيثَ الْعَجَمِ وَيَمُرُّ بِالْيَهُودِ والنصارى فيراهم +يقرؤن التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَيَرْكَعُونَ وَيَسْجُدُونَ، فَجَاءَ إِلَى مَكَّةَ فَوَجَدَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ فَقَالَ النَّضْرُ: قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا (١) {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} أَخْبَارُ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَأَسْمَاؤُهُمْ وَمَا سَطَّرَ الْأَوَّلُونَ فِي كُتُبِهِمْ. وَالْأَسَاطِيرُ: جُمْعُ أُسْطُورَةٍ، وَهِيَ الْمَكْتُوبَةُ، مِنْ قَوْلِهِمْ سُطِّرَتْ أَيْ كُتِبَتْ (٢) .

Bu da şundandır: O, tüccar olarak Fars ve Hire taraflarına gidip gelir, Rüstem ve İsfendiyâr'ın haberlerini, Acemlerin hikâyelerini dinler; Yahudi ve Hristiyanlara uğrar, onların Tevrat ve İncil okuduklarını, rükû ve secde ettiklerini görürdü. Mekke'ye gelip Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken ve Kur'an okurken görünce Nadr: "İşittik, dilersek biz de bunun benzerini söyleriz" (١) dedi. {إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir”; geçmiş ümmetlerin haberleri, isimleri ve öncekilerin kitaplarında satırlara döktükleri şeylerdir. Esâtîr (أَسَاطِير), üstûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur; o da yazılmış olan demektir, nitekim "suttırat" (satır satır yazıldı) yani yazıldı denilmesinden gelir (٢).

{وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) }

{وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)} “Hani onlar: 'Ey Allah'ımız! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir' demişlerdi. Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ (٣) .

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ} “Hani onlar: 'Ey Allah'ımız! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse' demişlerdi”. Bu ayet Benî Abdiddâr'dan Nadr b. el-Hâris hakkında indi (٣).

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَصَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَأْنَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ، قَالَ النَّضْرُ: لَوْ شِئْتُ لَقُلْتُ مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ -أَيْ: مَا هَذَا إِلَّا مَا سَطَّرَهُ الْأَوَّلُونَ فِي كُتُبِهِمْ -فَقَالَ لَهُ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ ﵁: اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّ مُحَمَّدًا يَقُولُ الْحَقَّ، قَالَ: فَأَنَا أَقُولُ الْحَقَّ، قَالَ عُثْمَانُ: فَإِنَّ مُحَمَّدًا يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ وَأَنَا أَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَلَكِنَّ هَذِهِ بَنَاتُ اللَّهِ، يَعْنِي الْأَصْنَامَ، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ كَانَ هَذَا الَّذِي يَقُولُ مُحَمَّدٌ هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ -"وَالْحَقُّ" نُصِبَ بِخَبَرِ كَانَ، وَهُوَ عِمَادٌ وَصِلَةٌ - {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} كَمَا أَمْطَرْتَهَا عَلَى قَوْمِ لُوطٍ، {أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} أَيْ: بِبَعْضِ مَا عَذَّبْتَ بِهِ الْأُمَمَ، وَفِيهِ نَزَلَ: "سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ" (٤) . (الْمَعَارِجُ -١) . .

İbn Abbâs dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geçmiş nesillerin kıssalarını anlattığında Nadr: "Dileseydim ben de bunun benzerini söylerdim; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir" -yani bu, öncekilerin kitaplarında satırlara döktüklerinden başka bir şey değildir- dedi. Bunun üzerine Osmân b. Maz'ûn radıyallâhu anh ona: 'Allah'tan sakın, şüphesiz Muhammed hakkı söylüyor' dedi. O: 'Ben de hakkı söylüyorum' dedi. Osmân: 'Muhammed "Lâ ilâhe illallâh" diyor' dedi. O: 'Ben de "Lâ ilâhe illallâh" diyorum; fakat bunlar -yani putlar- Allah'ın kızlarıdır' dedi. Sonra şöyle dedi: 'Ey Allah'ım! Eğer Muhammed'in söylediği bu şey senin katından gelen hakkın ta kendisiyse' -burada el-Hakk (الْحَقَّ) kelimesi kâne'nin haberi olarak mensubdur, 'hüve' ise imad ve sıladır (zamir-i fasıldır)- {فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ} “üzerimize gökten taş yağdır” Lût kavmine yağdırdığın gibi, {أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “veya bize acıklı bir azap getir” yani [geçmiş] ümmetlere azap ettiğin şeylerin bir kısmıyla bize azap et. Onun hakkında: "İsteyen biri inecek azabı istedi" (Meâric, 1) ayeti indi (٤).

وَقَالَ عَطَاءٌ: لَقَدْ نَزَلَ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ بِضْعَ عَشْرَةَ آيَةً فَحَاقَ بِهِ مَا سَأَلَ مِنَ الْعَذَابِ يَوْمَ بَدْرٍ (٥) .

Atâ dedi ki: Nadr b. el-Hâris hakkında on küsur ayet indi ve istediği o azap Bedir günü onu kuşattı (başa geldi) (٥).

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَتَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ ثَلَاثَةً صَبْرًا مِنْ قُرَيْشٍ: طُعَيْمَةَ بْنَ عَدِيٍّ

Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü Kureyş'ten üç kişiyi esir olarak [katledilerek] öldürdü: Tuayme b. Adiyy,

وَعُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ، وَالنَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ (١) .

Ukbe b. Ebî Muayt ve Nadr b. el-Hâris (١).

وَرَوَى أَنَسٌ ﵁ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ أَبُو جَهْلٍ.

Enes radıyallâhu anh ise bunu söyleyenin Ebû Cehil olduğunu rivayet etmiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ، ثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، ثَنَا أَبِي، ثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ صَاحِبِ الزِّيَادِيِّ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَهْلٍ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ، فَنَزَلَتْ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ} (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. en-Nadr anlattı, bize Ubeydullah b. Muâz anlattı, bize babam anlattı, bize Şu'be, Abdülhamîd Sâhibu'z-Ziyâdî'den anlattı; o Enes b. Mâlik'i şöyle derken işitmiş: Ebû Cehil: 'Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap getir' dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ} “Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir. Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?” (٢)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: هَذَا حِكَايَةٌ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ قَالُوهَا وَهِيَ مُتَّصِلَةٌ بِالْآيَةِ الْأُولَى، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يُعَذِّبُنَا وَنَحْنُ نَسْتَغْفِرُهُ، وَلَا يُعَذِّبُ أُمَّةً وَنَبِيُّهَا مَعَهَا، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ يَذْكُرُ جَهَالَتَهُمْ وَغَرَّتَهُمْ وَاسْتِفْتَاحَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ: "وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ" الْآيَةَ، وَقَالُوا (٣) "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" ثُمَّ قَالَ رَدًّا عَلَيْهِمْ: "وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ"؟ وَإِنْ كُنْتَ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ وَإِنْ كَانُوا يَسْتَغْفِرُونَ "وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ" (٤) .

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} “Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi”. Bu ayetin anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Muhammed b. İshâk dedi ki: Bu, müşriklerin söylediğine dair bir nakildir ve ilk ayete bağlıdır. Şöyle ki: Onlar, 'Biz O'ndan bağışlanma dilerken Allah bize azap etmez ve peygamberi aralarında iken Allah bir ümmete azap etmez' diyorlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların cehaletini, aldanışlarını ve kendi aleyhlerine azap istediklerini zikrederek Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hani onlar: 'Ey Allah'ımız! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse...' demişlerdi" ayetini ve onların: (٣) "Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi; onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir" sözlerini zikretti. Sonra onlara bir cevap olarak: Sen onların aralarında bulunsan da, onlar istiğfar etseler de "Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?" buyurdu (٤).

وَقَالَ الْآخَرُونَ: هَذَا كَلَامٌ +مُسْتَأْنَفٌ يَقُولُ اللَّهُ ﷿ إِخْبَارًا عَنْ نَفْسِهِ: "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ".

Diğerleri ise şöyle dedi: Bu, yeni bir sözdür (müste'nef kelamdır); Allah azze ve celle kendisinden haber vererek "Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi" buyurmaktadır.

وَاخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهَا، فَقَالَ الضَّحَّاكُ وَجَمَاعَةٌ: تَأْوِيلُهَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ مُقِيمٌ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، قَالُوا: أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مُقِيمٌ بِمَكَّةَ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ وَبَقِيَتْ بِهَا بَقِيَّةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَسْتَغْفِرُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ"، ثُمَّ خَرَجَ أُولَئِكَ مِنْ بَيْنِهِمْ فَعُذِّبُوا، وَأَذِنَ اللَّهُ فِي فَتْحِ مَكَّةَ، فَهُوَ الْعَذَابُ الَّذِي وَعَدَهُمْ .

Onun tevili (yorumu) hakkında da ihtilaf ettiler. Dahhâk ve bir topluluk şöyle dedi: Tevili şudur: 'Sen onların içinde, aralarında ikamet ederken Allah onlara azap edecek değildi.' Onlar şöyle dediler: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de ikamet ederken ona indirildi. Sonra o onların arasından çıktı ve orada istiğfar eden bir grup Müslüman kaldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” [ayetini] indirdi. Sonra onlar da aralarından çıktılar ve [bunun ardından kâfirler] azaba uğratıldılar; Allah Mekke'nin fethine izin verdi. İşte onlara vadettiği azap budur.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: لَمْ يُعَذِّبِ اللَّهُ قَرْيَةً حَتَّى يَخْرُجَ النَّبِيُّ مِنْهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا وَيَلْحَقَ بِحَيْثُ أُمِرَ. فَقَالَ: "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" (١) يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ فَلَمَّا خَرَجُوا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ"، فَعَذَّبَهُمُ اللَّهُ يَوْمَ بَدْرٍ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Peygamber ve iman edenler oradan çıkıp emredildiği yere varıncaya kadar Allah hiçbir memlekete azap etmemiştir. [Allah] şöyle buyurdu: "Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir" (١) yani Müslümanları [kastediyor]. Onlar [Mekke'den] çıktıklarında ise Allah Teâlâ: "Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?" buyurdu ve Allah Bedir günü onlara azap etti.

وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: كَانَ فِيكُمْ أَمَانَانِ "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ"، "وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" فَأَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَقَدْ مَضَى وَالِاسْتِغْفَارُ كَائِنٌ فِيكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ (٢) .

Ebû Mûsâ el-Eş'arî dedi ki: Sizin aranızda iki güvence vardı: "Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi" ve "Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir". Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti; istiğfar ise kıyamet gününe kadar aranızda mevcuttur (٢).

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا الِاسْتِغْفَارُ رَاجِعٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ بَعْدَ الطَّوَافِ: غُفْرَانَكَ غُفْرَانَكَ (٣) .

Bazıları da dedi ki: Bu istiğfar müşriklere racidir; zira onlar tavaftan sonra "Gufrâneke gufrâneke (Bağışlamanı dileriz, bağışlamanı dileriz)" diyorlardı (٣).

وَقَالَ يَزِيدُ بْنُ رُومَانَ: قَالَتْ قُرَيْشٌ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ، فَلَمَّا أَمْسَوْا نَدِمُوا عَلَى مَا قَالُوا، فَقَالُوا غُفْرَانَكَ اللَّهُمَّ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ "وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ" (٤) .

Yezîd b. Rûmân dedi ki: Kureyş: "Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize gökten taş yağdır" dedi. Akşam olunca söylediklerine pişman oldular ve: "Gufrânekallâhumme (Ey Allah'ımız! Bağışlamanı dileriz)" dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: "Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir" buyurdu (٤).

وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: مَعْنَاهُ: وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ، أَيْ: لَوِ اسْتَغْفَرُوا، وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَسْتَغْفِرُونَ، وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَرُّوا بِالذَّنْبِ، وَاسْتَغْفَرُوا، لَكَانُوا مُؤْمِنِينَ (٥) .

Katâde ve Süddî dediler ki: Bunun anlamı: "Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir" yani: Şayet istiğfar etselerdi [azap etmezdi]. Fakat onlar istiğfar etmiyorlardı. Şayet günahı itiraf edip istiğfar etselerdi mümin olurlardı (٥).

وَقِيلَ: هَذَا دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ وَالِاسْتِغْفَارِ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ، كَالرَّجُلِ يَقُولُ لِغَيْرِهِ لَا أُعَاقِبُكَ وَأَنْتَ تُطِيعُنِي، أَيْ أَطِعْنِي حَتَّى لَا أُعَاقِبَكَ.

Şöyle de denildi: Bu, söz konusu ifade ile İslam'a ve istiğfara bir davettir; tıpkı bir adamın başkasına "Sen bana itaat ettiğin sürece sana ceza vermem" demesi gibidir, yani "Bana itaat et ki sana ceza vermeyeyim" [demektir].

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ أَيْ يُسْلِمُونَ. يَقُولُ: لَوْ أَسْلَمُوا لَمَا عُذِّبُوا . وَرَوَى الْوَالِبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَيْ وَفِيهِمْ مَنْ سَبَقَ لَهُ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُسْلِمَ وَيُؤْمِنَ وَيَسْتَغْفِرَ وَذَلِكَ مِثْلُ: أَبِي سُفْيَانَ، وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، وَعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهِلٍ، وَسُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَغَيْرِهِمْ.

Mücâhid ve İkrime şöyle dediler: “Onlar bağışlanma dilerken” yani Müslüman olurlarken [demektir]. Şöyle buyurmaktadır: Şayet Müslüman olsalardı azap görmezlerdi. el-Vâlibî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre ise bunun manası şudur: Yani aralarında Allah katında Müslüman olacağı, iman edeceği ve istiğfar edeceği önceden takdir edilmiş kimseler varken [demektir]. Bunlar da Ebû Süfyân, Safvân b. Ümeyye, İkrime b. Ebî Cehl, Süheyl b. Amr, Hakîm b. Hizâm ve başkaları gibidir.

وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ عَنْ مُجَاهِدٍ: وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ أَيْ وَفِي أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَسْتَغْفِرُ .

Abdülvehhâb'ın Mücâhid'den rivayetine göre ise: "{وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerken” yani onların sulplerinde bağışlanma dileyecek kimseler varken [demektir]."

{وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥) }

{وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)} “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken ve onun dostları (hizmetkârları) da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun gerçek dostları ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler. Onların Beytullah yanındaki namazları (ibadetleri) ise ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O hâlde inkâr ettiğinizden dolayı tadın azabı!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ} أَيْ: وَمَا يَمْنَعُهُمْ مِنْ أَنْ يُعَذَّبُوا، يُرِيدُ بَعْدَ خُرُوجِكَ مِنْ بَيْنِهِمْ، {وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} أَيْ: يمنعون المؤمنين ١٤٨/أمِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ.

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبُهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara ne diye azap etmesin?” yani: Onların azap edilmelerine engel olan nedir? Senin aralarından çıkmandan sonrasını kastetmektedir. {وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken” yani: Müminleri Beytullah'ı tavaf etmekten menederlerken.

وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْعَذَابِ الْأَوَّلِ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ، وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ "وما لهم أن أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ" أَيْ: بِالسَّيْفِ.

Şöyle de denildi: İlk azap ile köklerini kazıyan azabı kastetti; "Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?" kavli ile de kılıçla [azap edilmelerini] kastetti.

وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَوَّلِ عَذَابَ الدُّنْيَا، وَبِهَذِهِ الْآيَةِ عَذَابَ الْآخِرَةِ.

Şöyle de denildi: İlkiyle dünya azabını, bu ayetle de ahiret azabını kastetti.

وَقَالَ الْحَسَنُ: الْآيَةُ الْأُولَى وَهِيَ قَوْلُهُ: "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ" مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ" (١) .

Hasan dedi ki: "Hâlbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi" olan ilk ayet, Yüce Allah'ın: "Onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyup dururken Allah onlara ne diye azap etmesin?" kavli ile mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır) (١).

{وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ} قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ نَحْنُ أَوْلِيَاءُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: "وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ" أَيْ: أَوْلِيَاءَ الْبَيْتِ، {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ} أَيْ: لَيْسَ أَوْلِيَاءُ الْبَيْتِ، {إِلَّا الْمُتَّقُونَ} يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}

{وَمَا كَانُوا أَوْلِيَاءَهُ} “Ve onun dostları da değillerken”. Hasan dedi ki: Müşrikler 'Biz Mescid-i Haram'ın velileriyiz (sahipleriyiz)' diyorlardı. Allah onların bu iddiasını: "Onun dostları değillerken" yani Beytullah'ın velileri değillerken kavliyle reddetti. {إِنْ أَوْلِيَاؤُهُ} “onun dostları değildir” yani Beytullah'ın velileri değildir, {إِلَّا الْمُتَّقُونَ} “ancak takva sahiplerinden başkası” yani: Şirkten sakınan müminler, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ:

Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً} “Onların Beytullah'ın yanındaki namazları/duaları ise ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi” kavli hakkında İbn Abbâs ve Hasan şöyle demiştir:

الْمُكَاءُ: الصَّفِيرُ، وَهِيَ فِي اللُّغَةِ اسْمُ طَائِرٍ أَبْيَضَ، يَكُونُ بِالْحِجَازِ لَهُ صَفِيرٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: إِلَّا صَوْتَ مُكَاءٍ، وَالتَّصْدِيَةُ التَّصْفِيقُ.

Mükâ (مُكَاء), ıslık çalmaktır; dilde ise Hicaz'da bulunan ve ıslık gibi ötüşü olan beyaz bir kuşun adıdır. Sanki "mükâ kuşunun sesi gibi bir ses hariç" demiştir. Tasdiye (تَصْدِيَة) ise el çırpmaktır.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ قُرَيْشٌ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُمْ عُرَاةٌ يُصَفِّرُونَ وَيُصَفِّقُونَ (١) .

İbn Abbâs dedi ki: Kureyş, çıplak bir hâlde ıslık çalarak ve el çırparak Beytullah'ı tavaf ederdi (١).

قَالَ مُجَاهِدٌ: كُلُّ نَفَرٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ يُعَارِضُونَ النَّبِيَّ ﷺ في الطواف، +ويستهزءون بِهِ، وَيُدْخِلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي أَفْوَاهِهِمْ وَيُصَفِّرُونَ. فَالْمُكَاءُ: جَعْلُ الْأَصَابِعِ فِي الشِّدْقِ. وَالتَّصْدِيَةُ الصَّفِيرُ، وَمِنْهُ الصَّدَى الَّذِي يَسْمَعُهُ الْمُصَوِّتُ فِي الْجَبَلِ.

Mücâhid dedi ki: Benî Abdiddâr'dan bir grup, tavafta Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem karşısına dikilip onunla alay ederler, parmaklarını ağızlarına sokup ıslık çalarlardı. Mükâ: Parmakları ağzın kenarına koymaktır. Tasdiye ise ses çıkarmaktır; dağda ses çıkaran kimsenin işittiği yankı (sadâ) da bu köktendir.

قَالَ جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ: سَأَلْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ قَوْلِهِ ﷿ "إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً" فَجَمَعَ كَفَّيْهِ ثُمَّ نَفَخَ فِيهِمَا صَفِيرًا (٢) .

Ca'fer b. Rebîa dedi ki: Ebû Seleme b. Abdirrahmân'a Allah azze ve celle'nin "إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً" kavlini sordum; iki avucunu birleştirip sonra aralarından ıslık sesi çıkararak üfledi (٢).