{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} كَصُنْعِ آلِ فِرْعَوْنَ، {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} مِنْ كُفَّارِ الْأُمَمِ، {كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} أَهْلَكْنَا بَعْضَهُمْ بِالرَّجْفَةِ وَبَعْضَهُمْ بِالْخَسْفِ وَبَعْضَهُمْ بِالْمَسْخِ وَبَعْضَهُمْ بِالرِّيحِ وَبَعْضَهُمْ بِالْغَرَقِ، فَكَذَلِكَ أَهْلَكْنَا كَفَّارَ بَدْرٍ بِالسَّيْفِ، لَمَّا كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ، {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} يَعْنِي: الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ.
{كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ} Firavun hanedanının davranışı gibi, {وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} onlardan önceki inkârcı ümmetler [gibi], {كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ} "Rablerinin ayetlerini yalanladılar; Biz de onları günahları sebebiyle helak ettik"; onların bir kısmını şiddetli sarsıntı ile, bir kısmını yere batırarak, bir kısmını suretlerini değiştirerek, bir kısmını rüzgâr ile ve bir kısmını da suda boğarak helak ettik. İşte Rablerinin ayetlerini yalanladıklarında Bedir inkârcılarını da kılıçla böyle helak ettik; {وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} "ve Firavun hanedanını suda boğduk. Hepsi de zalim kimselerdi." Yani öncekiler de sonrakiler de [zalimdiler].
{إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨) }
{إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٥) الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (٥٦) فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (٥٧) وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ (٥٨) } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler. Onlar, kendileriyle antlaşma yaptığın, sonra da her defasında hiç çekinmeden antlaşmalarını bozan kimselerdir. Eğer onları savaşta yakalarsan, arkalarındakilere ibret olacak şekilde onları darmadağın et ki akıllarını başlarına alsınlar. Bir topluluğun hainlik etmesinden korkarsan, sen de aynı şekilde antlaşmayı bozduğunu kendilerine bildir. Şüphesiz Allah hainleri sevmez.”
{إِنَّ شَرَ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي يَهُودَ بَنِي قُرَيْظَةَ، مِنْهُمْ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ وَأَصْحَابُهُ.
{إِنَّ شَرَ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, inkâr edenlerdir; artık onlar iman etmezler.” el-Kelbî ve Mukâtil şöyle dedi: Yani Benî Kurayza Yahudileridir; Kâ'b b. el-Eşref ve adamları bunlardandır.
{الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ} يَعْنِي عَاهَدْتَهُمْ وَقِيلَ: أَيْ: عَاهَدْتَ مَعَهُمْ. وَقِيلَ أَدْخَلَ "مَنْ" لِأَنَّ مَعْنَاهُ: أَخَذْتَ مِنْهُمُ الْعَهْدَ، {ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ} وَهُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ، نَقَضُوا الْعَهْدَ الَّذِي كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَعَانُوا الْمُشْرِكِينَ بِالسِّلَاحِ عَلَى قِتَالِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ، ثُمَّ قَالُوا: نَسِينَا وَأَخْطَأْنَا فَعَاهَدَهُمُ الثَّانِيَةَ، فَنَقَضُوا الْعَهْدَ +وَمَالَئُوا الْكُفَّارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ الْخَنْدَقِ، وَرَكِبَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ إِلَى مَكَّةَ، فَوَافَقَهُمْ عَلَى مُخَالَفَةِ النَّبِيِّ ﷺ، {وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ} لَا يَخَافُونَ اللَّهَ تَعَالَى فِي نَقْضِ الْعَهْدِ.
{الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ} Yani kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler; [bir görüşe göre de] yani kendileriyle birlikte muahede yaptığın kimseler demektir. Şöyle de denilmiştir: Başına "min" (مِنْ) edatı dâhil edilmiştir, çünkü anlamı "onlardan ahit aldın" demektir. {ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ} "Sonra da her defasında antlaşmalarını bozarlar"; bunlar Benî Kurayza'dır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarındaki antlaşmayı bozdular ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına karşı savaşmaları için müşriklere silahla yardım ettiler. Sonra da: "Unuttuk ve hata ettik" dediler. Bunun üzerine [Allah Resûlü] onlarla ikinci defa antlaşma yaptı. Ancak Hendek Günü yine antlaşmayı bozdular ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı kâfirlere destek verdiler. Kâ'b b. el-Eşref de Mekke'ye gidip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etme hususunda onlarla anlaştı. {وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ} "Ve onlar hiç çekinmezler"; antlaşmayı bozma konusunda Yüce Allah'tan korkmazlar.
{فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ} تَجِدَنَّهُمْ، {فِي الْحَرْبِ} قَالَ مُقَاتِلٌ: إِنْ أَدْرَكْتَهُمْ فِي الْحَرْبِ وَأَسَرْتَهُمْ، {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَنَكِّلْ بِهِمْ مِنْ وَرَائِهِمْ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَنْذِرْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ. وَأَصْلُ التَّشْرِيدَ: التَّفْرِيقُ وَالتَّبْدِيدُ، مَعْنَاهُ فَرِّقْ بِهِمْ جَمْعَ كَلِّ نَاقِضٍ، أَيْ: افْعَلْ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَقَضُوا عَهْدَكَ وَجَاءُوا لِحَرْبِكَ فِعْلًا مِنَ الْقَتْلِ وَالتَّنْكِيلِ، يَفْرَقُ مِنْكَ وَيَخَافُكَ مَنْ خَلْفَهُمْ مَنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَالْيَمَنِ، {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} يَتَذَكَّرُونَ وَيَعْتَبِرُونَ فَلَا يَنْقُضُونَ الْعَهْدَ.
{فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ} Onları bulursan, {فِي الْحَرْبِ} Mukâtil dedi ki: Savaşta onları yakalayıp esir edersen, {فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ} İbn Abbâs dedi ki: Onlara [vereceğin ceza ile] arkalarındakilere gözdağı ver/ibret yap. Saîd b. Cübeyr dedi ki: Onlar vasıtasıyla arkalarındakileri uyar. Teşrîd (تَشْرِيد) kelimesinin asıl anlamı: Dağıtmak ve darmadağın etmektir. Manası: Her ahit bozanın topluluğunu onlar vasıtasıyla darmadağın et; yani antlaşmanı bozan ve seninle savaşmaya gelen bu kimselere öyle bir öldürme ve ibretlik ceza tatbik et ki, onların arkasında kalan Mekke ve Yemen halkı senden çekinsin ve korksun. {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} "Tâ ki akıllarını başlarına alsınlar"; düşünüp ibret alsınlar da antlaşmayı bozmasınlar.
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ} أَيْ: تَعْلَمَنَّ يَا مُحَمَّدُ، {مِنْ قَوْمٍ} مُعَاهَدِينَ، {خِيَانَةً} نَقْضَ عَهْدٍ بِمَا يَظْهَرُ لَكُمْ مِنْهُمْ آثَارِ الْغَدْرِ كَمَا ظَهَرَ مِنْ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ} فَاطْرَحْ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ، {عَلَى سَوَاءٍ} يَقُولُ: أَعْلِمْهُمْ قَبْلَ حَرْبِكَ إِيَّاهُمْ أَنَّكَ قَدْ فَسَخْتَ الْعَهْدَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُمْ حَتَّى تَكُونَ أَنْتَ وَهُمْ فِي الْعِلْمِ بِنَقْضِ الْعَهْدِ سَوَاءً، فَلَا [يَتَوَهَّمُوا] (١) أَنَّكَ نَقَضْتَ الْعَهْدَ بِنَصْبِ الْحَرْبِ مَعَهُمْ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ}
{وَإِمَّا تَخَافَنَّ} Yani [hıyanetlerinden] haberdar olursan ey Muhammed, {مِنْ قَوْمٍ} antlaşmalı bir topluluktan, {خِيَانَةً} Kurayza ve Nadîr'den hıyanet alametleri ortaya çıktığı gibi, sana hıyanet alametleri belirmesi sebebiyle bir ahit bozma [korkusu duyarsan], {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ} onların ahdini kendilerine geri at, {عَلَى سَوَاءٍ} Şöyle buyurmaktadır: Onlarla savaşmadan önce, kendilerine aranızdaki antlaşmayı feshettiğini bildir ki, ahdin bozulduğunu bilme hususunda sen de onlar da eşit olasınız; böylece senin onlarla savaş açmak suretiyle ahdi bozduğunu [zannetmesinler]. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} “Şüphesiz Allah hainleri sevmez.”
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، أَنَا أَبُو سَهْلٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ طَرَفَةَ السِّجْزِيُّ، أَنَا أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ أَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ دَاسَةَ التَّمَّارُ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ السِّجِسْتَانِيُّ، ثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، ثَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي الْفَيْضِ عَنْ [سُلَيْمِ] (٢) بْنِ عَامِرٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ حِمْيَرَ قَالَ: كَانَ بَيْنَ مُعَاوِيَةَ وَبَيْنَ الرُّومِ عَهْدٌ، وَكَانَ يَسِيرُ نَحْوَ بِلَادِهِمْ، حَتَّى إِذَا انْقَضَى الْعَهْدُ غَزَاهُمْ، فَجَاءَ رَجُلٌ عَلَى فَرَسٍ وَهُوَ يَقُولُ: اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ، وَفَاءٌ لَا غَدْرٌ، فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ عَمْرُو بْنُ عَبَسَةَ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمٍ عَهْدٌ فَلَا يَشُدَّ عُقْدَةً وَلَا يَحُلَّهَا حَتَّى يَنْقَضِيَ أَمَدُهَا أَوْ يَنْبِذَ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ". فَرَجَعَ مُعَاوِيَةُ ﵁ (٣) .
Bize Muhammed b. el-Hasen el-Mervezî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Sehl Muhammed b. Ömer b. Tarafe es-Siczî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Süleymân el-Hattâbî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Bekr Muhammed b. Bekr b. Muhammed b. Abdirrezzâk b. Dâse et-Temmâr bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Hafs b. Ömer en-Nemerî rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Şu'be, Ebü'l-Feyz'den, [o] [Süleym] b. Âmir'den, [o da] Himyer kabilesinden bir adamdan naklen rivayet etti; o şöyle dedi: Muâviye ile Bizanslılar arasında bir antlaşma vardı ve o onların memleketine doğru ilerliyordu ki süre bittiğinde onlarla savaşsın. Derken at üzerinde bir adam geldi ve şöyle diyordu: "Allahu ekber, Allahu ekber! Ahde vefa vardır, hainlik yoktur!" Baktığında bir de gördü ki o Amr b. Abese'dir. Muâviye ona [haber] gönderip durumunu sordu. O da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kiminle bir topluluk arasında ahit varsa, süresi bitinceye veya eşit şartlarda ahdi onlara geri atıncaya kadar hiçbir düğümü sıkmasın ve onu çözmesin." Bunun üzerine Muâviye radıyallâhu anh geri döndü.
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩) وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠) }
{وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا إِنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ (٥٩) وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٦٠) } “İnkâr edenler asla kurtulup geçtiklerini sanmasınlar; şüphesiz onlar [Bizi] âciz bırakamazlar. Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve cihat için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın; bununla Allah’ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmeyip de Allah’ın bildiği diğer düşmanları korkutursunuz. Allah yolunda ne harcarsanız karşılığı size eksiksiz ödenir ve siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ "يَحْسَبَنَّ" بِالْيَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، "سَبَقُوا" أَيْ: فَأَتَوْا، نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ انْهَزَمُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ. فَمَنْ قَرَأَ بِالْيَاءِ يَقُولُ "لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا" أَنْفُسَهُمْ سَابِقِينَ فَائِتِينَ فِي عَذَابِنَا، وَمَنْ قَرَأَ
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu sözü: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَبَقُوا} “İnkâr edenler asla kurtulup geçtiklerini sanmasınlar.” Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Hamza ve Hafs, "ye" (ي) harfiyle "yahsebenn" (يَحْسَبَنَّ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise "te" (ت) harfiyle [tahsebenn şeklinde] okumuştur. "Sebekû" (سَبَقُوا), yani [kaçıp] kurtuldular demektir. Bu ayet, Bedir günü hezimete uğrayan müşrikler hakkında inmiştir. "Ye" (ي) harfiyle okuyan kimse şöyle [takdir etmiş] olur: "İnkâr edenler kendilerini, azabımızdan kaçıp kurtulan kimseler sanmasınlar." Kim de ["te" ile okursa...]
بِالتَّاءِ فَعَلَى الْخِطَابِ. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: {أَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ} بِفَتْحِ الْأَلِفِ، أَيْ: لِأَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ، وَلَا يَفُوتُونَنِي. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِابْتِدَاءِ.
tâ ile okursa hitap üzerinedir. İbn Âmir: {أَنَّهُمْ لَا يُعْجِزُونَ} kısmını elifin fethasıyla okumuştur; yani çünkü onlar âciz bırakamazlar ve Benden kaçıp kurtulamazlar demektir. Diğerleri ise elifin kesresiyle [ibtidaî cümle olarak] okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} الْإِعْدَادُ: اتِّخَاذُ الشَّيْءِ لِوَقْتِ الْحَاجَةِ. {مِنْ قُوَّةٍ} أَيْ: مِنَ الْآلَاتِ الَّتِي تَكُونُ لَكُمْ قُوَّةً عَلَيْهِمْ من الخيل والسلاك.
Yüce Allah'ın şu sözü: {وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ} “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın.” el-İ'dâd (الْإِعْدَادُ): Bir şeyi ihtiyaç vakti için hazır bulundurmaktır. {مِنْ قُوَّةٍ} "Kuvvetten", yani at ve silahlardan onlara karşı size kuvvet sağlayacak aletlerden [hazırlayın].
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ ثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ ثَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ، ثُمَامَةَ بْنِ شُفَى أَنَّهُ سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ، وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ: "وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ، أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ، أَلَا إِنَّ الْقُوَّةَ الرَّمْيُ" (١) .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir bildirdi, [o dedi ki]: Bize Abdulgâfir b. Muhammed haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, [o dedi ki]: Bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân, Müslim b. el-Haccâc'dan rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Hârûn b. Ma'rûf rivayet etti, [o dedi ki]: Bize İbn Vehb rivayet etti, [o dedi ki]: Bana Amr b. el-Hâris, Ebû Alî Sümâme b. Şufeyy'den bildirdi ki o Ukbe b. Âmir'in şöyle dediğini işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i minberdeyken şöyle buyururken işittim: "'Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın.' Dikkat edin, kuvvet ok atmaktır! Dikkat edin, kuvvet ok atmaktır! Dikkat edin, kuvvet ok atmaktır!"
وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ "سَتُفْتَحُ عَلَيْكُمُ الرُّومُ وَيَكْفِيكُمُ اللَّهُ ﷿ فَلَا يَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَلْهُوَ بِأَسْهُمِهِ" (٢) .
Aynı isnatla dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bizans'ın fethi size nasip olacak ve aziz ve celil olan Allah size yetecektir; sakın sizden biriniz oklarıyla meşgul olmaktan/talim yapmaktan âciz kalmasın!"
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، ثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْغَسِيلِ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ صَفَفَنَا لِقُرَيْشٍ وَصَفُّوا لَنَا: "إِذَا أَكْثَبُوكُمْ فَعَلَيْكُمْ بِالنَّبْلِ" (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Abdurrahman b. el-Gasîl, Hamza b. Ebî Üseyd'den, [o da] babasından rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü, biz Kureyş'e karşı saf tuttuğumuzda ve onlar da bize karşı saf tuttuklarında şöyle buyurdu: "Onlar size yaklaştıklarında oka sarılın."
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، ثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانَيُّ، ثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، ثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، ثَنَا هِشَامُ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَبِي نَجِيحٍ السُّلَمِيِّ قَالَ: حَاصَرْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الطَّائِفَ فَسَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ بَلَغَ بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ لَهُ دَرَجَةٌ فِي الْجَنَّةِ"، قَالَ: فَبَلَغْتُ يَوْمَئِذٍ سِتَّةَ عَشَرَ سَهْمًا. وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ رَمَى بِسَهْمٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَهُوَ عِدْلُ مُحَرَّرٍ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Humeyd b. Zenceveyh rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Abdussamed b. Abdilvâris rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Hişâm ed-Destevâî, Katâde'den, [o] Sâlim b. Ebi'l-Ca'd'dan, [o] Ma'dân b. Ebî Talha'dan, [o da] Ebû Necîh es-Sülemî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tâif'i kuşattık. O esnada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kim Allah yolunda [düşmana] bir ok ulaştırırsa (isabet ettirirse), bu onun için cennette bir derece olur.» [Ebû Necîh] dedi ki: "O gün ben [düşmana] on altı ok ulaştırdım." Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu da işittim: «Kim Allah yolunda bir ok atarsa bu, [sevapça] bir köle âzat etmeye denktir.»
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بَشْرَانَ، أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلَّامٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْأَزْرَقِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ الْجَنَّةَ ثَلَاثَةً: صَانِعَهُ، وَالْمُمِدَّ بِهِ، وَالرَّامِيَ بِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" (١) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebü'l-Huseyn Alî b. Muhammed b. Bişrân bildirdi, [o dedi ki]: Bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Abdürrezzâk rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Ma'mer, Yahyâ b. Kesîr'den, [o] Zeyd b. Sellâm'dan, [o] Abdullâh b. Zeyd b. el-Ezrak'tan, [o da] Ukbe b. Âmir el-Cühenî'den, [o da] Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi ki şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah, tek bir ok sebebiyle üç kişiyi cennete koyar: Onu yapanı, onu [atıcıya] ulaştıranı ve Allah yolunda onu atanı."
وَرُوِيَ عَنْ خَالِدِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ ثَلَاثَةَ نَفَرٍ فِي الْجَنَّةِ: صَانِعَهُ يَحْتَسِبُ فِي صَنْعَتِهِ الْخَيْرَ، وَالرَّامِيَ بِهِ وَمُنْبِلَهُ، وَارْمُوا وَارْكَبُوا، وَإِنْ ترموا أحب ١٥٠/ب إِلَيَّ مِنْ أَنْ تَرْكَبُوا، كُلُّ شَيْءٍ يَلْهُو بِهِ الرَّجُلُ بَاطِلٌ إِلَّا رَمْيَهُ بِقَوْسِهِ وَتَأْدِيبَهُ فَرَسَهُ وَمُلَاعَبَتَهُ امْرَأَتَهُ فَإِنَّهُنَّ مِنَ الْحَقِّ. وَمَنْ تَرَكَ الرَّمْيَ بَعْدَمَا عَلِمَهُ رَغْبَةً عَنْهُ فَإِنَّهُ نِعْمَةٌ تَرَكَهَا أَوْ قَالَ كَفَرَهَا" (٢) .
Hâlid b. Zeyd'den, [o] Ukbe b. Âmir'den, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Şüphesiz Allah, tek bir ok sebebiyle üç kimseyi cennete koyar: Yapımında hayır uman ustasını, onu atanı ve atana oku vereni. Ok atın ve ata binin; sizin ok atmanız bana ata binmenizden daha sevimlidir. Kişinin kendisiyle eğlendiği her şey bâtıldır; ancak yayından ok atması, atını eğitmesi ve hanımıyla oynaşması müstesnadır; zira bunlar haktandır. Kim ok atmayı öğrendikten sonra ona rağbet etmeyip terk ederse, o terk ettiği -veya nankörlük ettiği- bir nimettir."
قَوْلُهُ: {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ} يَعْنِي: رَبْطُهَا وَاقْتِنَاؤُهَا لِلْغَزْوِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْقُوَّةُ الْحُصُونُ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ الْإِنَاثُ. وَرُوِيَ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ أَنَّهُ كَانَ لَا يَرْكَبُ فِي الْقِتَالِ إِلَّا الْإِنَاثَ لِقِلَّةِ صَهِيلِهَا. وَعَنْ أَبِي مُحَيْرِيزٍ قَالَ: كَانَ الصَّحَابَةُ ﵃ يَسْتَحِبُّونَ ذُكُورَ الْخَيْلِ عِنْدَ الصُّفُوفِ وَإِنَاثَ الْخَيْلِ عِنْدَ الْبَيَاتِ وَالْغَارَاتِ.
O'nun: {وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ} "ve cihat için bağlanıp beslenen atlar [hazırlayın]" sözü, yani cihat için onların bağlanması ve beslenip elde tutulması demektir. İkrime dedi ki: Kuvvet kalelerdir; "ribâtü'l-hayl" ise dişi atlardır. Hâlid b. el-Velîd'den rivayet edildiğine göre o, kişnemelerinin azlığı sebebiyle savaşta ancak dişi atlara binerdi. Ebû Müheyrîz'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ashap radıyallâhu anhüm saf tutulduğunda erkek atları, gece baskınlarında ve akınlarda ise dişi atları tercih ederlerdi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، ثَنَا زَكَرِيَّا عَنْ عَامِرٍ، ثَنَا عُرْوَةُ الْبَارِقِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، الْأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ" (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Zekeriyyâ, Âmir'den rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Urve el-Bârıkî rivayet etti ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Atların alınlarına kıyamet gününe kadar hayır; yani ecir ve ganimet bağlanmıştır."
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، ثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، ثَنَا طَلْحَةُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدًا الْمَقْبُرِيَّ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنِ احْتَبَسَ فَرَسًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِيمَانًا وَتَصْدِيقًا بِوَعْدِهِ، فَإِنَّ شِبَعَهُ، وَرِيَّهُ، وَرَوْثَهُ، وَبَوْلَهُ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [o dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Ali b. Hafs rivayet etti, [o dedi ki]: Bize İbnü'l-Mübârek rivayet etti, [o dedi ki]: Bize Talha b. Ebî Saîd rivayet edip dedi ki: Saîd el-Makburî'yi anlatırken işittim; o da Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiş: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنِ احْتَبَسَ فَرَسًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِيمَانًا وَتَصْدِيقًا بِوَعْدِهِ، فَإِنَّ شِبَعَهُ، وَرِيَّهُ، وَرَوْثَهُ، وَبَوْلَهُ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» «Kim [Allah'a] inanarak ve O'nun vaadini tasdik ederek Allah yolunda bir at bağlayıp beslerse; şüphesiz onun doyması, su içip kanması, gübresi ve idrarı kıyamet gününde onun mizanında [sevap olarak yer alacak]tır.»
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "الْخَيْلُ ثَلَاثَةٌ: لِرَجُلٍ أَجْرٌ، وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ، وَهِيَ لِرَجُلٍ وِزْرٌ، فَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَأَطَالَ لَهَا فِي مَرْجٍ أَوْ رَوْضَةٍ فَمَا أَصَابَتْ فِي طِيلِهَا مِنْ ذَلِكَ الْمَرْجِ أَوِ الرَّوْضَةِ كَانَ لَهُ حَسَنَاتٍ، وَلَوْ أَنَّهَا قَطَعَتْ طِيلَهَا ذَلِكَ فَاسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ، كَانَتْ آثَارُهَا وَأَرْوَاثُهَا حَسَنَاتٍ لَهُ، وَلَوْ أَنَّهَا مَرَّتْ بِنَهْرٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ، وَلَمْ يُرِدْ أَنْ يَسْقِيَهَا كَانَ ذَلِكَ لَهُ حَسَنَاتٍ، فَهِيَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ أَجْرٌ، وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ سِتْرٌ: فَرَجُلٌ رَبَطَهَا تَغَنِّيًا وَتَعَفُّفًا، ثُمَّ لَمْ يَنْسَ حَقَّ اللَّهِ فِي ظُهُورِهَا وَلَا رِقَابِهَا، فَهِيَ لَهُ سِتْرٌ، وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ وِزْرٌ: فَرَجُلٌ رَبَطَهَا فَخْرًا وَرِيَاءً، وَنِوَاءً لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَهِيَ عَلَى ذَلِكَ وِزْرٌ" وَسُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الْحُمُرِ فَقَالَ: "مَا أُنْزِلَ عَلَيَّ فِيهَا شَيْءٌ إِلَّا هَذِهِ الْآيَةُ الْجَامِعَةُ الْفَاذَّةُ: "فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ، وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ" (١) {تُرْهِبُونَ بِهِ} تُخَوِّفُونَ {عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ} أَيْ: وَتُرْهِبُونَ آخَرِينَ، {مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ: هُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُمْ أَهْلُ فَارِسٍ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ: هُمُ الْمُنَافِقُونَ، لَا تَعْلَمُونَهُمْ، لِأَنَّهُمْ مَعَكُمْ يَقُولُونَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ: هُمْ كُفَّارُ الْجِنِّ.
Bize Ebü'l-Hasen es-Sarahsî bildirdi, [o dedi ki]: Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, [o dedi ki]: Bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, [o dedi ki]: Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Zeyd b. Eslem'den, [o] Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hüreyre'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "At üç türlüdür: Bir kimse için ecirdir, bir kimse için örtüdür [iffettir], bir kimse için de yüktür [günahtır]. Kendisi için ecir olan ata gelince: O kimse onu Allah yolunda bağlar; çayırda veya bahçede ipini uzatır. Atın o çayır veya bahçeden ipinin yettiği kadar yediği şeyler o kimse için sevap olur. Eğer at ipini koparır da bir veya iki tepe koşarak aşarsa, onun izleri ve gübreleri o kimse için sevap olur. Bir nehre uğrayıp ondan içerse -sahibi onu sulamak istememiş olsa bile- bu da onun için sevap olur; işte o at o kimse için ecirdir. Kendisi için örtü olan ata gelince: O kimse onu zenginlik ve iffet için [kimseye muhtaç olmamak amacıyla] bağlar; sonra da onun sırtındaki ve boynundaki Allah'ın hakkını unutmaz; işte o at o kimse için bir örtüdür. Kendisi için yük [günah] olan ata gelince: Bir kimse de onu övünmek, gösteriş yapmak ve İslâm ehline düşmanlık etmek için bağlar; işte bu da o kimse için günahtır." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merkepler hakkında sorulduğunda şöyle buyurdu: "Bana onlar hakkında, şu kapsamlı ve emsalsiz ayetten başkası indirilmedi: 'Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür.'" {تُرْهِبُونَ بِهِ} Korkutursunuz; {عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ} yani başkalarını da korkutursunuz, {مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ} "onlardan başka sizin bilmeyip de Allah’ın bildiği diğerlerini"; Mücâhid, Mukâtil ve Katâde şöyle dediler: Onlar Benî Kurayza'dır. es-Süddî dedi ki: Onlar Fars ehlidir. el-Hasen ve İbn Zeyd dediler ki: Onlar münafıklardır, onları bilemezsiniz; çünkü onlar sizinle beraberdirler ve 'Lâ ilâhe illallâh' derler. Cinlerin kâfirleri olduğu da söylenmiştir.
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} يُوَفَّى لَكُمْ أَجْرُهُ، {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} لَا تَنْقُصُ أُجُورُكُمْ.
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} "Allah yolunda ne harcarsanız karşılığı size eksiksiz ödenir"; onun ecri size tam verilir, {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} "ve siz haksızlığa uğratılmazsınız"; ecirleriniz eksiltilmez.
{وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١) }
{وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦١)} “Eğer onlar barışa meylederlerse sen de ona meylet ve Allah’a tevekkül et. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir (61).”
{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) }
{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ (٦٢) وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٣) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٦٤) } “Eğer sana hile yapmak isterlerse, şüphesiz Allah sana yeter. Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O’dur. Onların kalplerini kaynaştıran da [O’dur]. Eğer yeryüzündekilerin hepsini harcasaydın, onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} أَيْ: مَالُوا إِلَى الصُّلْحِ، {فَاجْنَحْ لَهَا} أَيْ: مِلْ إِلَيْهَا وَصَالِحْهُمْ. رُوِيَ عَنْ قَتَادَةَ وَالْحَسَنِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ} “Eğer barışa meylederlerse” kavli, yani sulhe meylederlerse [demektir]. {فَاجْنَحْ لَهَا} “sen de ona meylet” yani ona yönel ve onlarla barış yap. Katâde ve el-Hasan'dan şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet mensuhtur; Yüce Allah'ın: “Müşrikleri nerede
وَجَدْتُمُوهُمْ" "بَرَاءَةٌ -٥" {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} ! ثُمَّ بِاللَّهِ، {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}
bulursanız öldürün" (Tevbe: 5). {وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} Allah'a güven! {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ} يَغْدِرُوا وَيَمْكُرُوا بِكَ. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي بَنِي قُرَيْظَةَ. {فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} كَافِيكَ اللَّهُ، {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ} أَيْ: بِالْأَنْصَارِ.
{وَإِنْ يُرِيدُوا أَنْ يَخْدَعُوكَ} Sana hainlik etmek ve tuzak kurmak isterlerse; Mücâhid dedi ki: Yani Benî Kurayza'yı kastetmektedir. {فَإِنَّ حَسْبَكَ اللَّهُ} Allah sana yeter, {هُوَ الَّذِي أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ} "Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O’dur"; yani Ensar ile.
{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} أَيْ: بَيْنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ، كَانَتْ بَيْنَهُمْ إِحَنٌ وَثَارَاتٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَصَيَّرَهُمُ اللَّهُ إِخْوَانًا بَعْدَ أَنْ كَانُوا أَعْدَاءً، {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}
{وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ} "Ve onların kalplerini kaynaştırdı"; yani Evs ile Hazrec'in arasını. Cahiliye devrinde aralarında kinler ve kan davaları vardı; Allah onları düşman iken kardeş yaptı. {لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Eğer yeryüzündekilerin hepsini harcasaydın, onların kalplerini kaynaştıramazdın; fakat Allah onların arasını kaynaştırdı. Şüphesiz O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَسْلَمَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثَةٌ وَثَلَاثُونَ رَجُلًا وَسِتُّ نِسْوَةٍ، ثُمَّ أَسْلَمَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَتَمَّ بِهِ الْأَرْبَعُونَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .
Yüce Allah'ın şu sözü: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” Saîd b. Cübeyr dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın Müslüman olmuştu; sonra Ömer b. el-Hattâb Müslüman oldu ve onunla sayı kırka tamamlandı; bunun üzerine bu ayet indi.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَحَلِّ "مَنِ" فَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ مَحَلُّهُ خَفْضٌ، عَطْفًا عَلَى الْكَافِ فِي قَوْلِهِ: "حَسْبُكَ اللَّهُ" وَحَسْبُ مَنِ اتَّبَعَكَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ رَفْعٌ عَطْفًا عَلَى اسْمِ اللَّهِ مَعْنَاهُ: حَسْبُكَ اللَّهُ وَمُتَّبِعُوكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
"Men" (مَنْ) kelimesinin iraptaki yeri hakkında ihtilaf ettiler: Müfessirlerin çoğu onun mecrur olduğunu, [Yüce Allah'ın] "hasbükallâh" (حَسْبُكَ اللَّهُ) sözündeki kâf zamirine matuf olduğunu söylemişlerdir; yani "Allah sana yeter ve sana uyanlara da yeter" demektir. Bazıları ise onun merfû olduğunu, lafzatullaha matuf olduğunu söylemişlerdir; bunun manası: "Sana Allah ve müminlerden sana uyanlar yeter" şeklindedir.
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) }
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (٦٥) الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٦٦) مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٦٧) } “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa, iki yüz kişiye galip gelir. Eğer sizden yüz kişi bulunursa, inkâr edenlerden bin kişiye galip gelir; çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi. Artık sizden sabırlı yüz kişi bulunursa, iki yüz kişiye galip gelir; eğer sizden bin kişi bulunursa, Allah’ın izniyle iki bin kişiye galip gelir. Allah sabredenlerle beraberdir. Yeryüzünde kesin bir üstünlük sağlayıp [düşmanı] sindirmedikçe hiçbir peygamber için esirler sahibi olmak yakışmaz. Siz dünya menfaatini istiyorsunuz, Allah ise [sizin için] ahireti istiyor. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} أَيْ: حُثَّهُمْ عَلَى الْقِتَالِ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ} “Ey Peygamber! Müminleri savaşa teşvik et” kavli; yani onları savaşa teşvik et, gayrete getir [demektir].
{إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ} رَجُلًا {صَابِرُونَ} مُحْتَسِبُونَ، {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} مِنْ عَدُوِّهِمْ يَقْهَرُوهُمْ، {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ} صَابِرَةٌ مُحْتَسِبَةٌ، {يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} ذَلِكَ {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} أي: إن المشركون يُقَاتِلُونَ عَلَى غَيْرِ احْتِسَابٍ وَلَا طَلَبِ ثَوَابٍ، وَلَا يَثْبُتُونَ إِذَا صَدَقْتُمُوهُمُ الْقِتَالَ، خَشْيَةَ أَنْ يُقْتَلُوا. وَهَذَا خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، وَكَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الرَّجُلِ الْوَاحِدِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قِتَالَ عَشَرَةٍ مِنَ الْكَافِرِينَ، فَثَقُلَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، فَخَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ، فَنَزَلَ:
{إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ} yirmi adam {صَابِرُونَ} sevabını Allah'tan uman sabırlı kimseler [bulunursa], {يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} düşmanlarından iki yüz kişiye galip gelir ve onları hezimete uğratırlar. {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ} sabreden ve sevabını uman yüz kişi [bulunursa], {يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا} kâfirlerden bin kişiye galip gelirler. Bu da {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} "çünkü onlar anlamayan bir topluluktur"; yani müşrikler sevap ummadan ve mükâfat talep etmeden savaşırlar ve siz onlarla samimiyetle savaştığınızda öldürülme korkusuyla direnç gösteremezler. Bu ifade emir anlamında bir haberdir; bu durum Bedir günüydü, Allah müminlerden bir kişiye kâfirlerden on kişiyle savaşmayı farz kılmıştı. Bu durum müminlere ağır gelince Allah onlardan hafifletti ve şu ayet indi:
{الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} أَيْ: ضَعْفًا فِي الْوَاحِدِ عَنْ قِتَالِ الْعَشَرَةِ وَفِي الْمِائَةِ عَنْ قِتَالِ الْأَلِفِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "ضُعَفَاءَ" بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالْمَدِّ عَلَى الْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ الْعَيْنِ، {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} مِنَ الْكُفَّارِ، {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} فَرَدَّ مِنَ الْعَشَرَةِ إِلَى الِاثْنَيْنِ، فَإِنْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الشَّطْرِ مِنْ عَدُوِّهِمْ لَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَفِرُّوا.
{الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا} "Şimdi Allah sizden [yükü] hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi"; yani bir kişinin on kişiyle ve yüz kişinin bin kişiyle savaşması hususunda bir zaaf olduğunu bildi. Ebû Ca'fer ayn harfinin fethası ve med ile çoğul olarak "duafeâ" (ضُعَفَاءَ) şeklinde okumuştur; diğerleri ise ayn harfinin sükûnu ile okumuşlardır. {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ} kâfirlerden iki yüz kişiye galip gelirler, {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} "eğer sizden bin kişi bulunursa, Allah’ın izniyle iki bin kişiye galip gelir. Allah sabredenlerle beraberdir." Böylece [oranı] ondan ikiye indirdi. Buna göre Müslümanlar düşmanlarının yarısı kadar iseler, kaçmaları caiz olmaz.
وَقَالَ سُفْيَانُ قَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ: وَأَرَى الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِثْلَ هَذَا.
Süfyân dedi ki: İbn Şübrüme şöyle demiştir: İyiliği emredip kötülükten sakındırma hususunu da bunun gibi görüyorum.
قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ"، بِالْيَاءِ فِيهِمَا وَافَقَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ فِي الْأَوَّلِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ "ضُعَفَاءَ" بِفَتْحِ الضَّادِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الرُّومِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهَا.
Kûfe ehli her iki yerde de "ve in yekün minküm mietün" (وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ) ibaresini yâ ile okudular; Basra ehli birinci yerde onlara muvafakat etti, diğerleri ise her iki yerde tâ ile okudular. Âsım ve Hamza burada ve Rûm Suresi'nde dâd harfinin fethasıyla "da'fen" (ضَعْفًا) şeklinde okudular, diğerleri ise zammeyle [du'fen] okudular.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: "تَكُونَ" بِالتَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "أَسَارَى"، وَالْآخَرُونَ. "أَسْرَى".
Yüce Allah'ın şu sözü: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى} Ebû Ca'fer ve Basra ehli tâ ile "tekûne" (تَكُونَ) şeklinde okudular, diğerleri ise yâ ile okudular. Ebû Ca'fer "esârâ" (أَسَارَى), diğerleri ise "esrâ" (أَسْرَى) şeklinde okudu.
وَرَوَى الْأَعْمَشُ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ وَجِيءَ بِالْأَسْرَى، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا تَقُولُونَ فِي هَؤُلَاءِ"؟ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْمُكَ وَأَهْلُكَ فَاسْتَبْقِهِمْ +وَاسْتَأْنِ بِهِمْ، لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ، وَخُذْ مِنْهُمْ فِدْيَةً، تَكُونُ لَنَا قُوَّةً عَلَى الْكُفَّارِ، وَقَالَ عُمَرُ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَذَّبُوكَ وَأَخْرَجُوكَ قَدِّمْهُمْ نَضْرِبْ أَعْنَاقَهُمْ، مَكِّنْ عَلِيًّا مِنْ عَقِيلٍ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ، وَمَكِّنِّي مِنْ فُلَانٍ -نَسِيبٍ لِعُمَرَ -فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ، فَإِنَّ هَؤُلَاءِ أئمة الكفر، ١٥١/أوَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ انْظُرْ وَادِيًا كَثِيرَ الْحَطَبِ فَأَدْخِلْهُمْ فِيهِ ثُمَّ أَضْرِمْ عَلَيْهِمْ نَارًا. فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: قَطَعْتَ رَحِمَكَ. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يُجِبْهُمْ، ثُمَّ دَخَلَ، فَقَالَ نَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ، وَقَالَ نَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ عُمَرَ، وَقَالَ نَاسٌ: يَأْخُذُ بِقَوْلِ ابْنِ رَوَاحَةَ، ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَيُلَيِّنُ قُلُوبَ رِجَالٍ حَتَّى تَكُونَ أَلْيَنَ مِنَ اللَّبَنِ، وَيُشَدِّدُ قُلُوبَ رِجَالٍ حَتَّى تَكُونَ أَشَدَّ مِنَ الْحِجَارَةِ، وَإِنَّ مَثَلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: "فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ"
el-A'meş, Amr b. Mürre'den, [o] Ebû Ubeyde'den, [o da] Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Bedir günü olup esirler getirildiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu kimseler hakkında ne dersiniz?" buyurdu. Ebû Bekr: "Ey Allah'ın Resûlü! Onlar senin kavmin ve akrabalarındır; onları sağ bırak ve onlara mühlet ver, belki Allah tevbelerini kabul eder. Hem onlardan fidye alırsın da bu bizim için kâfirlere karşı bir güç olur" dedi. Ömer radıyallâhu anh ise şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni yalanladılar ve yurdundan çıkardılar; onları öne çıkar boyunlarını vuralım! Ali'ye imkân ver Akîl'in boynunu vursun; bana da imkân ver filanın -Ömer'in bir akrabasının- boynunu vurayım. Zira bunlar küfrün önderleridir." Abdullah b. Revâha da: "Ey Allah'ın Resûlü! Odunu çok olan bir vadiye bak, onları oraya sok ve üzerlerine ateşi yak!" dedi. el-Abbâs ona: "Akrabalık bağını kopardın" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu ve onlara cevap vermedi, sonra içeri girdi. İnsanlardan kimi: "Ebû Bekr'in sözünü tutar", kimi: "Ömer'in sözünü tutar", kimi de: "İbn Revâha'nın sözünü tutar" dedi. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıkıp şöyle buyurdu: "Şüphesiz Yüce Allah bazı adamların kalplerini sütten daha yumuşak olacak şekilde yumuşatır; bazı adamların kalplerini de taştan daha sert olacak şekilde katılaştırır. Ey Ebû Bekr, senin misalin İbrâhim'in misali gibidir; o şöyle demişti: 'Artık kim bana uyarsa, şüphesiz o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin.'"
"إِبْرَاهِيمُ -٣٦"، وَمَثَلُكَ يَا أَبَا بَكْرٍ مَثَلُ عِيسَى حَيْثُ قَالَ: "إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" "الْمَائِدَةُ -١١٨"، وَإِنَّ مَثَلَكَ يَا عُمَرُ مَثَلُ نُوحٍ حَيْثُ قَالَ: "رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا" "نُوحٌ -٢٦"، وَمَثَلُ مُوسَى قَالَ: "رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ" "يُونُسُ -٨٨"، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَنْتُمُ الْيَوْمَ عَالَةٌ فَلَا يُفْلِتَنَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا بِفِدَاءٍ أَوْ ضَرْبِ عُنُقٍ"، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ابن مَسْعُودٍ إِلَّا سُهَيْلُ بْنُ بَيْضَاءَ فَإِنِّي سَمِعْتُهُ يَذْكُرُ الْإِسْلَامَ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَمَا رَأَيْتُنِي فِي يَوْمٍ أَخَوَفَ مِنْ أَنْ تَقَعَ عَلَيَّ الْحِجَارَةُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمَ، حَتَّى قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِلَّا سُهَيْلُ بْنُ بَيْضَاءَ" (١) . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَهَوَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ قَاعِدَيْنِ [يَبْكِيَانِ] (٢) قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مِنْ أَيِّ شَيْءٍ تَبْكِي أَنْتَ وَصَاحِبُكَ فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ وَإِنْ لَمْ أَجِدْ بُكَاءً تَبَاكَيْتُ لِبُكَائِكُمَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَبْكِي لِلَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ أَخْذِهِمُ الْفِدَاءَ، لَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُهُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ، لِشَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ" إِلَى قَوْلِهِ: "فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا" "الْأَنْفَالُ ٦٧ -٦٩" فَأَحَلَّ اللَّهُ الْغَنِيمَةَ لَهُمْ (٣) . بِقَوْلِهِ: "لَهُ أَسْرَى" جَمْعُ أَسِيرٍ مِثْلَ قَتْلَى وَقَتِيلٍ.
(İbrâhîm: 36). "Ve ey Ebû Bekr! Senin misalin Îsâ'nın misali gibidir; zira o şöyle demişti: 'Eğer onlara azap edersen, şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan, şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.'" (Mâide: 118). "Ve ey Ömer! Senin misalin Nûh'un misali gibidir; zira o şöyle demişti: 'Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma!'" (Nûh: 26). "Ve Mûsâ'nın misali gibidir; o şöyle demişti: 'Rabbimiz! Onların mallarını yok et ve kalplerini sık.'" (Yûnus: 88). Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bugün siz ihtiyaç içindesiniz; bu sebeple onlardan hiç kimse fidye vermeden yahut boynu vurulmadan salıverilmesin." Abdullah b. Mes'ûd dedi ki: "Süheyl b. Beyzâ hariç [ey Allah'ın Resûlü]! Zira ben onun İslâm'ı andığını duymuştum." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. O günkü kadar gökten üzerime taş yağmasından korktuğum bir gün görmemiştim; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Süheyl b. Beyzâ hariç" buyurdu. İbn Abbâs dedi ki: Ömer b. el-Hattâb şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekr'in dediğine meyletti, benim dediğime meyletmedi. Ertesi gün olduğunda vardım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekr oturmuş [ağlıyorlar]. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana haber ver, sen ve arkadaşın neden ağlıyorsunuz? Eğer ağlayabilirsem ağlarım, ağlayamazsam sizin ağlamanıza binaen ağlar gibi yaparım?" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Arkadaşlarının fidye alma teklifleri yüzünden ağlıyorum; onların azabı bana şu ağaçtan daha yakın bir mesafede gösterildi" -Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yakın bir ağacı kastediyordu-. Ve Yüce Allah: "Yeryüzünde kesin bir üstünlük sağlayıp düşmanı sindirmedikçe hiçbir peygamber için esirler sahibi olmak yakışmaz..." ayetinden "Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin" ayetine kadar (Enfâl: 67-69) indirdi ve Allah ganimeti onlara helal kıldı. "Lehû esrâ" (لَهُ أَسْرَى) sözünde; esrâ (أَسْرَى), katlâ (قَتْلَى) ve katîl (قَتِيل) gibi esîr (أَسِير) kelimesinin çoğuludur.
قَوْلُهُ: {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} أَيْ: يُبَالِغُ فِي قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ وَأَسْرِهِمْ، {تُرِيدُونَ} أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ {عَرَضَ الدُّنْيَا} بِأَخْذِكُمُ الْفِدَاءَ، {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} يُرِيدُ لَكُمْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ بِقَهْرِكُمُ الْمُشْرِكِينَ وَنَصْرِ دِينِ اللَّهِ ﷿، "وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ".
O'nun: {حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} sözü, yani müşriklerle savaşta ve onları sindirmede ileri gidip üstünlük sağlayıncaya kadar demektir. {تُرِيدُونَ} Ey müminler siz istiyorsunuz, {عَرَضَ الدُّنْيَا} fidye almak suretiyle dünya menfaatini [istiyorsunuz], {وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ} Allah ise müşrikleri kahretmeniz ve aziz ve celil olan Allah'ın dinine yardım etmeniz sebebiyle sizin için ahiret sevabını diliyor. "Ve Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir."
وَكَانَ الْفِدَاءُ لِكُلِّ أَسِيرٍ أَرْبَعِينَ أُوقِيَّةً، وَالْأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا.
Fidye miktarı her esir için kırk ukıyye idi; bir ukıyye ise kırk dirhemdir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ وَالْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ قَلِيلٌ، فَلَمَّا كَثُرُوا وَاشْتَدَّ سُلْطَانُهُمْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي الْأَسَارَى "فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً"، "مُحَمَّدٌ -٤" فَجَعَلَ اللَّهُ ﷿ نَبِيَّهُ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي أَمْرِ الْأَسَارَى بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءُوا قَتَلُوهُمْ وإن شاءوا استبعدوهم، وَإِنْ شَاءُوا فَادُوهُمْ،
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Bu [hüküm], Bedir günündeydi ve Müslümanlar o gün az sayıdaydı. Sayıları çoğalıp hâkimiyetleri güçlenince Allah, esirler hakkında {فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً} “Artık bundan sonra [onları] ya karşılıksız salıverin ya da fidye [alın].” (Muhammed Suresi, 4) [ayetini] indirdi. Aziz ve celil olan Allah, Peygamberi’ni sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminleri esirler hususunda muhayyer (serbest) kıldı; dilerlerse onları öldürürler, dilerlerse onları köle edinirler, dilerlerse de fidyeyle serbest bırakırlar,
وَإِنْ شَاءُوا أَعْتَقُوهُمْ (١) .
isterlerse de onları karşılıksız azat ederler.
{لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩) }
{لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٦٨) فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٩) } “Eğer Allah’ın geçmiş bir hükmü olmasaydı, aldığınız şeyden [fidyeden] ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu. Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتِ الْغَنَائِمُ حَرَامًا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ فَكَانُوا إِذَا أَصَابُوا شَيْئًا مِنَ الغَنَائِمِ [جَعَلُوهُ] (٢) لِلْقُرْبَانِ، فَكَانَتْ تَنْزِلُ نَارٌ مِنَ السَّمَاءِ فَتَأْكُلُهُ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ أَسْرَعَ الْمُؤْمِنُونَ فِي الْغَنَائِمِ وَأَخَذُوا الْفِدَاءَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ" (٣) يَعْنِي لَوْلَا قَضَاءٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ بِأَنَّهُ يُحِلُّ لَكُمُ الْغَنَائِمَ.
Yüce Allah'ın şu sözü: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} İbn Abbâs dedi ki: Ganimetler peygamberlere ve ümmetlere haramdı; ganimetlerden bir şey elde ettiklerinde onu kurban [adak] yerine koyarlardı, gökten bir ateş iner ve onu yerdi [yakardı]. Bedir günü olunca müminler ganimetlere yönelip fidyeyi aldılar. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: "Eğer Allah’ın geçmiş bir hükmü olmasaydı..." ayetini indirdi; yani şayet Levh-i Mahfuz'da ganimetleri size helal kılacağına dair Allah'tan geçmiş bir takdir olmasaydı demektir.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ أَحَدًا مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ (٤) .
el-Hasen, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr dediler ki: Şayet Allah'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Bedir'e katılan kimselerden hiçbirine azap etmeyeceğine dair geçmiş bir hüküm olmasaydı [size azap dokunurdu].
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ أَنَّهُ لَا يُضِلُّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ، وَأَنَّهُ لَا يَأْخُذُ قَوْمًا فَعَلُوا أَشْيَاءَ بجهالة (٥) {لَمَسَّكُمْ} لنا لكم وَأَصَابَكُمْ، {فِيمَا أَخَذْتُمْ} مِنَ الْفِدَاءِ قَبْلَ أَنْ تُؤْمَرُوا بِهِ، {عَذَابٌ عَظِيمٌ}
İbn Cüreyc dedi ki: Şayet Allah'tan, bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptırmayacağına ve bilmeyerek bazı işler yapan bir topluluğu cezalandırmayacağına dair geçmiş bir hüküm olmasaydı, {لَمَسَّكُمْ} size ulaşıp isabet ederdi; {فِيمَا أَخَذْتُمْ} kendisiyle emrolunmadan önce aldığınız fidye sebebiyle, {عَذَابٌ عَظِيمٌ} "büyük bir azap [dokunurdu]."
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَحَدٌ مِمَّنْ أَحْضَرَ إِلَّا حَبَّ الْغَنَائِمَ إِلَّا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَإِنَّهُ أَشَارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِقَتْلِ الْأَسْرَى، وَسَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَانَ الْإِثْخَانُ فِي الْقَتْلِ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنِ اسْتِبْقَاءِ الرِّجَالِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَوْ نَزَلَ عَذَابٌ مِنَ السَّمَاءِ مَا نَجَا مِنْهُ غَيْرُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ" (٦) .
İbn İshâk dedi ki: Orada hazır bulunan müminlerden ganimeti sevmeyen hiç kimse yoktu; ancak Ömer b. el-Hattâb hariç, zira o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e esirlerin öldürülmesini işaret etmişti; Sa'd b. Muâz da: "Ey Allah'ın Resûlü! [Düşmanı] sindirip öldürmek bana adamları sağ bırakmaktan daha sevimlidir" demişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer gökten bir azap inseydi, Ömer b. el-Hattâb ile Sa'd b. Muâz'dan başkası ondan kurtulamazdı."
فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْأُولَى كَفَّ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيْدِيَهُمْ عَمَّا أَخَذُوا مِنَ الْفِدَاءِ فَنَزَلَ: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ}
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Artık elde ettiğiniz ganimetten helal ve temiz olarak yiyin ve Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Rivayet edildiğine göre ilk ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı fidyeden aldıkları şeylerden ellerini çektiler; bunun üzerine: {فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ} “Artık elde ettiğiniz ganimetten yiyin” [ayeti] indi.
الْآيَةَ. وَرَوَيْنَا عَنْ جَابِرٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "أُحِلَّتْ لِي الْغَنَائِمُ وَلَمْ تَحِلَ لِأَحَدٍ قَبْلِي" (١) .
ayeti indi. Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğimize göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Benden önce kimseye helal kılınmayan ganimetler bana helal kılındı."
أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامٍ، ثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: "لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لِأَحَدٍ مِنْ قَبْلِنَا، وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ رَأَى ضَعْفَنَا وَعَجْزَنَا فَطَيَّبَهَا لَنَا". .
Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verip [dedi ki]: Bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî haber verdi, [dedi ki]: Bize Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân haber verdi, [dedi ki]: Bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, [dedi ki]: Bize Abdürrezzâk anlattı, [dedi ki]: Bize Ma'mer, Hemmâm'dan haber verdi, [o da] bize Ebû Hüreyre'nin [şöyle] dediğini anlattı: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «لَمْ تَحِلَّ الْغَنَائِمُ لِأَحَدٍ مِنْ قَبْلِنَا، وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ رَأَى ضَعْفَنَا وَعَجْزَنَا فَطَيَّبَهَا لَنَا» «Ganimetler bizden önce hiç kimseye helal kılınmamıştı. Bu da şüphesiz Allah'ın bizim zayıflığımızı ve acziyetimizi görüp onları bize helal [ve tertemiz] kılmasındandır.»
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أَخَذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١) }
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أَخَذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٧٠) وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٧١)} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır olduğunu bilirse, sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (70) Eğer sana hainlik etmek isterlerse, zaten daha önce de Allah'a hainlik etmişlerdi de O, onlara karşı [müminlere] imkân vermişti. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (71)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ: "مِنَ الْأَسَارَى" بِالْأَلِفِ، وَالْبَاقُونَ بِلَا أَلِفٍ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” sözü hakkında; Ebû Amr ve Ebû Ca'fer elif ile "el-esârâ (الْأَسَارَى)" şeklinde okumuşlar, diğerleri ise elifsiz okumuşlardır.
نَزَلَتْ فِي الْعَبَّاسِ بْنِ عَبَدِ الْمُطَّلِبِ ﵁ وَكَأَنَ أُسِرَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكَانَ أَحَدَ الْعَشَرَةِ الَّذِينَ ضَمِنُوا طَعَامَ أَهْلِ بَدْرٍ، وَكَانَ يَوْمَ بَدْرٍ نَوْبَتُهُ، وَكَانَ خَرَجَ بِعِشْرِينَ أُوقِيَّةً مِنَ الذَّهَبِ لِيُطْعِمَ بِهَا النَّاسَ، فَأَرَادَ أَنْ يُطْعِمَ ذَلِكَ الْيَوْمَ فَاقْتَتَلُوا [وَبَقِيَتْ] الْعِشْرُونَ أُوقِيَّةً مَعَهُ، فَأُخِذَتْ مِنْهُ فِي الْحَرْبِ، فَكَلَّمَ النَّبِيَّ ﷺ أَنْ يَحْتَسِبَ الْعِشْرِينَ أُوقِيَّةً مِنْ فِدَائِهِ فَأَبَى وَقَالَ: "أَمَّا شَيْءٌ خَرَجْتَ تَسْتَعِينُ بِهِ عَلَيْنَا فَلَا أَتْرُكُهُ لَكَ" وَكُلِّفَ فَدَاءَ ابْنَيْ أَخِيهِ عَقِيلَ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَنَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا مُحَمَّدُ تَرَكْتَنِي أَتَكَفُّفُ قُرَيْشًا مَا بَقِيتُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَأَيْنَ الذَّهَبُ الَّذِي دَفَعْتَهُ إِلَى أُمِّ الْفَضْلِ وَقْتَ خُرُوجِكَ مِنْ مَكَّةَ وَقُلْتَ لَهَا: إِنِّي لَا أَدْرِي مَا يُصِيبُنِي فِي وَجْهِي هَذَا، فَإِنْ حَدَثَ بِي حَدَثٌ فَهُوَ لَكِ وَلِعَبْدِ اللَّهِ وَلِعُبَيْدِ اللَّهِ وَلِلْفَضْلِ وقثم"، يعني نبيه، فَقَالَ لَهُ الْعَبَّاسُ: وَمَا يُدْرِيكَ؟ قَالَ: أَخْبَرَنِي بِهِ رَبِّي ﷿، قَالَ الْعَبَّاسُ: أَشْهَدُ أَنَّكَ صَادِقٌ! وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّكَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَلَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ ﷿، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى" الَّذِينَ أَخَذْتَ مِنْهُمُ الْفِدَاءَ، {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا} أَيْ إِيمَانًا، {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} مِنَ الْفِدَاءِ، {وَيَغْفِرْ لَكُمْ}
[Bu ayet] el-Abbâs b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh hakkında inmiştir. O, Bedir günü esir alınmıştı ve Bedir ehlinin yiyeceğini temin etmeyi üstlenen on kişiden biriydi. Bedir günü [yemek verme] sırası ondaydı. İnsanlara yemek yedirmek için beraberinde yirmi ukıyye altınla yola çıkmıştı. O gün yemek vermek istedi, ancak savaşa tutuştular [ve] bu yirmi ukıyye [altın] yanında kaldı. Savaşta bu [altın] kendisinden alındı. Bunun üzerine [el-Abbâs], yirmi ukıyyeyi fidyesine sayması hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştu; fakat [Resûlullah] bunu kabul etmeyip: «Bize karşı yardım sağlamak üzere çıktığın bir şeyi sana bırakmam» buyurdu. [Ayrıca el-Abbâs], kardeşlerinin iki oğlu olan Akîl b. Ebî Tâlib ile Nevfel b. el-Hâris'in de fidyesini ödemekle yükümlü tutuldu. Bunun üzerine el-Abbâs: "Ey Muhammed! Beni yaşadığım müddetçe Kureyş'e el açıp dilenecek bir hâlde mi bıraktın?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Peki Mekke'den çıkışın esnasında Ümmü'l-Fadl'a verdiğin ve ona: 'Bu yolculuğumda başıma ne geleceğini bilmiyorum; şayet başıma bir hâl gelirse bu [altın] senin, Abdullah'ın, Ubeydullah'ın, Fazl'ın ve Kusem'in olsun' dediğin altın nerede?» -yani oğullarını kastediyor- buyurdu. el-Abbâs ona: "Bunu sana kim bildirdi?" dedi. [Resûlullah]: «Bunu bana Rabbim azze ve celle haber verdi» buyurdu. el-Abbâs: "Şahitlik ederim ki sen dosdoğrusun (sadıksın)! Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik ederim; zira bunu Allah azze ve celle'den başka hiç kimse bilmiyordu!" dedi. İşte Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى} “Ey Peygamber! Elinizdeki esirlere de ki...” -yani kendilerinden fidye aldığın kimselere-, {إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا} “Eğer Allah sizin kalplerinizde bir hayır bilirse” yani iman [bilirse], {يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ} “sizden alınandan daha hayırlısını size verir” [yani] fidyeden [daha hayırlısını], {وَيَغْفِرْ لَكُمْ} “ve sizi bağışlar” sözü [bunu ifade etmektedir].
ذُنُوبَكُمْ {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} [قَالَ الْعَبَّاسُ ﵁] (١) فَأَبْدَلَنِي اللَّهُ عَنْهَا عشرين عبدا ١٥١/ب كُلُّهُمْ تَاجِرٌ يَضْرِبُ بِمَالٍ كَثِيرٍ وَأَدْنَاهُمْ يَضْرِبُ بِعِشْرِينَ أَلْفِ دِرْهَمٍ مَكَانَ عِشْرِينَ أُوقِيَّةً، وَأَعْطَانِي زَمْزَمَ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا جَمِيعَ أَمْوَالِ أَهْلِ مَكَّةَ، وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْمَغْفِرَةَ مِنْ رَبِّي ﷿ (٢) .
günahlarınızı. {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” [el-Abbâs radıyallâhu anh dedi ki:] (1) "Bunun üzerine Allah onlara bedel olarak bana yirmi köle verdi [151/b] ki hepsi de ticaretle uğraşan, çok mal kazanan kimselerdir. Yirmi ukıyye yerine onların en az kazananı yirmi bin dirhemle ticaret yapmaktadır. Ayrıca bana Zemzem'i verdi; ona karşılık Mekke halkının bütün mallarına sahip olmayı arzu etmem. Şimdi ise Rabbim azze ve celle'den bağışlanmayı bekliyorum" (2).
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} يَعْنِي الْأَسَارَى، {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} بِبَدْرٍ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَرَادَ بِالْخِيَانَةِ الْكُفْرَ، أَيْ: إِنْ كَفَرُوا بِكَ فَقَدْ كَفَرُوا بِاللَّهِ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنُ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنِينَ بِبَدْرٍ حَتَّى قَتَلُوهُمْ وَأَسَرُوهُمْ، وَهَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ إِنْ عَادُوا إِلَى قِتَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَمُعَادَاتِهِمْ.
Yüce [Allah]'ın: {وَإِنْ يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ} “Eğer sana hainlik etmek isterlerse...” yani esirler; {فَقَدْ خَانُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ} “zaten daha önce de Allah'a hainlik etmişlerdi de O, onlara karşı [müminlere] imkân vermişti” Bedir'de, {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” İbn Cüreyc dedi ki: Hainlik ile inkârı kastetmiştir; yani eğer seni inkâr ederlerse, daha önce de Allah'ı inkâr etmişlerdi de Bedir'de müminlere onlara karşı imkân verdi, nihayet onları öldürdüler ve esir aldılar. Bu, müminlerle savaşmaya ve onlara düşmanlık etmeye tekrar dönecek olurlarsa onlar için bir tehdittir.
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤) }
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٧٢) وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ (٧٣) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٧٤)} “İman edip hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte onlar birbirlerinin velileridirler. İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar onların velayetinden size hiçbir şey yoktur. Eğer din hususunda sizden yardım isterlerse, aranızda antlaşma bulunan bir topluluk aleyhine olmamak üzere onlara yardım etmek üzerinize borçtur. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (72) İnkâr edenler de birbirlerinin velileridirler. Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur. (73) İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte gerçek müminler onlardır. Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır. (74)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا} أَيْ: هَجَرُوا قَوْمَهُمْ وَدِيَارَهُمْ، يَعْنِي الْمُهَاجِرِينَ. {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا} رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَالْمُهَاجِرِينَ مَعَهُ، أَيْ: أَسْكَنُوهُمْ مَنَازِلَهُمْ، {وَنَصَرُوا} أَيْ: وَنَصَرُوهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ وَهُمُ الْأَنْصَارُ ﵃، {أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} دُونَ أَقْرِبَائِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ. قِيلَ: فِي الْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي الْمِيرَاثِ وَكَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِالْهِجْرَةِ، فَكَانَ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ يَتَوَارَثُونَ دُونَ ذَوِي الْأَرْحَامِ، وَكَانَ مَنْ آمَنَ وَلَمْ يُهَاجِرْ لَا يَرِثُ مِنْ قَرِيبِهِ الْمُهَاجِرِ حَتَّى كَانَ فَتْحُ مَكَّةَ وَانْقَطَعَتِ الْهِجْرَةُ، وَتَوَارَثُوا بِالْأَرْحَامِ حَيْثُ
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا} “İman edip hicret edenler” yani kavimlerini ve yurtlarını terk edenler -ki bunlar muhacirlerdir-, {وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا} “mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat edenler ve barındıranlar” [yani] Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve beraberindeki muhacirleri barındıranlar -yani onları evlerine yerleştirenler-, {وَنَصَرُوا} “ve yardım edenler” yani düşmanlarına karşı onlara yardım edenler -ki bunlar Ensâr radıyallâhu anhüm'dür-, {أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “İşte onlar birbirlerinin velileridirler” kâfir olan akrabalarının değil. [Bu velayetin] yardım ve destek hususunda olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Miras hususundadır. Onlar hicret sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyorlardı; öyle ki Muhacirler ve Ensâr, akrabalık bağı bulunanları dışarıda bırakarak birbirlerine mirasçı oluyorlardı. İman edip de hicret etmemiş olan kimse ise Mekke'nin fethi gerçekleşip hicret [hükmü] sona erene kadar muhacir olan akrabasına mirasçı olamazdı. [Mekke fethinden sonra] nerede
مَا كَانُوا، وَصَارَ ذَلِكَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ ﷿: (١) "وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ" "الْأَحْزَابُ -٦" {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} يَعْنِي الْمِيرَاثَ، {حَتَّى يُهَاجِرُوا} قرأ حمزة: "ولا يتهم" بِكَسْرِ الْوَاوِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، وَهُمَا وَاحِدٌ كَالدِّلَالَةِ وَالدَّلَالَةِ. {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} أَيِ: اسْتَنْصَرَكُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ لَمْ يُهَاجِرُوا، {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} عَهْدٌ فَلَا تَنْصُرُوهُمْ عَلَيْهِمْ، {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}
olurlarsa olsunlar akrabalık bağıyla birbirlerine mirasçı oluncaya kadar. Bu durum Yüce Allah'ın şu sözüyle neshedilmiştir: (1) "Allah'ın Kitabında akrabalar birbirine [mirasta] daha yakındır" (el-Ahzâb, 6). {وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ} yani miras açısından [velayetiniz yoktur], {حَتَّى يُهَاجِرُوا} “hicret edinceye kadar...” Hamza vav'ın kesresiyle "vilâyetihim (وِلاَيَتِهِمْ)", diğerleri ise fethasıyla okumuşlardır; ikisi de dılâle ve delâle gibi birdir. {وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ} yani hicret etmemiş olan müminler sizden yardım isterlerse; {فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ} aranızda antlaşma bulunan kavim aleyhine olmamak üzere; onlara karşı [antlaşmalılara] yardım etmeyiniz. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} فِي الْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي الْمِيرَاثِ، أَيْ: يَرِثُ الْمُشْرِكُونَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِلَّا تَأْخُذُوا فِي الْمِيرَاثِ بِمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ.
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “İnkâr edenler de birbirlerinin velileridirler” yardım ve destek hususunda. İbn Abbâs dedi ki: Mirasta; yani müşrikler birbirlerine mirasçı olurlar. {إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ} “Eğer bunu yapmazsanız yeryüzünde bir fitne... olur.” İbn Abbâs dedi ki: Eğer miras konusunda size emrettiğim şekilde davranmazsanız [demektir].
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: إِلَّا تَعَاوَنُوا وَتَنَاصَرُوا.
İbn Cüreyc de şöyle dedi: Birbirinizle yardımlaşıp dayanışmazsanız [demektir].
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: جَعَلَ اللَّهُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ أَهْلَ وِلَايَةٍ فِي الدِّينِ دُونَ مَنْ سِوَاهُمْ، وَجَعَلَ الْكَافِرِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، ثُمَّ قَالَ: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ} وَهُوَ أَنْ يَتَوَلَّى الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ دُونَ الْمُؤْمِنِ {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} فَالْفِتْنَةُ فِي الْأَرْضِ قُوَّةُ الْكُفْرِ، وَالْفَسَادُ الْكَبِيرُ ضَعْفُ الْإِسْلَامِ.
İbn İshâk dedi ki: Allah, başkalarını değil yalnızca Muhacirleri ve Ensar'ı din hususunda birbirinin velisi kıldı; kâfirleri de birbirlerinin velisi yaptı. Sonra: {إِلَّا تَفْعَلُوهُ} “Eğer bunu yapmazsanız...” yani mümin bir kimse, mümini bırakıp kâfiri veli edinirse {تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ} “yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesat olur.” Yeryüzündeki fitne küfrün güçlenmesi, büyük fesat ise İslâm'ın zayıflamasıdır.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} لَا مِرْيَةَ وَلَا رَيْبَ فِي إِيمَانِهِمْ. قِيلَ: حَقَّقُوا إِيمَانَهُمْ بِالْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ وَبَذْلِ الْمَالَ فِي الدِّينِ، {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} فِي الْجَنَّةِ. فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ مَعْنَى فِي تَكْرَارِ هَذِهِ الْآيَةِ؟ قِيلَ: الْمُهَاجِرُونَ كَانُوا عَلَى طَبَقَاتٍ: فَكَانَ بَعْضُهُمْ أَهْلَ الْهِجْرَةِ الأولى، وهم الذي هَاجَرُوا قَبْلَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَبَعْضُهُمْ أَهْلُ الْهِجْرَةِ الثَّانِيَةِ، وَهُمُ الَّذِينَ هَاجَرُوا بَعْدَ صُلْحِ الْحُدَيْبِيَةِ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ ذَا هِجْرَتَيْنِ هِجْرَةُ الْحَبَشَةِ وَالْهِجْرَةُ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْأُولَى الْهِجْرَةُ الْأُولَى، وَمِنَ الثَّانِيَةِ الْهِجْرَةُ الثَّانِيَةُ.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا} “İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler ve [muhacirleri] barındırıp yardım edenler var ya, işte gerçek müminler onlardır.” İmanlarında hiçbir şüphe ve tereddüt yoktur. Denildi ki: Onlar imanlarını hicretle, cihadla ve din uğrunda mal sarf etmekle gerçekleştirdiler. {لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “Onlar için bir bağışlanma ve bol ve şerefli bir rızık vardır” cennette. Şayet: "Bu ayetin tekrar edilmesindeki anlam nedir?" diye sorulursa, şöyle denilir: Muhacirler tabaka tabakaydı; onlardan bir kısmı Hudeybiye'den önce hicret eden ilk hicret ehliydi, bir kısmı da Hudeybiye barışından sonra Mekke'nin fethinden önce hicret eden ikinci hicret ehliydi. Onlardan bazısı ise hem Habeşistan'a hem de Medine'ye göç eden iki hicret sahibiydi. Dolayısıyla ilk ayetten murad ilk hicret, ikincisinden murad ise ikinci hicrettir.
{وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥) }
{وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٧٥)} “Sonradan iman eden, hicret edip sizinle beraber cihad edenler de sizdendir. Allah'ın Kitabında akrabalar birbirine [mirasta] daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (75)”
قَوْلُهُ: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} أَيْ: مَعَكُمْ، يُرِيدُ: أَنْتُمْ
Âyetteki: {وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ} “Sonradan iman eden, hicret edip sizinle beraber cihad edenler de sizdendir” kavli; yani sizinle beraberdir, şunu kastetmektedir: Siz
مِنْهُمْ وَهُوَ مِنْكُمْ، {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ} وَهَذَا نَسَخَ التَّوَارُثَ بِالْهِجْرَةِ وَرَدَّ الْمِيرَاثَ إِلَى ذَوِي الْأَرْحَامِ.
onlardansınız, o da sizdendir demektir. {وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ} “Akrabalar birbirine [mirasta] daha yakındır.” Bu ayet, hicret sebebiyle mirasçı olma uygulamasını neshetmiş ve mirası akrabalara geri döndürmüştür.
قَوْلُهُ {فِي كِتَابِ اللَّهِ} أَيْ: فِي حُكْمِ اللَّهِ ﷿. وَقِيلَ: أَرَادَ بِكِتَابِ اللَّهِ الْقُرْآنَ، يَعْنِي: الْقِسْمَةُ الَّتِي بَيَّنَهَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ}
Âyetteki: {فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabında” yani Allah azze ve celle'nin hükmünde [demektir]. Bir görüşe göre de Allah'ın Kitabı ile Kur'an'ı, yani Nisâ Suresi'nde açıkladığı taksimatı kastetmiştir. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”