وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ سُجُودُهُمْ لِلْأَصْنَامِ، وَذَلِكَ أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا نَصَبُوا أَصْنَامَهُمْ خَارِجَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ عِنْدَ الْقَوَاعِدِ، وَكَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً، كُلَّمَا طَافُوا شَوْطًا سَجَدُوا لِأَصْنَامِهِمْ، وَلَمْ يَزْدَادُوا بِذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا بُعْدًا.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan nakille şöyle dedi: Onların kendi küfürlerine şahitlik etmeleri, putlara secde etmeleridir. Zira Kureyş kâfirleri putlarını Beytü'l-Harâm'ın dışına, temellerin yanına dikmişlerdi. Kâbe'yi çıplak olarak tavaf ederler ve her bir şavtı tamamladıklarında putlarına secde ederlerdi; bununla da Yüce Allah'tan uzaklaşmaktan başka bir şey elde edemezlerdi.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: شَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ هُوَ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ يُسْأَلُ مَنْ أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: أَنَا نَصْرَانِيٌّ، وَالْيَهُودِيُّ يَقُولُ: أَنَا يَهُودِيٌّ، وَيُقَالُ لِلْمُشْرِكِ: مَا دِينُكَ؟ فَيَقُولُ: مُشْرِكٌ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} لِأَنَّهَا لِغَيْرِ اللَّهِ ﷿، {وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ} .
Süddî ise şöyle demiştir: Kendi küfürlerine şahitlik etmeleri şudur: Hristiyana 'Sen kimsin?' diye sorulduğunda 'Ben Hristiyanım' der; Yahudi 'Ben Yahudiyim' der; müşrike 'Dinin nedir?' dendiğinde ise 'Müşrikim' der. Yüce Allah şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ} “İşte onların amelleri boşa gitmiştir” çünkü onlar Allah azze ve celle'den başkası için yapılmıştır. {وَفِي النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ} “Ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır.”
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ شَاهِدِينَ عَلَى رَسُولِهِمْ بِالْكُفْرِ؛ لِأَنَّهُ مَا مِنْ بَطْنٍ إِلَّا وَلَدَتْهُ.
Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan naklen [bu ifadenin] manasının 'Resullerinin küfrüne şahitlik edenler' şeklinde olduğunu söylemiştir; çünkü [Resûlullah'ın soyunun uzanmadığı] hiçbir kabile yoktur ki onu doğurmuş olmasın.
{إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨) } .
{إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨) } “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte doğru yolda olmaları umulanlar bunlardır.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ} وَلَمْ يَخَفْ فِي الدِّينِ غَيْرَ اللَّهِ، وَلَمْ يَتْرُكْ أَمْرَ اللَّهِ لِخَشْيَةِ غَيْرِهِ، {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} وَ"عَسَى" مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ، أَيْ: فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ، وَالْمُهْتَدُونَ هُمُ الْمُتَمَسِّكُونَ بِطَاعَةِ اللَّهِ ﷿ الَّتِي تُؤَدِّي إِلَى الْجَنَّةِ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ} “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder” yani dinde Allah'tan başkasından korkmayan ve başkasının korkusuyla Allah'ın emrini terk etmeyen kimselerdir. {فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “İşte doğru yolda olmaları umulanlar bunlardır.” Allah Teâlâ hakkında 'asâ (عَسَى / umulur ki)' kelimesi kesinlik [vücûb] ifade eder; yani: 'İşte onlar, doğru yola ermiş olanların ta kendileridir.' Hidayete erenler de Allah azze ve celle'nin cennete ulaştıran itaatine sımsıkı sarılanlardır.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرٍو مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَوِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْفَرَجِ الْحِجَازِيُّ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَجَّاجِ، الْمَهْدِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَتَعَاهَدُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا لَهُ بِالْإِيمَانِ" فَإِنَّ اللَّهَ قَالَ: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} .
Bize Ebû Amr Muhammed b. Abdirrahmân en-Nesevî bildirdi, bize Muhammed b. el-Huseyn el-Hîrî anlattı, bize Muhammed b. Ya'kûb anlattı, bize Ahmed b. el-Ferac el-Hicâzî anlattı, bize Bakiyye anlattı, bize Ebu'l-Haccâc el-Mehdî, Amr b. el-Hâris'ten, o Ebu'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bir kimsenin mescide gitmeyi itiyat edindiğini [ve mescidi gözettiğini] görürseniz, onun imanına şahitlik ediniz." Zira Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden... kimseler imar eder.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ نُزُلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Muhammed b. Mutarrif, Yezîd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim sabah veya akşam mescide giderse, her sabah ve akşam gidişinde Allah ona cennetteki ikramını hazırlar."
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانَيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ أَرَادَ بِنَاءَ الْمَسْجِدِ فَكَرِهَ النَّاسُ ذَلِكَ، وَأَحَبُّوا أَنْ يَدَعَهُ، فَقَالَ عُثْمَانُ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِدًا بَنَى اللَّهُ لَهُ كَهَيْئَتِهِ فِي الْجَنَّةِ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî anlattı, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Ebû Âsım, Abdülhamîd b. Ca'fer'den anlattı, bana babam Mahmûd b. Lebîd'den anlattı ki Osmân b. Affân radıyallâhu anh mescidi [yeniden] inşa etmek istediğinde insanlar bunu hoş görmemiş ve olduğu gibi bırakmasını istemişlerdi. Bunun üzerine Osmân şöyle dedi: Ben Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kim Allah için bir mescid bina ederse, Allah da onun için cennette benzerini bina eder."
وَأَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادَيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدَّارَابَجِرْدِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَقَالَ: "بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ" .
Bize İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî bildirdi, bize Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân haber verdi, bize Alî b. el-Huseyn ed-Dârâbecirdî anlattı, bize Ebû Âsım bu isnadla rivayet etti ve: « بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ » «Allah da onun için cennette bir ev inşa eder.» dedi.
{أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩) } .
{أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩) } “Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihat eden kimse[nin ameli] ile bir mi tuttunuz? Onlar Allah katında eşit olmazlar. Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
قَوْلُهُ ﷿: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} “Hacılara su vermeyi... bir mi tuttunuz?” ayeti.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهُ بْنُ حَامِدِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْوَزَّانُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمُعَافِرَيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ السِّجِسْتَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ الْحَلَبِيُّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلَامٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلَامٍ، عَنْ أَبِي سَلَامٍ، حَدَّثَنَا النُّعْمَانُ بْنُ بَشِيرٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ رَجُلٌ: مَا أُبَالِي أَنْ لَا أَعْمَلَ عَمَلًا بَعْدَ أَنْ أَسْقِيَ الْحَاجَّ. وَقَالَ الْآخَرُ: مَا أُبَالِي أَنْ لَا أَعْمَلَ عَمَلًا بَعْدَ أَنْ أَعْمُرَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ. وَقَالَ الْآخَرُ: الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِمَّا قُلْتُمَا، فَزَجَرَهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁، وَقَالَ: لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ، وَلَكِنْ إِذَا صَلَّيْتُ دَخَلَتُ، فَاسْتَفْتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ، فَفَعَلَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ"، إِلَى قَوْلِهِ: "وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ" .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî anlattı, bize Abdullâh b. Hâmid b. Muhammed el-Vezzân anlattı, bize Ahmed b. Muhammed b. Ca'fer b. Muhammed b. Ubeydillâh el-Muâfirî anlattı, bize Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî anlattı, bize Ebû Tevbe er-Rebî' b. Nâfi' el-Halebî anlattı, bize Muâviye b. Sellâm, Zeyd b. Sellâm'dan, o Ebû Sellâm'dan anlattı, bize Nu'mân b. Beşîr anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanındaydım. Bir adam: 'Hacılara su verdikten sonra başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam' dedi. Bir başkası: 'Mescid-i Harâm'ı imar ettikten sonra başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam' dedi. Diğeri ise: 'Allah yolunda cihat etmek, sizin söylediklerinizden daha faziletlidir' dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh onları azarladı ve şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberi yanında seslerinizi yükseltmeyin -ki o gün cuma günüydü-. Fakat namazı kıldıktan sonra içeri girip ihtilaf ettiğiniz bu hususu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e soracağım.' Dediğini yaptı ve bunun üzerine Allah azze ve celle: "Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi..." ayetinden: "Ve Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez" buyruğuna kadar indirdi.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: قَالَ الْعَبَّاسُ حِينَ أُسِرَ يَوْمَ بَدْرٍ: لَئِنْ كُنْتُمْ سَبَقْتُمُونَا بِالْإِسْلَامِ وَالْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ، لَقَدْ كُنَّا نَعْمُرُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، وَنَسَقِي الْحَاجَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَأَخْبَرَ أَنَّ عِمَارَتَهُمُ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَقِيَامَهُمْ عَلَى السِّقَايَةِ لَا يَنْفَعُهُمْ مَعَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، وَالْإِيمَانُ بِاللَّهِ، وَالْجِهَادُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ خَيْرٌ مِمَّا هُمْ عَلَيْهِ .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Abbâs, Bedir günü esir edildiğinde şöyle dedi: 'Siz İslam, hicret ve cihatta bizden öne geçtiyseniz de biz de Mescid-i Harâm'ı imar ediyor ve hacılara su veriyorduk.' Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi ve Allah'a şirk koşmakla beraber Mescid-i Harâm'ı imar etmelerinin ve su dağıtma işini üstlenmelerinin onlara hiçbir fayda sağlamayacağını, Allah'a imanın ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte cihat etmenin onların içinde bulunduğu durumdan daha hayırlı olduğunu bildirdi.
وَقَالَ الْحَسَنُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ، نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَطَلْحَةَ بْنِ شَيْبَةَ، افْتَخَرُوا فَقَالَ طَلْحَةُ: أَنَا صَاحِبُ الْبَيْتِ بِيَدِي مِفْتَاحُهُ، وَقَالَ الْعَبَّاسُ: أَنَا صَاحِبُ السِّقَايَةِ وَالْقَائِمُ عَلَيْهَا، وَقَالَ عَلِيٌّ، مَا أَدْرِي مَا تَقُولُونَ لَقَدْ صَلَّيْتُ إِلَى الْقِبْلَةِ سِتَّةَ أَشْهُرٍ قَبْلَ النَّاسِ وَأَنَا صَاحِبُ الْجِهَادِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} .
Hasan[-ı Basrî], Şa'bî ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demişlerdir: [Bu ayet] Ali b. Ebî Tâlib, Abbâs b. Abdilmuttalib ve Talha b. Şeybe hakkında indi. [Bu zatlar] birbirlerine karşı övündüler; Talha: "Ben Beytullah'ın sahibiyim, anahtarı benim elimdedir" dedi. Abbâs: "Ben hacılara su dağıtma işinin (sikâye) sahibiyim ve bu vazifeyi bizzat yürütenim" dedi. Ali de: "Ne dediğinizi anlamıyorum; yemin olsun ki ben insanlardan altı ay önce kıbleye doğru namaz kıldım ve cihat sahibi de benim" dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ} “Hacılara su vermeyi... [bir mi tuttunuz?]”.
وَالسِّقَايَةُ: مَصْدَرٌ كَالرِّعَايَةِ وَالْحِمَايَةِ.
Sikâye (السِّقَايَةُ); riâye (رعاية) ve himâye (حماية) vezninde bir masdardır.
قَوْلُهُ: {وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} فِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجَّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَإِيمَانِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَجِهَادِ مَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟.
Ayetteki: {وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman eden kimse[nin ameli] ile bir mi tuttunuz?” ifadesinde bir ihtisar (kısaltma) vardır; takdiri şöyledir: 'Hacılara su vermeyi ve Mescid-i Harâm'ı imar etmeyi, Allah'a iman edenin imanı ve Allah yolunda cihat edenin cihadı gibi mi kıldınız?'
وَقِيلَ: السِّقَايَةُ وَالْعِمَارَةُ بِمَعْنَى السَّاقِي وَالْعَامِرِ. وَتَقْدِيرُهُ: أَجَعَلْتُمْ سَاقِيَ الْحَاجَّ وَعَامِرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى" أَيْ: لِلْمُتَّقِينَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ "أَجَعَلْتُمْ سُقَاةَ الْحَاجِّ وَعَمَرَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ"، عَلَى جَمْعِ السَّاقِي وَالْعَامِرِ.
Bir görüşe göre de sikâye ve imare (سِقَايَة - عِمَارَة), sâkî ve âmir (سَاقِي - عَامِر / su veren ve imar eden kimse) anlamındadır. Cümlenin takdiri: 'Hacılara su vereni ve Mescid-i Harâm'ı imar edeni, Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihat eden kimse gibi mi kıldınız?' demektir. Bu, Yüce Allah'ın: 'Güzel akıbet takva içindir' yani 'muttakiler içindir' buyruğu gibidir. Abdullah b. ez-Zübeyr ile Übey b. Ka'b'ın; sâkî ve âmirin çoğulu olarak: 'Hacılara su verenleri ve Mescid-i Harâm'ı imar edenleri... bir mi tuttunuz?' şeklindeki kıraati de buna delalet etmektedir.
{كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُهَلَّبٍ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَاءَ إِلَى السِّقَايَةِ فَاسْتَسْقَى، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: يَا فَضْلُ اذْهَبْ إِلَى أُمِّكَ فَأْتِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِشَرَابٍ من عندها، ١٥٤/أفَقَالَ: اسْقِنِي، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ أَيْدِيَهُمْ فِيهِ، قَالَ: اسْقِنِي، فَشَرِبَ مِنْهُ، ثُمَّ أَتَى زَمْزَمَ وَهُمْ يَسْقُونَ وَيَعْمَلُونَ فِيهَا، فَقَالَ: اعْمَلُوا فَإِنَّكُمْ عَلَى عَمَلٍ صَالِحٍ، ثُمَّ قَالَ: لَوْلَا أَنْ تُغْلَبُوا لَنَزَلْتُ حَتَّى أَضَعَ الْحَبْلَ عَلَى هَذِهِ، وَأَشَارَ إِلَى عَاتِقِهِ .
{كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “...Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihat eden kimse ile bir mi tuttunuz? Onlar Allah katında eşit olmazlar. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bana İshâk b. İbrâhîm anlattı, bize Ebû Üsâme anlattı, bize Yahyâ b. Mühelleb, Huseyn'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem su dağıtılan yere (sikâyeye) geldi ve su istedi. Abbâs: 'Ey Fadl! Annene git ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun yanından içecek getir' dedi. Resûlullah: 'Bana [buradan] su ver' buyurdu. Abbâs: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar ellerini bunun içine sokuyorlar' dedi. Resûlullah: 'Bana su ver' buyurdu ve ondan içti. Sonra Zemzem'e geldi; onlar su çekip dağıtıyor ve orada çalışıyorlardı. Bunun üzerine: 'Çalışın, şüphesiz siz salih bir amel üzeresiniz' buyurdu, ardından da: 'Eğer size galebe çalınması [ve insanların bu görevi elinizden alması] endişesi olmasaydı, ben de inip ipi şuraya koyardım' dedi ve omzuna işaret etti.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ قَالَ: كُنْتُ جَالِسًا مَعَ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الْكَعْبَةِ فَأَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ: مَا لِي أَرَى بَنِي عَمِّكُمْ يَسْقُونَ الْعَسَلَ وَاللَّبَنَ وَأَنْتُمْ تَسْقُونَ النَّبِيذَ؟ أَمِنْ حَاجَةٍ بِكُمْ؟ أَمْ مِنْ بُخْلٍ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْحَمْدُ لِلَّهِ مَا بِنَا حَاجَةٌ وَلَا بُخْلٌ، قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَخَلْفَهُ أُسَامَةُ فَاسْتَسْقَى، فَأَتَيْنَاهُ بِإِنَاءٍ مِنْ نَبِيذٍ فَشَرِبَ وَسَقَى فَضْلَهُ أُسَامَةَ، وَقَالَ: أَحْسَنْتُمْ وَأَجْمَلْتُمْ كَذَا فَاصْنَعُوا، فَلَا نُرِيدُ تَغْيِيرَ مَا أَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Bize İsmâil b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülgafir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî anlattı, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân, Müslim b. el-Haccâc'dan anlattı, [o da şöyle dedi:] Bana Muhammed b. Minhâl ed-Darîr anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Humeyd et-Tavîl, Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den anlattı; o şöyle dedi: Kâbe'nin yanında İbn Abbâs ile birlikte oturuyordum. Yanına bir bedevî gelip şöyle dedi: “Neden amcanızın oğullarının bal ve süt, sizin ise nebîz (şıra) ikram ettiğinizi görüyorum? [Bu durum] bir ihtiyacınızdan [yokluktan] ötürü müdür, yoksa cimrilikten mi?” Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Allah'a hamdolsun; bizim ne bir ihtiyacımız/yokluğumuz ne de cimriliğimiz vardır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem binek hayvanı üzerinde, arkasında da Üsâme olduğu hâlde geldi ve içecek istedi. Biz de kendisine nebîz dolu bir kap getirdik; o da [ondan] içti, artanını da Üsâme'ye içirdi ve: «İyi ve güzel yaptınız; işte böyle yapın» buyurdu. Dolayısıyla biz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrettiği şeyi değiştirmek istemeyiz.”
{الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠) } .
{الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٢٠) } “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihat edenlerin Allah katındaki dereceleri çok daha büyüktür. İşte kurtuluşa erenler onlardır.”
{يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } .
{يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } “Rableri onlara kendisinden bir rahmet, bir rıza ve içinde kendileri için ebedî nimetler bulunan cennetleri müjdeler. Onlar orada ebedî kalıcıdırlar. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır. Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ederlerse babalarınızı ve kardeşlerinizi dostlar edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً} فَضِيلَةً، {عِنْدِ اللَّهِ} مِنَ الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِسِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} النَّاجُونَ من النار.
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً} “İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihat edenlerin dereceleri çok daha büyüktür” yani fazilet bakımından, {عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katında” hacılara su vermekle ve Mescid-i Harâm'ı imar etmekle övünen kimselerden daha büyüktür. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} “İşte kurtuluşa erenler onlardır” yani ateşten kurtulanlardır.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبِلَهَا، نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ الْعَبَّاسِ وَطَلْحَةَ وَامْتِنَاعِهِمَا مِنَ الْهِجْرَةِ .
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} “Ey iman edenler! Babalarınızı ve kardeşlerinizi dostlar edinmeyin” ayeti hakkında Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet kendinden öncekiyle bağlantılıdır; Abbâs ve Talha kıssası ile onların hicret etmekten kaçınmaları hakkında inmiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: قَالَ: لَمَّا أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ النَّاسَ بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَتَعَلَّقُ بِهِ أَهْلُهُ وَوَلَدُهُ، يَقُولُونَ: نَنْشُدُكَ بِاللَّهِ أَنْ لَا تُضَيِّعَنَا. فَيَرِقُّ لَهُمْ فَيُقِيمُ عَلَيْهِمْ وَيَدَعُ الْهِجْرَةَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ .
Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan naklen şöyle dediğini bildirdi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara Medine'ye hicret etmelerini emrettiğinde, onlardan bazısına ailesi ve çocukları sarılıp: 'Bizi perişan etmemen için sana Allah adına yalvarıyoruz' diyorlardı. O da onlara acıyıp yanlarında kalıyor ve hicreti terk ediyordu. Bunun üzerine Allah azze ve celle bu ayeti indirdi.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي التِّسْعَةِ الَّذِينَ ارْتَدَوْا عَنِ الْإِسْلَامِ وَلَحِقُوا بِمَكَّةَ، فَنَهَى اللَّهُ عَنْ وِلَايَتِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} بِطَانَةً وَأَصْدِقَاءَ فَتُفْشُونَ إِلَيْهِمْ أَسْرَارَكُمْ وَتُؤْثِرُونَ الْمَقَامَ مَعَهُمْ عَلَى الْهِجْرَةِ، {إِنِ اسْتَحَبُّوا} اخْتَارُوا {الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ}
Mukâtil ise şöyle demiştir: [Bu ayet], İslâm'dan irtidat edip (dinden dönüp) Mekke'ye katılan dokuz kişi hakkında inmiştir. Allah onların veli/dost edinilmesini yasaklamış ve Allah: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ} “Ey iman edenler! Babalarınızı ve kardeşlerinizi dostlar edinmeyin” ayetini indirmiştir. [Yani] sırdaşlar ve dostlar edinip de onlara sırlarınızı ifşa etmeyin ve onların yanında kalmayı hicrete tercih etmeyin. {إِنِ اسْتَحَبُّوا} [yani] tercih ederlerse {الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ} “eğer küfrü imana tercih ederlerse. Sizden kim onları dost edinirse...”
فَيُطْلِعُهُمْ عَلَى عَوْرَةِ الْمُسْلِمِينَ وَيُؤَثِرُ الْمُقَامَ مَعَهُمْ عَلَى الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} وَكَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يُقْبَلُ الْإِيمَانُ إِلَّا مِنْ مُهَاجِرٍ، فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} .
Müslümanların zayıf noktalarını onlara bildirir ve onların yanında kalmayı hicrete ve cihada tercih ederse, {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” O vakitlerde iman ancak hicret eden kimseden kabul edilirdi; işte O'nun: {فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyruğunun manası budur.
{قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤) لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) } .
{قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٢٤) لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ (٢٥) } “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız, elde ettiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret ve hoşunuza giden meskenler size Allah'tan, Resûlü'nden ve O'nun yolunda cihat etmekten daha sevimli ise, artık Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin! Allah fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez. Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği fakat size hiçbir fayda sağlamadığı, genişliğine rağmen yeryüzünün size dar geldiği ve nihayet arkaya dönüp kaçtığınız Huneyn gününde de yardım etmişti.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ لِلْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْهِجْرَةِ: {إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْأَوْلَى قَالَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا: إِنْ نَحْنُ هَاجَرْنَا ضَاعَتْ أَمْوَالُنَا وَذَهَبَتْ تِجَارَاتُنَا وَخَرِبَتْ دُورُنَا وَقَطَعْنَا أَرْحَامَنَا، فَنَزَلَ: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ} قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: "عَشِيرَاتُكُمْ" بِالْأَلْفِ عَلَى الْجَمْعِ، وَالْآخَرُونَ بِلَا أَلْفٍ عَلَى التَّوْحِيدِ، لِأَنَّ جَمْعَ الْعَشِيرَةِ عَشَائِرُ {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا} اكْتَسَبْتُمُوهَا {وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا} أَيْ: تَسْتَطِيبُونَهَا يَعْنِي الْقُصُورَ وَالْمَنَازِلَ، {أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا} فَانْتَظَرُوا، {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} قَالَ عَطَاءٌ: بِقَضَائِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: بِفَتْحِ مَكَّةَ وَهَذَا أَمْرُ تَهْدِيدٍ، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي} لَا يُوَفِّقُ وَلَا يُرْشِدُ {الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} الْخَارِجِينَ عَنِ الطَّاعَةِ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: Hicretten geri kalanlara {قُلْ} “De ki” [ey Muhammed]: {إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ} “Eğer babalarınız... ise”. Bu [ayetin iniş sebebi şudur]: İlk ayet inince Müslüman olup hicret etmeyenler: 'Eğer hicret edersek mallarımız zayi olur, ticaretimiz gider, evlerimiz harap olur ve akrabalık bağlarımızı koparırız' dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: {قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ} “De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, akrabanız...” Ebû Bekir, Âsım'dan elif ile çoğul olarak 'aşîrâtüküm (عَشِيرَاتُكُمْ)' şeklinde okumuştur; diğerleri ise tekil olarak elifsiz okumuşlardır, çünkü 'aşîre'nin çoğulu 'aşâir'dir. {وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا} kazandığınız [mallar], {وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا} yani hoşunuza giden köşkler ve konaklar, {أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا} artık bekleyin, {حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ} Atâ: 'Hükmü gelinceye kadar' dedi. Mücâhid ve Mukâtil ise: 'Mekke'nin fethi gelinceye kadar' demişlerdir; bu bir tehdit emridir. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي} muvaffak kılmaz ve eriştirmez, {الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} itaatten çıkan kimseleri.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ} أَيْ مَشَاهِدَ، {كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} وَحُنِينٌ وَادٍ بَيْنَ مَكَّةَ وَالطَّائِفِ. وَقَالَ عُرْوَةُ: إِلَى جَنْبِ ذِي الْمَجَازِ.
Yüce Allah'ın: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ} yani birçok savaş meydanında, {كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ} “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve Huneyn gününde de yardım etmişti.” Huneyn, Mekke ile Tâif arasında bir vadidir. Urve ise: 'Zü'l-Mecâz'ın yanındadır' demiştir.
وَكَانَتْ قِصَّةُ حُنِينٍ عَلَى مَا نَقَلَهُ الرُّوَاةُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَتَحَ مَكَّةَ وَقَدْ بَقِيَتْ عَلَيْهِ أَيَّامٌ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى حُنِينٍ لِقِتَالِ هَوَازِنَ وَثَقِيفَ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، -عَشَرَةُ آلَافٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ
Râvilerin naklettiğine göre Huneyn kıssası şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ramazan ayından geriye birkaç gün kalmışken Mekke'yi fethetti. Ardından Hevâzin ve Sakîf ile savaşmak üzere on iki bin kişiyle Huneyn'e doğru yola çıktı. [Bunların] on bini Muhacirler...
وَأَلْفَانِ مِنَ الطُّلَقَاءِ، قَالَ عَطَاءٌ كَانُوا سِتَّةَ عَشَرَ أَلْفًا.
iki bini ise Tulekâ (Mekke fethi günü serbest bırakılanlar) idi. Atâ ise onların on altı bin kişi olduklarını söylemiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا عَشَرَةَ آلَافٍ، وَكَانُوا يَوْمَئِذٍ أَكْثَرَ مَا كَانُوا قَطُّ، وَالْمُشْرِكُونَ أَرْبَعَةُ آلَافٍ مِنْ هَوَازِنَ وَثَقِيفَ، وَعَلَى هَوَازِنَ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ النَّصْرِيُّ، وَعَلَى ثَقِيفَ كِنَانَةُ بْنُ عَبْدِ ياليل الثَّقَفِيُّ، فَلَمَّا الْتَقَى الْجَمْعَانِ قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ سَلَمَةُ بْنُ سَلَامَةَ بْنِ وَقَشٍ: لَنْ نَغْلِبَ الْيَوْمَ عَنْ قِلَّةٍ، فَسَاءَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَلَامُهُ، وَوُكِلُوا إِلَى كَلِمَةِ الرَّجُلِ. وَفِي رِوَايَةٍ: فَلَمْ يَرْضَ اللَّهُ قَوْلَهُ، وَوَكَلَهُمْ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَاقْتَتَلُوا قِتَالًا شَدِيدًا، فَانْهَزَمَ الْمُشْرِكُونَ وَخَلَّوْا عَنِ الذَّرَارِيِّ، ثُمَّ نَادَوْا: يَا حُمَاةَ السَّوَادِ اذْكُرُوا الْفَضَائِحَ، فَتَرَاجَعُوا وَانْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ.
Kelbî ise şöyle demiştir: On bin kişi idiler ve o gün şimdiye kadar oldukları en kalabalık sayıdaydılar. Müşrikler ise Hevâzin ve Sakîf'ten dört bin kişiydiler. Hevâzin'in başında Mâlik b. Avf en-Nasrî, Sakîf'in başında ise Kinâne b. Abdi Yâlîl es-Sekafî vardı. İki ordu karşılaştığında Ensâr'dan Seleme b. Selâme b. Vakş denilen bir adam: 'Bugün azlıktan ötürü asla yenilmeyiz' dedi. Bu söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşuna gitmedi ve onlar o adamın bu sözüne havale edildiler [kendi hallerine bırakıldılar]. Bir rivayette: 'Allah onun bu sözünden razı olmadı ve onları nefisleriyle baş başa bıraktı' denmektedir. Şiddetli bir savaşa tutuştular; müşrikler hezimete uğrayıp çoluk çocuklarını bıraktılar. Sonra birbirlerine: 'Ey karartıyı savunanlar! Rezil olmayı hatırlayın!' diye seslendiler, geri döndüler ve Müslümanlar dağıldı.
قَالَ قَتَادَةُ: وَذُكِرَ لَنَا أَنَّ الطُّلَقَاءَ انْجَفَلُوا يَوْمَئِذٍ بِالنَّاسِ فَلَمَّا انْجَفَلَ الْقَوْمُ هَرَبُوا.
Katâde şöyle demiştir: Bize nakledildiğine göre o gün Tulekâ insanlarla birlikte paniğe kapılıp kaçıştı; halk paniğe kapılınca da [meydandan] kaçtılar.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، [أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ] أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ: يَا أَبَا عِمَارَةَ فَرَرْتُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ مَا وَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَلَكِنَّهُ خَرَجَ شُبَّانُ أَصْحَابِهِ وَأَخِفَّاؤُهُمْ وَهُمْ حُسَّرٌ لَيْسَ عَلَيْهِمْ سِلَاحٌ، أَوْ كَثِيرُ سِلَاحٍ، فَلَقُوا قَوْمًا رُمَاةً لَا يَكَادُ يَسْقُطُ لَهُمْ سَهْمٌ، جَمْعَ هَوَازِنَ وَبَنِي نَصْرٍ، فَرَشَقُوهُمْ رَشْقًا مَا يَكَادُونَ يُخْطِئُونَ، فَأَقْبَلُوا هُنَاكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَغْلَتِهِ الْبَيْضَاءِ، وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَقُودُ بِهِ، فَنَزَلَ وَاسْتَنْصَرَ وَقَالَ: أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبَ، أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، ثُمَّ صَفَّهُمْ .
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir bildirdi, [bize Abdülazîz bildirdi], bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Yahyâ b. Yahyâ anlattı, bize Ebû Haysame, Ebû İshâk'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Bir adam Berâ b. Âzib'e: 'Ey Ebû Umâre! Huneyn günü kaçtınız mı?' dedi. O da şöyle dedi: 'Hayır, vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arkasını dönüp kaçmadı. Fakat onun ashabının gençleri ve hafif zırhlı olanları üzerlerinde silah bulunmadan veya çok az silahla çıktılar. Karşılarında Hevâzin ve Benî Nasr topluluğu gibi attığı oku neredeyse hiç ıskalamayan bir okçu topluluğu buldular. Onları neredeyse hiç şaşmayan bir ok yağmuruna tuttular. Oradaki Müslümanlar beyaz katırı üzerindeki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına yöneldiler; Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib katırın yularını tutuyordu. Resûlullah indi, yardım diledi ve şöyle buyurdu: 'Ben Nebî'yim, yalan yok; ben Abdülmuttalib'in oğluyum!' Sonra onları saf haline getirdi.'
وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ. وَزَادَ قَالَ: فَمَا رُئِيَ مِنَ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ أَشَدَّ مِنْهُ .
Bunu Muhammed b. İsmâîl de Ubeydullâh b. Mûsâ'dan, o İsrâîl'den, o da Ebû İshâk'tan rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: Berâ dedi ki: 'O gün insanlar arasında ondan daha cesur ve metanetlisi görülmemiştir.'
وَرَوَاهُ زَكَرِيَّا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ. وَزَادَ قَالَ الْبَرَاءُ: كُنَّا إِذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ نَتَّقِي بِهِ، وَإِنَّ الشُّجَاعَ مِنَّا لَلَّذِي يُحَاذِي بِهِ يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ .
Bunu Zekeriyyâ da Ebû İshâk'tan rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: Berâ dedi ki: «Savaş kızıştığında onun arkasına sığınıp [onunla] korunurduk. Bizim en cesurumuz, onunla aynı hizada durabilenimizdi» -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i [kastediyor]-.
وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ: قَالَ الْبَرَاءُ: إِنَّ هَوَازِنَ كَانُوا قَوْمًا رُمَاةً، وَإِنَّا لَمَّا لَقِينَاهُمْ حَمَلَنَا عَلَيْهِمْ، فَانْهَزَمُوا، فَأَقْبَلَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْغَنَائِمِ فَاسْتَقْبَلُونَا بِالسِّهَامِ، فَأَمَّا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ يَفِرَّ.
Şu'be de Ebû İshâk'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Berâ dedi ki: Hevâzin usta okçu bir kavimdi. Onlarla karşılaştığımızda üzerlerine hücum ettik ve hezimete uğradılar. Müslümanlar ganimetlere yönelince bizi oklara tuttular. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise asla kaçmadı.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ حَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثُمِائَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَانْهَزَمَ سَائِرُ النَّاسِ.
Kelbî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etrafında Müslümanlardan üç yüz kişi vardı; diğer insanlar ise hezimete uğramıştı.
وَقَالَ آخَرُونَ: لَمْ يَبْقَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَئِذٍ غَيْرُ: الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبِي سُفْيَانَ بْنِ الْحَارِثِ، وَأَيْمَنَ بْنِ أُمِّ أَيْمَنَ، فَقُتِلَ يَوْمَئِذٍ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Başkaları ise şöyle demiştir: O gün Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Abbâs b. Abdilmuttalib, Ebû Süfyân b. el-Hâris ve Eymen b. Ümmi Eymen'den başkası kalmamıştı; Eymen de o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde şehit edildi.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بن سفيان ١٥٤/ب حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو طَاهِرٍ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ، حَدَّثَنَا أَبُو وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ قَالَ: قَالَ عَبَّاسٌ: شَهِدَتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ فَلَزِمْتُ أَنَا وَأَبُو سُفْيَانَ بْنُ الْحَارِثِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ نُفَارِقْهُ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَغْلَةٍ لَهُ بَيْضَاءَ أَهْدَاهَا لَهُ فَرْوَةُ بْنُ نَفَّاثَةَ الْجُذَامِيُّ، فَلَمَّا الْتَقَى الْمُسْلِمُونَ وَالْكُفَّارُ وَلَّى الْمُسْلِمُونَ مُدْبِرِينَ، فَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرْكِضُ بَغْلَتَهُ قِبَلَ الْكُفَّارِ، وَأَنَا آخِذٌ بِلِجَامِ بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَكُفُّهَا إِرَادَةَ أَنْ لَا تُسْرِعَ، وَأَبُو سُفْيَانَ آخِذٌ بِرِكَابِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَيْ عَبَّاسُ: نَادِ أَصْحَابَ السَّمُرَةِ، فَقَالَ عَبَّاسٌ -وَكَانَ رَجُلًا صَيِّتًا-فَقُلْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي: أَيْنَ أَصْحَابُ السَّمُرَةِ؟ قَالَ: فَوَاللَّهِ لَكَأَنَّ عَطْفَتَهُمْ حِينَ سَمِعُوا صَوْتِي عَطْفَةُ الْبَقَرِ عَلَى أَوْلَادِهَا، فَقَالُوا: يَا لَبَّيْكَ يَا لَبَّيْكَ، قَالَ: فَاقْتَتَلُوا وَالْكُفَّارَ، وَالدَّعْوَةُ فِي الْأَنْصَارِ يَقُولُونَ: يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، ثُمَّ قَصُرَتِ الدَّعْوَةُ عَلَى بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ عَلَى بَغْلَتِهِ كَالْمُتَطَاوِلِ عَلَيْهَا إِلَى قِتَالِهِمْ، فَقَالَ: هَذَا حِينُ حَمِيَ الْوَطِيسُ ثُمَّ أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَصَيَاتٍ فَرَمَى بِهِنَّ وُجُوهَ الْكَفَّارِ، ثُمَّ قَالَ: انْهَزَمُوا وَرَبِّ مُحَمَّدٍ، فَذَهَبْتُ أَنْظُرُ فَإِذَا الْقِتَالُ عَلَى هَيْئَتِهِ فِيمَا أَرَى، قَالَ: فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَمَاهُمْ بِحَصَيَاتِهِ فَمَا زِلْتُ أَرَى حَدَّهُمْ كَلِيلًا وَأَمْرَهُمْ مُدْبِرًا .
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tâhir Ahmed b. Amr b. Serh anlattı, bize Ebû Vehb anlattı, bize Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Kesîr b. Abbâs b. Abdilmuttalib anlattı, dedi ki: Abbâs şöyle dedi: Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte savaşa katıldım. Ben ve Ebû Süfyân b. el-Hâris Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından ayrılmadık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ferve b. Nüfâse el-Cüzâmî'nin kendisine hediye ettiği beyaz bir katırın üzerindeydi. Müslümanlar ile kâfirler karşılaşınca Müslümanlar arkalarını dönüp kaçtılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem katırını kâfirlere doğru sürmeye başladı. Ben hızlı gitmesin diye tutmak isteyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in katırının dizgininden tutuyordum, Ebû Süfyân da üzengisini tutuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Abbâs! Semüre [Ağacı Altında Biat Eden] Ashabı çağır!' buyurdu. Abbâs -ki gür sesli bir adamdı- dedi ki: En yüksek sesimle: 'Semüre Ashabı nerede?' diye bağırdım. Dedi ki: Vallahi sesimi duyduklarında onların geri dönüşleri, sığırların yavrularına yönelişi gibiydi! 'Buyur, emret! Buyur, emret!' dediler. Dedi ki: Kâfirlerle savaştılar. Çağrı Ensâr arasında dönüyor ve: 'Ey Ensâr topluluğu! Ey Ensâr topluluğu!' diyorlardı; sonra çağrı Benî Hâris b. Hazrec ile sınırlandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem katırı üzerinde boynunu uzatmış gibi onların savaşına baktı ve: 'İşte fırının kızıştığı an bu andır' buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birkaç çakıl taşı alıp kâfirlerin yüzlerine doğru attı ve: 'Muhammed'in Rabbine andolsun ki yenildiler!' buyurdu. Gidip baktım; gördüğüme göre savaş aynı şiddetiyle sürüyordu. Dedi ki: Vallahi o çakıl taşlarını onlara atar atmaz güçlerinin kırıldığını ve işlerinin tersine döndüğünü görmeye başladım.
وَقَالَ سَلَمَةُ بْنُ الْأَكْوَعِ: غَزَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حُنَيْنًا قَالَ فَلَمَّا غَشُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَزَلَ عَنِ الْبَغْلَةِ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ الْأَرْضِ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ بِهِ وُجُوهَهُمْ، فَقَالَ "شَاهَتِ الْوُجُوهُ"، فَمَا خَلَقَ
Seleme b. el-Ekva‘ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Huneyn Gazvesi'ne çıktık. Dedi ki: Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i kuşatıp sarınca bindiği katırdan indi; sonra yerden bir avuç toprak aldı, ardından onu onların yüzlerine doğru savurdu ve: «شَاهَتِ الْوُجُوهُ» «Yüzleri kara olsun!» buyurdu. Artık [Allah]...
اللَّهُ مِنْهُمْ إِنْسَانًا إِلَّا مَلَأَ عَيْنَهُ تُرَابًا بِتِلْكَ الْقَبْضَةِ، فَوَلَّوْا مُدْبِرِينَ، فَهَزَمَهُمُ اللَّهُ ﷿ فَقَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غَنَائِمَهُمْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ .
onlardan yarattığı her bir insanın gözünü o avuçtaki toprakla doldurdu; arkalarını dönüp kaçtılar. Allah azze ve celle onları hezimete uğrattı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların ganimetlerini Müslümanlar arasında paylaştırdı.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَمَدَّ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مَسُوِّمِينَ .
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Yüce Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e nişanlı beş bin melekle yardım etti.
وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي نَضَرٍ يُقَالُ لَهُ شَجَرَةُ، قَالَ لِلْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ الْقِتَالِ: أَيْنَ الْخَيْلُ الْبُلْقُ وَالرِّجَالُ الَّذِينَ عَلَيْهِمْ ثِيَابٌ بِيضٌ، مَا كُنَّا نَرَاكُمْ فِيهِمْ إِلَّا كَهَيْئَةِ الشَّامَةِ وَمَا كُنَّا قُتِلْنَا إِلَّا بِأَيْدِيهِمْ؟ فَأَخْبَرُوا بِذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: تِلْكَ الْمَلَائِكَةُ.
Rivayette [şu da yer almaktadır]: Benî Nadr'dan Şecere denilen bir adam savaştan sonra müminlere şöyle dedi: 'Alaca atlar ve üzerlerinde beyaz elbiseler bulunan adamlar nerede? Biz sizi onların arasında ancak bir ben gibi görüyorduk ve biz ancak onların eliyle öldürüldük.' Bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiklerinde: 'Onlar meleklerdi' buyurdu.
قَالَ الزُّهْرِيُّ: وَبَلَغَنِي أَنَّ شَيْبَةَ بْنَ عُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ قَالَ: اسْتَدْبَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ وَأَنَا أُرِيدُ قَتْلَهُ بِطَلْحَةَ بْنِ عُثْمَانَ وَعُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ، وَكَانَا قَدْ قُتِلَا يَوْمَ أُحُدٍ، فَأَطَلَعَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ عَلَى مَا فِي نَفْسِي فَالْتَفَتَ إِلَيَّ وَضَرَبَ فِي صَدْرِي وَقَالَ: أُعِيذُكَ بِاللَّهِ يَا شَيْبَةُ، فَأَرْعَدَتْ فَرَائِصِي، فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ سَمْعِي وَبَصَرِي، فَقُلْتُ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّ اللَّهَ قَدْ أَطْلَعَكَ عَلَى مَا فِي نَفْسِي.
Zührî dedi ki: Bana ulaştığına göre Şeybe b. Osmân b. Talha şöyle demiştir: Uhud günü öldürülen Talha b. Osmân ve Osmân b. Talha'nın intikamı için onu öldürmek kastıyla Huneyn günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasına geçtim. Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e içimden geçeni bildirdi; bana dönüp göğsüme vurdu ve: 'Ey Şeybe! Seni Allah'a sığındırırım' buyurdu. Bunun üzerine kalbim titredi; ona baktım, o bana kulağımdan ve gözümden daha sevimli hale geldi. Dedim ki: 'Şahitlik ederim ki sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün ve Allah içimden geçeni sana bildirmiştir.'
فِلْمًا هَزَمَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ وَوَلَّوْا مُدْبِرِينَ، انْطَلَقُوا حَتَّى أَتَوْا أَوَطَاسَ وَبِهَا عِيَالُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ رَجُلًا مِنَ الْأَشْعَرِيِّينَ يُقَالُ لَهُ أَبُو عَامِرٍ وَأَمَّرَهُ عَلَى جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ إِلَى أَوَطَاسَ، فَسَارَ إِلَيْهِمْ فَاقْتَتَلُوا، وَقُتِلَ دُرَيْدُ بْنُ الصِّمَّةِ، وَهَزَمَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ وَسَبَى الْمُسْلِمُونَ عِيَالَهُمْ، وَهَرَبَ أَمِيرُهُمْ مَالِكُ بْنُ عَوْفٍ النَّصْرِيُّ، فَأَتَى الطَّائِفَ فَتَحَصَّنَ بِهَا وَأُخِذَ مَالُهُ وَأَهْلُهُ فِيمَنْ أُخِذَ. وَقُتِلَ أَمِيرُ الْمُسْلِمِينَ أَبُو عَامِرٍ .
Allah müşrikleri hezimete uğratıp arkalarını dönüp kaçtıklarında, ailelerinin ve mallarının bulunduğu Evtâs'a varıncaya kadar gittiler. Resûlullah, Eş'arîlerden Ebû Âmir denilen bir adamı gönderip Müslüman ordusunun başında onu Evtâs'a komutan tayin etti. Ebû Âmir onların üzerine yürüdü ve savaştılar; Düreyd b. es-Sımme öldürüldü. Allah müşrikleri hezimete uğrattı, Müslümanlar onların ailelerini esir aldı; komutanları Mâlik b. Avf en-Nasrî ise kaçıp Tâif'e sığındı ve oraya kapandı. Malı ve ailesi ise esir alınanlar arasında ele geçirildi. Müslümanların komutanı Ebû Âmir de şehit edildi.
قَالَ الزُّهْرِيُّ: أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُمْ أَصَابُوا يَوْمَئِذٍ سِتَّةَ آلَافِ سَبْيٍ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَتَى الطَّائِفَ فَحَاصَرَهُمْ بَقِيَّةَ ذَلِكَ الشَّهْرِ، فَلَمَّا دَخَلَ ذُو الْقِعْدَةِ وَهُوَ شَهْرٌ حَرَامٌ انْصَرَفَ عَنْهُمْ، فَأَتَى الْجِعْرَانَةَ فَأَحْرَمَ مِنْهَا بِعُمْرَةٍ وَقَسَّمَ فِيهَا غَنَائِمَ حُنَيْنٍ وَأَوْطَاسَ، وَتَأَلَّفَ أُنَاسًا، مِنْهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ، وَالْحَارِثُ بْنُ هِشَامٍ، وَسُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، وَالْأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ، فَأَعْطَاهُمْ .
Zührî şöyle dedi: Saîd b. el-Müseyyeb bana, o gün altı bin esir ele geçirdiklerini haber verdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tâif'e geldi ve o ayın kalan günlerinde onları kuşattı. Haram bir ay olan Zilkade ayı girince onların yanından ayrılıp Ci'râne'ye geldi; oradan umre için ihrama girdi, Huneyn ve Evtâs ganimetlerini orada taksim etti ve aralarında Ebû Süfyân b. Harb, el-Hâris b. Hişâm, Süheyl b. Amr ve el-Akra' b. Hâbis'in de bulunduğu birtakım kimselerin kalplerini [İslam'a] ısındırmak maksadıyla onlara [bolca pay] verdi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ﵁ أَنَّ أُنَاسًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ -حِينَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَمْوَالِ هَوَازِنَ مَا أَفَاءَ، فَطَفِقَ يُعْطِي رِجَالًا مِنْ قُرَيْشٍ الْمِائَةَ مِنَ الْإِبِلِ-فَقَالُوا: يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُعْطِي قُرَيْشًا وَيَدَعُنَا وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ؟ قَالَ أَنْسٌ: فُحُدِّثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَقَالَتِهِمْ، فَأَرْسَلَ إِلَى الْأَنْصَارَ، فَجَمَعَهُمْ فِي قُبَّةٍ مَنْ أَدَمٍ وَلَمْ يَدْعُ مَعَهُمْ أَحَدًا غَيْرَهُمْ، فَلَمَّا اجْتَمَعُوا جَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَا كَانَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي عَنْكُمْ؟ فَقَالَ لَهُ فُقَهَاؤُهُمْ أَمَّا ذَوُو رَأْيِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَلَمْ يَقُولُوا شَيْئًا، وَأَمَّا أُنَاسٌ مِنَّا حَدِيثَةٌ أَسْنَانُهُمْ فَقَالُوا: يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُعْطِي قُرَيْشًا وَيَتْرُكُ الْأَنْصَارَ وَسُيُوفُنَا تَقْطُرُ مِنْ دِمَائِهِمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنِّي لَأُعْطِي رِجَالًا حَدِيثِي عَهْدٍ بِكُفْرٍ، أَمَا تَرْضَوْنَ أَنْ يَذْهَبَ النَّاسُ بِالْأَمْوَالِ وَتَرْجِعُونَ إِلَى رِحَالِكُمْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَوَاللَّهِ مَا تَنْقَلِبُونَ بِهِ خَيْرٌ مِمَّا يَنْقَلِبُونَ بِهِ، قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ رَضِينَا، فَقَالَ لَهُمْ: "إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً شَدِيدَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ عَلَى الْحَوْضِ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb anlattı, bize ez-Zührî anlattı, bana Enes b. Mâlik radıyallâhu anh bildirdi ki Allah Resûlü'ne Hevâzin mallarından ihsan ettiği fey'i verip de Resûlullah Kureyş'ten bazı adamlara yüzer deve vermeye başladığı zaman, Ensâr'dan bazı kimseler: 'Allah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bağışlasın! Kılıçlarımızdan onların kanı damlarken Kureyş'e veriyor da bizi bırakıyor!' dediler. Enes dedi ki: Onların bu sözü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verildi. Bunun üzerine Ensâr'a haber gönderip onları deriden bir çadırda topladı ve yanlarına onlardan başka kimseyi çağırmadı. Toplandıklarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarına geldi ve: 'Hakkınızda bana ulaşan şu söz nedir?' buyurdu. Onların anlayışlı olanları: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizim görüş sahiplerimiz bir şey demedi; fakat içimizden yaşı genç olan bazı kimseler: 'Allah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bağışlasın! Kılıçlarımızdan onların kanı damlarken Kureyş'e veriyor da Ensâr'ı terk ediyor!' dediler' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ben küfürden yeni kurtulmuş [henüz yeni Müslüman olmuş] adamlara veriyorum. İnsanlar mallarla giderken siz evlerinize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile dönmekten razı değil misiniz? Vallahi sizin onunla dönmeniz, onların beraberinde götürdüklerinden çok daha hayırlıdır!' Onlar: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü, kesinlikle razı olduk' dediler. Resûlullah da onlara şöyle buyurdu: 'Şüphesiz siz benden sonra şiddetli bir bencillik ve adam kayırma göreceksiniz; öyleyse Havz'ın başında Allah ve Resûlü'ne kavuşuncaya kadar sabredin.'
وَقَالَ يُونُسُ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ: "فَإِنِّي أُعْطِي رِجَالًا حَدِيثِي عَهْدٍ بِالْكُفْرِ أَتَأَلَّفُهُمْ"، وَقَالَ: "فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنِّي عَلَى الْحَوْضِ"، قَالُوا: سَنَصْبِرُ .
Yûnus, İbn Şihâb'dan nakille [Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu] aktardı: "Şüphesiz ben kalplerini [İslam'a] ısındırmak için küfürden henüz yeni kurtulmuş adamlara veriyorum." Ve şöyle buyurdu: "Havz'ın başında Allah ve Resûlü'ne kavuşuncaya kadar sabredin; zira ben Havz'ın başındayım." Onlar da: 'Sabredeceğiz' dediler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ قَالَ: لَمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ يَوْمَ حُنَيْنٍ قَسَّمَ فِي النَّاسِ فِي الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَلَمْ يُعْطِ الْأَنْصَارَ شَيْئًا، فَكَأَنَّهُمْ وَجِدُوا إِذْ لَمْ يُصِبْهُمْ مَا أَصَابَهُ النَّاسُ، فَخَطَبَهُمْ فَقَالَ: "يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ أَلَمْ أَجِدْكُمْ ضُلَّالًا فَهَدَاكُمُ اللَّهُ بِي وَكُنْتُمْ مُتَفَرِّقِينَ فَأَلَّفَكُمُ اللَّهُ بِي وَكُنْتُمْ عَالَةً فَأَغْنَاكُمُ اللَّهُ بِي؟ كُلَّمَا قَالَ شَيْئًا قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمَنُّ قَالَ: مَا يَمْنَعُكُمْ أَنْ تُجِيبُوا رَسُولَ اللَّهِ كُلَّمَا قَالَ شَيْئًا قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمَنُّ قَالَ: لَوْ شِئْتُمْ قُلْتُمْ كَذَا وَكَذَا، أَتَرْضَوْنَ أَنْ يَذْهَبَ النَّاسُ بِالشَّاةِ وَالْبَعِيرِ، وَتَذْهَبُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ إِلَى رِحَالِكُمْ؟ لَوْلَا الْهِجْرَةُ لَكُنْتُ امْرَأً مِنَ الْأَنْصَارِ، وَلَوْ سَلَكَ النَّاسُ وَادِيًا أَوْ شِعْبًا لَسَلَكَتْ وَادِيَ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Vüheyb anlattı, bize Amr b. Yahyâ, Abbâd b. Temîm'den, o da Abdullâh b. Zeyd b. Âsım'dan nakletti; o şöyle demiştir: Allah, Huneyn günü Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e fey' ihsan ettiğinde, [ganimeti] insanlar arasında kalpleri [İslam'a] ısındırılmak istenen kimselere (müellefe-i kulûb) paylaştırdı ve Ensâr'a hiçbir şey vermedi. İnsanlara düşen pay kendilerine düşmeyince [Ensâr] sanki kırgınlık duydu. Bunun üzerine [Resûlullah] onlara hitap edip şöyle buyurdu: «Ey Ensâr topluluğu! Sizi sapıklık içindeyken bulup da Allah benim vesilemle size doğru yolu göstermedi mi? Sizler darmadağınıkken Allah benim vesilemle kalplerinizi kaynaştırmadı mı ve sizler yoksulken Allah benim vesilemle sizi zengin kılmadı mı?» O ne zaman bir şey söylese onlar: "Lütuf ve ihsan Allah'a ve Resûlü'ne aittir" diyorlardı. [Resûlullah]: «Resûlullah'a cevap vermekten sizi alıkoyan nedir?» buyurdu. O ne zaman bir şey söylese onlar: "Lütuf ve ihsan Allah'a ve Resûlü'ne aittir" diyorlardı. [Resûlullah]: «İsteseydiniz şöyle şöyle söylerdiniz... İnsanlar koyun ve deveyle giderken sizlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bineklerinize/yurtlarınıza dönmenizden razı değil misiniz? Eğer hicret olmasaydı muhakkak Ensâr'dan bir kişi olurdum. İnsanlar bir vadiye veya dağ yoluna yönelseydi, ben mutlaka Ensâr'ın vadisine...»
الْأَنْصَارِ وَشِعْبَهُمْ، الْأَنْصَارُ شِعَارٌ وَالنَّاسُ دِثَارٌ، إِنَّكُمْ سَتَلْقَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي عَلَى الْحَوْضِ" .
...Ensâr'ın vadisine ve onların dağ yoluna yönelirdim. Ensâr iç elbisesi (şiar), [diğer] insanlar ise dış elbisedir (disar). Şüphesiz siz benden sonra [bencillik ve] adam kayırma ile karşılaşacaksınız; öyleyse Havz'ın başında bana kavuşuncaya kadar sabredin!"
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا محمد بن ١٥٥/أأَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبَايَةَ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ﵁ قَالَ: أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ وَصَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ وَالْأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ كُلَّ إِنْسَانٍ مِنْهُمْ مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ، وَأَعْطَى عَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ دُونَ ذَلِكَ، فَقَالَ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ: فَمَا كَانَ حِصْنٌ وَلَا حَابِسٌ ... يَفُوقَانِ مِرْدَاسَ فِي الْمَجْمَعِ
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Muhammed b. Ebî Ömer el-Mekkî anlattı, bize Süfyân, Ömer b. Saîd b. Mesrûk'tan, o babasından, o Abâye b. Rifâa'dan, o da Râfi' b. Hadîc radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân b. Harb'e, Safvân b. Ümeyye'ye, Uyeyne b. Hısn'a ve el-Akra' b. Hâbis'e her birine yüzer deve verdi. Abbâs b. Mirdâs'a ise bundan daha azını verdi. Bunun üzerine Abbâs b. Mirdâs [şu şiiri] söyledi: 'Ne Hısn ne de Hâbis, topluluk içinde Mirdâs'tan üstün değillerdi...
أَتَجْعَلُ نَهْبِي وَنَهْبَ الْعُبَيْـ ... دِ بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعِ
...Benim ganimet payımı ve Ubeyd'in (atımın) payını Uyeyne ile el-Akra' arasında mı paylaştırıyorsun?
وَمَا كُنْتُ دُونَ امْرِئٍ مِنْهُمَا وَمَنْ تَخْفِضِ الْيَوْمَ لَا يُرْفَعِ
Oysa ben o ikisinden aşağı bir adam değildim; bugün kimi alçaltırsan o bir daha yükseltilmez.'
قَالَ: فَأَتَمَّ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِائَةً .
[Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun payını da yüze tamamladı.
وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ نَاسًا مِنْ هَوَازِنَ أَقْبَلُوا مُسْلِمِينَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْتَ خَيْرُ النَّاسِ وَأَبَرُّ النَّاسِ، وَقَدْ أُخِذَتْ أَبْنَاؤُنَا وَنِسَاؤُنَا وَأَمْوَالُنَا .
Hadiste [şöyle] geçmektedir: Bundan sonra Hevâzin'den bir grup insan Müslüman olarak geldiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen insanların en hayırlısı ve en iyilikseverisin; çocuklarımız, kadınlarımız ve mallarımız alındı' dediler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي عَقِيلٌ عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ: أَنَّ مَرْوَانَ وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَامَ حِينَ جَاءَهُ وَفْدُ هَوَازِنَ مُسْلِمِينَ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَسَبْيَهُمْ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنْ مَعِيَ مَنْ تَرَوْنَ وَأَحَبُّ الْحَدِيثِ إِلَيَّ أَصَدَقُهُ، فَاخْتَارُوا إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ: إِمَّا السَّبْيَ، وَإِمَّا الْمَالَ. قَالُوا: فَإِنَّا نَخْتَارُ سَبْيَنَا. فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ ﷿ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ إِخْوَانَكُمْ هَؤُلَاءِ جَاؤُوا تَائِبِينَ، وَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ أَنْ أَرُدَّ إِلَيْهِمْ سَبْيَهُمْ، فَمَنْ أَحَبَّ مِنْكُمْ أَنْ يَطَيِّبَ ذَلِكَ لَهُمْ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ عَلَى حَظٍّ حَتَّى نُعْطِيَهُ إِيَّاهُ مِنْ أَوَّلِ مَا يَفِيءُ اللَّهُ عَلَيْنَا، فَلْيَفْعَلْ فَقَالَ النَّاسُ: قَدْ طَيَّبْنَا ذَلِكَ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Saîd b. Ufeyr anlattı, bana el-Leys anlattı, bana Ukayl, İbn Şihâb'dan, [o da] Urve b. ez-Zübeyr'den anlattı: Mervân ve el-Misver b. Mahrame'nin kendisine bildirdiğine göre; Hevâzin heyeti Müslüman olarak gelip mallarını ve esirlerini kendilerine geri vermesini istediklerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: «Yanımda şu gördüğünüz kimseler var. Benim en çok sevdiğim söz ise en doğru olanıdır. O hâlde iki gruptan birini seçin: Ya esirleri ya da malları!» Onlar: 'Biz esirlerimizi seçiyoruz' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ayağa kalktı, Allah Azze ve Celle'ye lâyık olduğu şekilde övgüde bulundu ve ardından şöyle buyurdu: «İmdi, şu kardeşleriniz tövbe etmiş olarak geldiler. Ben de esirlerini kendilerine geri vermeyi uygun gördüm. İçinizden kim bunu gönül hoşluğuyla bağışlamak isterse öyle yapsın. Kim de Allah'ın bize fethedeceği ilk ganimetten kendisine payını verinceye kadar hissesini elinde tutmak isterse öyle yapsın.» İnsanlar: 'Biz bunu gönül hoşluğuyla bağışladık' dediler.
يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّا لَا نَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ فِي ذَلِكَ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ، فَرَجَعَ النَّاسُ، فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ ثُمَّ رَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّهُمْ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا . فَأَنْزَلُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ حُنَيْنٍ: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} حَتَّى قُلْتُمْ: لَنْ نُغْلَبَ الْيَوْمَ مِنْ قِلَّةٍ، {فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ} كَثْرَتُكُمْ، {شَيْئًا} يَعْنِي أَنَّ الظَّفَرَ لَا يَكُونُ بِالْكَثْرَةِ، {وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} أَيَّ بِرَحَبِهَا وَسِعَتِهَا، {ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ} مُنْهَزِمِينَ.
...ey Allah'ın Resûlü!' dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İçinizden kimin buna izin verip kimin vermediğini bilemiyoruz. Geri dönün de temsilcileriniz (urefâ) durumunuzu bize bildirsin." İnsanlar geri döndüler, temsilcileri onlarla konuştu; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp onların gönül rızası gösterdiklerini ve izin verdiklerini haber verdiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ Huneyn kıssası hakkında şu ayeti indirdi: {لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ} “Andolsun ki Allah size birçok yerde ve çokluğunuzun sizi böbürlendirdiği Huneyn gününde yardım etmişti” öyle ki 'Bugün azlıktan ötürü asla yenilmeyiz' demiştiniz. {فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ} “Fakat size hiçbir fayda sağlamadı” çokluğunuz, {شَيْئًا} “hiçbir şey”; yani zafer çoklukla elde edilmez. {وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} “Bütün genişliğine rağmen yeryüzü size dar gelmişti”, yani genişliğine ve ferahlığına rağmen. {ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ} “Sonra arkaya dönüp kaçmıştınız”, hezimete uğramış olarak.
{ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ٢٦} .
{ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ٢٦} “Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekinetini (huzur ve güven duygusunu) indirdi, göremediğiniz ordular indirdi ve inkâr edenleri azaba uğrattı. İşte bu, kâfirlerin cezasıdır.”
{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) } .
{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٧) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٨) } “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar. Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi kendi lütfundan zengin kılacaktır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
{ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ} بَعْدَ الْهَزِيمَةِ، {سَكِينَتَهُ} يَعْنِي: الْأَمَنَةَ وَالطُّمَأْنِينَةَ، وَهِيَ فَعِيلَةٌ مِنَ السُّكُونِ {عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ. قِيلَ: لَا لِلْقِتَالِ، وَلَكِنْ لِتَجْبِينِ الْكُفَّارِ وَتَشْجِيعِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّهُ يُرْوَى: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ يُقَاتِلُوا إِلَّا يَوْمَ بَدْرٍ، {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَسَبْيِ الْعِيَالِ وَسَلْبِ الْأَمْوَالِ، {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} .
{ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ} “Sonra Allah indirdi” hezimetten sonra, {سَكِينَتَهُ} “sekinetini”; yani emniyet ve huzuru; bu [kelime], sükûn kökünden fail (فعيلة) veznindedir, {عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُودًا لَمْ تَرَوْهَا} “Resûlü'nün ve müminlerin üzerine ve göremediğiniz ordular indirdi”; yani melekleri [indirdi]. Denildi ki: Savaşmak için değil, kâfirleri korkutmak ve Müslümanları cesaretlendirmek içindi; zira meleklerin sadece Bedir günü savaştıkları rivayet edilmiştir. {وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ve inkâr edenleri azaplandırdı” öldürülmekle, esir edilmekle, çoluk çocuklarının esir alınması ve mallarının ellerinden alınmasıyla. {وَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ} “İşte kâfirlerin cezası budur.”
{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} فَيَهْدِيهِ إِلَى الْإِسْلَامِ، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ} “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder” ve onu İslam'a iletir, {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} الْآيَةَ، قَالَ الضَّحَّاكُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: نَجَسٌ: قَذَرٌ. وَقِيلَ: خَبِيثٌ. وَهُوَ مَصْدَرٌ يَسْتَوِي فِيهِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى وَالتَّثْنِيَةُ وَالْجَمْعُ، فَأَمَّا النِّجْسُ: بِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْجِيمِ، فَلَا يُقَالُ عَلَى الِانْفِرَادِ، إِنَّمَا يُقَالُ: رِجْسٌ نِجْسٌ، فَإِذَا أُفْرَدَ قِيلَ: نَجِسٌ، بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، وَأَرَادَ بِهِ: نَجَاسَةَ الْحُكْمِ لَا نَجَاسَةَ الْعَيْنِ، سُمُّوا نَجَسًا عَلَى الذَّمِّ. وَقَالَ قَتَادَةُ: سَمَّاهُمْ نَجَسًا لِأَنَّهُمْ يُجْنِبُونَ فَلَا يَغْتَسِلُونَ ويُحْدثون فلا يتوضؤون.
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir” ayeti hakkında ed-Dahhâk ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Necis (نَجَس), pislik/kirdir. Habîs (kötü/murdar) olduğu da söylenmiştir. Bu, eril, dişil, tesniye (ikil) ve çoğul için ortak kullanılan bir masdardır. Nûn'un kesresi ve cîm'in sükûnuyla olan nics (نِجْس) kelimesine gelince; bu tek başına kullanılmaz, sadece [ikileme olarak] rics nics (رِجْسٌ نِجْسٌ) denir. Tek başına kullanıldığında ise nûn'un fethası ve cîm'in kesresiyle necis (نَجِسٌ) denir. Bununla zatî/maddî necaset değil, hükmî necaset kastedilmiştir; yergi kastıyla 'necis' olarak adlandırılmışlardır. Katâde ise şöyle demiştir: Onları necis olarak adlandırdı; çünkü onlar cünüp olurlar fakat boy abdesti almazlar, abdestleri bozulur fakat abdest almazlar.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} أَرَادَ مَنْعَهُمْ مِنْ دُخُولِ الْحَرَمِ لِأَنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا الْحَرَمَ فَقَدْ قَرُبُوا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَأَرَادَ بِهِ الْحَرَمَ وَهَذَا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ" [الْإِسْرَاءِ -١] ، وَأَرَادَ بِهِ الْحَرَمَ لِأَنَّهُ أُسَرِيَ بِهِ مِنْ بَيْتِ أَمِّ هَانِئٍ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} “Artık Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” kavliyle, onların Harem bölgesine girmelerini engellemeyi murat etmiştir; zira onlar Harem'e girdiklerinde Mescid-i Haram'a yaklaşmış olurlar. Bununla bizzat Harem'i kastetmiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: {سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Kendisine âyetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu bir gece Mescid-i Haram'dan... yürüten [Allah'ın şânı ne yücedir!]” [el-İsrâ 1] ayetindeki gibidir; orada da Harem kastedilmiştir, çünkü Hz. Peygamber Ümmü Hânî'nin evinden İsrâ'ya (gece yürüyüşüne) çıkarılmıştır.
قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ الْأَجَلُّ: وَجُمْلَةُ بِلَادِ الْإِسْلَامِ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:
Yüce Şeyh İmam [el-Begavî] dedi ki: Kâfirlerin durumu bakımından İslam beldelerinin tamamı üç kısımdır:
أَحَدُهَا: الْحَرَمُ، فَلَا يَجُوزُ لِلْكَافِرِ أَنَّ يَدْخُلَهُ بِحَالٍ، ذِمِّيًّا كَانَ أَوْ مُسْتَأْمِنًا، لِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِذَا جَاءَ رَسُولٌ مِنْ بِلَادِ الْكُفَّارِ إِلَى الْإِمَامِ وَالْإِمَامُ فِي الْحَرَمِ لَا يَأْذَنُ لَهُ فِي دُخُولِ الْحَرَمِ، بَلْ يَبْعَثُ إِلَيْهِ مَنْ يَسْمَعُ رِسَالَتَهُ خَارِجَ الْحَرَمِ. وَجَوَّزَ أَهْلُ الْكُوفَةِ لِلْمُعَاهَدِ دُخُولَ الْحَرَمِ.
Birincisi: Harem bölgesidir; bu ayetin zahirine binaen zimmî olsun müstemen (eman dilemiş) olsun bir kâfirin hiçbir şekilde oraya girmesi caiz değildir. Kâfirler beldesinden devlet başkanına (imama) bir elçi gelse ve imam Harem'de bulunsa, onun Harem'e girmesine izin vermez; bilakis Harem dışına onun elçilik mesajını dinleyecek birini gönderir. Kûfe ehli ise muahedeli (anlaşmalı) olanın Harem'e girmesini caiz görmüştür.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي مِنْ بِلَادِ الْإِسْلَامِ: الْحِجَازُ، فَيَجُوزُ لِلْكَافِرِ دُخُولُهَا بِالْإِذْنِ وَلَكِنْ لَا يُقِيمُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنْ مَقَامِ السَّفَرِ وَهُوَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ، لِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَئِنْ عِشْتُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى لَأُخْرِجَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ حَتَّى لَا أَدَعَ فِيهَا إِلَّا مُسْلِمًا" . فَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَوْصَى فَقَالَ: "أَخْرِجُوا الْمُشْرِكِينَ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ" فَلَمْ يَتَفَرَّغْ لِذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ ﵁، وَأَجْلَاهُمْ عُمَرُ ﵁ فِي خِلَافَتِهِ، وَأَجَّلَ لِمَنْ يَقْدُمُ مِنْهُمْ تَاجِرًا ثَلَاثًا. وَجَزِيرَةُ الْعَرَبِ مِنْ أَقْصَى عَدَنِ أَبْيَنَ إِلَى رِيفِ الْعِرَاقِ فِي الطُّولِ، وَأَمَّا الْعَرْضُ فَمِنْ جَدَّةَ وَمَا وَالَاهَا مِنْ سَاحِلِ الْبَحْرِ إِلَى أَطْرَافِ الشَّامِ.
İslam beldelerinden ikinci kısım: Hicaz'dır. Kâfirin izinle oraya girmesi caizdir; ancak yolcu konaklama süresi olan üç günden fazla orada ikamet edemez. Zira Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiği rivayet edilmiştir: "Allah Teâlâ dilerse, şayet yaşarsam, Arap Yarımadası'nda sadece Müslüman bırakıncaya kadar Yahudi ve Hristiyanları oradan mutlaka çıkaracağım." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip [ardında] vasiyette bulunarak: "Müşrikleri Arap Yarımadası'ndan çıkarın!" buyurdu. Ebû Bekir radıyallâhu anh [meşguliyetlerinden ötürü] buna vakit bulamadı; Ömer radıyallâhu anh ise kendi hilafeti döneminde onları sürgün etti ve onlardan tüccar olarak gelenlere üç gün süre tanıdı. Arap Yarımadası'nın uzunluğu en uzak Aden Ebyen'den Irak kırsalına kadar; genişliği ise Cidde ve ona bitişik deniz sahilinden Şam sınırlarına kadardır.
وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: سَائِرُ بِلَادِ الْإِسْلَامِ، يَجُوزُ لِلْكَافِرِ أَنْ يُقِيمَ فِيهَا بِذِمَّةٍ وَأَمَانٍ، وَلَكِنْ لَا يَدْخُلُونَ الْمَسَاجِدَ إِلَّا بِإِذْنِ مُسْلِمٍ.
Üçüncü kısım: Diğer tüm İslam beldeleridir. Kâfirin zimmet ve eman ile oralarda ikamet etmesi caizdir; ancak bir Müslümanın izni olmadan mescitlere giremezler.
قَوْلُهُ: {بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} يَعْنِي: الْعَامَ الَّذِي حَجَّ فِيهِ أَبُو بَكْرٍ ﵁ بِالنَّاسِ، وَنَادَى عَلِيٌّ كَرَّمَ اللَّهُ وَجْهَهُ بِبَرَاءَةَ، وَهُوَ سَنَةَ تِسْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ.
{بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Bu yıllarından sonra” kavlinden kasıt: Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın insanlara haccettirdiği ve Ali kerremallâhu vecheh'in Berâe (Tevbe) Suresi'ni ilan ettiği yıldır ki bu da hicretin dokuzuncu yılıdır.
قَوْلُهُ {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ كَانَتْ مَعَايِشُهُمْ مِنَ التِّجَارَاتِ وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَأْتُونَ مَكَّةَ بِالطَّعَامِ وَيَتَجِّرُونَ، فَلَمَّا مُنِعُوا مِنْ دُخُولِ الْحَرَمِ خَافُوا الْفَقْرَ، وَضِيقَ الْعَيْشِ، وَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} فَقْرًا وَفَاقَةً. يُقَالُ: عَالَ يَعِيلُ عَيْلَةً، {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} “Eğer yoksulluktan korkarsanız” kavline gelince; Mekke halkının geçimi ticarete dayanıyordu. Müşrikler Mekke'ye yiyecek getirir ve ticaret yaparlardı. [Müşriklerin] Harem'e girmeleri yasaklanınca, [Müslümanlar] fakirlikten ve geçim darlığından korktular. Bu durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً} “Eğer yoksulluktan korkarsanız” -yani fakirlik ve ihtiyaçtan [endişe ederseniz]- ayetini indirdi. [Arapçada] ‘Âle-ye‘îlü-ayleten’ (عَالَ يَعِيلُ عَيْلَةً) denilir. {فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah dilerse sizi kendi lütfundan zenginleştirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَالَ عِكْرِمَةُ: فَأَغْنَاهُمُ اللَّهُ ﷿ بِأَنْ أَنْزَلَ عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ مِدْرَارًا فَكَثُرَ خَيْرُهُمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: أَسْلَمَ أَهْلُ جَدَّةَ وَصَنْعَاءَ وَجَرِيشَ مِنَ الْيَمَنِ وَجَلَبُوا الْمِيرَةَ الْكَثِيرَةَ إِلَى مَكَّةَ فَكَفَاهُمُ اللَّهُ مَا كَانُوا يَخَافُونَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: عَوَّضَهُمُ اللَّهُ مِنْهَا الْجِزْيَةَ فَأَغْنَاهُمْ بِهَا.
İkrime dedi ki: Allah azze ve celle onlara bol yağmur indirerek onları zenginleştirdi, böylece hayır ve bereketleri çoğaldı. Mukâtil ise şöyle dedi: Yemen'den Cidde, San'a ve Cerîş halkı Müslüman oldular ve Mekke'ye bol miktarda erzak getirdiler; böylece Allah korktukları hususta onlara yetti. ed-Dahhâk ve Katâde ise şöyle demiştir: Allah bunun karşılığında onlara cizyeyi ihsan etti ve onları bununla zengin kıldı.
{قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (٢٩) } .
{قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (٢٩) } “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle; boyun eğip kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar savaşın.”
وَذَلِكَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِينَ أُمِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقِتَالِ الرُّومِ، فَغَزَا بَعْدَ نُزُولِهَا غَزْوَةَ تَبُوكَ .
İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Kendilerine kitap verilenlerden Allah'a... inanmayanlarla... savaşın” kavlidir. Mücâhid dedi ki: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Rumlarla savaşması emredildiğinde indi; nüzulünden sonra da Tebük Gazvesi'ne çıktı.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ مِنَ الْيَهُودِ، فَصَالَحَهُمْ وَكَانَتْ أَوَّلَ جِزْيَةٍ أَصَابَهَا أَهْلُ الْإِسْلَامِ، وَأَوَّلَ ذُلٍّ أَصَابَ أهل الكتاب ١٥٥/ب بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ.
Kelbî ise şöyle dedi: [Bu ayet] Yahudilerden Kurayza ve Nadîr hakkında indi; Hz. Peygamber onlarla barış yaptı. Bu, İslam ehlinin elde ettiği ilk cizye ve Ehl-i Kitap'ın Müslümanların eliyle uğradığı ilk zillet idi.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} فَإِنْ قِيلَ: أَهْلُ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ؟ قِيلَ: لَا يُؤْمِنُونَ كَإِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّهُمْ إِذَا قَالُوا عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَالْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، لَا يَكُونُ ذَلِكَ إِيمَانًا بِاللَّهِ. {وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ} أَيْ: لَا يَدِينُونَ الدِّينَ الْحَقَّ، أَضَافَ الِاسْمَ إِلَى الصِّفَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْحَقُّ هُوَ اللَّهُ، أَيْ: لَا يَدِينُونَ دِينَ اللَّهِ، وَدِينُهُ الْإِسْلَامُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ وَلَا يُطِيعُونَ اللَّهَ تَعَالَى طَاعَةَ أَهْلِ الْحَقِّ. {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} يَعْنِي: الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى. {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ} وَهِيَ الْخَرَاجُ الْمَضْرُوبُ عَلَى رِقَابِهِمْ، {عَنْ يَدٍ} عَنْ قَهْرٍ وَذُلٍّ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يُقَالُ لِكُلِّ مَنْ أَعْطَى شَيْئًا كُرْهًا مِنْ غَيْرِ طِيبٍ نَفْسٍ: أَعْطَاهُ عَنْ يَدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُعْطُونَهَا بِأَيْدِيهِمْ وَلَا يُرْسِلُونَ بِهَا عَلَى يَدِ غَيْرِهِمْ. وَقِيلَ: عَنْ يَدٍ أَيْ: عَنْ نَقْدٍ لَا نَسِيئَةٍ. وَقِيلَ: عَنْ إِقْرَارٍ بِإِنْعَامِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ بِقَبُولِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ، {وَهُمْ صَاغِرُونَ} أَذِلَّاءُ مَقْهُورُونَ. قَالَ عِكْرِمَةُ: يُعْطُونَ الْجِزْيَةَ عَنْ قِيَامٍ، وَالْقَابِضُ جَالِسٌ. وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تُؤْخَذُ مِنْهُ وَيُوطَأُ عُنُقُهُ.
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayanlarla savaşın”. Eğer: 'Ehl-i Kitap Allah'a ve ahiret gününe inanmıyor mu?' denilirse, şöyle cevap verilir: Onlar müminlerin inandığı gibi inanmazlar; nitekim 'Üzeyir Allah'ın oğludur' ve 'Mesih Allah'ın oğludur' dediklerinde bu, Allah'a [gerçek manada] iman olmaz. {وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ} “Allah'ın ve Resûlü'nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini din edinmeyenlerle”, yani hak olan dini din edinmeyenlerle; burada isim sıfata izafe edilmiştir. Katâde dedi ki: el-Hak (الْحَقُّ), Allah'tır; yani 'Allah'ın dinini din edinmezler', O'nun dini ise İslam'dır. Ebû Ubeyde ise şöyle dedi: Bunun manası, Allah Teâlâ'ya hak ehlinin itaati gibi itaat etmezler demektir. {مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verilenlerden”; yani Yahudi ve Hristiyanlardan. {حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ} “Cizyeyi verinceye kadar”; o da başlarına konulan vergidir (haraç). {عَنْ يَدٍ} “Kendi elleriyle / boyun eğerek”; yani boyun eğme ve zillet ile. Ebû Ubeyde dedi ki: Gönül rızası olmaksızın, zorla bir şey veren herkese 'an yedin' (عَنْ يَدٍ) verdi denir. İbn Abbâs dedi ki: Onu bizzat kendi elleriyle verirler, başkasının eliyle göndermezler. Denildi ki: 'An yedin' peşin olarak, veresiye değil demektir. Bir görüşe göre de Müslümanların kendilerinden cizye kabul ederek lütufta bulunduklarını ikrar ederek [verirler]. {وَهُمْ صَاغِرُونَ} “Onlar boyun eğmiş kimseler olarak”; yani zelil ve boyun bükmüş halde. İkrime dedi ki: Cizyeyi, alan kimse otururken onlar ayakta durarak verirler. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: [Cizye] ondan alınır ve boynuna hafifçe vurulur.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِذَا أَعْطَى صُفِعَ فِي قَفَاهُ.
Kelbî dedi ki: [Cizyeyi] verdiği zaman ensesine tokat vurulur.
وَقِيلَ: يُؤْخَذُ بِلِحْيَتِهِ وَيُضْرَبُ فِي لِهْزِمَتَيْهِ.
Sakalından tutulur ve iki çene kemiğine vurulur da denmiştir.
وَقِيلَ: يُلَبَّبُ وَيُجَرُّ إِلَى مَوْضِعِ الْإِعْطَاءِ بِعُنْفٍ.
Yakasına yapışılıp [cizyeyi] vereceği yere sertçe sürüklenir de denmiştir.
وَقِيلَ: إِعْطَاؤُهُ إِيَّاهَا هُوَ الصَّغَارُ.
Bizzat onu vermesinin kendisinin zillet (sağâr) olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الصَّغَارُ هُوَ جَرَيَانُ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِمْ.
Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: Zillet (sağâr), İslam hükümlerinin onlar üzerinde uygulanmasıdır.
وَاتَّفَقَتِ الْأُمَّةُ عَلَى جَوَازِ أَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى إِذَا لَمْ يَكُونُوا عَرَبًا.
Ümmet, Arap olmadıkları takdirde iki kitap ehlinden -ki onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır- cizye almanın caiz olduğu hususunda icma etmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِيِّ الْعَرَبِيِّ وَفِي غَيْرِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ كُفَّارِ الْعَجَمِ، فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ: إِلَى أَنَّ الْجِزْيَةَ عَلَى الْأَدْيَانِ لَا عَلَى الْأَنْسَابِ، فَتُؤْخَذُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ عَرَبَا كَانُوا أَوْ عَجَمًا، وَلَا تُؤْخَذُ مِنْ أَهْلِ الْأَوْثَانِ بِحَالٍ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَهَا مِنْ أَكَيْدِرِ دُوْمَةٍ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنَ الْعَرَبِ يُقَالُ: إِنَّهُ مِنْ غَسَّانَ، وَأَخَذَ مِنْ أَهْلِ ذِمَّةِ الْيَمَنِ، وَعَامَّتُهُمْ عَرَبٌ.
Arap Ehl-i Kitap ile Acem kâfirlerinden Ehl-i Kitap dışındakiler hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî, cizyenin neseplere değil dinlere göre olduğu; dolayısıyla ister Arap ister Acem olsun Ehl-i Kitap'tan alınacağı, putperestlerden ise hiçbir surette alınmayacağı görüşüne varmıştır. Buna delil olarak da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Dumetü'l-Cendel hâkimi Ükeydir'den -ki o Araplardan bir adamdır ve Gassânî olduğu söylenir- cizye almasını ve çoğunluğu Arap olan Yemen zimmîlerinden cizye almasını göstermiştir.
وَذَهَبَ مَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: إِلَى أَنَّهَا تُؤْخَذُ مِنْ جَمِيعِ الْكُفَّارِ إِلَّا الْمُرْتَدَّ.
Mâlik ve el-Evzâî ise mürted hariç bütün kâfirlerden [cizye] alınacağı görüşüne varmışlardır.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تُؤْخَذُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى الْعُمُومِ، وَتُؤْخَذُ مِنْ مُشْرِكِي الْعَجَمِ، وَلَا تُؤْخَذُ مِنْ مُشْرِكِي الْعَرَبِ. وَقَالَ أَبُو يُوسُفَ: لَا تُؤْخَذُ مِنَ الْعَرَبِيِّ، كِتَابِيًّا كَانَ أَوْ مُشْرِكًا، وَتُؤْخَذُ مِنَ الْعَجَمِيِّ كِتَابِيًّا كَانَ أَوْ مُشْرِكًا.
Ebû Hanîfe şöyle demiştir: [Cizye] genel olarak Ehl-i Kitap'tan ve Acem müşriklerinden alınır; Arap müşriklerinden ise alınmaz. Ebû Yûsuf ise şöyle demiştir: İster kitap ehli olsun ister müşrik olsun hiçbir Arap'tan alınmaz; ister kitap ehli olsun ister müşrik olsun Acem'den alınır.
وَأَمَّا الْمَجُوسُ: فَاتَّفَقَتِ الصَّحَابَةُ ﵃ عَلَى أَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنْهُمْ.
Mecûsîlere gelince: Sahâbe radıyallâhu anhum onlardan cizye alınması konusunda ittifak etmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ سَمِعَ بَجَالَةَ يَقُولُ: لَمْ يَكُنْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ أَخْذَ الْجِزْيَةَ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Süfyân, Amr b. Dînâr'dan haber verdi; o Becâle'yi şöyle derken işitmiştir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Abdurrahmân b. Avf'ın, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hecer Mecûsîlerinden cizye aldığına şahitlik etmesine kadar Mecûsîlerden cizye almamıştı.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرْخَسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ذَكَرَ الْمَجُوسَ فَقَالَ: مَا أَدْرِي كَيْفَ أَصْنَعُ
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Ca'fer b. Muhammed'den, [o da] babasından bildirdi ki Ömer b. el-Hattâb Mecûsîleri anarak şöyle dedi: «Ne yapacağımı bilemiyorum
فِي أَمْرِهِمْ؟ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ: أَشْهَدُ لَسَمِعَتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "سُنُّوا بِهِمْ سَنَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ" .
...bilmiyorum?' Bunun üzerine Abdurrahmân b. Avf: 'Ben şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Onlara Ehl-i Kitap muamelesi yapın!" buyurduğunu işittim' dedi.
وَفِي امْتِنَاعِ عُمَرَ ﵁ عَنْ أَخْذِ الْجِزْيَةِ مِنَ الْمَجُوسِ حَتَّى شَهِدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ [بْنُ عَوْفٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَخَذَهَا مِنْ مَجُوسِ هَجَرَ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ رَأْيَ الصَّحَابَةِ كَانَ عَلَى أَنَّهَا لَا تُؤْخَذُ] مِنْ كُلِّ مُشْرِكٍ، وَإِنَّمَا تُؤْخَذُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
Ömer radıyallâhu anh'ın, Abdurrahmân [b. Avf'ın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hecer Mecûsîlerinden cizye aldığına şahitlik etmesine kadar Mecûsîlerden cizye almaktan kaçınmasında; sahâbenin görüşünün [cizyenin] her müşrikten alınmayacağı,] bilakis sadece Ehl-i Kitap'tan alınacağı yönünde olduğuna dair bir delil vardır.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْمَجُوسَ: هَلْ هُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَمْ لَا؟ فَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: كَانَ لَهُمْ كِتَابٌ يَدْرُسُونَهُ فَأَصْبَحُوا، وَقَدْ أُسْرِيَ عَلَى كِتَابِهِمْ، فَرُفِعَ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهُمْ .
Mecûsîlerin Ehl-i Kitap'tan olup olmadıkları hususunda ihtilaf ettiler. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Onların okuyup inceledikleri bir kitapları vardı; bir gece ansızın kitapları kaldırıldı ve aralarından alınıp götürüldü.'
وَاتَّفَقُوا عَلَى تَحْرِيمِ ذَبَائِحِ الْمَجُوسِ وَمُنَاكَحَتِهِمْ بِخِلَافِ أَهَّلِ الْكِتَابَيْنِ.
İki kitap ehlinin aksine, Mecûsîlerin kestiklerinin ve kadınlarıyla evlenmenin haram olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.
أَمَّا مَنْ دَخَلَ فِي دِينِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى مِنْ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ نُظِرَ: إِنْ دَخَلُوا فِيهِ قَبْلَ النَّسْخِ وَالتَّبْدِيلِ يُقَرُّونَ بِالْجِزْيَةِ، وَتَحِلُّ مُنَاكَحَتُهُمْ وَذَبَائِحُهُمْ، وَإِنْ دَخَلُوا فِي دِينِهِمْ بَعْدَ النَّسْخِ بِمَجِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا يُقَرُّونَ بِالْجِزْيَةِ، وَلَا تَحِلُّ مُنَاكَحَتُهُمْ وَذَبَائِحُهُمْ، وَمَنْ شَكَكْنَا فِي أَمْرِهِمْ أَنَّهُمْ دَخَلُوا فِيهِ بَعْدَ النَّسْخِ أَوْ قَبْلَهُ: يُقَرُّونَ بِالْجِزْيَةِ تَغْلِيبًا لِحَقْنِ الدَّمِ، وَلَا تَحِلُّ مُنَاكَحَتُهُمْ وَذَبَائِحُهُمْ تَغْلِيبًا لِلتَّحْرِيمِ، فَمِنْهُمْ نَصَارَى الْعَرَبِ مِنْ تَنُّوخَ وَبَهْرَاءَ وَبَنِي تَغَلِبَ، أَقَرَّهُمْ عُمَرُ ﵁ عَلَى الْجِزْيَةِ، وَقَالَ: لَا تَحِلُّ لَنَا ذَبَائِحُهُمْ.
Onların dışındaki müşriklerden Yahudilik ve Hristiyanlık dinine girenlere gelince, duruma bakılır: Eğer nesihten ve tahriften önce bu dine girmişlerse cizye karşılığında [dinlerinde] bırakılırlar, kestikleri ve kadınlarıyla evlenmek helal olur. Eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gelişiyle gerçekleşen nesihten sonra onların dinine girmişlerse cizye ile [dinlerinde] bırakılmazlar, kestikleri ve nikahları da helal olmaz. Nesih sonrasında mı yoksa öncesinde mi girdikleri hususunda şüpheye düştüklerimiz ise kanın korunmasını önceleme (tağlib) sebebiyle cizye karşılığında bırakılırlar; ancak haramlığı önceleme sebebiyle kadınlarıyla evlenmek ve kestikleri helal olmaz. Tenûh, Behrâ ve Benî Tağlib gibi Arap Hristiyanları bunlardandır; Ömer radıyallâhu anh onları cizye karşılığında bırakmış ve: 'Kestikleri bize helal değildir' demiştir.
وَأَمَّا قَدْرُ الْجِزْيَةِ: فَأَقَلُّهُ دِينَارٌ، لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْقَصَ مِنْهُ، وَيُقْبَلُ الدِّينَارُ مِنَ الْفَقِيرِ وَالْغَنِيِّ وَالْوَسَطِ لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَّاحِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غِيلَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ﵁ قَالَ:
Cizyenin miktarına gelince: En azı bir dinardır; bundan eksiltilmesi caiz değildir. Dinar fakirden, zenginden ve orta hâlliden kabul edilir. Nitekim bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verip dedi ki: Bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî haber verdi, bize Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî anlattı, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Mahmûd b. Gaylân anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Süfyân, el-A‘meş’ten, o Ebû Vâil’den, o Mesrûk’tan, o da Muâz b. Cebel radıyallâhu anh’tan haber verdi; [Muâz] şöyle demiştir:
بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مِعَافِرَ . فَالنَّبِيُّ ﷺ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ، أَيْ بَالِغٍ، دِينَارًا وَلَمْ يَفْصِلْ بَيْنَ الْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ وَالْوَسَطِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا لَا تَجِبُ عَلَى الصِّبْيَانِ وَكَذَلِكَ لَا تَجِبُ عَلَى النِّسْوَانِ، إِنَّمَا تُؤْخَذُ مِنَ الْأَحْرَارِ الْعَاقِلِينَ الْبَالِغِينَ مِنَ الرِّجَالِ.
"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Yemen'e gönderdi ve [Muâz'a] bülûğa ermiş (hâlim) her kimseden bir dinar veya onun dengi Meâfir kumaşı almasını emretti." Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona bülûğa ermiş her kişiden -yani büluğ çağındakinden- bir dinar almasını emretmiş, zengin, fakir ve orta halli arasında bir ayrım yapmamıştır. Bu hadiste, cizyenin çocuklara farz olmadığına ve aynı şekilde kadınlara da farz olmadığına delil vardır; cizye ancak erkeklerden hür, akıllı ve bâliğ olanlardan alınır.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ عَلَى كُلِّ مُوسِرٍ أَرْبَعَةُ دَنَانِيرَ، وَعَلَى كُلِّ مُتَوَسِّطٍ دِينَارَانِ، وَعَلَى كُلِّ فَقِيرٍ دِينَارٌ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ.
Bir topluluk ise her zengine dört dinar, her orta halliye iki dinar ve her fakire bir dinar [cizye] gerektiği görüşüne varmıştır ki bu, re'y ehlinin (Hanefîlerin) kavlidir.
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) } .
{وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ (٣٠) } “Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar da 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler. Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir. Kendilerinden önceki inkâr edenlerin sözlerine benzetiyorlar. Allah onları kahretsin! Nasıl da [haktan] döndürülüyorlar!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ} رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَمَاعَةٌ مِنَ الْيَهُودِ: سَلَامُ بْنُ مِشْكَمٍ، وَالنُّعْمَانُ بْنُ أَوْفَى، وَشَاسُ بْنُ قَيْسٍ، وَمَالِكُ بْنُ الصَّيْفِ، فَقَالُوا: كَيْفَ نَتْبَعُكَ وَقَدْ تَرَكْتَ قِبْلَتَنَا وَأَنْتَ لَا تَزْعُمُ أَنَّ عُزَيْرًا ابْنُ اللَّهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} .
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler; Hristiyanlar da 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler” kavli hakkında Saîd b. Cübeyr ve İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup -Sellâm b. Mişkem, Nu'mân b. Evfâ, Şâs b. Kays ve Mâlik b. Sayf- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Sen bizim kıblemizi terk etmişken ve Üzeyir'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmiyorken biz sana nasıl tâbi olalım?' dediler. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ} “Yahudiler 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler” ayetini indirdi.
قَرَأَ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ " عُزَيْرٌ " بِالتَّنْوِينِ وَالْآخَرُونَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ؛ لِأَنَّهُ اسْمٌ أَعْجَمِيٌّ وَيُشْبِهُ اسْمًا مُصَغَّرًا، وَمَنْ نَوَّنَ قَالَ: لِأَنَّهُ اسْمٌ خَفِيفٌ، فَوَجْهُهُ أَنْ يُصْرَفَ، وَإِنْ كَانَ أَعْجَمِيًّا مِثْلَ نُوحٍ وَهُودٍ وَلُوطٍ. وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ التَّنْوِينَ وَقَالَ: لِأَنَّ هَذَا لَيْسَ بِمَنْسُوبٍ إِلَى أَبِيهِ، إِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِكَ زَيْدٌ ابْنُ الْأَمِيرِ وَزَيْدٌ ابن أختنا، فعزيز مُبْتَدَأٌ وَمَا بَعْدَهُ خَبَرٌ لَهُ.
Âsım, Kisâî ve Ya'kûb "عُزَيْرٌ" (Uzeyrun) kelimesini tenvin ile; diğerleri ise tenvinsiz okudular. Çünkü o gayri arapça (acemî) bir isimdir ve ismi tasgîre benzemektedir. Tenvinli okuyanlar ise şöyle demiştir: Çünkü o hafif bir isimdir, Nûh, Hûd ve Lût gibi acemî olsa da munsarif olması (tenvin alması) uygundur. Ebû Ubeyde de tenvinli okuyuşu tercih edip şöyle demiştir: Çünkü buradaki 'ibn' kelimesi [gerçek] babasına nispet edilmiş değildir; bu ancak senin 'Zeyd emîrin oğludur' veya 'Zeyd kız kardeşimizin oğludur' demen gibidir. Dolayısıyla Üzeyir mübteda (özne), sonrasındaki kısım ise onun haberidir (yüklemidir).
وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: إِنَّمَا قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ رَجُلٌ وَاحِدٌ مِنَ الْيَهُودِ اسْمُهُ فِنْحَاصُ بْنُ عَازُورَاءَ .
Ubeyd b. Umeyr şöyle demiştir: “Bu sözü Yahudilerden sadece Finhâs b. Âzûrâ adında tek bir adam söylemiştir.”
وَهُوَ الَّذِي قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ" "آلِ عِمْرَانَ -١٨١".
Ve o, {إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ} “Allah şüphesiz fakirdir, biz ise zenginiz” [Âl-i İmrân 181] diyen kimsedir.