Binûn

Enfâl — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا صَلَّى فِي الْمَسْجِدِ قَامَ رَجُلَانِ عَنْ يَمِينِهِ فَيُصَفِّرَانِ وَرَجُلَانِ عَنْ شِمَالِهِ فَيُصَفِّقَانِ لِيَخْلِطُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ صَلَاتَهُ، وَهُمْ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ (٣) .

Mukâtil dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'de namaz kıldığında, onun namazını karıştırmak için sağında iki adam durup ıslık çalar, solunda da iki adam durup el çırpardı; bunlar Benî Abdiddâr'dandı (٣).

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: التَّصْدِيَةُ صَدُّهُمُ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَعَنِ الدِّينِ، وَالصَّلَاةِ. وَهِيَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ: التَّصْدِدَةُ بِدَالَيْنِ، فَقُلِبَتْ إِحْدَى الدَّالَيْنِ يَاءً، كَمَا يُقَالُ تَظَنَّيْتُ مِنَ الظَّنِّ، وَتَقَضَّى الْبَازِي إِذَا الْبَازِي كَسَرَ، أَيْ تَقَضَّضَ الْبَازِي. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّمَا سَمَّاهُ صَلَاةً لِأَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالصَّلَاةِ فِي الْمَسْجِدِ فَجَعَلُوا ذَلِكَ صَلَاتَهُمْ. {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ}

Saîd b. Cübeyr dedi ki: Tasdiye (تَصْدِيَة), onların müminleri Mescid-i Haram'dan, dinden ve namazdan alıkoymalarıdır (sadd). Bu tefsire göre [kelimenin aslı] iki dal ile "et-tasdide" (التَّصْدِدَة) olup dal harflerinden biri, tıpkı zandan "tezannyetü" (تَظَنَّيْتُ) denilmesi ve doğan [avına] süzüldüğünde "tekaddada'l-bâzî" (تَقَضَّضَ الْبَازِي) yerine "tekadda'l-bâzî" (تَقَضَّى الْبَازِي) denilmesi gibi yâ harfine dönüştürülmüştür. İbnü'l-Enbârî dedi ki: [Allah] bunu namaz diye isimlendirmiştir; çünkü onlara Mescid'de namaz kılmaları emredilmişti de onlar namazlarını bu [ıslık ve el çırpma] hâline getirdiler. {فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ} “İnkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!”

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦) }

{إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ (٣٦)} “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar. Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak, sonra da mağlup edileceklerdir. İnkâr edenler cehenneme toplanacaklardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ: لِيَصْرِفُوا عَنْ دِينِ اللَّهِ.

Yüce Allah'ın şu kavli: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar” yani: Allah'ın dininden çevirmek [için].

قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْمُطْعِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ وَكَانُوا اثَّنَى عَشَرَ رَجُلًا أَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ، وَعُتْبَةُ، وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ، وَنَبِيهٌ وَمُنَبِّهٌ ابْنَا الْحَجَّاجِ، وَأَبُو الْبَخْتَرِيِّ بْنُ هِشَامٍ، والنضر بن الحرث، وَحَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ، وَأُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ، وَزَمْعَةُ بْنُ الْأَسْوَدِ، وَالْحَارِثُ بْنُ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلٍ

Kelbî ve Mukâtil şöyle dediler: [Bu ayet], Bedir günü [orduyu] doyuranlar hakkında indi. Onlar on iki kişi idiler: Ebû Cehl b. Hişâm, Rebîa b. Abdişems'in oğulları Utbe ve Şeybe, el-Haccâc'ın oğulları Nebîh ve Münebbih, Ebu'l-Bahterî b. Hişâm, en-Nadr b. el-Hâris, Hakîm b. Hizâm, Übey b. Halef, Zem'a b. el-Esved ve el-Hâris b. Âmir b. Nevfel

وَالْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَكُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ، كَانَ يُطْعِمُ كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ كُلَّ يَوْمٍ عَشْرَ جُزُرٍ (١) .

ve Abbâs b. Abdilmuttalib idi. Bunların hepsi Kureyş'tendi ve her biri her gün onar deve kesip yediriyordu (١).

وَقَالَ الْحَكَمُ بْنُ عُيَيْنَةَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي سُفْيَانَ أَنْفَقَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ أُحُدٍ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً (٢) .

Hakem b. Uyeyne dedi ki: Uhud günü müşriklere kırk ukıyye harcayan Ebû Süfyân hakkında indi (٢).

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً} يُرِيدُ: مَا أَنْفَقُوا فِي الدُّنْيَا يَصِيرُ حَسْرَةً عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ، {ثُمَّ يُغْلَبُونَ} وَلَا يَظْفَرُونَ، {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} مِنْهُمْ، {إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} خُصَّ الْكُفَّارُ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ أَسَلَمَ.

Yüce Allah buyurdu ki: {فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً} “Onu harcayacaklar, sonra bu kendilerine bir yürek acısı olacak”; dünyada harcadıkları şeylerin ahirette kendilerine bir pişmanlık ve yürek acısı olacağını kastetmektedir. {ثُمَّ يُغْلَبُونَ} “sonra da mağlup edileceklerdir” ve zafer kazanamayacaklardır. Onlardan {وَالَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenler ise”, {إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ} “cehenneme toplanacaklardır”. Kâfirler özellikle belirtilmiştir; zira onlardan Müslüman olanlar da vardı.

{لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧) قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ (٣٨) }

{لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٣٧) قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ (٣٨)} “Tâ ki Allah, pisi temizden ayırsın ve pis olanları üst üste koyup hepsini biriktirerek cehenneme koysun. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişteki [günahları] bağışlanır. Şayet [inkâra ve savaşa] dönerlerse, öncekilerin sünneti geçmiş bulunmaktadır.”

{لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ} [فِي سَبِيلِ الشَّيْطَانِ] (٣) {مِنَ الطَّيِّبِ} يَعْنِي: الْكَافِرَ مِنَ الْمُؤْمِنِ فَيُنْزِلُ الْمُؤْمِنَ الْجِنَانَ وَالْكَافِرَ النِّيرَانَ.

{لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ} “Tâ ki Allah pisi ayırsın” [şeytanın yolunda olanı] (٣) {مِنَ الطَّيِّبِ} “temizden” yani: Kâfiri müminden; böylece mümini cennetlere, kâfiri ise cehennem ateşlerine yerleştirir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْعَمَلُ الْخَبِيثُ مِنَ الْعَمَلِ الصالح الطيب، فيثب عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الْجَنَّةَ، وَعَلَى الْأَعْمَالِ الْخَبِيثَةِ النَّارَ.

Kelbî dedi ki: Kötü ameli salih ve temiz amelden [ayırır]; böylece salih amellere karşılık cenneti, kötü amellere karşılık da cehennem ateşini verir.

وَقِيلَ: يَعْنِي: الْإِنْفَاقَ الْخَبِيثَ فِي سَبِيلِ الشَّيْطَانِ مِنَ الْإِنْفَاقِ الطَّيِّبِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

Şöyle de denilmiştir: Yani şeytan yolundaki murdar harcamayı Allah yolundaki temiz harcamadan [ayırır].

{وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ} أَيْ: فَوْقَ بَعْضٍ، {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا} أَيْ: يَجْمَعَهُ وَمِنْهُ السَّحَابُ الْمَرْكُومُ، وَهُوَ الْمُجْتَمِعُ الْكَثِيفُ، فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} رَدَّهُ إِلَى قَوْلِهِ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} . . . {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} الَّذِينَ خَسِرَتْ تِجَارَتُهُمْ، لِأَنَّهُمُ اشْتَرَوْا بِأَمْوَالِهِمْ عَذَابَ الْآخِرَةِ.

{وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ} “ve pis olanları üst üste koyup” yani birbirinin üzerine, {فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا} “hepsini biriktirerek” yani onları toplar. [Arapçada] üst üste yığılmış yoğun buluta "es-sehâbü'l-merkûm" denmesi de bu köktendir. Sonra da onu cehenneme koyar. {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir”. Bunu {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz inkâr edenler, mallarını harcarlar” kavline döndürmüştür... {أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir”; yani ticaretleri zarar eden kimselerdir, zira onlar mallarıyla ahiret azabını satın almışlardır.

{قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا} عَنِ الشِّرْكِ {يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} أَيْ: مَا مَضَى مِنْ ذُنُوبِهِمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ، {وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} فِي نَصْرِ اللَّهِ أَنْبِيَاءَهُ وَإِهْلَاكِ أَعْدَائِهِ. قَالَ يَحْيَى بْنُ مُعَاذٍ الرَّازِيُّ: تَوْحِيدٌ لَمْ يَعْجَزْ عَنْ هَدْمِ مَا قَبْلَهُ مِنْ كَفْرٍ، أَرْجُو أَنْ لَا يَعْجَزُ عَنْ هَدْمِ مَا بَعْدَهُ مِنْ ذَنْبٍ.

{قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا} “O inkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse” şirkten, {يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ} “geçmişteki günahları bağışlanır” yani İslâm'dan önceki geçmiş günahları. {وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “Şayet [inkâra] dönerlerse, öncekilere uygulanan ilahî kanun geçmişte gerçekleşmiştir” Allah'ın peygamberlerine yardım etmesi ve düşmanlarını helak etmesi hususunda. Yahyâ b. Muâz er-Râzî şöyle demiştir: Kendisinden önceki küfrü yıkmaktan âciz kalmayan bir tevhidin, kendisinden sonraki günahı yıkmaktan da âciz kalmayacağını umarım.

{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠) }

{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٣٩) وَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ (٤٠)} “Fitne kalmayıncaya ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse şüphesiz Allah, yaptıklarını hakkıyla görendir. Eğer yüz çevirirlerse bilin ki Allah sizin mevlanızdır. O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!”

{وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١) }

{وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤١)} “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a, Resul'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolcuya aittir; eğer Allah'a ve hakkı batıldan ayıran o günde, iki topluluğun karşılaştığı günde kulumuza indirdiğimize iman etmişseniz. Allah her şeye kadirdir.”

{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} أَيْ: شِرْكٌ. قَالَ الرَّبِيعُ: حَتَّى لَا يُفْتَنَ مُؤْمِنٌ عَنْ دِينِهِ {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} أَيْ: وَيَكُونَ الدِّينُ خَالِصًا لِلَّهِ لَا شِرْكَ فِيهِ، {فَإِنِ انْتَهَوْا} عَنِ الْكُفْرِ، {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} قَرَأَ يَعْقُوبُ "تَعْمَلُونَ" بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ.

{وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ} “Fitne kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” yani şirk [kalmayıncaya kadar]. Rebî' dedi ki: Hiçbir mümin dininden saptırılmayıncaya kadar. {وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ} “ve din bütünüyle Allah'ın oluncaya kadar” yani din, içinde hiçbir şirk bulunmaksızın sırf Allah'a ait oluncaya kadar. {فَإِنِ انْتَهَوْا} “Eğer vazgeçerlerse” küfürden, {فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “şüphesiz Allah yaptıklarını hakkıyla görendir”. Ya'kūb "تَعْمَلُونَ" kelimesini hitap (tâ) ile, diğer kıraat imamları ise gaib (yâ) ile okumuşlardır.

{وَإِنْ تَوَلَّوْا} عَنِ الْإِيمَانِ وَعَادُوا إِلَى قِتَالِ أَهْلِهِ، {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ} نَاصِرُكُمْ وَمُعِينُكُمْ، {نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ}

{وَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” imandan ve iman ehline karşı savaşa geri dönerlerse, {فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَوْلَاكُمْ} “bilin ki Allah sizin mevlanızdır” yardımcınız ve destekçinizdir. {نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ} “O ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!”.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} الْآيَةَ. الْغَنِيمَةُ وَالْفَيْءُ: اسْمَانِ لِمَالٍ يُصِيبُهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ أَمْوَالِ الْكُفَّارِ. فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُمَا وَاحِدٌ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُمَا مُخْتَلِفَانِ: فَالْغَنِيمَةُ: مَا أَصَابَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْهُمْ عَنْوَةً بِقِتَالٍ، وَالْفَيْءُ: مَا كَانَ عَنْ صُلْحٍ بِغَيْرِ قِتَالٍ. فَذَكَرَ اللَّهُ ﷿ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمَ الْغَنِيمَةِ فَقَالَ: "فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ" (١) .

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah'a aittir...” ayeti. Ganîmet ve fey: Müslümanların kâfirlerin mallarından elde ettikleri mallara verilen iki isimdir. Bir topluluk bu ikisinin aynı şey olduğu görüşüne varmış; diğer bir grup ise farklı oldukları görüşüne varmıştır: Ganimet, Müslümanların kâfirlerden savaşarak zorla elde ettikleri şeydir; fey ise savaş olmaksızın barış yoluyla elde edilen şeydir. Allah azze ve celle bu ayette ganimetin hükmünü zikrederek: "Bunun beşte biri mutlaka Allah'a ve Resul'e aittir" buyurmuştur (١).

ذَهَبَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ وَالْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ: "لِلَّهِ" افْتِتَاحُ كَلَامٍ عَلَى سَبِيلِ التَّبَرُّكِ وَإِضَافَةِ هَذَا الْمَالِ إِلَى نَفْسِهِ لِشَرَفِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ سَهْمًا مِنَ الْغَنِيمَةِ لِلَّهِ مُنْفَرِدًا، فَإِنَّ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ كُلَّهَا لِلَّهِ ﷿. وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَالشَّعْبِيِّ، قَالُوا: سَهْمُ اللَّهِ وَسَهْمُ الرَّسُولِ وَاحِدٌ. وَالْغَنِيمَةُ تُقَسَّمُ خَمْسَةُ أَخْمَاسٍ، أَرْبَعَةُ أَخْمَاسِهَا لِمَنْ قَاتَلَ عَلَيْهَا، وَالْخُمُسُ لِخَمْسَةِ أَصْنَافٍ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿، "وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ".

Müfessirlerin ve fakihlerin çoğu, [ayetteki] "Allah'a" ifadesinin teberrük amacıyla söze başlama ve bu malı şerefinden ötürü Kendisine nispet etme kabilinden olduğu, ganimetten tek başına müstakil bir payın Allah'a ait olmasının kastedilmediği görüşüne varmışlardır; zira dünya ve ahiretin tamamı Allah azze ve celle'nindir. Bu; Hasan, Katâde, Atâ, İbrâhim ve Şa'bî'nin de görüşüdür. Onlar: "Allah'ın payı ile Resul'ün payı birdir" demişlerdir. Ganimet beş paya ayrılır: Dört payı uğrunda savaşanlara verilir, beşte biri ise Allah azze ve celle'nin zikrettiği üzere beş sınıfa verilir: "Ve Resul'e, akrabalara, yetimlere, yoksullara ve yolcuya".

قَالَ بَعْضُهُمْ: يُقَسَّمُ الْخُمُسُ عَلَى سِتَّةِ أَسْهُمٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي الْعَالِيَةِ، سَهْمٌ لِلَّهِ: فَيُصْرَفُ إِلَى

Bazıları: "Beşte bir (humus) altı hisseye taksim edilir" demiştir ki bu, Ebü'l-Âliye'nin görüşüdür: Bir hisse Allah içindir; o da ...

الْكَعْبَةِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، أَنَّ خُمْسَ الْغَنِيمَةِ يُقَسَّمُ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ، سَهْمٌ كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَيَاتِهِ، وَالْيَوْمَ هُوَ لِمَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ وَمَا فِيهِ قُوَّةُ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵀.

Kâbe'ye sarf edilir. İlk görüş daha sahihtir; ganimetin beşte biri beş hisseye bölünür: Bir hisse hayattayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'indi, bugün ise Müslümanların maslahatlarına ve İslam'ın kuvvet bulacağı hususlara aittir. Bu, Şâfiî rahimehullâh'ın görüşüdür.

وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: كَانَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄ يَجْعَلَانِ سَهْمَ النَّبِيِّ ﷺ فِي الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ.

A'meş, İbrâhim'den rivayet etti ki şöyle dedi: Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in payını binek hayvanlarına ve silaha ayırırlardı.

وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ لِلْخَلِيفَةِ بَعْدَهُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَرْدُودٌ فِي الْخُمُسِ وَالْخُمُسِ لِأَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ.

Katâde dedi ki: O, kendisinden sonraki halifeye aittir. Bazıları da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı beşte birin içine geri iade edilir ve beşte bir pay dört sınıfa aittir" dediler.

قَوْلُهُ: {وَلِذِي الْقُرْبَى} أَرَادَ أَنَّ سَهْمًا من الخمس ١٤٨/ب لِذَوِي الْقُرْبَى وَهُمْ أَقَارِبُ النَّبِيِّ ﷺ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِمْ، فَقَالَ قَوْمٌ: جَمِيعُ قُرَيْشٍ. وَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الَّذِينَ لَا تَحِلُّ لَهُمُ الصَّدَقَةُ.

Yüce Allah'ın: {وَلِذِي الْقُرْبَى} “akrabalara” kavli; beşte birden bir payın ١٤٨/ب akrabalara ait olduğunu kastetmiştir ki onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalarıdır. Bunlar hakkında ihtilaf etmişlerdir; bir topluluk: "Kureyş'in tamamıdır" dedi. Bir grup da: "Onlar, kendilerine sadaka helal olmayan kimselerdir" dedi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ.

Mücâhid ve Ali b. el-Hüseyin: "Onlar Benî Hâşim'dir" dediler.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ وَلَيْسَ لِبَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلَا لِبَنِي نَوْفَلٍ مِنْهُ شَيْءٌ، وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا:

Şâfiî dedi ki: Onlar Benî Hâşim ve Benî Muttalib'dir. Kardeş olmalarına rağmen Benî Abdişems ve Benî Nevfel için bundan hiçbir pay yoktur. Buna delil ise şudur:

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنْبَأَنَا الرَّبِيعُ، أَنْبَأَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنْبَأَنَا الثِّقَةُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيِّبِ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذِي الْقُرْبَى بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ، وَلَمْ يُعْطِ مِنْهُ أَحَدًا مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ وَلَا بَنِي نَوْفَلٍ شَيْئًا (١) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam rivayet etti, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize es-Sika bildirdi, İbn Şihâb'dan, o İbnü'l-Müseyyeb'den, o Cübeyr b. Mut'im'den, o da babasından rivayet etti ki şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akraba payını Benî Hâşim ile Benî Muttalib arasında taksim etti; ondan Benî Abdişems'ten ve Benî Nevfel'den hiçbir kimseye bir şey vermedi (١).

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنَا مُطَرِّفُ بْنُ مَازِنٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: لَمَّا قَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَهْمَ ذَوِي الْقُرْبَى بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ أَتَيْتُهُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَؤُلَاءِ إِخْوَانُنَا مِنْ بَنِي هَاشِمٍ لَا نُنْكِرُ فَضْلَهُمْ لِمَكَانِكَ الَّذِي وَضَعَكَ اللَّهُ مِنْهُمْ، أَرَأَيْتَ إِخْوَانَنَا مِنْ بَنِي الْمُطَّلِبِ أَعْطَيْتَهُمْ وَتَرَكْتَنَا أَوْ مَنَعْتَنَا، وَإِنَّمَا قَرَابَتُنَا وَقَرَابَتُهُمْ وَاحِدَةٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ هَكَذَا وَشَبَّكَ

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam rivayet etti, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Mutarrif b. Mâzin, Ma'mer b. Râşid'den, o İbn Şihâb'dan bildirdi, [o da şöyle dedi:] Bana Muhammed b. Cübeyr b. Mut'im babasından haber verdi ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akraba payını Benî Hâşim ile Benî Muttalib arasında paylaştırdığı zaman, ben ve Osman b. Affân ona gidip şöyle dedik: «Ey Allah'ın Resûlü! Benî Hâşim'den olan şu kardeşlerimizin, Allah'ın seni onların arasından çıkarmış olması sebebiyle üstünlüklerini inkâr etmeyiz. Peki, Benî Muttalib'den olan kardeşlerimize ne dersin? Onlara verdin de bizi terk ettin (mahrum bıraktın). Hâlbuki bizim akrabalığımız ile onların akrabalığı birdir.» Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Benî Hâşim ile Benî Muttalib ancak tek bir şeydir» ve şöyle yaparak kenetledi...

بَيْنَ أَصَابِعِهِ" (١) .

parmaklarını birbirine kenetledi (١).

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي سَهْمِ ذَوِي الْقُرْبَى هَلْ هُوَ ثَابِتٌ الْيَوْمَ؟ .

İlim ehli, akraba payının bugün sabit (geçerli) olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ ثَابِتٌ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ والشافعي.

Çoğunluğu onun sabit olduğu görüşüne varmıştır; bu, Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür.

وذهب أصحاب الرَّأْيِ إِلَى أَنَّهُ غَيْرُ ثَابِتٍ، وَقَالُوا: سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ وَسَهْمُ ذَوِي الْقُرْبَى مَرْدُودَانِ فِي الْخُمُسِ، وَخُمْسُ الْغَنِيمَةِ لِثَلَاثَةِ أَصْنَافٍ الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ.

Rey ehli (Hanefîler) ise onun sabit olmadığı görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: Resûlullah'ın payı ile akraba payı beşte bire geri iade edilir ve ganimetin beşte biri üç sınıfa aittir: Yetimler, yoksullar ve yolcular.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُعْطَى لِلْفُقَرَاءِ مِنْهُمْ دُونَ الْأَغْنِيَاءِ.

Bazıları da: "Zenginlerine değil, içlerinden fakir olanlara verilir" dediler.

وَالْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ يَدُلَّانِ عَلَى ثُبُوتِهِ، وَالْخُلَفَاءُ بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ كَانُوا يُعْطُونَهُ، وَلَا يُفَضَّلُ فَقِيرٌ عَلَى غَنِيٍّ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْخُلَفَاءَ بَعْدَهُ كَانُوا يُعْطُونَ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبَدِ الْمُطَّلِبِ مَعَ كَثْرَةِ مَالِهِ، فَأَلْحَقَهُ الشَّافِعِيُّ بِالْمِيرَاثِ الَّذِي يُسْتَحَقُّ بِاسْمِ الْقَرَابَةِ، غَيْرَ أَنَّهُ يُعْطَى الْقَرِيبُ وَالْبَعِيدُ. وَقَالَ: يُفَضَّلُ الذَّكَرُ عَلَى الْأُنْثَى فَيُعْطَى الرَّجُلُ سَهْمَيْنِ وَالْأُنْثَى سَهْمًا وَاحِدًا.

Kitap ve Sünnet onun sabit olduğuna delalet etmektedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonraki halifeler de bunu veriyorlardı. Fakir zengine üstün tutulmaz; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki halifeler, malının çokluğuna rağmen Abbâs b. Abdilmuttalib'e pay veriyorlardı. Bu sebeple Şâfiî bunu, akrabalık bağıyla hak kazanılan mirasa dahil etmiştir; şu kadar var ki hem yakın hem de uzak akrabaya verilir. Şâfiî ayrıca şöyle demiştir: Erkek kadından üstün tutulur; erkeğe iki pay, kadına ise bir pay verilir.

قَوْلُهُ: {وَالْيَتَامَى} وَهُوَ جَمْعُ الْيَتِيمِ، وَالْيَتِيمُ الَّذِي لَهُ سَهْمٌ فِي الْخُمُسِ هُوَ الصَّغِيرُ الْمُسْلِمُ، الَّذِي لَا أَبَ لَهُ، إِذَا كَانَ فَقِيرًا، {وَالْمَسَاكِينِ} هُمْ أَهْلُ الْفَاقَةِ وَالْحَاجَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، {وَابْنُ السَّبِيلِ} هُوَ الْمُسَافِرُ الْبَعِيدُ عَنْ مَالِهِ، فَهَذَا مَصْرِفُ خُمْسِ الْغَنِيمَةِ وَيُقَسَّمُ أَرْبَعَةُ أَخْمَاسِ الْغَنِيمَةِ بَيْنَ الْغَانِمِينَ الَّذِينَ شَهِدُوا الْوَقْعَةَ، لِلْفَارِسِ مِنْهُمْ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ وَاحِدٌ، لِمَا:

Yüce Allah'ın: {وَالْيَتَامَى} “yetimlere” kavli; bu, yetîm kelimesinin çoğuludur. Beşte birde payı olan yetim, babası olmayan fakir Müslüman çocuktur. {وَالْمَسَاكِينِ} “yoksullara” kavli; bunlar Müslümanlardan muhtaç ve yoksul olanlardır. {وَابْنُ السَّبِيلِ} “yolcuya” ise malından uzakta kalmış yolcudur. İşte ganimetin beşte birinin sarf edileceği yerler bunlardır. Ganimetin beşte dördü ise savaşa bizzat katılan gaziler arasında paylaştırılır; atlıya üç pay, yayaya ise bir pay verilir. Çünkü:

أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْمُؤَذِّنُ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَنَا أَبُو سَعِيدِ بْنُ الْأَعْرَابِيِّ ثَنَا سَعْدَانُ بْنُ نَصْرٍ ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْهَمَ لِرَجُلٍ وَلِفَرَسِهِ ثَلَاثَةَ أَسْهُمٍ: سَهْمًا لَهُ وَسَهْمَيْنِ لِفَرَسِهِ" (٢) وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعُلَمَاءِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَمَالِكٌ، وَابْنُ الْمُبَارَكِ، وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.

Bize Ebû Sâlih Ahmed b. Abdilmelik el-Müezzin haber verdi, bize Abdullah b. Yûsuf bildirdi, bize Ebû Saîd b. el-A'râbî bildirdi, bize Sa'dân b. Nasr rivayet etti, bize Ebû Muâviye, Ubeydullah'tan, o Ömer'den, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adama ve atına üç pay hisse ayırdı: Bir pay kendisine, iki pay atına (٢). Bu, ilim ehlinin çoğunun görüşüdür; Sevrî, Evzâî, Mâlik, İbnü'l-Mübârek, Şâfiî, Ahmed ve İshâk bu görüşe varmışlardır.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لِلْفَارِسِ سَهْمَانِ، وَلِلرَّاجِلِ سَهْمٌ وَاحِدٌ.

Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Süvariye iki pay, yayaya ise bir pay verilir.

وَيُرْضَخُ (١) لِلْعَبِيدِ وَالنِّسْوَانِ وَالصِّبْيَانِ إِذَا حَضَرُوا الْقِتَالَ، وَيُقَسَّمُ الْعَقَارُ الَّذِي اسْتَوْلَى عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ كَالْمَنْقُولِ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ: يَتَخَيَّرُ الْإِمَامُ فِي الْعَقَارِ: بَيْنَ أَنْ يُقَسِّمَهُ بَيْنَهُمْ، وَبَيْنَ أَنْ يَجْعَلَهُ وَقْفًا عَلَى الْمَصَالِحِ.

Savaşa katıldıkları takdirde kölelere, kadınlara ve çocuklara az bir pay (razh) verilir (١). Müslümanların ele geçirdiği taşınmaz mallar (akar) da taşınır mallar gibi taksim edilir. Ebû Hanîfe'ye göre ise devlet başkanı taşınmaz mallar konusunda onu aralarında paylaştırmak ile genel maslahatlar için vakfetmek arasında muhayyerdir.

وَظَاهِرُ الْآيَةِ لَا يُفَرِّقُ بَيْنَ الْعَقَارِ وَالْمَنْقُولِ.

Ayetin zahiri ise taşınmaz ile taşınır mal arasında bir ayrım yapmamaktadır.

وَمَنْ قَتَلَ مُشْرِكًا فِي الْقِتَالِ يَسْتَحِقُّ سَلَبَهُ مِنْ رَأْسِ الْغَنِيمَةِ، لَمَّا رُوِيَ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ يَوْمَ حُنَيْنٍ: "مَنْ قَتَلَ قَتِيلًا لَهُ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ فَلَهُ سَلَبُهُ" (٢) . وَالسَّلَبُ: كُلُّ مَا يَكُونُ عَلَى الْمَقْتُولِ مِنْ مَلْبُوسٍ وَسِلَاحٍ، وَفَرَسُهُ الَّذِي هُوَ رَاكِبُهُ.

Savaşta bir müşriki öldüren kimse, ganimetin tamamından önce onun selebine (üzerindekilere) hak kazanır. Nitekim Ebû Katâde'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn günü şöyle buyurmuştur: "Bir kimse [düşmandan] birini öldürür de buna dair bir delili olursa, onun selebi kendisinindir" (٢). Seleb: Öldürülen kişinin üzerindeki elbise, silah ve bindiği attan ibaret olan her şeydir.

وَيَجُوزُ لِلْإِمَامِ أَنْ يُنَفِّلَ بَعْضَ الْجَيْشِ مِنَ الْغَنِيمَةِ، لِزِيَادَةِ عَنَاءٍ وَبَلَاءٍ يَكُونُ مِنْهُمْ فِي الْحَرْبِ، يَخُصُّهُمْ بِهِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْجَيْشِ وَيَجْعَلُهُ أُسْوَةَ الْجَمَاعَةِ فِي سَهْمَانِ الْغَنِيمَةِ:

Savaşta gösterdikleri fazladan gayret ve yararlılık sebebiyle ordunun diğer mensuplarından ayrı olarak ordunun bir kısmına ganimetten nefel (fazladan pay) vermesi ve ganimet paylarında onları toplulukla eşit kılması devlet başkanı için caizdir:

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، ثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَقِيلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُنَفِّلُ بَعْضَ مَنْ يَبْعَثُ مِنَ السَّرَايَا لِأَنْفُسِهِمْ خَاصَّةً، سِوَى قِسْمِ عَامَّةِ الْجَيْشِ (٣) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti, bize el-Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o Sâlim'den, o da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği seriyyelerden bazılarına ordunun genel payı dışında sırf kendilerine mahsus olarak fazladan pay (nefel) verirdi (٣).

وَرُوِيَ عَنْ حَبِيبِ بْنِ مَسْلَمَةَ الْفِهْرِيُّ، قَالَ: شَهِدْتُ النَّبِيَّ ﷺ نَفَّلَ الرُّبْعَ فِي الْبَدْأَةِ وَالثُّلُثَ فِي الرَّجْعَةِ (٤) .

Habîb b. Mesleme el-Fihrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in [seferin] gidişinde dörtte bir, dönüşünde ise üçte bir nefel (fazladan pay) verdiğine şahit oldum (٤).

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ النَّفْلَ مِنْ أَيْنَ يُعْطَى؟ فَقَالَ قَوْمٌ: مِنْ خُمْسِ الْخُمُسِ، سَهْمِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: "مَالِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا

[İlim adamları] neflin nereden verileceği hususunda ihtilaf ettiler. Bir grup: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı olan humusü'l-humustan (beşte birin beşte birinden) verilir" demiştir. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşüdür ve Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünün anlamı da budur: «مَالِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا...» "Allah'ın size fey olarak verdiklerinden benim için sadece..."

الْخُمُسَ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ فِيكُمْ" (١) .

beşte bir pay vardır, o beşte bir de yine size geri döndürülür" (١).

وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ مِنَ الْأَرْبَعَةِ الْأَخْمَاسِ بَعْدَ إِفْرَازِ الْخُمُسِ كَسِهَامِ الْغُزَاةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ.

Bir grup ise: "Tıpkı gazilerin hisseleri gibi, beşte bir ayrıldıktan sonra geriye kalan beşte dörtlük kısımdandır" demiştir; bu, Ahmed ve İshâk'ın görüşüdür.

وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ النَّفْلَ مِنْ رَأْسِ الْغَنِيمَةِ قَبْلَ الْخُمُسِ كَالسَّلَبِ لِلْقَاتِلِ. وَأَمَّا الْفَيْءُ: وَهُوَ مَا أَصَابَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ أَمْوَالِ الْكُفَّارِ بِغَيْرِ إِيجَافِ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ، بِأَنْ صَالَحَهُمْ عَلَى مَالٍ يُؤَدُّونَهُ، وَمَالُ الْجِزْيَةِ، وَمَا يُؤْخَذُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِذَا دَخَلُوا دَارَ الْإِسْلَامِ لِلتِّجَارَةِ، أَوْ يَمُوتُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ وَلَا وَارِثَ لَهُ، فَهَذَا كُلُّهُ فَيْءٌ.

Bazıları da nefelin, öldüren kimseye verilen seleb gibi beşte bir ayrılmadan önce ganimetin tamamından verileceği görüşüne varmıştır. Feye gelince: O, Müslümanların at veya deve koşturmaksızın (savaşmaksızın) kâfirlerin mallarından elde ettikleri şeylerdir; örneğin ödeyecekleri bir mal karşılığında onlarla barış yapılması, cizye malı, ticaret için İslam yurduna girdiklerinde mallarından alınan vergiler veya onlardan birinin İslam yurdunda varissiz olarak ölmesi gibi durumlar... İşte bunların hepsi feydir.

وَمَالُ الْفَيْءِ كَانَ خَالِصًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَيَاتِهِ، قَالَ عُمَرُ ﵁: إِنَّ اللَّهَ قَدْ خَصَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي هَذَا الْفَيْءِ بِشَيْءٍ لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا غَيْرَهُ (٢) ثُمَّ قَرَأَ: "وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ"

Fey malı, hayattayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu. Ömer radıyallâhu anh dedi ki: "Şüphesiz Allah bu fey hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, başka hiçbir kimseye vermediği özel bir hak tanımıştır" (٢). Sonra: "Allah'ın onlardan peygamberine fey olarak verdiği şeylere gelince..." [ayetini]

إِلَى قَوْلِهِ: "قَدِيرٌ" "الْحَشْرِ -٦"، وَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَانَ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ وَعِيَالِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ، ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ ﷿.

"...kadîr" kavline kadar okudu [Haşr: 6]. Bu mallar sırf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aitti; bu maldan ailesine ve bakmakla yükümlü olduklarına bir yıllık nafakalarını harcar, sonra geriye kalanı alır ve onu Allah azze ve celle'nin malının harcandığı yerlere sarf ederdi.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَصْرِفِ الْفَيْءِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ لِلْأَئِمَّةِ بَعْدَهُ. وَلِلشَّافِعِيِّ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا، لِلْمُقَاتِلَةِ الَّذِينَ أُثْبِتَتْ أَسَامِيهِمْ فِي دِيوَانِ الْجِهَادِ، لِأَنَّهُمُ الْقَائِمُونَ مَقَامَ النَّبِيِّ ﷺ فِي إِرْهَابِ الْعَدُوِّ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لِمَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ، وَيَبْدَأُ بِالْمُقَاتِلَةِ فَيُعْطَوْنَ مِنْهُ كِفَايَتَهُمْ، ثُمَّ بِالْأَهَمِّ فَالْأَهَمِّ مِنَ الْمَصَالِحِ.

İlim ehli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra feyin harcanacağı yer konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup: "O, kendisinden sonraki devlet başkanlarına aittir" dedi. Şâfiî'nin bu konuda iki görüşü vardır: Birincisi, düşmanı korkutmada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yerine kaim oldukları için, cihad divanına isimleri kaydedilmiş olan savaşçılara aittir. İkinci görüş ise Müslümanların genel maslahatlarına harcanacağıdır; önce savaşçılardan başlanarak onlara yetecek kadarı verilir, sonra da maslahatların önem sırasına göre harcama yapılır.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَخْمِيسِ الْفَيْءِ: فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّهُ يُخَمَّسُ خُمُسُهُ لِأَهْلِ الْغَنِيمَةِ، عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ. وَأَرْبَعَةُ أَخْمَاسِهِ لِلْمُقَاتِلَةِ وَلِلْمَصَالِحِ.

İlim ehli feyin beşte birinin ayrılması (tahmîs) konusunda da ihtilaf ettiler: Şâfiî, onun beşte birinin ayrılacağı, bunun beş pay olarak ganimet ehline verileceği; beşte dördünün ise savaşçılara ve maslahatlara ait olacağı görüşüne vardı.

وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ: إِلَى أَنَّ الْفَيْءَ لَا يُخَمَّسُ، بَلْ مَصْرِفُ جميعه واحد، ١٤٩/أوَلِجَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ فِيهِ حَقٌّ:

Âlimlerin çoğunluğu ise feyin beşte birinin ayrılmayacağı, aksine tamamının harcama yerinin tek olduğu ve onda bütün Müslümanların hakkı bulunduğu görüşüne varmıştır:

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَنَا جَدِّي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّازُ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ، أَنَا إِسْحَاقُ الدَّبْرِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، ثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ: أَنَّهُ سَمِعَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ يَقُولُ: "مَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ

Bize Ebû Saîd Abdullah b. Ahmed et-Tâhirî bildirdi, bize dedem Abdussamed b. Abdirrahmân el-Bezzâz bildirdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî bildirdi, bize İshâk ed-Debrî bildirdi, bize Abdurrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan rivayet etti; o, Ömer b. el-Hattâb'ı radıyallâhu anh şöyle derken işitmiştir: "Yeryüzünde hiçbir

مُسْلِمٌ إِلَّا لَهُ فِي هَذَا الْفَيْءِ حَقٌّ، إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ" (١) .

Müslüman yoktur ki -sağ ellerinizin malik oldukları (köleler) hariç- bu feyde onun bir hakkı bulunmasın" (١).

وَأَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الطَّاهِرِيُّ أَنْبَأْنَا جَدِّي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّازُ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الدَّبْرِيُّ ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَنَا مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ أوس بن الحدثنان قَالَ: قَرَأَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ "إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ" حَتَّى بَلَغَ "عَلِيمٌ حَكِيمٌ" "التَّوْبَةِ -٦٠" فَقَالَ: هَذِهِ لِهَؤُلَاءِ ثُمَّ قَرَأَ: "وَاعْلَمُوا أَنَمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ" حَتَّى بَلَغَ "وَابْنِ السَّبِيلِ"، ثُمَّ قَالَ: هَذِهِ لِهَؤُلَاءِ، ثُمَّ قَرَأَ "مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى" حَتَّى بَلَغَ "لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا" "الْحَشْرُ -٧ -٩" ثُمَّ قَالَ: هَذِهِ اسْتَوْعَبَتِ الْمُسْلِمِينَ عَامَّةً، فَلَئِنْ عِشْتُ، فَلَيُأْتَيَنَّ الرَّاعِي وَهُوَ بِسَرْوِ حِمْيَرَ نُصِيبَهُ مِنْهَا، لَمْ يَعْرَقْ فِيهَا جَبِينُهُ" (٢) .

Bize Ebû Saîd et-Tâhirî bildirdi, bize dedem Abdussamed b. Abdirrahman el-Bezzâz bildirdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî bildirdi, bize Ebû İshâk ed-Debrî bildirdi, bize Abdurrezzâk rivayet etti, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İkrime b. Hâlid'den, o Mâlik b. Evs b. el-Hadesân'dan bildirdi, [o] dedi ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "Sadakalar ancak fakirler ve miskinler içindir..." [ayetini] "alîmun hakîm" kavline kadar okudu [Tevbe: 60] ve: "Bu, şunlar içindir" dedi. Sonra: "Bilin ki aldığınız her ganimetin beşte biri Allah'ındır..." [ayetini] "yolcuya aittir" kavline kadar okudu ve: "Bu da şunlar içindir" dedi. Sonra: "Allah'ın o kent halkından Resûlüne fey olarak verdiği şeyler..." [ayetini] "Yurtlarından çıkarılmış fakir muhacirler içindir..." kavline kadar okudu [Haşr: 7-9] ve şöyle dedi: "Bu [ayet] istisnasız bütün Müslümanları kapsamıştır. Eğer yaşarsam, Himyer'in Serv dağındaki çobana dahi, bu uğurda alnı terlemeksizin bundan payı mutlaka gelecektir" (٢).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ} قِيلَ: أَرَادَ "اعْلَمُوا أَنَمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ" يَأْمُرُ فِيهِ بِمَا يُرِيدُ، فَاقْبَلُوهُ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا} أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَبِمَا أَنْزَلَنَا عَلَى عَبْدِنَا، يَعْنِي: قَوْلَهُ: "يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ" {يَوْمَ الْفُرْقَانِ} يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ، فَرَقَ اللَّهُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَهُوَ {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} حِزْبُ اللَّهِ وَحِزْبُ الشَّيْطَانِ، وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِسَبْعَ عَشْرَةَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ، {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} عَلَى نَصْرِكُمْ مَعَ قِلَّتِكُمْ وَكَثْرَتِهِمْ.

Yüce Allah'ın: {إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ} "Eğer Allah'a inanmışsanız" kavli hakkında şöyle denilmiştir: [Allah] "Bilin ki, aldığınız her ganimetin beşte biri Allah'a ve Resûle aittir" ayetini kastetmiştir; yani [Resûl] onda dilediği gibi hükmeder, eğer Allah'a ve {وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا} "kulumuza indirdiğimize" yani O'nun: "Sana ganimetleri soruyorlar" kavline inanmışsanız bunu kabul ediniz. {يَوْمَ الْفُرْقَانِ} "Furkan gününde" yani Bedir gününde; Allah hakkı bâtıldan ayırdı. O gün de {يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ} "iki topluluğun karşılaştığı gündür"; yani Allah'ın taraftarları ile şeytanın taraftarları[nın karşılaştığı gündür]. Bu da Ramazan'ın bitimine on yedi gün kala Cuma günü idi. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} "Allah her şeye hakkıyla kadirdir"; yani sizin azlığınıza ve onların çokluğuna rağmen size yardım etmeye kadirdir.

{إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢) }

{إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)} “Hani siz [vadinin] yakın yamacında idiniz, onlar ise uzak yamacında idiler. Kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit konusunda mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek; helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz Allah, elbette hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{إِذْ أَنْتُمْ} أَيْ: إِذْ أَنْتُمْ نُزُولٌ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، {بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا} أَيْ: بِشَفِيرِ الْوَادِي الْأَدْنَى إِلَى الْمَدِينَةِ، وَالدُّنْيَا. تَأْنِيثُ الْأَدْنَى، {وَهُمْ} يَعْنِي عَدُوَّكُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، {بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى}

{إِذْ أَنْتُمْ} “Hani siz” yani: Ey Müslüman topluluğu, siz konaklamış vaziyette idiniz; {بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا} “[vadinin] yakın yamacında” yani: Vadinin Medine'ye en yakın kenarında [idiniz]. ed-Dünyâ (الدُّنْيَا), el-ednâ'nın (الْأَدْنَى) müennesidir (dişilidir). {وَهُمْ} “Onlar ise” yani: Müşriklerden olan düşmanınız, {بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى} “uzak yamacında [idiler].”

بِشَفِيرِ الْوَادِي الْأَقْصَى مِنَ الْمَدِينَةِ، وَالْقُصْوَى تَأْنِيثُ الْأَقْصَى.

Vadinin Medine'ye en uzak olan kenarında idi. el-Kusvâ ise el-Aksâ'nın müennesidir.

قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ "بِالْعِدُوَةِ" بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهِمَا، وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْكِسْوَةِ وَالْكُسْوَةِ وَالرَّشْوَةِ وَالرُّشْوَةِ. {وَالرَّكْبُ} يَعْنِي: الْعِيرَ يُرِيدُ أَبَا سُفْيَانَ وَأَصْحَابَهُ، {أَسْفَلَ مِنْكُمْ} أَيْ: فِي مَوْضِعٍ أَسْفَلَ مِنْكُمْ إِلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، عَلَى ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ مِنْ بَدْرٍ، {وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ خَرَجُوا لِيَأْخُذُوا الْعِيرَ وَخَرَجَ الْكُفَّارُ لِيَمْنَعُوهَا، فَالْتَقَوْا عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، فَقَالَ تَعَالَى: "وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ"، لِقِلَّتِكُمْ وَكَثْرَةِ عَدُوِّكُمْ، {وَلَكِنَّ} اللَّهَ جَمَعَكُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا} مِنْ نَصْرِ أَوْلِيَائِهِ وَإِعْزَازِ دِينِهِ وَإِهْلَاكِ أَعْدَائِهِ، {لِيَهْلَكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ} أَيْ: لِيَمُوتَ مَنْ يَمُوتُ عَلَى بَيِّنَةٍ رَآهَا وَعِبْرَةٍ عَايَنَهَا وَحُجَّةٍ قَامَتْ عَلَيْهِ. {وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} وَيَعِيشَ مَنْ يَعِيشُ عَلَى بَيِّنَةٍ لِوَعْدِهِ: "وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا" "الْإِسْرَاءُ -١٥) . وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: مَعْنَاهُ لِيَكْفُرَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ حُجَّةٍ قَامَتْ عَلَيْهِ، وَيُؤَمِنَ مَنْ آمَنَ عَلَى مَثَلِ ذَلِكَ، فَالْهَلَاكُ هُوَ الْكُفْرُ، وَالْحَيَاةُ هِيَ الْإِيمَانُ.

İbn Kesîr ve Basra ehli her iki kelimeyi ayn harfinin kesresiyle "bi'l-ıdveti" şeklinde okumuştur; diğerleri ise damme ile okumuştur. Bunlar; kisve/küsve ve rişve/rüşve gibi iki ayrı lehçedir. {وَالرَّكْبُ} Yani kervan; Ebû Süfyân'ı ve arkadaşlarını kastetmektedir, {أَسْفَلَ مِنْكُمْ} yani deniz sahiline doğru sizden daha aşağı bir yerde, Bedir'e üç mil mesafedeydi. {وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ} Bunun sebebi şudur: Müslümanlar kervanı ele geçirmek için çıkmışlardı, kâfirler ise onu korumak için çıkmışlardı; böylece sözleşmeksizin karşılaştılar. Yüce Allah şöyle buyurdu: "Eğer sözleşmiş olsaydınız, belirlenen vakit konusunda mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz"; zira siz azdınız, düşmanınız ise çoktu. {وَلَكِنْ} Fakat Allah, {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا} dostlarına yardım etmek, dinini üstün kılmak ve düşmanlarını helak etmek suretiyle yerine getirilmesi gereken bir emri gerçekleştirmek için sizi sözleşmeksizin bir araya getirdi; {لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ} yani ölen kimse gördüğü apaçık bir delil, bizzat müşahede ettiği bir ibret ve aleyhine ikame edilen kesin bir delil üzerine ölsün diye. {وَيَحْيَا مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ} Ve yaşayan da: "Biz bir peygamber göndermedikçe azap ediciler değiliz" [İsrâ: 15] vaadi gereğince apaçık bir delil üzerine yaşasın diye. Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bunun manası; küfreden kimsenin aleyhine hüccet ikame edildikten sonra küfretmesi, iman eden kimsenin de aynı şekilde böyle [apaçık bir delil] üzerine iman etmesi içindir. Dolayısıyla helak olmak küfürdür, yaşamak ise imandır.

وَقَالَ قَتَادَةُ: لِيُضِلَّ مَنْ ضَلَّ عَنْ بَيِّنَةٍ، وَيَهْدِيَ مَنِ اهْتَدَى عَلَى بَيِّنَةٍ.

Katâde ise: "Sapan kimsenin apaçık bir delil varken sapması, hidayete eren kimsenin de apaçık bir delil üzere hidayete ermesi içindir" demiştir.

قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَأَبُو بَكْرٍ ويعقوب: "حيي" ببائين، مِثْلَ "خَشِيَ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ، لِأَنَّهُ مَكْتُوبٌ بِيَاءٍ وَاحِدَةٍ.

Hicaz ehli, Ebû Bekr ve Ya'kūb; "haşiye" gibi iki yâ ile "hayiye" şeklinde okudular. Diğerleri ise tek şeddeli yâ ile okudular, çünkü Mushaf'ta tek yâ ile yazılmıştır.

{وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ} لِدُعَائِكُمْ، {عَلِيمٌ} بِنِيَّاتِكُمْ.

{وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ} "Şüphesiz Allah elbette işitendir" dualarınızı, {عَلِيمٌ} "hakkıyla bilendir" niyetlerinizi.

{إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤) }

{إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (٤٣) وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)} “Hani Allah onları uykunda sana az gösteriyordu. Eğer onları sana çok gösterseydi, mutlaka korkaklık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah [sizi bundan] kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. Hani karşılaştığınızda Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için onları sizin gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ} يُرِيكَ يَا مُحَمَّدُ الْمُشْرِكِينَ، {فِي مَنَامِكَ} أَيْ: نَوْمِكَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: فِي مَنَامِكَ أَيْ فِي عَيْنِكَ، لِأَنَّ الْعَيْنَ مَوْضِعُ النَّوْمِ، {قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ} لَجَبُنْتُمْ {وَلَتَنَازَعْتُمْ} أَيِ: اخْتَلَفْتُمْ {فِي الْأَمْرِ} أَيْ: فِي الْإِحْجَامِ وَالْإِقْدَامِ، {وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ} أَيْ سَلَّمَكُمْ مِنَ الْمُخَالَفَةِ وَالْفَشَلِ، {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلِمَ مَا

Yüce Allah'ın: {إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ} kavli; ey Muhammed, sana müşrikleri gösteriyordu, {فِي مَنَامِكَ} yani uykunda demektir. Hasan ise: Uykunda, yani gözünde demektir; çünkü göz uyku yeridir, demiştir. {قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ} korkaklık gösterirdiniz, {وَلَتَنَازَعْتُمْ} yani anlaşmazlığa düşerdiniz, {فِي الْأَمْرِ} yani geri durma ve ileri atılma hususunda. {وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ} yani Allah sizi ayrılığa düşmekten ve korkaklıktan korudu. {إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ} İbn Abbâs dedi ki: [Allah],

فِي صُدُورِكُمْ مِنَ الْحُبِّ لِلَّهِ ﷿:

göğüslerinizde Allah azze ve celle için bulunan sevgiyi bildi.

{وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا} قَالَ مُقَاتِلٌ: وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَأَى فِي الْمَنَامِ أَنَّ الْعَدُوَّ قَلِيلٌ قَبْلَ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، وَأَخْبَرَ أَصْحَابَهُ بِمَا رَأَى، فَلَمَّا الْتَقَوْا بِبَدْرٍ قَلَّلَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُؤْمِنِينَ.

{وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا} Mukâtil dedi ki: Şöyle ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanla karşılaşmadan önce rüyasında düşmanı az gördü ve gördüğü şeyi ashabına haber verdi. Bedir'de karşılaştıklarında ise Allah, müşrikleri müminlerin gözlerinde azalttı.

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: لَقَدْ قَلَّلُوا فِي أَعْيُنِنَا حَتَّى قُلْتُ لِرَجُلٍ إِلَى جَنْبِي أَتَرَاهُمْ سَبْعِينَ؟ قَالَ: أَرَاهُمْ مِائَةً، فَأَسَرْنَا رَجُلًا فَقُلْنَا كَمْ كُنْتُمْ؟ قَالَ: أَلْفًا.

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh dedi ki: "Gözlerimizde o kadar azaldılar ki yanımdaki adama: 'Onları yetmiş kişi görüyor musun?' dedim. O: 'Onları yüz kişi görüyorum' dedi. Sonra [onlardan] bir adamı esir aldık ve: 'Kaç kişiydiniz?' diye sorduk. 'Bin kişi' dedi."

{وَيُقَلِّلُكُمْ} يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ {فِي أَعْيُنِهِمْ} قَالَ السُّدِّيُّ: قَالَ نَاسٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ: إِنَّ الْعِيرَ قَدِ انْصَرَفَتْ فَارْجِعُوا، فَقَالَ أَبُو جهل: الآن إذا بَرَزَ لَكُمْ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ؟ فَلَا تَرْجِعُوا حَتَّى تَسْتَأْصِلُوهُمْ، إِنَّمَا مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ أَكَلَةُ جَزُورٍ، فَلَا تَقْتُلُوهُمْ، وَارْبِطُوهُمْ بِالْحِبَالِ -يَقُولُهُ مِنَ الْقُدْرَةِ الَّتِي فِي نَفْسِهِ -: قَالَ الْكَلْبِيُّ: اسْتَقَلَّ بعضهم بعضا ليجترؤا عَلَى الْقِتَالِ، فَقَلَّلَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُؤْمِنِينَ لِكَيْ لَا يَجْبُنُوا، وَقَلَّلَ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَعْيُنِ الْمُشْرِكِينَ لِكَيْ لَا يَهْرَبُوا، {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا} مِنْ إِعْلَاءِ الْإِسْلَامِ وَإِعْزَازِ أَهْلِهِ وَإِذْلَالِ الشِّرْكِ وَأَهْلِهِ. {كَانَ مَفْعُولًا} كَائِنًا، {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ}

{وَيُقَلِّلُكُمْ} "sizi de azaltıyordu" ey müminler topluluğu! {فِي أَعْيُنِهِمْ} "onların gözlerinde". es-Süddî dedi ki: Müşriklerden birtakım kimseler: "Kervan kurtuldu, artık dönün!" dediler. Ebû Cehil ise: "Şimdi Muhammed ve ashabı karşınıza çıkmışken mi? Onların kökünü kazıyıncaya kadar dönmeyin! Muhammed ve ashabı ancak bir devenin yeneceği kadarlık bir lokmadır; onları öldürmeyin, iplerle bağlayın!" dedi -bunu içindeki güç vehminden dolayı söylüyordu-. el-Kelbî dedi ki: Savaşa cüret edebilsinler diye her iki taraf birbirini azımsadı. Korkaklık göstermesinler diye müşrikleri müminlerin gözünde azalttı; kaçmasınlar diye de müminleri müşriklerin gözünde azalttı. {لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا} İslam'ı yüceltmek, ehlini aziz kılmak, şirki ve ehlini zelil etmekten ibaret olan emri yerine getirmek için; {كَانَ مَفْعُولًا} gerçekleşecek olan [emri]. {وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ} "Bütün işler ancak Allah'a döndürülür."

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥)} “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz.”

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) }

{وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)} “Allah'a ve Resûlüne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkaklaşırsınız ve rüzgârınız (gücünüz) gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} أَيْ: جَمَاعَةً كَافِرَةً {فَاثْبُتُوا} لِقِتَالِهِمْ، {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} أَيِ: ادْعُوا اللَّهَ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ بِهِمْ، {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} أَيْ: كُونُوا عَلَى رَجَاءِ الْفَلَاحِ.

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً} kavli; yani kâfir bir toplulukla [karşılaştığınız zaman], {فَاثْبُتُوا} onlarla savaşmak için sebat edin, {وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا} yani onlara karşı yardım ve zafer için Allah'a dua edin, {لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} yani kurtuluş ümidi içinde olun demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا} لَا تَخْتَلِفُوا، {فَتَفْشَلُوا} أَيْ: تَجْبُنُوا وَتَضْعُفُوا، {وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ: نُصْرَتُكُمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: جَرَاءَتُكُمْ وَجَدُّكُمْ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: حِدَّتُكُمْ. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: قَوَّتُكُمْ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: دَوْلَتُكُمْ. وَالرِّيحُ هَا هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ نَفَاذِ الْأَمْرِ وَجَرَيَانِهِ عَلَى الْمُرَادِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: هَبَّتْ رِيحُ فُلَانٍ إِذَا أَقْبَلَ أَمْرُهُ عَلَى مَا يُرِيدُ.

Yüce Allah'ın: {وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا} kavli; anlaşmazlığa düşmeyin, {فَتَفْشَلُوا} yani korkaklaşır ve zayıflarsınız, {وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ} Mücâhid: "Yardımınız [gider]" demiştir. es-Süddî: "Cesaretiniz ve gayretiniz [gider]" demiştir. Mukâtil b. Hayyân: "Keskinliğiniz [gider]" demiştir. en-Nadr b. Şümeyl: "Gücünüz [gider]" demiştir. el-Ahfeş: "Devletiniz (üstünlüğünüz) [gider]" demiştir. Buradaki "rüzgâr" (rîh), emrin geçerli olması ve istenilen şekilde yürümesinden kinayedir. Araplar: "Kişinin işi arzu ettiği gibi gittiğinde 'falanın rüzgârı esti' derler."

قَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ زَيْدٍ: هُوَ رِيحُ النَّصْرِ لَمْ يَكُنْ نَصْرٌ قَطُّ إِلَّا بِرِيحٍ يَبْعَثُهَا اللَّهُ ﷿ تَضْرِبُ وُجُوهَ الْعَدُوِّ.

Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: "O, zafer rüzgârıdır; hiçbir zafer yoktur ki, Allah azze ve celle'nin düşmanın yüzüne çarpmak üzere gönderdiği bir rüzgârla olmasın."

وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: "نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُّورِ" (١) .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bundandır: "Bana sabâ (doğu) rüzgârı ile yardım edildi, Âd kavmi ise debûr (batı) rüzgârı ile helak edildi" (١).

وَعَنِ النُّعْمَانِ بْنِ مُقَرِّنٍ قَالَ: شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَكَانَ إِذَا لَمْ يُقَاتِلْ أَوَّلَ النَّهَارِ انْتَظَرَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ وَتَهُبَّ الرِّيَاحُ وَيَنْزِلَ النَّصْرُ (٢) .

Nu'mân b. Mukarrin'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [gazada] bulundum; gündüzün başında savaşmadığı zaman, güneş zevale erinceye, rüzgârlar esinceye ve zafer ininceye kadar beklerdi" (٢).

قَوْلُهُ ﷿: {وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، ثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، ثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَكَانَ كَاتِبًا لَهُ قَالَ: كَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى فَقَرَأْتُهُ أن رسول ١٤٩/ب اللَّهِ ﷺ فِي بَعْضِ أَيَّامِهِ الَّتِي لَقِيَ فِيهَا الْعَدُوَّ، انْتَظَرَ حَتَّى مَالَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ قَامَ فِي النَّاسِ فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ وَسَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ، فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ"، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ مُنَزِّلَ الْكِتَابِ وَمُجْرِيَ السَّحَابِ وَهَازِمَ الْأَحْزَابِ اهْزِمْهُمْ وَانْصُرْنَا عَلَيْهِمْ" (٣) .

Allah azze ve celle'nin: {وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ} "Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir" kavli hakkında; bize Abdulvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Abdullah b. Muhammed bildirdi, bize Muâviye b. Amr bildirdi, bize Ebû İshâk, Mûsâ b. Ukbe'den, o Ömer b. Ubeydullâh'ın azatlısı ve kâtibi olan Sâlim Ebü'n-Nadr'dan bildirdi, dedi ki: Abdullah b. Ebî Evfâ ona yazdı, ben de onu okudum; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanla karşılaştığı günlerin bazısında güneş batıya meyledinceye kadar bekledi, sonra insanların arasında ayağa kalkıp şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin ve Allah'tan afiyet dileyin. Fakat onlarla karşılaştığınızda da sabredin ve bilin ki cennet kılıçların gölgeleri altındadır." Sonra şöyle dua etti: "Ey Kitab'ı indiren, bulutları yürüten ve orduları hezimete uğratan Allahım! Onları hezimete uğrat ve onlara karşı bize yardım et!" (٣).

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤٨) }

{وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٤٨)} “Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın! Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve: 'Bugün insanlardan size galip gelecek kimse yoktur, şüphesiz ben de sizin yanınızdayım (koruyucunuzum)' demişti. İki topluluk birbirini görünce ise iki topuğu üzerinde geri dönüp: 'Şüphesiz ben sizden uzağım; doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum, muhakkak ki ben Allah'tan korkarım. Allah, cezası pek şiddetli olandır' dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا} فَخْرًا وَأَشَرًا، {وَرِئَاءَ النَّاسِ} قَالَ الزَّجَّاجُ: الْبَطَرُ الطُّغْيَانُ فِي النِّعْمَةِ وَتَرْكُ شُكْرِهَا، وَالرِّيَاءُ: إِظْهَارُ الْجَمِيلِ لِيُرَى وَإِبْطَانُ الْقَبِيحِ، {وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ حِينَ أَقْبَلُوا إِلَى بَدْرٍ وَلَهُمْ

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا} “Yurtlarından çalım satarak çıkanlar gibi olmayın” [kavli], övünmek ve şımarmak [demektir]. {وَرِئَاءَ النَّاسِ} “Ve insanlara gösteriş yaparak...” ez-Zeccâc şöyle demiştir: “*Batar* (الْبَطَرُ), nimete karşı azgınlık etmek ve onun şükrünü terk etmektir. *Riyâ* (الرِّيَاءُ) ise görülsün diye güzeli açığa vurup çirkini gizlemektir.” {وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Ve Allah yolundan alıkoyarlar. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” [ayeti], Bedir'e geldiklerinde müşrikler hakkında inmiştir; onların

بَغْيٌ وَفَخْرٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "اللَّهُمَّ هَذِهِ قُرَيْشٌ قَدْ أَقْبَلَتْ بِخُيَلَائِهَا وَفَخْرِهَا تُجَادِلُكَ وَتُكَذِّبُ رَسُولَكَ، اللَّهُمَّ فَنَصْرَكَ الَّذِي وَعَدْتَنِي"، قَالُوا: لَمَّا رَأَى أَبُو سُفْيَانَ أَنَّهُ قَدْ أَحْرَزَ عِيرَهُ أَرْسَلَ إِلَى قُرَيْشٍ إِنَّكُمْ إِنَّمَا خَرَجْتُمْ لِتَمْنَعُوا عِيرَكُمْ فَقَدْ نَجَّاهَا اللَّهُ، فَارْجِعُوا، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: وَاللَّهِ لَا نَرْجِعُ حَتَّى نَرِدَ بَدْرًا، وَكَانَ بَدْرٌ مَوْسِمًا مِنْ مَوَاسِمِ الْعَرَبِ يَجْتَمِعُ لَهُمْ بِهَا سُوقٌ كُلَّ عَامٍ، فَنُقِيمُ بِهَا ثَلَاثًا فَنَنْحَرُ الْجَزُورَ وَنُطْعِمُ الطَّعَامَ وَنَسْقِي الْخَمْرَ وَتَعْزِفُ عَلَيْنَا الْقِيَانُ، وَتَسْمَعُ بِنَا الْعَرَبُ فَلَا يَزَالُونَ يَهَابُونَنَا أَبَدًا، فَوَافَوْهَا فَسُقُوا +كُئُوسَ الْمَنَايَا مَكَانَ الْخَمْرِ، وَنَاحَتْ عَلَيْهِمُ النَّوَائِحُ مَكَانَ الْقِيَانِ، فَنَهَى اللَّهُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَهُمْ وَأَمَرَهُمْ بِإِخْلَاصِ النِّيَّةِ وَالْحِسْبَةِ فِي نَصْرِ دِينِهِ وَمُؤَازَرَةِ نَبِيِّهِ ﷺ (١) .

ve kibirle geldikleri sırada müşrikler hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allahım! İşte bu Kureyş; kibri ve böbürlenmesiyle sana kafa tutarak ve senin Resûlünü yalanlayarak geldi! Allahım, bana vaat ettiğin zaferini ver!" Dediler ki: Ebû Süfyân kervanını kurtardığını görünce Kureyş'e haber gönderip: "Siz ancak kervanınızı korumak için çıktınız, Allah ise onu kurtardı; artık geri dönün" dedi. Ebû Cehil ise: "Allah'a yemin olsun ki, Bedir'e varmadan geri dönmeyeceğiz! Bedir, her yıl Araplar için pazar kurulan bayram yerlerinden biriydi; orada üç gün kalırız, develer keseriz, yemek yediririz, şarap içeriz, şarkıcı cariyeler bize çalgı çalar ve Araplar bizi duyar da artık ebediyen bizden korkarlar!" dedi. Oraya vardılar; ancak şarap yerine ecel kadehlerini içtiler ve şarkıcı cariyelerin yerine ağıtçılar onlara ağıt yaktı. Bunun üzerine Allah, mümin kullarını onlar gibi olmaktan nehyetti; onlara dinine yardım ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e destek konusunda niyetlerini halis kılmalarını ve sevabını Allah'tan beklemelerini emretti (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ} وَكَانَ تَزْيِينُهُ أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا اجْتَمَعَتْ لِلسَّيْرِ ذَكَرَتِ الَّذِي بَيْنَهَا وَبَيْنَ بَنِي بَكْرٍ مِنَ الْحَرْبِ، فَكَادَ ذَلِكَ أَنْ يُثْنِيَهُمْ فَجَاءَ إِبْلِيسُ فِي جُنْدٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ مَعَهُ رَايَتُهُ، فَتَبَدَّى لَهُمْ فِي صُورَةِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جَعْشَمٍ، {وَقَالَ} لَهُمْ {لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ} أَيْ: مُجِيرٌ لَكُمْ مِنْ كِنَانَةَ، {فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ} أَيِ الْتَقَى الْجَمْعَانِ رَأَى إِبْلِيسُ الْمَلَائِكَةَ نَزَلُوا مِنَ السَّمَاءِ عَلِمَ أَنَّهُ لَا طَاقَةَ لَهُ بِهِمْ، {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ} قَالَ الضَّحَّاكُ: وَلَّى مُدْبِرًا. وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: رَجَعَ الْقَهْقَرَى عَلَى قَفَاهُ هَارِبًا. قال الكلبي: لم الْتَقَوْا كَانَ إِبْلِيسُ فِي صَفِّ الْمُشْرِكِينَ عَلَى صُورَةِ سُرَاقَةَ آخِذًا بِيَدِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، فَنَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ، فَقَالَ لَهُ الْحَارِثُ: أَفِرَارًا مِنْ غَيْرِ قِتَالٍ؟ فَجَعَلَ يُمْسِكُهُ فَدَفَعَ فِي صَدْرِهِ وَانْطَلَقَ وَانْهَزَمَ النَّاسُ، فَلَمَّا قَدِمُوا مَكَّةَ قَالُوا هَزَمَ النَّاسَ سُرَاقَةُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ سُرَاقَةُ، فَقَالَ: بَلَغَنِي أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: إِنِّي هَزَمْتُ النَّاسَ، فَوَاللَّهِ مَا شَعَرْتُ بِمَسِيرِكُمْ، حَتَّى بَلَغَنِي هَزِيمَتَكُمْ! فَقَالُوا: أَمَا أَتَيْتَنَا فِي يَوْمِ كَذَا؟ فَحَلَفَ لَهُمْ. فَلَمَّا أَسْلَمُوا عَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ كَانَ الشَّيْطَانَ.

Yüce Allah'ın: {وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ} kavli; onun süslemesi şöyle olmuştu: Kureyş yürümek için toplandığında, kendileriyle Benî Bekr arasındaki savaşı hatırladı ve bu durum neredeyse onları geri döndürecekti. Bunun üzerine İblis, beraberinde bayrağı olan bir şeytan ordusu içinde geldi ve onlara Sürâka b. Mâlik b. Cu'şüm suretinde göründü. {وَقَالَ} Ve onlara şöyle dedi: {لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ} yani: Kinâne kabilesine karşı sizin koruyucunuzum! {فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ} yani iki ordu karşılaşıp İblis meleklerin gökten indiğini görünce, onlara karşı gücünün yetmeyeceğini anladı; {نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ} ed-Dahhâk: "Arkasını dönüp kaçtı" dedi. en-Nadr b. Şümeyl: "Kaçarak arkası arkasına gerisin geriye döndü" dedi. el-Kelbî dedi ki: Karşılaştıklarında İblis, müşriklerin safında Sürâka suretinde Hâris b. Hişâm'ın elinden tutuyordu; derken iki topuğu üzerinde geri döndü. Hâris ona: "Savaşmaksızın kaçıyor musun?" dedi ve onu tutmaya başladı. Bunun üzerine onun göğsüne vurdu ve çekip gitti; insanlar da hezimete uğradı. Mekke'ye vardıklarında: "İnsanları Sürâka hezimete uğrattı" dediler. Bu durum Sürâka'ya ulaşınca şöyle dedi: "Benim insanları hezimete uğrattığımı söylediğiniz bana ulaştı. Allah'a yemin olsun ki, sizin hezimet haberiniz bana ulaşıncaya kadar yola çıktığınızdan bile haberim yoktu!" Onlar: "Falanca gün bize gelmedin mi?" dediler; o da onlara yemin etti. Müslüman olduklarında ise onun şeytan olduğunu anladılar.

قَالَ الْحَسَنُ فِي قَوْلِهِ: {وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ} قَالَ: رَأَى إِبْلِيسُ جِبْرِيلَ مُتَعَجِّرًا بِبُرْدٍ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي يَدِهِ اللِّجَامُ يَقُودُ الْفَرَسَ، مَا رَكِبَ.

Hasan, [Allah'ın]: {وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ} "Ve dedi ki: Şüphesiz ben sizden uzağım; doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum" kavli hakkında şöyle dedi: "İblis, Cibrîl'i bir hırkaya bürünmüş olarak, binmeksizin atını geminden çekip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde yürürken gördü."

وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ إِبْلِيسُ يَقُولُ: إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ وَصَدَقَ. وَقَالَ {إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} وَكَذَبَ وَاللَّهِ مَا بِهِ مِنْ مَخَافَةِ اللَّهِ، وَلَكِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا قُوَّةَ بِهِ وَلَا مَنَعَةَ فَأَوْرَدَهُمْ وَأَسْلَمَهُمْ، وَذَلِكَ عَادَةُ عَدُوِّ اللَّهِ لِمَنْ أَطَاعَهُ، إِذَا الْتَقَى الْحَقُّ وَالْبَاطِلُ أَسْلَمَهُمْ وَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ.

Katâde şöyle dedi: İblis: "Doğrusu ben sizin görmediğinizi görüyorum" diyordu ve doğru söylüyordu. {إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ} "Muhakkak ki ben Allah'tan korkarım" dediğinde ise yalan söyledi; Allah'a yemin olsun ki onda hiçbir Allah korkusu yoktu, fakat kendisinde hiçbir güç ve savunma olmadığını anladı; böylece onları [tehlikeye] sürükledi ve yüzüstü bıraktı. Hak ile bâtıl karşılaştığında, Allah'ın düşmanının kendisine itaat edenlere karşı âdeti işte budur: Onları yüzüstü bırakır ve onlardan uzaklaşır.

وَقَالَ عَطَاءٌ: إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ أَنْ يُهْلِكَنِي فِيمَنْ يَهْلَكُ.

Atâ şöyle demiştir: "Şüphesiz ben, helâk olanlar arasında Allah'ın beni de helâk etmesinden korkarım."

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَافَ أَنْ يَأْخُذَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَيَعْرِفَ حَالَهُ فَلَا يُطِيعُوهُ.

el-Kelbî şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm'ın kendisini yakalamasından ve durumunu anlayıp da artık kendisine itaat etmemelerinden korktu.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ أَيْ أَعْلَمُ صِدْقَ وَعْدِهِ لِأَوْلِيَائِهِ لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى ثِقَةٍ مِنْ أَمْرِهِ.

Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; "Muhakkak ki ben Allah'tan korkarım", yani O'nun dostlarına olan vaadinin doğruluğunu biliyorum [demektir]; çünkü o, başına gelecekten emindi.

{وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ. وَقِيلَ: انْقَطَعَ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ أَخَافُ اللَّهَ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ: وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ.

{وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ} "Allah, cezası pek şiddetli olandır." Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; "Şüphesiz ben sizin adınıza Allah'tan korkarım, zira Allah'ın cezası pek şiddetlidir" demektir. Bir görüşe göre de söz "Allah'tan korkarım" ifadesinde bitmiş olup ardından Allah: "Ve Allah, cezası pek şiddetli olandır" buyurmaktadır.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي عُلَيَّةَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كُرَيْزٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قال: "ما رؤي الشَّيْطَانُ يَوْمًا هُوَ فِيهِ أَصْغَرُ وَلَا أَدْحَرُ وَلَا أَحْقَرُ وَلَا أَغْيَظُ مِنْهُ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا لِمَا يَرَى مِنْ تَنَزُّلِ الرَّحْمَةِ وَتَجَاوُزِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، إِلَّا مَا كَانَ مِنْ يَوْمِ بَدْرٍ"، فَقِيلَ: وَمَا رَأَى يَوْمَ بَدْرٍ؟ قَالَ: "أَمَا إِنَّهُ قَدْ رَأَى جِبْرِيلَ ﵇ وَهُوَ يَزَعُ الْمَلَائِكَةَ". هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ (١) .

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o İbrâhîm b. Ebî Able'den, o Talha b. Ubeydillâh b. Küreyz'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şeytanın, Arefe günündeki kadar daha küçük, daha kovulmuş, daha hakir ve daha öfkeli görüldüğü başka hiçbir gün olmamıştır. Bu da ancak rahmetin indiğini ve Yüce Allah'ın büyük günahları bağışladığını görmesindendir; Bedir günü hariç." 'Bedir günü ne görmüştü?' denildi. Şöyle buyurdu: "O, Cibrîl aleyhisselâm'ı melekleri sevk edip düzenlerken görmüştü." Bu mürsel bir hadistir (١).

{إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩) وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠) }

{إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٩) وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ (٥٠)} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Bunları dinleri aldattı' diyorlardı. Kim Allah'a tevekkül ederse, şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. Melekler inkâr edenlerin yüzlerine ve arkalarına vurarak: 'Tadın yakıcı azabı!' diyerek canlarını alırken bir görseydin!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} شَكٌّ وَنِفَاقٌ، {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} يَعْنِي: غَرَّ الْمُؤْمِنِينَ دِينُهُمْ، هَؤُلَاءِ قَوْمٌ كَانُوا مُسْتَضْعَفِينَ بِمَكَّةَ قَدْ أَسْلَمُوا، وَحَبَسَهُمْ أَقْرِبَاؤُهُمْ مِنَ الْهِجْرَةِ، فَلَمَّا خَرَجَتْ قُرَيْشٌ إِلَى بَدْرٍ، أَخْرَجُوهُمْ كُرْهًا، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَى قِلَّةِ الْمُسْلِمِينَ ارْتَابُوا وَارْتَدُّوا، وَقَالُوا: غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ، فَقُتِلُوا جَمِيعًا، مِنْهُمْ: قَيْسُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَأَبُو قَيْسِ بْنُ الْفَاكِهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّانِ، وَالْحَارِثُ بْنُ زَمْعَةَ بْنِ الْأَسْوَدِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، وَعَلِيُّ بْنُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفِ الْجُمَحِيُّ، وَالْعَاصُ بْنُ مُنَبِّهِ بْنِ الْحَجَّاجِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} أَيْ: وَمَنْ يُسَلِّمُ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ وَيَثِقُ بِهِ، {فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} قَوِيٌّ يَفْعَلُ بِأَعْدَائِهِ مَا يَشَاءُ، {حَكِيمٌ}

Yüce Allah'ın: {إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} "Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık" yani şüphe ve nifak "bulunanlar", {غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ} "'Bunları dinleri aldattı'" yani müminleri dinleri aldattı diyorlardı. Bunlar Mekke'de Müslüman olmuş fakat akrabaları tarafından hicret etmeleri engellenmiş zayıf bırakılmış bir topluluktu. Kureyş Bedir'e çıktığında onları da zorla çıkardı. Müslümanların azlığını görünce şüpheye düşüp dinden döndüler ve: "Bunları dinleri aldattı" dediler ve hepsi öldürüldü. Bunlardan bazıları şunlardır: Kays b. el-Velîd b. el-Mugīre, Ebû Kays b. el-Fâkih b. el-Mugīre el-Mahzûmî, el-Hâris b. Zem'a b. el-Esved b. el-Muttalib, Ali b. Ümeyye b. Halef el-Cumahî ve el-Âs b. Münebbih b. el-Haccâc. Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} Yani kim işini Allah'a havale eder ve O'na güvenirse, {فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ} O güçlüdür, düşmanlarına dilediğini yapar, {حَكِيمٌ} hikmet sahibidir.

{وَلَوْ تَرَى} يَا مُحَمَّدُ، {إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ} أَيْ: يَقْبِضُونَ أَرْوَاحَهُمْ. اخْتَلَفُوا فِيهِ، قِيلَ: هَذَا عِنْدَ الْمَوْتِ، تَضْرِبُ الْمَلَائِكَةُ وُجُوهَ الْكُفَّارِ وَأَدْبَارَهُمْ بِسِيَاطِ النَّارِ.

{وَلَوْ تَرَى} “Bir görseydin” [Ey Muhammed], {إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ} “melekler o kâfirlerin canlarını alırken [onlara] vururlar” yani onların canlarını kabzederlerken. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir; denildi ki: Bu ölüm esnasındadır; melekler kâfirlerin yüzlerine ve arkalarına ateşten kamçılarla vururlar.

وَقِيلَ: أَرَادَ الَّذِينَ قُتِلُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ بِبَدْرٍ كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ، {وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: يُرِيدُ أَسْتَاهَهُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ حَيِيٌ يُكَنِّي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا أَقْبَلُوا بِوُجُوهِهِمْ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ وُجُوهَهُمْ بالسيوف، وإذا ولو أَدْرَكَتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ فَضَرَبُوا أَدْبَارَهُمْ.

Şöyle de denilmiştir: Bedir'de öldürülen müşrikleri kastetmiştir; melekler onların {وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ} "yüzlerine ve arkalarına" vuruyorlardı. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid: "Kıçlarını kastetmektedir, fakat Allah hayâ sahibidir, kinaye yapar" demişlerdir. İbn Abbâs dedi ki: Müşrikler yüzlerini Müslümanlara doğru döndüklerinde melekler kılıçlarla yüzlerine vuruyor, arkalarını dönüp kaçtıklarında ise melekler yetişip arkalarına vuruyorlardı.

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: يُرِيدُ مَا أَقْبَلَ مِنْهُمْ وَمَا أَدْبَرَ، أَيْ: يَضْرِبُونَ أَجْسَادَهُمْ كُلَّهَا، وَالْمُرَادُ بِالتَّوَفِّي: الْقَتْلُ. {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} أَيْ: وَتَقُولُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ: ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ. وَقِيلَ: كَانَ مَعَ الْمَلَائِكَةِ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ يَضْرِبُونَ بِهَا الْكُفَّارَ، فَتَلْتَهِبُ النَّارُ فِي جِرَاحَاتِهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ". وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا يَوْمُ الْقِيَامَةِ تَقُولُ لَهُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ: ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَقُولُونَ لَهُمْ ذَلِكَ بَعْدَ الْمَوْتِ.

İbn Cüreyc dedi ki: Onların ön taraflarını ve arka taraflarını, yani bütün bedenlerini kastetmektedir; can alma (teveffî) ile kastedilen ise öldürmektir. {وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ} Yani melekler onlara: "Tadın yakıcı azabı!" derler. Şöyle de denilmiştir: Meleklerin yanında demir topuzlar vardı, onlarla kâfirlere vururlar ve yaralarında ateş alevlenirdi; işte Yüce Allah'ın: "Tadın yakıcı azabı!" kavli budur. Hasan dedi ki: Bu kıyamet günündedir; cehennem bekçileri onlara: "Tadın yakıcı azabı!" diyecektir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: Onlara bunu ölümden sonra söylerler, demiştir.

{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢) }

{ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ (٥١) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ (٥٢)} “Bu, ellerinizin önden gönderdiği (yaptığı) şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. Tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Onlar Allah'ın ayetlerini inkâr etmişlerdi; Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetli olandır.”

{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤) }

{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٥٣) كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ (٥٤)} “Bu, bir topluluk kendi nefislerinde olanı değiştirmedikçe, Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirici olmayışından ve şüphesiz Allah'ın hakkıyla işiten, hakkıyla bilen olmasındandır. Tıpkı Firavun hanedanı ve onlardan öncekilerin gidişatı gibi... Onlar Rablerinin ayetlerini yalanladılar; Biz de onları günahları sebebiyle helak ettik ve Firavun hanedanını suda boğduk. Hepsi de zalim kimselerdi.”

{ذَلِكَ} أَيْ: ذَلِكَ الضَّرْبُ الَّذِي وَقَعَ بِكُمْ، {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيَكُمْ} أَيْ: بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ، {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ}

{ذَلِكَ} Yani başınıza gelen o darbe/azap, {بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيَكُمْ} yani ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir; {وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} "ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir."

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} كَفِعْلِ آلِ فِرْعَوْنَ وَصَنِيعِهِمْ وَعَادَتِهِمْ، مَعْنَاهُ: أَنَّ عَادَةَ هَؤُلَاءِ فِي كُفْرِهِمْ كَعَادَةِ آلِ فِرْعَوْنَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنَّ آلَ فِرْعَوْنَ أَيْقَنُوا أَنَّ مُوسَى نَبِيٌّ مِنَ اللَّهِ فَكَذَّبُوهُ، كَذَلِكَ هَؤُلَاءِ جَاءَهُمْ مُحَمَّدٌ ﷺ بِالصِّدْقِ فَكَذَّبُوهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بِهِمْ عُقُوبَةً كَمَا أَنْزَلَ بآل فرعون. ١٥٠/أ {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} أَيْ: {كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ}

{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} Firavun hanedanının davranışı, işi ve âdeti gibi demektir; bunun manası: Bunların inkârdaki âdeti, tıpkı Firavun hanedanının âdeti gibidir. İbn Abbâs dedi ki: Bu şöyledir; Firavun hanedanı Mûsâ'nın Allah katından bir peygamber olduğunu kesin olarak bildikleri halde onu yalanladılar. Tıpkı bunlar gibi; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine doğrulukla geldiği halde onu yalanladılar. Bu yüzden Allah Firavun hanedanına ceza indirdiği gibi bunlara da ceza indirdi. {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} yani {كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ} "onlardan öncekiler de Allah'ın ayetlerini inkâr etmişlerdi; Allah da onları günahları sebebiyle yakalayıverdi. Şüphesiz Allah pek kuvvetlidir, cezası pek şiddetli olandır."

{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} أَرَادَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُغَيِّرُ مَا أَنْعَمَ عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا هُمْ مَا بِهِمْ، بِالْكُفْرَانِ وَتَرْكِ الشُّكْرِ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ غَيَّرَ اللَّهُ مَا بِهِمْ، فَسَلَبَهُمُ النِّعْمَةَ.

{ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} "Bu, bir topluluk kendi nefislerinde olanı değiştirmedikçe, Allah'ın onlara bahşettiği bir nimeti değiştirici olmayışındandır"; şunu kastetmiştir: Yüce Allah bir kavme lütfettiği nimeti, onlar nankörlük ve şükrü terk etmek suretiyle kendi durumlarını değiştirmedikçe değiştirmez. Bunu yaptıkları zaman ise Allah onların durumunu değiştirir ve nimeti ellerinden alır.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: نِعْمَةُ اللَّهِ مُحَمَّدٌ ﷺ أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى قُرَيْشٍ وَأَهْلِ مَكَّةَ، فَكَذَّبُوهُ وَكَفَرُوا بِهِ فَنَقَلَهُ اللَّهُ إِلَى الْأَنْصَارِ، {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ}

es-Süddî dedi ki: Allah'ın nimeti Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah onu Kureyş'e ve Mekke ehline nimet olarak bahşetti, fakat onlar onu yalanladılar ve inkâr ettiler; böylece Allah da onu Ensar'a nakletti. {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} "Ve şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir."